Suryanî

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ku">
  <siteinfo>
    <sitename>Wîkîpediya</sitename>
    <dbname>kuwiki</dbname>
    <base>https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.7</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medya</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Taybet</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Gotûbêj</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Bikarhêner</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Gotûbêja bikarhêner</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wîkîpediya</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Gotûbêja Wîkîpediyayê</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Wêne</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Gotûbêja wêneyî</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Gotûbêja MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Şablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Gotûbêja şablonê</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Alîkarî</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Gotûbêja alîkariyê</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorî</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Gotûbêja kategoriyê</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Gotûbêja portalê</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Gotûbêja modulê</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Suryanî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>689</id>
    <revision>
      <id>2063333</id>
      <parentid>2008195</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T20:36:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2063333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20397" sha1="fz6r3q4i99djg16l5uv1i15a3st5hp6" xml:space="preserve">{{Zêdetir çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2025}}
{{Agahîdank komên etnîkî
| navê rastî         = Suryoye/Sūrāyē
| ala                = Flag of the Syriac-Aramaic People.svg
| ala sernûçe        = Ala etnîkî ya suryaniyan
| wêne               = Assyrian world population.png
| wêne sernûçe       = Belavbûna suryaniyan di cihanê de
| gelheKom           = 2.000.000-3.300.000&lt;ref&gt;https://books.google.at/books?id=rWB3Bv3vuyMC&amp;q=total+assyrian+population&amp;pg=PA43&amp;redir_esc=y#v=snippet&amp;q=total%20assyrian%20population&amp;f=false&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=aii&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.trtworld.com/magazine/assyrians-return-to-turkey-from-europe-to-save-their-culture-10131 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2023-02-01 |roja-arşîvê=2020-01-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200111212816/https://www.trtworld.com/magazine/assyrians-return-to-turkey-from-europe-to-save-their-culture-10131 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| gelheKom1          = {{Ala|Sûrî}} 200,000 - 877,000&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20110812191457/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&amp;link=140085&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.al-monitor.com/security/2014/04/syria-assyrians-threat-crisis.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.assyrianpolicy.org/&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Ala|Iraq}} 142,000 - 200,000&lt;ref&gt;Erasing the Legacy of Khabour: Destruction of Assyrian Cultural Heritage in the Khabour Region of Syria&quot;. Assyrian Policy Institute.&lt;/ref&gt;
| herêm1             = {{Ala|Swêd}}
| gelhe1             = 120.000 - 150.000
| çavk1              = &lt;ref&gt;https://www.svt.se/nyheter/lokalt/sodertalje/statministerns-folkmordsbesked-kan-avgora-kommunvalet-underskatta-inte-fragan&lt;/ref&gt;
| herêm2             = {{Ala|DYA}}
| gelhe2             = 110.807 - 300.000
| çavk2              = &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_11_1YR_S0201&amp;prodType=table |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2020-02-12 |archive-date=2017-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010103656/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_11_1YR_S0201&amp;prodType=table |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.azleg.gov/legtext/54leg/2r/bills/hcr2006p.htm&lt;/ref&gt;
| herêm3             = {{Ala|Almanya}}
| gelhe3             = 70.000 - 100.000
| çavk3              = &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20111008014028/http://www.borkenerzeitung.de/lokales/kreis_borken/borken/1561426_Diskussion_zum_Thema_Aaramaeische_Christen_im_Kapitelshaus.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;70,000 Syriac Christians according to REMID (of which 55,000 Syriac Orthodox).&lt;/ref&gt;
| herêm4             = {{Ala|Awistralya}}
| gelhe4             = 61.000
| çavk4              = &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20170709233002/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/by%20Subject/2071.0~2016~Main%20Features~Cultural%20Diversity%20Article~20&lt;/ref&gt;
| herêm5             = {{Ala|Libnan}}
| gelhe5             = 30.000
| çavk5              = &lt;ref&gt;https://www.assyrianpolicy.org/lebanon&lt;/ref&gt;
| herêm6             = {{Ala|Urdun}}
| gelhe6             = 30,000
| çavk6              = &lt;ref&gt;https://www.christianheadlines.com/articles/assyrian-and-chaldean-christians-flee-iraq-to-neighboring-jordan-11542438.html&lt;/ref&gt;
| herêm7             = {{Ala|Holenda}}
| gelhe7             = 25.000 - 35.000
| çavk7              = &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.chaldeannews.com/chaldeans-around-the-world/2021/1/27/chaldeans-in-europe-part-v |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2023-02-01 |roja-arşîvê=2022-12-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221214025802/https://www.chaldeannews.com/chaldeans-around-the-world/2021/1/27/chaldeans-in-europe-part-v |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| herêm8             = {{Ala|Kanada}}
| gelhe8             = 19.685
| çavk8              = &lt;ref&gt;https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?LANG=E&amp;GENDERlist=1&amp;STATISTIClist=1,4&amp;DGUIDlist=2021A000011124&amp;HEADERlist=31&amp;SearchText=Canada&lt;/ref&gt;
| herêm9             = {{Ala|Fransa}}
| gelhe9             = 16.000
| çavk9              = &lt;ref&gt;Wieviorka, Michel; Bataille, Philippe (2007). The lure of anti-Semitism: hatred of Jews in present-day France. BRILL. ISBN 978-90-04-16337-9.&lt;/ref&gt;
| herêm10            = {{Ala|Rûsya}}
| gelhe10            = 14.000
| çavk10             = &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20130724092059/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-04.xlsx&lt;/ref&gt;
| herêm11            = {{Ala|Îran}}
| gelhe11            = 7.000 - 17.000
| çavk11             = &lt;ref&gt;https://www.state.gov/reports/2018-report-on-international-religious-freedom/iran/&lt;/ref&gt;
| herêm12            = {{Ala|Yewnanistan}}
| gelhe12            = 6.000
| çavk12             = &lt;ref&gt;http://www.atour.com/news/international/20030623a.html&lt;/ref&gt;
| herêm13            = {{Ala|Tirkiye}}
| gelhe13            = 5.000 - 25.000
| çavk13             = &lt;ref&gt;http://www.aina.org/articles/turkish.htm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.state.gov/reports/2018-report-on-international-religious-freedom/turkey/&lt;/ref&gt;
| herêm14            = {{Ala|Gurcistan}}
| gelhe14            = 3.299
| çavk14             = &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20141105030638/http://www.ecoi.net/189322::georgia/324351.316658.8309...lk.566738/others.htm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;According to the 1989 population census, there were 5,200 Assyrians in Georgia (0.1 percent); according to the 2002 census, their number dropped to 3,299, while their percentage remained the same&lt;/ref&gt;
| herêm15            = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
| gelhe15            = 3.000 - 4.000
| çavk15             = &lt;ref&gt;https://www.anthro.ox.ac.uk/&lt;/ref&gt;
| herêm16            = {{Ala|Ermenistan}}
| gelhe16            = 2.769 - 6.000
| çavk16             = &lt;ref&gt;https://news.am/eng/news/133112.html&lt;/ref&gt;
| herêm17            = {{Ala|Awistirya}}
| gelhe17            = 2.500 - 5.000
| çavk17             = &lt;ref&gt;https://bethnahrin.de/assyrer/assyrische-bevoelkerung-weltweit/&lt;/ref&gt;
| herêm18            = {{Ala|Dewleta Filistînê}}
| gelhe18            = 1.500 - 5.000
| çavk18             = &lt;ref&gt;https://roadsandkingdoms.com/2015/learning-the-language-of-jesus-christ/&lt;/ref&gt;
| herêm19            = {{Ala|Îsraêl}}
| gelhe19            = 1.000
| çavk19             = &lt;ref&gt;http://parshan.co.il/index2.php?id=11204&amp;lang=HEB&lt;/ref&gt;
| herêm20            = {{Ala|Danîmarka}}
| gelhe20            = 700
| çavk20             = &lt;ref&gt;https://www.kristeligt-dagblad.dk/kirke-tro/vi-har-vores-eget-sted-styrker-min-tro-og-min-foelelse-af-hoere-til-i-danmark&lt;/ref&gt;
| herêm21            = {{Ala|Qazaxistan}}
| gelhe21            = 350
| çavk21             = &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.astanatimes.com/2014/12/assyrian-community-kazakhstan-survived-dark-times-now-focuses-education/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2023-02-01 |roja-arşîvê=2023-02-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230201185734/https://astanatimes.com/2014/12/assyrian-community-kazakhstan-survived-dark-times-now-focuses-education/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| herêm22            = {{Ala|Fînlenda}}
| gelhe22            = 300
| çavk22             = &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/news/20071018142453.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2023-02-01 |roja-arşîvê=2019-03-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190330044014/http://www.aina.org/news/20071018142453.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| salKom             = 2022
| ziman              = [[Asûrî]], [[Kurdî]], [[Erebî]], [[Tirkî]], [[Inglîzî]] yan [[Farsî]]
| dîn                = [[Xristiyanî]]
| komên têkildar     = [[Împeratoriya Asûr]]
}}
'''Suryanî''' yan jî '''aramî''' (bi [[zimanê aramî]]: ''suryoye'') komekî etnîkî ye ku zimanekî [[Zimanên sámî|samî]] diaxivin. Suryanî yek ji gelên xwemalî yên [[Mezopotamya|bakûrê Mezopotamyayê]] bû ku bi piranî xwedî baweriya [[xiristiyanî]] bûn û di navbera gelên [[Îslam|misilman]] wekî [[ereb]], [[kurd]] û [[tirk]] de dijiyan. Ji ber ku gelên cîran di nav 2000 salên dawî de her tim welatê wan dagir kirine, serdemek zor dîtine. [[Împeratoriya Osmanî]] zêdetirê 400 salan axa ku gelê suryanî lê dijîn dagirkiriye.&lt;ref&gt; {{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/genocide100.html |sernav=The Assyrian Genocide -- Assyrian International News Agency |malper=www.aina.org |tarîxa-gihiştinê=2023-02-01 }} &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; {{Jêder-kitêb |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctvw04g61 |sernav=Genocide in the Ottoman Empire: Armenians, Assyrians, and Greeks, 1913-1923 |tarîx=2017 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-1-78533-432-0 |çap=1 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî texmînan di navbera milyonek heta çend milyon suryanî li rûerdê belavbûyî dijîn. Welatê wan Mezopotamya ye ku ew jê re dibêjin ''[[Bethnahrîn]]''. Îro di navbera dewletên [[Tirkî]], [[Iraq]], [[Sûrî]] û [[Îran]]ê de li hev hatiye parkirin.

Piştî [[Şerê cîhanî yê duyem]] suryanî bi çar aliyên cîhanê ve belav bûn. Ji ber ew rastî, armanca dewletekî suryanî jî rabû.

== Kevnariya suryaniyan ==

Bi taybetî piştî ku bi awayekî girseyî kesên ji gelê suryanî ji welatê xwe dûr ketin û [[diyaspora]]yeke bi hêz li derveyî welatê xwe avakirin, bi xurtî hewl dan ku li binyada xwe bigerin. Sedêmên vê yekê di serî de gihiştina bîreke neteweyî bû ku bêhtir bi derfetên li derveyî welat bi hêz bûbû. Ev hewldan ji ber lêgera gotinek nû ya îdeolojîk bû. Îro gelek îdiayên dîroknasên suryanî û yên din li ser vê xalê hene.

Anegorî dîtina herî belav bûyi ku ji aliyê piraniya dîroknasên suryanî tê pejirandin, suryanî (yên berî zayînê împeratoriyeke mezin ava kiribûn û xwediyê şaristaniyeke gelekî dewlemend bûn) ne. Kesên vê dîtinê dipejirînin û lê xwedî derdikevin di wê baweriyê de ne ku hemû gelên kevnar ên Mezopotamyayê wekî [[Babîl]]î, [[Kenanî]], [[Fenîkî]], [[Aram (Welat)|Aramî]] û hwd. Ji yek binyadê ne û [[samî]] ne. Ji ber vê sedemê ew gel bi hesanî tevlihev dibûn û di nav hevdu de diheliyan. Zimanê wan nêzîkî hev bûn, ev jî dibû sedema ku wan zimanê hevdu zû bipejiranda an jî bi hêsaniya tevlihevbûna zimanên wan zimanekî nû yê Samî diafirandin. Piştî belavbûna ola mesîhî li nav van gelên Mezopotamyayê ev gel bêhtir di nav hev de heliyan û bûn yek. Di serî de suryanî dûv re akadî, babîlî û aramî bi xêra zimanê hevbeş, rabûn û rûniştina hevbeş û êdî ola hevbeş gelekî nû anîn holê ku ev jî gelê suryanî ye.

Dîtina din dibêje ku suryanî aramî ne. Ev dîtin pişta xwe dide rastiyeke dîrokî. Em îro dizanin ku piştî sedsala 8an û 7an a berî zayînê zimanê aramî li Mezopotamyayê belav dibe û dibe zimanê bazirganiyê. Dîsa dema ku [[axamenî]] (pers, fars) aramî weke zimanê fermî dipejirînin (sedsala 6an a berî zayînê) ev ziman di nav hemû gelên samî yên Mezopotamya de tê bi karanîn .

Dîroknasê suryanî [[Hanna Dolaponu]] dibêje ku meriv nikare di mijara binyad û daheçûya suryaniyan de li gor krîtera nîjadê lêbigere. Dolaponu dîsa davêje holê ku suryanî ji tevlûhevbûna gelên kevnar wek Arami, fenîkî, kenanî û hind û îraniyan pêk hatine. Li gor vê dîtinê navên kesên ku dêra suryaniyan dihebînin bi giştî suryani ne. Gotina suryanî bi taybetî piştî belavbûna ola mesîhî hêdî hêdî bêhtir hate bikaranîn.

== Ziman ==
{{Gotara bingehîn|Zimanê suryanî}}
[[Wêne: Assyrian Gospel 1.jpg|thumb|Pirtûkeke berê bi zimanê suryanî]]
Zimanê suryanî endamêkî ji malbatzimanên [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] e, weki [[Zimanê erebî|erebî]] yan [[Zimanê îbranî|îbranî]] di nav de jî heye.

== Dîrok ==
{{Beşa bêçavkanî|tarîx=adar 2024}}
Êdî li gor ku ev çend gotin li ser mijara aramî-suryanî ji ku hatine me bihîstin em dikarin hindekî behsa dîroka Mezopotamya jorîn bikin.

=== Dîroka demên kevn ===

Dîroka nivîskî (dema nivîsê) ya Mezopotamyaya jorîn bi [[akad]]an dest pêdike. Di salên berî zayînê sê hezaran de li bakûrê sumeran akadan gelek dewletên serbixwe, yek bajarî avakiribûn. Ew ne dişibana [[sumer]]an û zimanê wan jî cihe bû. Zimanê wan zimanekî samî bû. Ew ji rojava (ji [[çolên Surî]]) ve hatibûn û nasên gelê (klanên) li rojava bûn. Cihê akadan di navbera Dicle û Ferat de cihekî navendî bû. Seba vê jî akadan fethên mezin di demeke kurt de karîbûn bikin.

Suryani (yên kevnar) ji herêmên akadan ber bi bakûr ve belav bûn û gelek bajar avakirin ku yek ji wan jî bajarê Aram bû. Aram herwiha navê xwedayê vî bajarî bû û navê aşîra ku dema paşê navê xwe li hemû herêmê kir û hemû gelên herêmê di bin bandora xwe de hiştibû bû. Bê gûman çand û şaristaniya Arami nêzîkî ya akadan û babîliyan bû. Sedema vê yekê ev e ku arami ji ber ku akad û babîlî jî samî bûn hesanî xwedî li çand û şaristaniya wan xwedî derketin û şaristaniya xwe li ser vê bingehê ava kirin.

Sedsala 15an a berî zayînê qurnê ku êdî aram li temamê Mezopotamya jorîn belav dibe ye. Vê demê aramî pir bajarên wek [[Nînova]], [[Koloh]] û hwd., ava kirin. Lê li bakûrê Mezopotamya jorîn tim bi hêzên eskerî dikarîbûn bimînin. Bi vî awayî aram bû navenda bazirganiya bi Mezopotamya jêrîn (navend û başûrê Iraqê), [[Kapadokya]] ([[Anatolya]]) û Mezopotamya jorîn (Kurdistan û [[Ermenistan]]) re.

Sedsalên 8an û 7an a berî zayînê aram bi serdegirtinên eskerî ber bi Bakûr û Bakûrêrojava ve fereh bûn û bi riya Koloniyên xwe ev der dagîr kirin. Berî zayîne di sedsala 8an de keyê aram [[Salamansarê I]] bi artêşeke mezin bi ser gelên ku li Bakûrê Aram dijîn de diçe û heya bi keviya gola Vanê dixe bin destê xwe.

Divê navberê de di destpêka sedsala 12an a berî zayînê êdî aramî tên Mezopotamyayê û carcaran bi ser bajarên aramî de digirin û talan dikin. Lê di sedsala X de êdî winda bûn ji ber ku wan jî êdî dest bi jiyana şaristanî kirin û tevlî aramiyan bûn. Di vê navberê de ji xwe aram gelek seferên eskerî biribûn bi ser aramiyan de û ew kole kiribûn û di avakirina avahiyên mezin yên aram de bi kar anîbûn. Pey vê yekê re êdî arami bêhtir bi bazirganiyê mijûl bûn. Ev bû sedema ku di demeke kurt de aramî bibe zimanê bazirganiyê.

Piştî ku împeratoriyan aram şikestin û herwiha ya babîliyan jî êdî hemû gelên samî ketin bin destê axameniyan ku bi xwe pers bûn lê zimanê xwe yê fermî weke aramî pejirandibûn. Ev yek bû sedema ku gelên samî vê demê yên Mezopotamya jorîn zimanê aramî bi kar bînin.

=== Belavbûna dînê mesîhî ===

Çaxê ku [[mesîhîtî]] li Rojhilatanavîn belav bû gelên Mezopotamyaya jorîn yên aramî ev dîn zû pejirandin. Bi vê re gelên ku mesîhîtî pejirandin di nav hev de çêtir heliyan û bûn yek lê yên ku mesîhîtî ne pejirandin li derveyî vê yekîtiyê man. Bandora mesîhîtiyê herwiha jiyan da çanda herêmî. Êdî mîrasa kevnar û dewlemend ya Mezopotamyayê dîsa xwedî ji xwe re dîtin û gavên mezin avêtin.

Navenda dêra suryanî li bajarê [[Riha]] bû. Ji vir tevgera misyonê ya mezin destpêkir û mesîhîtî di nav piraniya Aramî de belav kir. Lê gelên ne samî yên Mezopotamya jorîn mesîhîtî ne pejirandin . Di vê navberê de Bîzans hêza herêmê ya mezin bû lê navbera wê û dêra suryanî hedî hêdî vedibû. Ev yek bi cihe bûna dêra bîzansî û dêra suryanî bi encam bû (sedsala 5an û 6an a piştî zayînê).

=== Erebên misilman û suryanî ===

Çaxê ku erebên misilman hatin Mezopotamyayê dêreke yekgirtî ya suryaniyan ditîn. Herçi ku suryaniyan bawer dikir ku bi hatina artêşên îslamê ew dê ji zilma Bîzansê rizgar bin jî di demeke kin de dîtin ku ew bûne dîlên dewleta erebên misilman. Mirovên ne misilman divabûn bêyî bac û xeraca ku misilman didin bac û xeracên zêde bidin.

Êdî ji ber ku îslam bû ola herî mezîn ya herêmê û ji bo ku ji barê bacê yî giran rizgar bibin gelek endamên dêra suryanî yên ku li bajaran dijîn misilman bûn. Van kesên ku ola xwe diguhertin nikarîbûn netewayetiya xwe biparêzin û di demeke kurt de di nav gelê ereb de winda dibûn.

=== Piştî hatina ereban bo Mezopotamya ===
[[Wêne:Syriac-Aramean women depicted wearing traditional clothing near Mardin, 1909.jpg|thumb|Jinên suryanî yên ji Mêrdînê (1909)]]
Piştî ku bandora ereban kêm bû û selcuqiyan hikmê xwe li ser Rojhilata navîn danîn rewşa suryaniyan hinî anegora berê baştir bû. Selçukiyan memurên xwe yên herêmê ji suryaniyan hildibijartin. Ev bû sedema ku zimanê suryanî dîsa xwedî hêz bibe û were bikaranîn. Gelek bend û cild pirtûk hatin nivîsandin. Mixabin vê tevgera çandî ya pozîtîv zêde nedomand. Bi serdegirtina moxolan re gelên herêmê hatin qirkirin û çand û şaristaniyên wan hatin talankirin. Ji sedsala XIV heya XV gelek suryaniyên ku li başûrê Mezopotamyaya jorîn dijîn çûn çiyayan.

Hatina osmaniyan ne weke ya ereban olî bû. Her çiqas mafê suryaniyan û gelên misilman di bin hikmê osmaniyan de ne wek hev bû jî bi hatina osmaniyan talaneke mezin çênebû anku osmaniyan hêzên avaker yên herêmê talan nekirin.

Danûstandinê gundên suryaniyan li gor bercewendiyên xwe bi gelên cîran yên weke kurdan re jî hebûn. Lê belê piştî ku [[Ebdulhemîdê II]] hate ser hikim (1876–1909) bi planên xweyî panîslamîst herêmên kurd û suryaniyan xiste nav gelacê. Kurd û suryanî êdî pev diçûn. Herwiha pir cara suryaniyan serî li hember osmaniyan jî hildan û hatin qirkirin.

Qirkirina yekem a demên nêzîk di sala 1843an de hate holê. Di vê salê de osmaniyan bi hezaran suryanî qir kirin. Qirkirina duwem di sala 1914an de rû da. Suryanî vê salê weke &quot;Sala Şûr&quot; bi nav dikin. Di vê qirkirinê de bêhtirî sedhezar suryanî ji aliyê osmanî û eşîrên kurdan (di serî de hengên [[Hemîdiye]]) ve hatin kuştin.

== Partiyên siyasî ==

* ADM: [http://www.zowaa.org Zawaa Dimuqrateta A] - Aramean Democratic Movement (Tevgera Demokratîk a Aramî)
* ADO: [http://www.ado-world.org Mtakasto Oromoyto Dimoqratoyto]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2024 }} - Aramean Democratic Organization (Organisyona Demokratîk a Aramî)
* ADP: Gabba Dimuqrataya Athuraya - Aramean Democratic Party (Partiya Demokratîk a Aramî)
* APP: [http://www.atranaya.org/ Gabba Atranaya Athuraya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080224184531/http://www.atranaya.org/ |date=2008-02-24 }} - Aramean Patriotic Party (Partiya Patrîotîk a Aramî)
* MUB: [http://www.qenneshrin.com/ Mawtbo Umthonoyo d-Bethnahrin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071009050237/http://www.qenneshrin.com/ |date=2007-10-09 }} - Bethnahrin National Council (Konsûlê Neterwer a Bethnahrin
* GFA: [http://www.furkono.com Gabo d-Furqono d-Athur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808000143/http://furkono.com/ |date=2018-08-08 }} - Aramean Liberation Party (Partiya Rizgariya Aramî)
* [http://www.shuraya.com Gabba d-Shuraya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070727215409/http://www.shuraya.com/ |date=2007-07-27 }} - Shuraya Party (Partiya Şûrayê)
* [[Gabo d´Hirutho d´Bethnahrin]]
* WCA: [http://wca-ngo.org Huyodo Suryoyo Tibeloyo] - World Council of Arameans [Syriacs]

== Suryaniyên navdar ==
[[Wêne: Franso hariry.jpg|thumb|Franso Herîrî]]
* [[Fawzi Toma Hariri]]
* [[Franso Herîrî]]
* [[Kristo Yalda Torkhan]]
* [[Nenif Matran Hariri]]
* [[Serkîs Axacan Mamendo]] - Cîgirê Serokwezîrê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]

== Têkildarî ==
{{InterWiki|Asûrî|code=arc}}

* [[Nîjadkujiya ermeniyan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Gel]]
[[Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]]
[[Kategorî:Komên etnîk li Iraqê]]
[[Kategorî:Komên etnîk li Îranê]]
[[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]]
[[Kategorî:Komên etnîk li Sûriyê]]
[[Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Suryanî| ]]</text>
      <sha1>fz6r3q4i99djg16l5uv1i15a3st5hp6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063342</id>
      <parentid>2063333</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T21:12:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan</comment>
      <origin>2063342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20407" sha1="ps0061e6twvsegzata6mhfoe16cj0xl" xml:space="preserve">{{Zêdetir çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2025}}
{{Agahîdank komên etnîkî
| navê rastî         = Suryoye/Sūrāyē
| ala                = Flag of the Syriac-Aramaic People.svg
| ala sernûçe        = Ala etnîkî ya suryaniyan
| wêne               = Assyrian world population.png
| wêne sernûçe       = Belavbûna suryaniyan di cihanê de
| gelheKom           = 2.000.000-3.300.000&lt;ref&gt;https://books.google.at/books?id=rWB3Bv3vuyMC&amp;q=total+assyrian+population&amp;pg=PA43&amp;redir_esc=y#v=snippet&amp;q=total%20assyrian%20population&amp;f=false&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=aii&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.trtworld.com/magazine/assyrians-return-to-turkey-from-europe-to-save-their-culture-10131 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2023-02-01 |roja-arşîvê=2020-01-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200111212816/https://www.trtworld.com/magazine/assyrians-return-to-turkey-from-europe-to-save-their-culture-10131 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| gelheKom1          = {{Ala|Sûrî}} 200,000 - 877,000&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20110812191457/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&amp;link=140085&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.al-monitor.com/security/2014/04/syria-assyrians-threat-crisis.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.assyrianpolicy.org/&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Ala|Iraq}} 142,000 - 200,000&lt;ref&gt;Erasing the Legacy of Khabour: Destruction of Assyrian Cultural Heritage in the Khabour Region of Syria&quot;. Assyrian Policy Institute.&lt;/ref&gt;
| herêm1             = {{Ala|Swêd}}
| gelhe1             = 120.000 - 150.000
| çavk1              = &lt;ref&gt;https://www.svt.se/nyheter/lokalt/sodertalje/statministerns-folkmordsbesked-kan-avgora-kommunvalet-underskatta-inte-fragan&lt;/ref&gt;
| herêm2             = {{Ala|DYA}}
| gelhe2             = 110.807 - 300.000
| çavk2              = &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_11_1YR_S0201&amp;prodType=table |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2020-02-12 |roja-arşîvê=2017-10-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171010103656/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_11_1YR_S0201&amp;prodType=table |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.azleg.gov/legtext/54leg/2r/bills/hcr2006p.htm&lt;/ref&gt;
| herêm3             = {{Ala|Almanya}}
| gelhe3             = 70.000 - 100.000
| çavk3              = &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20111008014028/http://www.borkenerzeitung.de/lokales/kreis_borken/borken/1561426_Diskussion_zum_Thema_Aaramaeische_Christen_im_Kapitelshaus.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;70,000 Syriac Christians according to REMID (of which 55,000 Syriac Orthodox).&lt;/ref&gt;
| herêm4             = {{Ala|Awistralya}}
| gelhe4             = 61.000
| çavk4              = &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20170709233002/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/by%20Subject/2071.0~2016~Main%20Features~Cultural%20Diversity%20Article~20&lt;/ref&gt;
| herêm5             = {{Ala|Libnan}}
| gelhe5             = 30.000
| çavk5              = &lt;ref&gt;https://www.assyrianpolicy.org/lebanon&lt;/ref&gt;
| herêm6             = {{Ala|Urdun}}
| gelhe6             = 30,000
| çavk6              = &lt;ref&gt;https://www.christianheadlines.com/articles/assyrian-and-chaldean-christians-flee-iraq-to-neighboring-jordan-11542438.html&lt;/ref&gt;
| herêm7             = {{Ala|Holenda}}
| gelhe7             = 25.000 - 35.000
| çavk7              = &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.chaldeannews.com/chaldeans-around-the-world/2021/1/27/chaldeans-in-europe-part-v |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2023-02-01 |roja-arşîvê=2022-12-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221214025802/https://www.chaldeannews.com/chaldeans-around-the-world/2021/1/27/chaldeans-in-europe-part-v |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| herêm8             = {{Ala|Kanada}}
| gelhe8             = 19.685
| çavk8              = &lt;ref&gt;https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?LANG=E&amp;GENDERlist=1&amp;STATISTIClist=1,4&amp;DGUIDlist=2021A000011124&amp;HEADERlist=31&amp;SearchText=Canada&lt;/ref&gt;
| herêm9             = {{Ala|Fransa}}
| gelhe9             = 16.000
| çavk9              = &lt;ref&gt;Wieviorka, Michel; Bataille, Philippe (2007). The lure of anti-Semitism: hatred of Jews in present-day France. BRILL. ISBN 978-90-04-16337-9.&lt;/ref&gt;
| herêm10            = {{Ala|Rûsya}}
| gelhe10            = 14.000
| çavk10             = &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20130724092059/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-04.xlsx&lt;/ref&gt;
| herêm11            = {{Ala|Îran}}
| gelhe11            = 7.000 - 17.000
| çavk11             = &lt;ref&gt;https://www.state.gov/reports/2018-report-on-international-religious-freedom/iran/&lt;/ref&gt;
| herêm12            = {{Ala|Yewnanistan}}
| gelhe12            = 6.000
| çavk12             = &lt;ref&gt;http://www.atour.com/news/international/20030623a.html&lt;/ref&gt;
| herêm13            = {{Ala|Tirkiye}}
| gelhe13            = 5.000 - 25.000
| çavk13             = &lt;ref&gt;http://www.aina.org/articles/turkish.htm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.state.gov/reports/2018-report-on-international-religious-freedom/turkey/&lt;/ref&gt;
| herêm14            = {{Ala|Gurcistan}}
| gelhe14            = 3.299
| çavk14             = &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20141105030638/http://www.ecoi.net/189322::georgia/324351.316658.8309...lk.566738/others.htm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;According to the 1989 population census, there were 5,200 Assyrians in Georgia (0.1 percent); according to the 2002 census, their number dropped to 3,299, while their percentage remained the same&lt;/ref&gt;
| herêm15            = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
| gelhe15            = 3.000 - 4.000
| çavk15             = &lt;ref&gt;https://www.anthro.ox.ac.uk/&lt;/ref&gt;
| herêm16            = {{Ala|Ermenistan}}
| gelhe16            = 2.769 - 6.000
| çavk16             = &lt;ref&gt;https://news.am/eng/news/133112.html&lt;/ref&gt;
| herêm17            = {{Ala|Awistirya}}
| gelhe17            = 2.500 - 5.000
| çavk17             = &lt;ref&gt;https://bethnahrin.de/assyrer/assyrische-bevoelkerung-weltweit/&lt;/ref&gt;
| herêm18            = {{Ala|Dewleta Filistînê}}
| gelhe18            = 1.500 - 5.000
| çavk18             = &lt;ref&gt;https://roadsandkingdoms.com/2015/learning-the-language-of-jesus-christ/&lt;/ref&gt;
| herêm19            = {{Ala|Îsraêl}}
| gelhe19            = 1.000
| çavk19             = &lt;ref&gt;http://parshan.co.il/index2.php?id=11204&amp;lang=HEB&lt;/ref&gt;
| herêm20            = {{Ala|Danîmarka}}
| gelhe20            = 700
| çavk20             = &lt;ref&gt;https://www.kristeligt-dagblad.dk/kirke-tro/vi-har-vores-eget-sted-styrker-min-tro-og-min-foelelse-af-hoere-til-i-danmark&lt;/ref&gt;
| herêm21            = {{Ala|Qazaxistan}}
| gelhe21            = 350
| çavk21             = &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.astanatimes.com/2014/12/assyrian-community-kazakhstan-survived-dark-times-now-focuses-education/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2023-02-01 |roja-arşîvê=2023-02-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230201185734/https://astanatimes.com/2014/12/assyrian-community-kazakhstan-survived-dark-times-now-focuses-education/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| herêm22            = {{Ala|Fînlenda}}
| gelhe22            = 300
| çavk22             = &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/news/20071018142453.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2023-02-01 |roja-arşîvê=2019-03-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190330044014/http://www.aina.org/news/20071018142453.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| salKom             = 2022
| ziman              = [[Asûrî]], [[Kurdî]], [[Erebî]], [[Tirkî]], [[Inglîzî]] yan [[Farsî]]
| dîn                = [[Xristiyanî]]
| komên têkildar     = [[Împeratoriya Asûr]]
}}
'''Suryanî''' yan jî '''aramî''' (bi [[zimanê aramî]]: ''suryoye'') komekî etnîkî ye ku zimanekî [[Zimanên sámî|samî]] diaxivin. Suryanî yek ji gelên xwemalî yên [[Mezopotamya|bakûrê Mezopotamyayê]] bû ku bi piranî xwedî baweriya [[xiristiyanî]] bûn û di navbera gelên [[Îslam|misilman]] wekî [[ereb]], [[kurd]] û [[tirk]] de dijiyan. Ji ber ku gelên cîran di nav 2000 salên dawî de her tim welatê wan dagir kirine, serdemek zor dîtine. [[Împeratoriya Osmanî]] zêdetirê 400 salan axa ku gelê suryanî lê dijîn dagirkiriye.&lt;ref&gt; {{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/genocide100.html |sernav=The Assyrian Genocide -- Assyrian International News Agency |malper=www.aina.org |tarîxa-gihiştinê=2023-02-01 }} &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; {{Jêder-kitêb |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctvw04g61 |sernav=Genocide in the Ottoman Empire: Armenians, Assyrians, and Greeks, 1913-1923 |tarîx=2017 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-1-78533-432-0 |çap=1 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî texmînan di navbera milyonek heta çend milyon suryanî li rûerdê belavbûyî dijîn. Welatê wan Mezopotamya ye ku ew jê re dibêjin ''[[Bethnahrîn]]''. Îro di navbera dewletên [[Tirkî]], [[Iraq]], [[Sûrî]] û [[Îran]]ê de li hev hatiye parkirin.

Piştî [[Şerê cîhanî yê duyem]] suryanî bi çar aliyên cîhanê ve belav bûn. Ji ber ew rastî, armanca dewletekî suryanî jî rabû.

== Kevnariya suryaniyan ==

Bi taybetî piştî ku bi awayekî girseyî kesên ji gelê suryanî ji welatê xwe dûr ketin û [[diyaspora]]yeke bi hêz li derveyî welatê xwe avakirin, bi xurtî hewl dan ku li binyada xwe bigerin. Sedêmên vê yekê di serî de gihiştina bîreke neteweyî bû ku bêhtir bi derfetên li derveyî welat bi hêz bûbû. Ev hewldan ji ber lêgera gotinek nû ya îdeolojîk bû. Îro gelek îdiayên dîroknasên suryanî û yên din li ser vê xalê hene.

Anegorî dîtina herî belav bûyi ku ji aliyê piraniya dîroknasên suryanî tê pejirandin, suryanî (yên berî zayînê împeratoriyeke mezin ava kiribûn û xwediyê şaristaniyeke gelekî dewlemend bûn) ne. Kesên vê dîtinê dipejirînin û lê xwedî derdikevin di wê baweriyê de ne ku hemû gelên kevnar ên Mezopotamyayê wekî [[Babîl]]î, [[Kenanî]], [[Fenîkî]], [[Aram (Welat)|Aramî]] û hwd. Ji yek binyadê ne û [[samî]] ne. Ji ber vê sedemê ew gel bi hesanî tevlihev dibûn û di nav hevdu de diheliyan. Zimanê wan nêzîkî hev bûn, ev jî dibû sedema ku wan zimanê hevdu zû bipejiranda an jî bi hêsaniya tevlihevbûna zimanên wan zimanekî nû yê Samî diafirandin. Piştî belavbûna ola mesîhî li nav van gelên Mezopotamyayê ev gel bêhtir di nav hev de heliyan û bûn yek. Di serî de suryanî dûv re akadî, babîlî û aramî bi xêra zimanê hevbeş, rabûn û rûniştina hevbeş û êdî ola hevbeş gelekî nû anîn holê ku ev jî gelê suryanî ye.

Dîtina din dibêje ku suryanî aramî ne. Ev dîtin pişta xwe dide rastiyeke dîrokî. Em îro dizanin ku piştî sedsala 8an û 7an a berî zayînê zimanê aramî li Mezopotamyayê belav dibe û dibe zimanê bazirganiyê. Dîsa dema ku [[axamenî]] (pers, fars) aramî weke zimanê fermî dipejirînin (sedsala 6an a berî zayînê) ev ziman di nav hemû gelên samî yên Mezopotamya de tê bi karanîn .

Dîroknasê suryanî [[Hanna Dolaponu]] dibêje ku meriv nikare di mijara binyad û daheçûya suryaniyan de li gor krîtera nîjadê lêbigere. Dolaponu dîsa davêje holê ku suryanî ji tevlûhevbûna gelên kevnar wek Arami, fenîkî, kenanî û hind û îraniyan pêk hatine. Li gor vê dîtinê navên kesên ku dêra suryaniyan dihebînin bi giştî suryani ne. Gotina suryanî bi taybetî piştî belavbûna ola mesîhî hêdî hêdî bêhtir hate bikaranîn.

== Ziman ==
{{Gotara bingehîn|Zimanê suryanî}}
[[Wêne: Assyrian Gospel 1.jpg|thumb|Pirtûkeke berê bi zimanê suryanî]]
Zimanê suryanî endamêkî ji malbatzimanên [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] e, weki [[Zimanê erebî|erebî]] yan [[Zimanê îbranî|îbranî]] di nav de jî heye.

== Dîrok ==
{{Beşa bêçavkanî|tarîx=adar 2024}}
Êdî li gor ku ev çend gotin li ser mijara aramî-suryanî ji ku hatine me bihîstin em dikarin hindekî behsa dîroka Mezopotamya jorîn bikin.

=== Dîroka demên kevn ===

Dîroka nivîskî (dema nivîsê) ya Mezopotamyaya jorîn bi [[akad]]an dest pêdike. Di salên berî zayînê sê hezaran de li bakûrê sumeran akadan gelek dewletên serbixwe, yek bajarî avakiribûn. Ew ne dişibana [[sumer]]an û zimanê wan jî cihe bû. Zimanê wan zimanekî samî bû. Ew ji rojava (ji [[çolên Surî]]) ve hatibûn û nasên gelê (klanên) li rojava bûn. Cihê akadan di navbera Dicle û Ferat de cihekî navendî bû. Seba vê jî akadan fethên mezin di demeke kurt de karîbûn bikin.

Suryani (yên kevnar) ji herêmên akadan ber bi bakûr ve belav bûn û gelek bajar avakirin ku yek ji wan jî bajarê Aram bû. Aram herwiha navê xwedayê vî bajarî bû û navê aşîra ku dema paşê navê xwe li hemû herêmê kir û hemû gelên herêmê di bin bandora xwe de hiştibû bû. Bê gûman çand û şaristaniya Arami nêzîkî ya akadan û babîliyan bû. Sedema vê yekê ev e ku arami ji ber ku akad û babîlî jî samî bûn hesanî xwedî li çand û şaristaniya wan xwedî derketin û şaristaniya xwe li ser vê bingehê ava kirin.

Sedsala 15an a berî zayînê qurnê ku êdî aram li temamê Mezopotamya jorîn belav dibe ye. Vê demê aramî pir bajarên wek [[Nînova]], [[Koloh]] û hwd., ava kirin. Lê li bakûrê Mezopotamya jorîn tim bi hêzên eskerî dikarîbûn bimînin. Bi vî awayî aram bû navenda bazirganiya bi Mezopotamya jêrîn (navend û başûrê Iraqê), [[Kapadokya]] ([[Anatolya]]) û Mezopotamya jorîn (Kurdistan û [[Ermenistan]]) re.

Sedsalên 8an û 7an a berî zayînê aram bi serdegirtinên eskerî ber bi Bakûr û Bakûrêrojava ve fereh bûn û bi riya Koloniyên xwe ev der dagîr kirin. Berî zayîne di sedsala 8an de keyê aram [[Salamansarê I]] bi artêşeke mezin bi ser gelên ku li Bakûrê Aram dijîn de diçe û heya bi keviya gola Vanê dixe bin destê xwe.

Divê navberê de di destpêka sedsala 12an a berî zayînê êdî aramî tên Mezopotamyayê û carcaran bi ser bajarên aramî de digirin û talan dikin. Lê di sedsala X de êdî winda bûn ji ber ku wan jî êdî dest bi jiyana şaristanî kirin û tevlî aramiyan bûn. Di vê navberê de ji xwe aram gelek seferên eskerî biribûn bi ser aramiyan de û ew kole kiribûn û di avakirina avahiyên mezin yên aram de bi kar anîbûn. Pey vê yekê re êdî arami bêhtir bi bazirganiyê mijûl bûn. Ev bû sedema ku di demeke kurt de aramî bibe zimanê bazirganiyê.

Piştî ku împeratoriyan aram şikestin û herwiha ya babîliyan jî êdî hemû gelên samî ketin bin destê axameniyan ku bi xwe pers bûn lê zimanê xwe yê fermî weke aramî pejirandibûn. Ev yek bû sedema ku gelên samî vê demê yên Mezopotamya jorîn zimanê aramî bi kar bînin.

=== Belavbûna dînê mesîhî ===

Çaxê ku [[mesîhîtî]] li Rojhilatanavîn belav bû gelên Mezopotamyaya jorîn yên aramî ev dîn zû pejirandin. Bi vê re gelên ku mesîhîtî pejirandin di nav hev de çêtir heliyan û bûn yek lê yên ku mesîhîtî ne pejirandin li derveyî vê yekîtiyê man. Bandora mesîhîtiyê herwiha jiyan da çanda herêmî. Êdî mîrasa kevnar û dewlemend ya Mezopotamyayê dîsa xwedî ji xwe re dîtin û gavên mezin avêtin.

Navenda dêra suryanî li bajarê [[Riha]] bû. Ji vir tevgera misyonê ya mezin destpêkir û mesîhîtî di nav piraniya Aramî de belav kir. Lê gelên ne samî yên Mezopotamya jorîn mesîhîtî ne pejirandin . Di vê navberê de Bîzans hêza herêmê ya mezin bû lê navbera wê û dêra suryanî hedî hêdî vedibû. Ev yek bi cihe bûna dêra bîzansî û dêra suryanî bi encam bû (sedsala 5an û 6an a piştî zayînê).

=== Erebên misilman û suryanî ===

Çaxê ku erebên misilman hatin Mezopotamyayê dêreke yekgirtî ya suryaniyan ditîn. Herçi ku suryaniyan bawer dikir ku bi hatina artêşên îslamê ew dê ji zilma Bîzansê rizgar bin jî di demeke kin de dîtin ku ew bûne dîlên dewleta erebên misilman. Mirovên ne misilman divabûn bêyî bac û xeraca ku misilman didin bac û xeracên zêde bidin.

Êdî ji ber ku îslam bû ola herî mezîn ya herêmê û ji bo ku ji barê bacê yî giran rizgar bibin gelek endamên dêra suryanî yên ku li bajaran dijîn misilman bûn. Van kesên ku ola xwe diguhertin nikarîbûn netewayetiya xwe biparêzin û di demeke kurt de di nav gelê ereb de winda dibûn.

=== Piştî hatina ereban bo Mezopotamya ===
[[Wêne:Syriac-Aramean women depicted wearing traditional clothing near Mardin, 1909.jpg|thumb|Jinên suryanî yên ji Mêrdînê (1909)]]
Piştî ku bandora ereban kêm bû û selcuqiyan hikmê xwe li ser Rojhilata navîn danîn rewşa suryaniyan hinî anegora berê baştir bû. Selçukiyan memurên xwe yên herêmê ji suryaniyan hildibijartin. Ev bû sedema ku zimanê suryanî dîsa xwedî hêz bibe û were bikaranîn. Gelek bend û cild pirtûk hatin nivîsandin. Mixabin vê tevgera çandî ya pozîtîv zêde nedomand. Bi serdegirtina moxolan re gelên herêmê hatin qirkirin û çand û şaristaniyên wan hatin talankirin. Ji sedsala XIV heya XV gelek suryaniyên ku li başûrê Mezopotamyaya jorîn dijîn çûn çiyayan.

Hatina osmaniyan ne weke ya ereban olî bû. Her çiqas mafê suryaniyan û gelên misilman di bin hikmê osmaniyan de ne wek hev bû jî bi hatina osmaniyan talaneke mezin çênebû anku osmaniyan hêzên avaker yên herêmê talan nekirin.

Danûstandinê gundên suryaniyan li gor bercewendiyên xwe bi gelên cîran yên weke kurdan re jî hebûn. Lê belê piştî ku [[Ebdulhemîdê II]] hate ser hikim (1876–1909) bi planên xweyî panîslamîst herêmên kurd û suryaniyan xiste nav gelacê. Kurd û suryanî êdî pev diçûn. Herwiha pir cara suryaniyan serî li hember osmaniyan jî hildan û hatin qirkirin.

Qirkirina yekem a demên nêzîk di sala 1843an de hate holê. Di vê salê de osmaniyan bi hezaran suryanî qir kirin. Qirkirina duwem di sala 1914an de rû da. Suryanî vê salê weke &quot;Sala Şûr&quot; bi nav dikin. Di vê qirkirinê de bêhtirî sedhezar suryanî ji aliyê osmanî û eşîrên kurdan (di serî de hengên [[Hemîdiye]]) ve hatin kuştin.

== Partiyên siyasî ==

* ADM: [http://www.zowaa.org Zawaa Dimuqrateta A] - Aramean Democratic Movement (Tevgera Demokratîk a Aramî)
* ADO: [http://www.ado-world.org Mtakasto Oromoyto Dimoqratoyto]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2024 }} - Aramean Democratic Organization (Organisyona Demokratîk a Aramî)
* ADP: Gabba Dimuqrataya Athuraya - Aramean Democratic Party (Partiya Demokratîk a Aramî)
* APP: [http://www.atranaya.org/ Gabba Atranaya Athuraya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080224184531/http://www.atranaya.org/ |date=2008-02-24 }} - Aramean Patriotic Party (Partiya Patrîotîk a Aramî)
* MUB: [http://www.qenneshrin.com/ Mawtbo Umthonoyo d-Bethnahrin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071009050237/http://www.qenneshrin.com/ |date=2007-10-09 }} - Bethnahrin National Council (Konsûlê Neterwer a Bethnahrin
* GFA: [http://www.furkono.com Gabo d-Furqono d-Athur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808000143/http://furkono.com/ |date=2018-08-08 }} - Aramean Liberation Party (Partiya Rizgariya Aramî)
* [http://www.shuraya.com Gabba d-Shuraya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070727215409/http://www.shuraya.com/ |date=2007-07-27 }} - Shuraya Party (Partiya Şûrayê)
* [[Gabo d´Hirutho d´Bethnahrin]]
* WCA: [http://wca-ngo.org Huyodo Suryoyo Tibeloyo] - World Council of Arameans [Syriacs]

== Suryaniyên navdar ==
[[Wêne: Franso hariry.jpg|thumb|Franso Herîrî]]
* [[Fawzi Toma Hariri]]
* [[Franso Herîrî]]
* [[Kristo Yalda Torkhan]]
* [[Nenif Matran Hariri]]
* [[Serkîs Axacan Mamendo]] - Cîgirê Serokwezîrê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]

== Têkildarî ==
{{InterWiki|Asûrî|code=arc}}

* [[Nîjadkujiya ermeniyan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Gel]]
[[Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]]
[[Kategorî:Komên etnîk li Iraqê]]
[[Kategorî:Komên etnîk li Îranê]]
[[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]]
[[Kategorî:Komên etnîk li Sûriyê]]
[[Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Suryanî| ]]</text>
      <sha1>ps0061e6twvsegzata6mhfoe16cj0xl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lîsteya nivîskarên kurd</title>
    <ns>0</ns>
    <id>750</id>
    <revision>
      <id>2063516</id>
      <parentid>1945075</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T08:57:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VikiAzad</username>
        <id>99135</id>
      </contributor>
      <comment>Hinek kêmasiyên û xeletiyên hate serast kirin</comment>
      <origin>2063516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8434" sha1="p4u8hz4r6bvfrzhaeyfk7c87pi34wdq" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}
__NOTOC__
{{TOC}}

== A ==
* [[Abdullah Öcalan]]
* [[Abdulbaki Turan]]
* [[Abdullah M. Varlı]]
* [[Abdullah İncekan]]
* [[Abdurrahman Dürre]]
* [[Abdusamet Yigit]]
* [[Abidin Parıltı]]
* [[Adar Jiyan]]
* [[Adil Duran]]
* [[Adil Zozanî]]
* [[Ahmet Aras]]
* [[Alan Dilpak]]
* [[Ali Çiftçi]]
* [[Ali Gurdilî]]
* [[Amed Çeko Jiyan]]
* [[Amed Tigris]]
* [[Amîdî]]
* [[Aram Gernas]]
* [[Arjen Arî]]
* [[Arşevê Oskan]]
* [[Atîlla Barişer]]
* [[Awê Balî]]
* [[Axayê Bêdarî]]
* [[Axayok]]
* [[Ayhan Geverî]]
* [[Ayhanê Bêrtî]]
* [[Azad Dêrikî]]
* [[Azad Ronakbar]]
* [[Azad Zal]]

== B ==

* [[B. Welatevîn]]
* [[Baba Tahîrê Uryan]]
* [[Babayê Keleş]]
* [[Bavê Nazê]]
* [[Bedirxan Epozdemir]]
* [[Bedirxan Sindî]]
* [[Berfo Barî]]
* [[Berken Bereh]]
* [[Bêrî Bihar]]
* [[Bêrîvan Dosky]]
* [[Bêwar Îbrahîm]]
* [[Bêwar Diyadînî]]
* [[Bextiyar Elî]]
* [[Bilind Mihemed]]
* [[Burhan Karadeniz]]
* [[Bûbê Eser]]
Birhanê Tarînî
== C ==

* [[Cankurd]]
* [[Casimê Celîl]]
* [[Cegerxwîn]]
* [[Celadet Alî Bedirxan]]
* [[Celalettin Yöyler]]
* [[Celîlê Celîl]]
* [[Cemil Oğuz]]
* [[Cihan Roj]]
* [[Ciwanmerd Kulek]]

== Ç ==

* [[Çetin Taşçi]]
* [[Çiya Mazî]]

== D ==

* [[Davut Ozalp]]
* [[Demhat Dêrikî]]
* [[Dilawer Zeraq]]
* [[Dilazad Art]]
* [[Dildar]] (Yunis Rauf)
* [[Dilşad Merîwanî]]
* [[Dilyar Dêrikî]]
* [[Diyar]]
* [[Diyar Bohtî]]
* [[Dorşîn Poyraz]]
* [[Dijwar Wanî]]
* [[Dewran Evdirehîm]]

== E ==

* [[Ebdulkerîm Surûş (Aryas)]]
* [[Ebas Ferhadî Topkanlû]]
* [[Ebdilbaqî Huseynî]]
* [[Ebdulkerîm Findî]]
* [[Ebdullah Peşêw]]
* [[Ebdurehman Şerefkendî (Mamosta Hejar)|Ebdurehman Şerefkendî (Mamoste Hejar)]]
* [[Edîb Polat]]
* [[Edîp Karahan]]
* [[Ehmed Huseynî]]
* [[Ehmed Mehemed Îsmaîl]]
* [[Ehmedê Xanî]]
* [[Ehmedê Xasî]]
* [[Ekber Rezayî Kelhor]]
* [[Ekrem Cemîl Paşa]]
* [[Elaeddîn Secadî]]
* [[Eliyê Ebdilrehman]]
* [[Elî Herîrî]]
* [[Elî Paksirişt (Makûyî)]]
* [[Elî Teremaxî]]
* [[Emerîkê Serdar]]
* [[Enwer Karahan]]
* [[Enwer Mehemed Tahir]]
* [[Ereb Şemo]]
* [[Eskerê Boyîk]]
* [[Ethem Xemgîn]]
* [[Evdile Koçer]]
* [[Evdilqadirê Geylanî]]
* [[Evîn Çîçek]]

== F ==
* [[Fatma Savcı]]
* [[Fawaz Husên]]
* [[Fazil Umer]]
* [[Felat Dilgeş]]
* [[Feqiyê Teyran]]
* [[Feqî Huseyîn Sagniç]]
* [[Feratê Dengizî]]
* [[Ferhad Pîrbal]]
* [[Ferhad Shakely]]
* [[Ferhadê Içmo]]
* [[Ferqîn Melîk Aykoç]]
* [[Fevzi Özmen]]
* [[Fewaz Ebdê]]
* [[Fewzî Bîlge]]
* [[Firat Cewerî]]
* [[Flê Jiyan]]
* [[Fuad Sîpan]]
* [[Fûad Temo]]

== G ==
* [[Gabar Çiyan]]
* [[Goran (helbestvan)]]
* [[Gunay Aslan]]

== H ==

* [[Hamdi Ozyurt]]
* [[Hasan Bildirici]]
* [[Hasan Kaya]]
* [[Haydar Diljen]]
* [[Haydar Isik]]
* [[Heciye Cindî]]
* [[Hêmin Mukriyanî]]
* [[Hecî Fetahê Hezroyî]]
* [[Hecî Qadirê Koyî]]
* [[H. Kovan Baqî]]
* [[Hekar Findî]]
* [[Helîm Yûsiv]]
* [[Hesen Îrandost]]
* [[Hesenê Metê]]
* [[Hesenê Qizilcî]]
* [[Hêvî Berwarî]]
* [[Hêvîdar Zana]]
* [[Heyderê Omer]]
* [[Hîlmî Akyol]]
* [[Husein Muhammed]]
* [[Husên Arif]]
* [[Huseyîn Karakaş]]
* [[Hüseyin Kartal]]
* [[Hüseyin Kaytan]]
* [[Hogir Berbir]]

== Î ==
* [[İbrahim Güçlü]]
* [[Îbrahîm Heqî Erziromî]]
* [[İkram Oğuz]]
* [[İlhan Kızılhan]]
* [[Îbrahîm Ehmed]]
* [[Îbrahîm Seydo Aydogan]]
* [[Îkram Balekanî]]
* [[Îrfan Amîda]]
* [[Îshak Tepe]]
* [[Îsmaîl Taha Şahîn]]
* [[Îsmaîlê Bazîdî]]
* [[Îbrahîm Goranî]]

== J ==
* [[J. Îhsan Espar]]
* [[Jan Dost]]
* [[Jana Seyda]]
* [[Jîr Dilovan]]
== K ==
* [[kasi yusiv]]
* [[Kamiran Alî Bedir-Xan]]
* [[Dr. Kamiran Bêkes|Kamiran Bêkes]] (Haj Abdo)
* [[Kamiran Haco]]
* [[Sabah Kara]]
* [[Karadeniz Ali]]
* [[Kawa Nemir]]
* [[Keça Kurd]]
* [[Kemal Burkay]]
* [[Kemal Tolan]]
* [[Kemal Sido]]
* [[Konê Reş]]
* [[Kovan Sindî]]
* [[Koyo Berz]]

== L ==
* [[Lal Laleş]]
* [[Laleş Qaso]]
* [[Lerzan Jandîl]]
* [[Lezgîn Çalî]]
* [[Lokman Ayebe]]
* [[Lokman Polat]]
* [[Lorîn S. Doğan]]

== M ==
* [[M. Alî. K.]]
* [[Müslüm Aslan]]
* [[Mahmûd Baksî]]
* [[Mahmûd Lewendî]]
* [[Malmîsanij]]
* [[Medenî Duran]]
* [[Medenî Ferho]]
* [[Mehemmed Mewlûd (Mem)]]
* [[Mehmed Emîn Bozarslan]]
* [[Mehmed Uzun]]
* [[Mehmet Kaplan]]
* [[Mehmed Nas]]
* [[Mehmet Dicle]]
* [[Mele Nurullahê Godîşkî]]
* [[Mela Yûnisê Erqetînî]]
* [[Mele Xelîlê Sêrtî]]
* [[Mela Yehayayê Mizûrî]]
* [[Melayê Bate]]
* [[Mela Mihyedîn]]
* [[Melayê Cizîrî]]
* [[Melayê Erwasê]]
* [[Mele Mehmûdê Bazîdî]]
* [[Mem Bawer]]
* [[Mem Mîrxan]]
* [[Merwan Ali]]
* [[Merwan Osman]]
* [[Mesûd Xelef]]
* [[Mestûre Erdelanî]]
* [[Meşal Temo]]
* [[Mewlana Xalid]]
* [[Mewlewiyê Kurd|Mewlewî Tawegozî]]
* [[Mihemed Dehsiwar]]
* [[Mihemed Evdila]]
* [[Mihemed Ferîq Hesen]]
* [[Mihemed Mukrî]]
* [[Mihemed Ronahî]]
* [[Miradxan]]
* [[Mistefa Gazî]] (Mustafa Gazi)
* [[Miraz Ronî]]
* [[Mîr Qasimlo]]
* [[Mîran Janbar]]
* [[Kurdî (Mistefa Beg)|Mistefa Beg]]
* [[Muhammed Turan]]
* [[Munzur Çem]]
* [[Murad Celalî]]
* [[Murad Pola]]
* [[Musa Anter]]
* [[Mustafa Aydogan]]
* [[Mustefa Reşîd]]
* [[Mûrad Dildar]]
* [[Mürüvet Y. Cacim]]

== N ==
* [[Nalî]]
* [[Nazîf Telek]]
* [[Necîbe Ehmed]]
* [[Nejdet Buldan]]
* [[ Nesrîn Rojkan]]
* [[Newroz Saîdpour]]
* [[Nezîr Silo]]
* [[Nizar Mehemed Seîd]]
* [[Nîzamettin Akkurt]]
* [[Nûredîn Zaza]]
* [[Nûpelda]]
* [[Necat Baysal]]

== O ==
* [[Occo Mahabad]]
* [[Omer Dilsoz]]
* [[Ordîxanê Celîl]]
* [[Osman Sebrî]]
* [[Orhan Basî]]

== P ==
* [[Perwîz Cîhanî]]
* [[Pîr Rustem]]
* [[Pîremêrd]]
* [[Polat Can]]
* [[Pertew Begê Hekarî]]

== Q ==
* [[Qado Şêrîn]]
* [[Qanatê Kurdo]]
* [[Qasimlo Gimgim]]
* [[Qedrîcan]]

== R ==
* [[Raûf Bêgard]]
* [[Ramazan Turgut]]
* (Rahmi Batur)
* [[Reyhan Sarhan]]
* [[Rezo Ose]]
* [[Rêber Huseyîn]]
* [[Rênas Jiyan]]
* [[Rêzan Tovjîn]]
* [[Ricardo G. Espeja]]
* [[Ridwanê Alî]]
* [[Ridwan Xelîl]]
* [[Riza Çolpan]]
* [[Rizaliyê Reşîd]]
* [[Rizoyê Xerzî]]
* [[Rohat Alakom]]
* [[Rojan Hazim]]
* [[Rojen Barnas]]
* [[Roni Alasor]]
* [[Ronî Stêrk]]
* [[Ronî War]]
* [[Roşan Lezgîn]]
* [[Roya Tolooi]]
* [[Rûkiye Ozmen]]

== S ==
* [[Salihê Kevirbirî]]
* [[Samî Tan]]
* [[Sebrî Botanî]]
* [[Sebrî Silêvanî]]
* [[Sedat Yurtdaş]]
* [[Selahattin Bulut]]
* [[Selim Berekat]]
* [[Selim Silêman]]
* [[Selîm Temo]]
* [[Semsî (Egîtê Hesenê Şemo)]]
* [[Serdar Roşan]]
* [[Serfiraz Alî Neqsebendî]]
* [[Serkan Birûsk]]
* [[Serhad B. Rênas]]
* [[Serwet Denîz]]
* [[Seydayê Tîrêj]]
* [[Seyidxan Anter]]
* [[Sêrzad Hesen]]
* [[Sidqiyê Hirorî]]
* [[Silêman Alî]]
* [[Silêman Demir]]
* [[Siyamend Birahîm]]
* [[Siyehpûş]]
* [[Sîdar Jîr]]
* [[Sîma Semend]]
* [[Sîmar Masîcanik]]
* [[Sîrwan Hecî Berko]]
* [[Suud Kiliç]]
* [[Suzan Samanci]]

== Ş ==
* [[Şahînê Bekirê Soreklî]]
* [[Şamil Eskerov]]
* [[Şener Özmen]]
* [[Şerefxanê Bedlîsî]]
* [[Şerefxan Cizîrî]]
* [[Şêrko Bêkes]]
* [[Şêx Abdulhakimê Dêrşêwî]]
* [[Şêx Eskeri]]
* [[Şêx Evdirehmanê Axtepî]]
* [[Şêx Evdirehmanê Taxê]]
* [[Şêx Hesenê Nûranî]]
* [[Şêx Hesib Axtepi]]
* [[Şêx Mihemed Can]] (Axtepî)
* [[Mihemedê Kerbelayî]]
* [[Şêx Mihemedê Hadî]]
* [[Şêx Nûredînê Birîfkî]]
* [[Şêx Rizayê Talebanî]]
* [[Şiwan Osman Mistefa]]

== T ==
* [[Têmûrê Xelîl]]
* [[Torî (nivîskar)|Torî]]
* [[Tosinê Reşîd]]
* [[Têngîz Siyabendî]]
* [[Tehsîn Îbrahîm Doskî]]
* [[Tahir Agûr]]

== V ==

== W ==
* [[Wefayî]]
* [[Wekîl Mustefayev]]
* [[Wezîrê Eşo]]

== X ==
* [[Xana Qubadî]]
* [[Xelîl Duhokî]]
* [[Xelîlê Çaçan]]
* [[Xiyasedin Zaroj Stêrk]]
* [[Xemgînê Remo]]
* [[Xelîfe Yûsiv]] (1885-1965)
* [[Xebat Baysal]]

== Y ==
* [[Yaqob Tilermenî]]
* [[Yasîn Dêrikî]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Yûnis Behram]]

== Z ==
* [[Zerdeşt Haco]]
* [[Zeynel Abidîn Han]]
* [[Zeynelabidîn Zinar]]
* [[Zekeriya Husênî|Zekeriya husênî]]
* [[Zîwer Îlhan]]
* [[Zorab Aloian]]
* [[Zulkuf Kişanak]]

== Binêre herwiha ==
* [[Lîsteya kurdan]]
* [[Lîsteya fîlozofên kurd]]
* [[Lîsteya helbestvanên kurd]]
* [[Lîsteya muzîkarên kurd]]
* [[Lîsteya pêşengên kurd]]
* [[Lîsteya wênesazên kurd]]
* [[Lîsteya zanyarên kurd]]
* [[Lîsteya zimannasên kurdî]]

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Lîste|nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd| ]]</text>
      <sha1>p4u8hz4r6bvfrzhaeyfk7c87pi34wdq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063517</id>
      <parentid>2063516</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T08:59:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VikiAzad</username>
        <id>99135</id>
      </contributor>
      <comment>/* H */</comment>
      <origin>2063517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8457" sha1="ph0ba4leecn27bq1c7gt71m6t5gsna9" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}
__NOTOC__
{{TOC}}

== A ==
* [[Abdullah Öcalan]]
* [[Abdulbaki Turan]]
* [[Abdullah M. Varlı]]
* [[Abdullah İncekan]]
* [[Abdurrahman Dürre]]
* [[Abdusamet Yigit]]
* [[Abidin Parıltı]]
* [[Adar Jiyan]]
* [[Adil Duran]]
* [[Adil Zozanî]]
* [[Ahmet Aras]]
* [[Alan Dilpak]]
* [[Ali Çiftçi]]
* [[Ali Gurdilî]]
* [[Amed Çeko Jiyan]]
* [[Amed Tigris]]
* [[Amîdî]]
* [[Aram Gernas]]
* [[Arjen Arî]]
* [[Arşevê Oskan]]
* [[Atîlla Barişer]]
* [[Awê Balî]]
* [[Axayê Bêdarî]]
* [[Axayok]]
* [[Ayhan Geverî]]
* [[Ayhanê Bêrtî]]
* [[Azad Dêrikî]]
* [[Azad Ronakbar]]
* [[Azad Zal]]

== B ==

* [[B. Welatevîn]]
* [[Baba Tahîrê Uryan]]
* [[Babayê Keleş]]
* [[Bavê Nazê]]
* [[Bedirxan Epozdemir]]
* [[Bedirxan Sindî]]
* [[Berfo Barî]]
* [[Berken Bereh]]
* [[Bêrî Bihar]]
* [[Bêrîvan Dosky]]
* [[Bêwar Îbrahîm]]
* [[Bêwar Diyadînî]]
* [[Bextiyar Elî]]
* [[Bilind Mihemed]]
* [[Burhan Karadeniz]]
* [[Bûbê Eser]]
Birhanê Tarînî
== C ==

* [[Cankurd]]
* [[Casimê Celîl]]
* [[Cegerxwîn]]
* [[Celadet Alî Bedirxan]]
* [[Celalettin Yöyler]]
* [[Celîlê Celîl]]
* [[Cemil Oğuz]]
* [[Cihan Roj]]
* [[Ciwanmerd Kulek]]

== Ç ==

* [[Çetin Taşçi]]
* [[Çiya Mazî]]

== D ==

* [[Davut Ozalp]]
* [[Demhat Dêrikî]]
* [[Dilawer Zeraq]]
* [[Dilazad Art]]
* [[Dildar]] (Yunis Rauf)
* [[Dilşad Merîwanî]]
* [[Dilyar Dêrikî]]
* [[Diyar]]
* [[Diyar Bohtî]]
* [[Dorşîn Poyraz]]
* [[Dijwar Wanî]]
* [[Dewran Evdirehîm]]

== E ==

* [[Ebdulkerîm Surûş (Aryas)]]
* [[Ebas Ferhadî Topkanlû]]
* [[Ebdilbaqî Huseynî]]
* [[Ebdulkerîm Findî]]
* [[Ebdullah Peşêw]]
* [[Ebdurehman Şerefkendî (Mamosta Hejar)|Ebdurehman Şerefkendî (Mamoste Hejar)]]
* [[Edîb Polat]]
* [[Edîp Karahan]]
* [[Ehmed Huseynî]]
* [[Ehmed Mehemed Îsmaîl]]
* [[Ehmedê Xanî]]
* [[Ehmedê Xasî]]
* [[Ekber Rezayî Kelhor]]
* [[Ekrem Cemîl Paşa]]
* [[Elaeddîn Secadî]]
* [[Eliyê Ebdilrehman]]
* [[Elî Herîrî]]
* [[Elî Paksirişt (Makûyî)]]
* [[Elî Teremaxî]]
* [[Emerîkê Serdar]]
* [[Enwer Karahan]]
* [[Enwer Mehemed Tahir]]
* [[Ereb Şemo]]
* [[Eskerê Boyîk]]
* [[Ethem Xemgîn]]
* [[Evdile Koçer]]
* [[Evdilqadirê Geylanî]]
* [[Evîn Çîçek]]

== F ==
* [[Fatma Savcı]]
* [[Fawaz Husên]]
* [[Fazil Umer]]
* [[Felat Dilgeş]]
* [[Feqiyê Teyran]]
* [[Feqî Huseyîn Sagniç]]
* [[Feratê Dengizî]]
* [[Ferhad Pîrbal]]
* [[Ferhad Shakely]]
* [[Ferhadê Içmo]]
* [[Ferqîn Melîk Aykoç]]
* [[Fevzi Özmen]]
* [[Fewaz Ebdê]]
* [[Fewzî Bîlge]]
* [[Firat Cewerî]]
* [[Flê Jiyan]]
* [[Fuad Sîpan]]
* [[Fûad Temo]]

== G ==
* [[Gabar Çiyan]]
* [[Goran (helbestvan)]]
* [[Gunay Aslan]]

== H ==

* [[Hamdi Ozyurt]]
* [[Hasan Bildirici]]
* [[Hasan Kaya]]
* [[Haydar Diljen]]
* [[Haydar Isik]]
* [[Heciye Cindî]]
* [[Hêmin Mukriyanî]]
* [[Hecî Fetahê Hezroyî]]
* [[Hecî Qadirê Koyî]]
* [[H. Kovan Baqî]]
* [[Hekar Findî]]
* [[Helîm Yûsiv]]
* [[Hesen Îrandost]]
* [[Hesen Silêvanî]]
* [[Hesenê Metê]]
* [[Hesenê Qizilcî]]
* [[Hêvî Berwarî]]
* [[Hêvîdar Zana]]
* [[Heyderê Omer]]
* [[Hîlmî Akyol]]
* [[Husein Muhammed]]
* [[Husên Arif]]
* [[Huseyîn Karakaş]]
* [[Hüseyin Kartal]]
* [[Hüseyin Kaytan]]
* [[Hogir Berbir]]

== Î ==
* [[İbrahim Güçlü]]
* [[Îbrahîm Heqî Erziromî]]
* [[İkram Oğuz]]
* [[İlhan Kızılhan]]
* [[Îbrahîm Ehmed]]
* [[Îbrahîm Seydo Aydogan]]
* [[Îkram Balekanî]]
* [[Îrfan Amîda]]
* [[Îshak Tepe]]
* [[Îsmaîl Taha Şahîn]]
* [[Îsmaîlê Bazîdî]]
* [[Îbrahîm Goranî]]

== J ==
* [[J. Îhsan Espar]]
* [[Jan Dost]]
* [[Jana Seyda]]
* [[Jîr Dilovan]]
== K ==
* [[kasi yusiv]]
* [[Kamiran Alî Bedir-Xan]]
* [[Dr. Kamiran Bêkes|Kamiran Bêkes]] (Haj Abdo)
* [[Kamiran Haco]]
* [[Sabah Kara]]
* [[Karadeniz Ali]]
* [[Kawa Nemir]]
* [[Keça Kurd]]
* [[Kemal Burkay]]
* [[Kemal Tolan]]
* [[Kemal Sido]]
* [[Konê Reş]]
* [[Kovan Sindî]]
* [[Koyo Berz]]

== L ==
* [[Lal Laleş]]
* [[Laleş Qaso]]
* [[Lerzan Jandîl]]
* [[Lezgîn Çalî]]
* [[Lokman Ayebe]]
* [[Lokman Polat]]
* [[Lorîn S. Doğan]]

== M ==
* [[M. Alî. K.]]
* [[Müslüm Aslan]]
* [[Mahmûd Baksî]]
* [[Mahmûd Lewendî]]
* [[Malmîsanij]]
* [[Medenî Duran]]
* [[Medenî Ferho]]
* [[Mehemmed Mewlûd (Mem)]]
* [[Mehmed Emîn Bozarslan]]
* [[Mehmed Uzun]]
* [[Mehmet Kaplan]]
* [[Mehmed Nas]]
* [[Mehmet Dicle]]
* [[Mele Nurullahê Godîşkî]]
* [[Mela Yûnisê Erqetînî]]
* [[Mele Xelîlê Sêrtî]]
* [[Mela Yehayayê Mizûrî]]
* [[Melayê Bate]]
* [[Mela Mihyedîn]]
* [[Melayê Cizîrî]]
* [[Melayê Erwasê]]
* [[Mele Mehmûdê Bazîdî]]
* [[Mem Bawer]]
* [[Mem Mîrxan]]
* [[Merwan Ali]]
* [[Merwan Osman]]
* [[Mesûd Xelef]]
* [[Mestûre Erdelanî]]
* [[Meşal Temo]]
* [[Mewlana Xalid]]
* [[Mewlewiyê Kurd|Mewlewî Tawegozî]]
* [[Mihemed Dehsiwar]]
* [[Mihemed Evdila]]
* [[Mihemed Ferîq Hesen]]
* [[Mihemed Mukrî]]
* [[Mihemed Ronahî]]
* [[Miradxan]]
* [[Mistefa Gazî]] (Mustafa Gazi)
* [[Miraz Ronî]]
* [[Mîr Qasimlo]]
* [[Mîran Janbar]]
* [[Kurdî (Mistefa Beg)|Mistefa Beg]]
* [[Muhammed Turan]]
* [[Munzur Çem]]
* [[Murad Celalî]]
* [[Murad Pola]]
* [[Musa Anter]]
* [[Mustafa Aydogan]]
* [[Mustefa Reşîd]]
* [[Mûrad Dildar]]
* [[Mürüvet Y. Cacim]]

== N ==
* [[Nalî]]
* [[Nazîf Telek]]
* [[Necîbe Ehmed]]
* [[Nejdet Buldan]]
* [[ Nesrîn Rojkan]]
* [[Newroz Saîdpour]]
* [[Nezîr Silo]]
* [[Nizar Mehemed Seîd]]
* [[Nîzamettin Akkurt]]
* [[Nûredîn Zaza]]
* [[Nûpelda]]
* [[Necat Baysal]]

== O ==
* [[Occo Mahabad]]
* [[Omer Dilsoz]]
* [[Ordîxanê Celîl]]
* [[Osman Sebrî]]
* [[Orhan Basî]]

== P ==
* [[Perwîz Cîhanî]]
* [[Pîr Rustem]]
* [[Pîremêrd]]
* [[Polat Can]]
* [[Pertew Begê Hekarî]]

== Q ==
* [[Qado Şêrîn]]
* [[Qanatê Kurdo]]
* [[Qasimlo Gimgim]]
* [[Qedrîcan]]

== R ==
* [[Raûf Bêgard]]
* [[Ramazan Turgut]]
* (Rahmi Batur)
* [[Reyhan Sarhan]]
* [[Rezo Ose]]
* [[Rêber Huseyîn]]
* [[Rênas Jiyan]]
* [[Rêzan Tovjîn]]
* [[Ricardo G. Espeja]]
* [[Ridwanê Alî]]
* [[Ridwan Xelîl]]
* [[Riza Çolpan]]
* [[Rizaliyê Reşîd]]
* [[Rizoyê Xerzî]]
* [[Rohat Alakom]]
* [[Rojan Hazim]]
* [[Rojen Barnas]]
* [[Roni Alasor]]
* [[Ronî Stêrk]]
* [[Ronî War]]
* [[Roşan Lezgîn]]
* [[Roya Tolooi]]
* [[Rûkiye Ozmen]]

== S ==
* [[Salihê Kevirbirî]]
* [[Samî Tan]]
* [[Sebrî Botanî]]
* [[Sebrî Silêvanî]]
* [[Sedat Yurtdaş]]
* [[Selahattin Bulut]]
* [[Selim Berekat]]
* [[Selim Silêman]]
* [[Selîm Temo]]
* [[Semsî (Egîtê Hesenê Şemo)]]
* [[Serdar Roşan]]
* [[Serfiraz Alî Neqsebendî]]
* [[Serkan Birûsk]]
* [[Serhad B. Rênas]]
* [[Serwet Denîz]]
* [[Seydayê Tîrêj]]
* [[Seyidxan Anter]]
* [[Sêrzad Hesen]]
* [[Sidqiyê Hirorî]]
* [[Silêman Alî]]
* [[Silêman Demir]]
* [[Siyamend Birahîm]]
* [[Siyehpûş]]
* [[Sîdar Jîr]]
* [[Sîma Semend]]
* [[Sîmar Masîcanik]]
* [[Sîrwan Hecî Berko]]
* [[Suud Kiliç]]
* [[Suzan Samanci]]

== Ş ==
* [[Şahînê Bekirê Soreklî]]
* [[Şamil Eskerov]]
* [[Şener Özmen]]
* [[Şerefxanê Bedlîsî]]
* [[Şerefxan Cizîrî]]
* [[Şêrko Bêkes]]
* [[Şêx Abdulhakimê Dêrşêwî]]
* [[Şêx Eskeri]]
* [[Şêx Evdirehmanê Axtepî]]
* [[Şêx Evdirehmanê Taxê]]
* [[Şêx Hesenê Nûranî]]
* [[Şêx Hesib Axtepi]]
* [[Şêx Mihemed Can]] (Axtepî)
* [[Mihemedê Kerbelayî]]
* [[Şêx Mihemedê Hadî]]
* [[Şêx Nûredînê Birîfkî]]
* [[Şêx Rizayê Talebanî]]
* [[Şiwan Osman Mistefa]]

== T ==
* [[Têmûrê Xelîl]]
* [[Torî (nivîskar)|Torî]]
* [[Tosinê Reşîd]]
* [[Têngîz Siyabendî]]
* [[Tehsîn Îbrahîm Doskî]]
* [[Tahir Agûr]]

== V ==

== W ==
* [[Wefayî]]
* [[Wekîl Mustefayev]]
* [[Wezîrê Eşo]]

== X ==
* [[Xana Qubadî]]
* [[Xelîl Duhokî]]
* [[Xelîlê Çaçan]]
* [[Xiyasedin Zaroj Stêrk]]
* [[Xemgînê Remo]]
* [[Xelîfe Yûsiv]] (1885-1965)
* [[Xebat Baysal]]

== Y ==
* [[Yaqob Tilermenî]]
* [[Yasîn Dêrikî]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Yûnis Behram]]

== Z ==
* [[Zerdeşt Haco]]
* [[Zeynel Abidîn Han]]
* [[Zeynelabidîn Zinar]]
* [[Zekeriya Husênî|Zekeriya husênî]]
* [[Zîwer Îlhan]]
* [[Zorab Aloian]]
* [[Zulkuf Kişanak]]

== Binêre herwiha ==
* [[Lîsteya kurdan]]
* [[Lîsteya fîlozofên kurd]]
* [[Lîsteya helbestvanên kurd]]
* [[Lîsteya muzîkarên kurd]]
* [[Lîsteya pêşengên kurd]]
* [[Lîsteya wênesazên kurd]]
* [[Lîsteya zanyarên kurd]]
* [[Lîsteya zimannasên kurdî]]

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Lîste|nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd| ]]</text>
      <sha1>ph0ba4leecn27bq1c7gt71m6t5gsna9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063518</id>
      <parentid>2063517</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T09:01:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VikiAzad</username>
        <id>99135</id>
      </contributor>
      <origin>2063518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8498" sha1="fi4lv23zeoukmaykclb6rgu9lnfhftg" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}
__NOTOC__
{{TOC}}

== A ==
* [[Abdullah Öcalan]]
* [[Abdulbaki Turan]]
* [[Abdullah M. Varlı]]
* [[Abdullah İncekan]]
* [[Abdurrahman Dürre]]
* [[Abdusamet Yigit]]
* [[Abidin Parıltı]]
* [[Adar Jiyan]]
* [[Adil Duran]]
* [[Adil Zozanî]]
* [[Ahmet Aras]]
* [[Alan Dilpak]]
* [[Ali Çiftçi]]
* [[Ali Gurdilî]]
* [[Amed Çeko Jiyan]]
* [[Amed Tigris]]
* [[Amîdî]]
* [[Aram Gernas]]
* [[Arjen Arî]]
* [[Arşevê Oskan]]
* [[Ata Nehayî]] [[:en:Ata Nahai|(en)]]
* [[Atîlla Barişer]]
* [[Awê Balî]]
* [[Axayê Bêdarî]]
* [[Axayok]]
* [[Ayhan Geverî]]
* [[Ayhanê Bêrtî]]
* [[Azad Dêrikî]]
* [[Azad Ronakbar]]
* [[Azad Zal]]

== B ==

* [[B. Welatevîn]]
* [[Baba Tahîrê Uryan]]
* [[Babayê Keleş]]
* [[Bavê Nazê]]
* [[Bedirxan Epozdemir]]
* [[Bedirxan Sindî]]
* [[Berfo Barî]]
* [[Berken Bereh]]
* [[Bêrî Bihar]]
* [[Bêrîvan Dosky]]
* [[Bêwar Îbrahîm]]
* [[Bêwar Diyadînî]]
* [[Bextiyar Elî]]
* [[Bilind Mihemed]]
* [[Burhan Karadeniz]]
* [[Bûbê Eser]]
Birhanê Tarînî
== C ==

* [[Cankurd]]
* [[Casimê Celîl]]
* [[Cegerxwîn]]
* [[Celadet Alî Bedirxan]]
* [[Celalettin Yöyler]]
* [[Celîlê Celîl]]
* [[Cemil Oğuz]]
* [[Cihan Roj]]
* [[Ciwanmerd Kulek]]

== Ç ==

* [[Çetin Taşçi]]
* [[Çiya Mazî]]

== D ==

* [[Davut Ozalp]]
* [[Demhat Dêrikî]]
* [[Dilawer Zeraq]]
* [[Dilazad Art]]
* [[Dildar]] (Yunis Rauf)
* [[Dilşad Merîwanî]]
* [[Dilyar Dêrikî]]
* [[Diyar]]
* [[Diyar Bohtî]]
* [[Dorşîn Poyraz]]
* [[Dijwar Wanî]]
* [[Dewran Evdirehîm]]

== E ==

* [[Ebdulkerîm Surûş (Aryas)]]
* [[Ebas Ferhadî Topkanlû]]
* [[Ebdilbaqî Huseynî]]
* [[Ebdulkerîm Findî]]
* [[Ebdullah Peşêw]]
* [[Ebdurehman Şerefkendî (Mamosta Hejar)|Ebdurehman Şerefkendî (Mamoste Hejar)]]
* [[Edîb Polat]]
* [[Edîp Karahan]]
* [[Ehmed Huseynî]]
* [[Ehmed Mehemed Îsmaîl]]
* [[Ehmedê Xanî]]
* [[Ehmedê Xasî]]
* [[Ekber Rezayî Kelhor]]
* [[Ekrem Cemîl Paşa]]
* [[Elaeddîn Secadî]]
* [[Eliyê Ebdilrehman]]
* [[Elî Herîrî]]
* [[Elî Paksirişt (Makûyî)]]
* [[Elî Teremaxî]]
* [[Emerîkê Serdar]]
* [[Enwer Karahan]]
* [[Enwer Mehemed Tahir]]
* [[Ereb Şemo]]
* [[Eskerê Boyîk]]
* [[Ethem Xemgîn]]
* [[Evdile Koçer]]
* [[Evdilqadirê Geylanî]]
* [[Evîn Çîçek]]

== F ==
* [[Fatma Savcı]]
* [[Fawaz Husên]]
* [[Fazil Umer]]
* [[Felat Dilgeş]]
* [[Feqiyê Teyran]]
* [[Feqî Huseyîn Sagniç]]
* [[Feratê Dengizî]]
* [[Ferhad Pîrbal]]
* [[Ferhad Shakely]]
* [[Ferhadê Içmo]]
* [[Ferqîn Melîk Aykoç]]
* [[Fevzi Özmen]]
* [[Fewaz Ebdê]]
* [[Fewzî Bîlge]]
* [[Firat Cewerî]]
* [[Flê Jiyan]]
* [[Fuad Sîpan]]
* [[Fûad Temo]]

== G ==
* [[Gabar Çiyan]]
* [[Goran (helbestvan)]]
* [[Gunay Aslan]]

== H ==

* [[Hamdi Ozyurt]]
* [[Hasan Bildirici]]
* [[Hasan Kaya]]
* [[Haydar Diljen]]
* [[Haydar Isik]]
* [[Heciye Cindî]]
* [[Hêmin Mukriyanî]]
* [[Hecî Fetahê Hezroyî]]
* [[Hecî Qadirê Koyî]]
* [[H. Kovan Baqî]]
* [[Hekar Findî]]
* [[Helîm Yûsiv]]
* [[Hesen Îrandost]]
* [[Hesen Silêvanî]]
* [[Hesenê Metê]]
* [[Hesenê Qizilcî]]
* [[Hêvî Berwarî]]
* [[Hêvîdar Zana]]
* [[Heyderê Omer]]
* [[Hîlmî Akyol]]
* [[Husein Muhammed]]
* [[Husên Arif]]
* [[Huseyîn Karakaş]]
* [[Hüseyin Kartal]]
* [[Hüseyin Kaytan]]
* [[Hogir Berbir]]

== Î ==
* [[İbrahim Güçlü]]
* [[Îbrahîm Heqî Erziromî]]
* [[İkram Oğuz]]
* [[İlhan Kızılhan]]
* [[Îbrahîm Ehmed]]
* [[Îbrahîm Seydo Aydogan]]
* [[Îkram Balekanî]]
* [[Îrfan Amîda]]
* [[Îshak Tepe]]
* [[Îsmaîl Taha Şahîn]]
* [[Îsmaîlê Bazîdî]]
* [[Îbrahîm Goranî]]

== J ==
* [[J. Îhsan Espar]]
* [[Jan Dost]]
* [[Jana Seyda]]
* [[Jîr Dilovan]]
== K ==
* [[kasi yusiv]]
* [[Kamiran Alî Bedir-Xan]]
* [[Dr. Kamiran Bêkes|Kamiran Bêkes]] (Haj Abdo)
* [[Kamiran Haco]]
* [[Sabah Kara]]
* [[Karadeniz Ali]]
* [[Kawa Nemir]]
* [[Keça Kurd]]
* [[Kemal Burkay]]
* [[Kemal Tolan]]
* [[Kemal Sido]]
* [[Konê Reş]]
* [[Kovan Sindî]]
* [[Koyo Berz]]

== L ==
* [[Lal Laleş]]
* [[Laleş Qaso]]
* [[Lerzan Jandîl]]
* [[Lezgîn Çalî]]
* [[Lokman Ayebe]]
* [[Lokman Polat]]
* [[Lorîn S. Doğan]]

== M ==
* [[M. Alî. K.]]
* [[Müslüm Aslan]]
* [[Mahmûd Baksî]]
* [[Mahmûd Lewendî]]
* [[Malmîsanij]]
* [[Medenî Duran]]
* [[Medenî Ferho]]
* [[Mehemmed Mewlûd (Mem)]]
* [[Mehmed Emîn Bozarslan]]
* [[Mehmed Uzun]]
* [[Mehmet Kaplan]]
* [[Mehmed Nas]]
* [[Mehmet Dicle]]
* [[Mele Nurullahê Godîşkî]]
* [[Mela Yûnisê Erqetînî]]
* [[Mele Xelîlê Sêrtî]]
* [[Mela Yehayayê Mizûrî]]
* [[Melayê Bate]]
* [[Mela Mihyedîn]]
* [[Melayê Cizîrî]]
* [[Melayê Erwasê]]
* [[Mele Mehmûdê Bazîdî]]
* [[Mem Bawer]]
* [[Mem Mîrxan]]
* [[Merwan Ali]]
* [[Merwan Osman]]
* [[Mesûd Xelef]]
* [[Mestûre Erdelanî]]
* [[Meşal Temo]]
* [[Mewlana Xalid]]
* [[Mewlewiyê Kurd|Mewlewî Tawegozî]]
* [[Mihemed Dehsiwar]]
* [[Mihemed Evdila]]
* [[Mihemed Ferîq Hesen]]
* [[Mihemed Mukrî]]
* [[Mihemed Ronahî]]
* [[Miradxan]]
* [[Mistefa Gazî]] (Mustafa Gazi)
* [[Miraz Ronî]]
* [[Mîr Qasimlo]]
* [[Mîran Janbar]]
* [[Kurdî (Mistefa Beg)|Mistefa Beg]]
* [[Muhammed Turan]]
* [[Munzur Çem]]
* [[Murad Celalî]]
* [[Murad Pola]]
* [[Musa Anter]]
* [[Mustafa Aydogan]]
* [[Mustefa Reşîd]]
* [[Mûrad Dildar]]
* [[Mürüvet Y. Cacim]]

== N ==
* [[Nalî]]
* [[Nazîf Telek]]
* [[Necîbe Ehmed]]
* [[Nejdet Buldan]]
* [[ Nesrîn Rojkan]]
* [[Newroz Saîdpour]]
* [[Nezîr Silo]]
* [[Nizar Mehemed Seîd]]
* [[Nîzamettin Akkurt]]
* [[Nûredîn Zaza]]
* [[Nûpelda]]
* [[Necat Baysal]]

== O ==
* [[Occo Mahabad]]
* [[Omer Dilsoz]]
* [[Ordîxanê Celîl]]
* [[Osman Sebrî]]
* [[Orhan Basî]]

== P ==
* [[Perwîz Cîhanî]]
* [[Pîr Rustem]]
* [[Pîremêrd]]
* [[Polat Can]]
* [[Pertew Begê Hekarî]]

== Q ==
* [[Qado Şêrîn]]
* [[Qanatê Kurdo]]
* [[Qasimlo Gimgim]]
* [[Qedrîcan]]

== R ==
* [[Raûf Bêgard]]
* [[Ramazan Turgut]]
* (Rahmi Batur)
* [[Reyhan Sarhan]]
* [[Rezo Ose]]
* [[Rêber Huseyîn]]
* [[Rênas Jiyan]]
* [[Rêzan Tovjîn]]
* [[Ricardo G. Espeja]]
* [[Ridwanê Alî]]
* [[Ridwan Xelîl]]
* [[Riza Çolpan]]
* [[Rizaliyê Reşîd]]
* [[Rizoyê Xerzî]]
* [[Rohat Alakom]]
* [[Rojan Hazim]]
* [[Rojen Barnas]]
* [[Roni Alasor]]
* [[Ronî Stêrk]]
* [[Ronî War]]
* [[Roşan Lezgîn]]
* [[Roya Tolooi]]
* [[Rûkiye Ozmen]]

== S ==
* [[Salihê Kevirbirî]]
* [[Samî Tan]]
* [[Sebrî Botanî]]
* [[Sebrî Silêvanî]]
* [[Sedat Yurtdaş]]
* [[Selahattin Bulut]]
* [[Selim Berekat]]
* [[Selim Silêman]]
* [[Selîm Temo]]
* [[Semsî (Egîtê Hesenê Şemo)]]
* [[Serdar Roşan]]
* [[Serfiraz Alî Neqsebendî]]
* [[Serkan Birûsk]]
* [[Serhad B. Rênas]]
* [[Serwet Denîz]]
* [[Seydayê Tîrêj]]
* [[Seyidxan Anter]]
* [[Sêrzad Hesen]]
* [[Sidqiyê Hirorî]]
* [[Silêman Alî]]
* [[Silêman Demir]]
* [[Siyamend Birahîm]]
* [[Siyehpûş]]
* [[Sîdar Jîr]]
* [[Sîma Semend]]
* [[Sîmar Masîcanik]]
* [[Sîrwan Hecî Berko]]
* [[Suud Kiliç]]
* [[Suzan Samanci]]

== Ş ==
* [[Şahînê Bekirê Soreklî]]
* [[Şamil Eskerov]]
* [[Şener Özmen]]
* [[Şerefxanê Bedlîsî]]
* [[Şerefxan Cizîrî]]
* [[Şêrko Bêkes]]
* [[Şêx Abdulhakimê Dêrşêwî]]
* [[Şêx Eskeri]]
* [[Şêx Evdirehmanê Axtepî]]
* [[Şêx Evdirehmanê Taxê]]
* [[Şêx Hesenê Nûranî]]
* [[Şêx Hesib Axtepi]]
* [[Şêx Mihemed Can]] (Axtepî)
* [[Mihemedê Kerbelayî]]
* [[Şêx Mihemedê Hadî]]
* [[Şêx Nûredînê Birîfkî]]
* [[Şêx Rizayê Talebanî]]
* [[Şiwan Osman Mistefa]]

== T ==
* [[Têmûrê Xelîl]]
* [[Torî (nivîskar)|Torî]]
* [[Tosinê Reşîd]]
* [[Têngîz Siyabendî]]
* [[Tehsîn Îbrahîm Doskî]]
* [[Tahir Agûr]]

== V ==

== W ==
* [[Wefayî]]
* [[Wekîl Mustefayev]]
* [[Wezîrê Eşo]]

== X ==
* [[Xana Qubadî]]
* [[Xelîl Duhokî]]
* [[Xelîlê Çaçan]]
* [[Xiyasedin Zaroj Stêrk]]
* [[Xemgînê Remo]]
* [[Xelîfe Yûsiv]] (1885-1965)
* [[Xebat Baysal]]

== Y ==
* [[Yaqob Tilermenî]]
* [[Yasîn Dêrikî]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Yûnis Behram]]

== Z ==
* [[Zerdeşt Haco]]
* [[Zeynel Abidîn Han]]
* [[Zeynelabidîn Zinar]]
* [[Zekeriya Husênî|Zekeriya husênî]]
* [[Zîwer Îlhan]]
* [[Zorab Aloian]]
* [[Zulkuf Kişanak]]

== Binêre herwiha ==
* [[Lîsteya kurdan]]
* [[Lîsteya fîlozofên kurd]]
* [[Lîsteya helbestvanên kurd]]
* [[Lîsteya muzîkarên kurd]]
* [[Lîsteya pêşengên kurd]]
* [[Lîsteya wênesazên kurd]]
* [[Lîsteya zanyarên kurd]]
* [[Lîsteya zimannasên kurdî]]

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Lîste|nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd| ]]</text>
      <sha1>fi4lv23zeoukmaykclb6rgu9lnfhftg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063519</id>
      <parentid>2063518</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T09:09:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VikiAzad</username>
        <id>99135</id>
      </contributor>
      <origin>2063519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8651" sha1="bf9o5a0yncu3gf4dcbdchea48ex51t8" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}
__NOTOC__
{{TOC}}

== A ==
* [[Abdullah Öcalan]]
* [[Abdulbaki Turan]]
* [[Abdullah M. Varlı]]
* [[Abdullah İncekan]]
* [[Abdurrahman Dürre]]
* [[Abdusamet Yigit]]
* [[Abidin Parıltı]]
* [[Adar Jiyan]]
* [[Adil Duran]]
* [[Adil Zozanî]]
* [[Ahmet Aras]]
* [[Alan Dilpak]]
* [[Ali Çiftçi]]
* [[Ali Gurdilî]]
* [[Amed Çeko Jiyan]]
* [[Amed Tigris]]
* [[Amîdî]]
* [[Aram Gernas]]
* [[Arjen Arî]]
* [[Arşevê Oskan]]
* [[Ata Nehayî]] [[:en:Ata Nahai|(en)]]
* [[Atîlla Barişer]]
* [[Awê Balî]]
* [[Axayê Bêdarî]]
* [[Axayok]]
* [[Ayhan Geverî]]
* [[Ayhanê Bêrtî]]
* [[Azad Dêrikî]]
* [[Azad Ronakbar]]
* [[Azad Zal]]

== B ==

* [[B. Welatevîn]]
* [[Baba Tahîrê Uryan]]
* [[Babayê Keleş]]
* [[Bavê Nazê]]
* [[Bedirxan Epozdemir]]
* [[Bedirxan Sindî]]
* [[Berfo Barî]]
* [[Berken Bereh]]
* [[Bêrî Bihar]]
* [[Bêrîvan Dosky]]
* [[Besam Mistefa]]
* [[Bêwar Îbrahîm]]
* [[Bêwar Diyadînî]]
* [[Bextiyar Elî]]
* [[Bilind Mihemed]]
* [[Burhan Karadeniz]]
* [[Bûbê Eser]]
* [[Birhanê Tarînî]]
== C ==

* [[Cankurd]]
* [[Casimê Celîl]]
* [[Cegerxwîn]]
* [[Celadet Alî Bedirxan]]
* [[Celalettin Yöyler]]
* [[Celîlê Celîl]]
* [[Cemil Oğuz]]
* [[Cihan Roj]]
* [[Ciwanmerd Kulek]]
* [[Çoman Herdî]]

== Ç ==

* [[Çetin Taşçi]]
* [[Çiya Mazî]]

== D ==

* [[Davut Ozalp]]
* [[Demhat Dêrikî]]
* [[Dilawer Karadaghi]] [[:ckb:دلاوەر_قەرەداغی|(ckb)]]
* [[Dilawer Zeraq]]
* [[Dilazad Art]]
* [[Dildar]] (Yunis Rauf)
* [[Dilşad Merîwanî]]
* [[Dilyar Dêrikî]]
* [[Diyar]]
* [[Diyar Bohtî]]
* [[Dorşîn Poyraz]]
* [[Dijwar Wanî]]
* [[Dewran Evdirehîm]]

== E ==

* [[Ebdulkerîm Surûş (Aryas)]]
* [[Ebas Ferhadî Topkanlû]]
* [[Ebdilbaqî Huseynî]]
* [[Ebdulkerîm Findî]]
* [[Ebdullah Peşêw]]
* [[Ebdurehman Şerefkendî (Mamosta Hejar)|Ebdurehman Şerefkendî (Mamoste Hejar)]]
* [[Edîb Polat]]
* [[Edîp Karahan]]
* [[Ehmed Huseynî]]
* [[Ehmed Mehemed Îsmaîl]]
* [[Ehmedê Xanî]]
* [[Ehmedê Xasî]]
* [[Ekber Rezayî Kelhor]]
* [[Ekrem Cemîl Paşa]]
* [[Elaeddîn Secadî]]
* [[Eliyê Ebdilrehman]]
* [[Elî Herîrî]]
* [[Elî Paksirişt (Makûyî)]]
* [[Elî Teremaxî]]
* [[Emerîkê Serdar]]
* [[Enwer Karahan]]
* [[Enwer Mehemed Tahir]]
* [[Ereb Şemo]]
* [[Eskerê Boyîk]]
* [[Ethem Xemgîn]]
* [[Evdile Koçer]]
* [[Evdilqadirê Geylanî]]
* [[Evîn Çîçek]]

== F ==
* [[Fatma Savcı]]
* [[Fawaz Husên]]
* [[Fazil Umer]]
* [[Felat Dilgeş]]
* [[Feqiyê Teyran]]
* [[Feqî Huseyîn Sagniç]]
* [[Feratê Dengizî]]
* [[Ferhad Pîrbal]]
* [[Ferhad Shakely]]
* [[Ferhadê Içmo]]
* [[Ferqîn Melîk Aykoç]]
* [[Fevzi Özmen]]
* [[Fewaz Ebdê]]
* [[Fewzî Bîlge]]
* [[Firat Cewerî]]
* [[Flê Jiyan]]
* [[Fuad Sîpan]]
* [[Fûad Temo]]

== G ==
* [[Gabar Çiyan]]
* [[Goran (helbestvan)]]
* [[Gunay Aslan]]

== H ==

* [[Hamdi Ozyurt]]
* [[Hasan Bildirici]]
* [[Hasan Kaya]]
* [[Haydar Diljen]]
* [[Haydar Isik]]
* [[Heciye Cindî]]
* [[Hêmin Mukriyanî]]
* [[Hecî Fetahê Hezroyî]]
* [[Hecî Qadirê Koyî]]
* [[H. Kovan Baqî]]
* [[Hekar Findî]]
* [[Helîm Yûsiv]]
* [[Hesen Îrandost]]
* [[Hesen Silêvanî]]
* [[Hesenê Metê]]
* [[Hesenê Qizilcî]]
* [[Hêvî Berwarî]]
* [[Hêvîdar Zana]]
* [[Heyderê Omer]]
* [[Hîlmî Akyol]]
* [[Husein Muhammed]]
* [[Husên Arif]]
* [[Huseyîn Karakaş]]
* [[Hüseyin Kartal]]
* [[Hüseyin Kaytan]]
* [[Hogir Berbir]]

== Î ==
* [[İbrahim Güçlü]]
* [[Îbrahîm Heqî Erziromî]]
* [[İkram Oğuz]]
* [[İlhan Kızılhan]]
* [[Îbrahîm Ehmed]]
* [[Îbrahîm Seydo Aydogan]]
* [[Îkram Balekanî]]
* [[Îrfan Amîda]]
* [[Îshak Tepe]]
* [[Îsmaîl Taha Şahîn]]
* [[Îsmaîlê Bazîdî]]
* [[Îbrahîm Goranî]]

== J ==
* [[J. Îhsan Espar]]
* [[Jan Dost]]
* [[Jana Seyda]]
* [[Jîr Dilovan]]
== K ==
* [[kasi yusiv]]
* [[Kamiran Alî Bedir-Xan]]
* [[Dr. Kamiran Bêkes|Kamiran Bêkes]] (Haj Abdo)
* [[Kamiran Haco]]
* [[Sabah Kara]]
* [[Karadeniz Ali]]
* [[Kawa Nemir]]
* [[Keça Kurd]]
* [[Kemal Burkay]]
* [[Kemal Tolan]]
* [[Kemal Sido]]
* [[Konê Reş]]
* [[Kovan Sindî]]
* [[Koyo Berz]]

== L ==
* [[Lal Laleş]]
* [[Laleş Qaso]]
* [[Lerzan Jandîl]]
* [[Lezgîn Çalî]]
* [[Lokman Ayebe]]
* [[Lokman Polat]]
* [[Lorîn S. Doğan]]

== M ==
* [[M. Alî. K.]]
* [[Müslüm Aslan]]
* [[Mahmûd Baksî]]
* [[Mahmûd Lewendî]]
* [[Malmîsanij]]
* [[Medenî Duran]]
* [[Medenî Ferho]]
* [[Mehemmed Mewlûd (Mem)]]
* [[Mehmed Emîn Bozarslan]]
* [[Mehmed Uzun]]
* [[Mehmet Kaplan]]
* [[Mehmed Nas]]
* [[Mehmet Dicle]]
* [[Mele Nurullahê Godîşkî]]
* [[Mela Yûnisê Erqetînî]]
* [[Mele Xelîlê Sêrtî]]
* [[Mela Yehayayê Mizûrî]]
* [[Melayê Bate]]
* [[Mela Mihyedîn]]
* [[Melayê Cizîrî]]
* [[Melayê Erwasê]]
* [[Mele Mehmûdê Bazîdî]]
* [[Mem Bawer]]
* [[Mem Mîrxan]]
* [[Merwan Ali]]
* [[Merwan Osman]]
* [[Mesûd Xelef]]
* [[Mestûre Erdelanî]]
* [[Meşal Temo]]
* [[Mewlana Xalid]]
* [[Mewlewiyê Kurd|Mewlewî Tawegozî]]
* [[Mihemed Dehsiwar]]
* [[Mihemed Evdila]]
* [[Mihemed Ferîq Hesen]]
* [[Mihemed Mukrî]]
* [[Mihemed Ronahî]]
* [[Miradxan]]
* [[Mistefa Gazî]] (Mustafa Gazi)
* [[Miraz Ronî]]
* [[Mîr Qasimlo]]
* [[Mîran Janbar]]
* [[Kurdî (Mistefa Beg)|Mistefa Beg]]
* [[Muhammed Turan]]
* [[Munzur Çem]]
* [[Murad Celalî]]
* [[Murad Pola]]
* [[Musa Anter]]
* [[Mustafa Aydogan]]
* [[Mustefa Reşîd]]
* [[Mûrad Dildar]]
* [[Mürüvet Y. Cacim]]

== N ==
* [[Nalî]]
* [[Nazîf Telek]]
* [[Necîbe Ehmed]]
* [[Nejdet Buldan]]
* [[ Nesrîn Rojkan]]
* [[Newroz Saîdpour]]
* [[Nezîr Silo]]
* [[Nizar Mehemed Seîd]]
* [[Nîzamettin Akkurt]]
* [[Nûredîn Zaza]]
* [[Nûpelda]]
* [[Necat Baysal]]

== O ==
* [[Occo Mahabad]]
* [[Omer Dilsoz]]
* [[Ordîxanê Celîl]]
* [[Osman Sebrî]]
* [[Orhan Basî]]

== P ==
* [[Perwîz Cîhanî]]
* [[Pîr Rustem]]
* [[Pîremêrd]]
* [[Polat Can]]
* [[Pertew Begê Hekarî]]

== Q ==
* [[Qado Şêrîn]]
* [[Qanatê Kurdo]]
* [[Qasimlo Gimgim]]
* [[Qedrîcan]]

== R ==
* [[Raûf Bêgard]]
* [[Ramazan Turgut]]
* (Rahmi Batur)
* [[Reyhan Sarhan]]
* [[Rezo Ose]]
* [[Rêber Huseyîn]]
* [[Rênas Jiyan]]
* [[Rêzan Tovjîn]]
* [[Ricardo G. Espeja]]
* [[Ridwanê Alî]]
* [[Ridwan Xelîl]]
* [[Riza Çolpan]]
* [[Rizaliyê Reşîd]]
* [[Rizoyê Xerzî]]
* [[Rohat Alakom]]
* [[Rojan Hazim]]
* [[Rojen Barnas]]
* [[Roni Alasor]]
* [[Ronî Stêrk]]
* [[Ronî War]]
* [[Roşan Lezgîn]]
* [[Roya Tolooi]]
* [[Rûkiye Ozmen]]

== S ==
* [[Salihê Kevirbirî]]
* [[Samî Tan]]
* [[Sebrî Botanî]]
* [[Sebrî Silêvanî]]
* [[Sedat Yurtdaş]]
* [[Selahattin Bulut]]
* [[Selim Berekat]]
* [[Selim Silêman]]
* [[Selîm Temo]]
* [[Semsî (Egîtê Hesenê Şemo)]]
* [[Serdar Roşan]]
* [[Serfiraz Alî Neqsebendî]]
* [[Serkan Birûsk]]
* [[Serhad B. Rênas]]
* [[Serwet Denîz]]
* [[Seydayê Tîrêj]]
* [[Seyidxan Anter]]
* [[Sêrzad Hesen]]
* [[Sidqiyê Hirorî]]
* [[Silêman Alî]]
* [[Silêman Demir]]
* [[Siyamend Birahîm]]
* [[Siyehpûş]]
* [[Sîdar Jîr]]
* [[Sîma Semend]]
* [[Sîmar Masîcanik]]
* [[Sîrwan Hecî Berko]]
* [[Suud Kiliç]]
* [[Suzan Samanci]]

== Ş ==
* [[Şahînê Bekirê Soreklî]]
* [[Şamil Eskerov]]
* [[Şener Özmen]]
* [[Şerefxanê Bedlîsî]]
* [[Şerefxan Cizîrî]]
* [[Şêrko Bêkes]]
* [[Şêx Abdulhakimê Dêrşêwî]]
* [[Şêx Eskeri]]
* [[Şêx Evdirehmanê Axtepî]]
* [[Şêx Evdirehmanê Taxê]]
* [[Şêx Hesenê Nûranî]]
* [[Şêx Hesib Axtepi]]
* [[Şêx Mihemed Can]] (Axtepî)
* [[Mihemedê Kerbelayî]]
* [[Şêx Mihemedê Hadî]]
* [[Şêx Nûredînê Birîfkî]]
* [[Şêx Rizayê Talebanî]]
* [[Şiwan Osman Mistefa]]

== T ==
* [[Têmûrê Xelîl]]
* [[Torî (nivîskar)|Torî]]
* [[Tosinê Reşîd]]
* [[Têngîz Siyabendî]]
* [[Tehsîn Îbrahîm Doskî]]
* [[Tahir Agûr]]

== U ==

* [[Usman Efendiyê Babij]]

== V ==

== W ==
* [[Wefayî]]
* [[Wekîl Mustefayev]]
* [[Wezîrê Eşo]]

== X ==
* [[Xana Qubadî]]
* [[Xelîl Duhokî]]
* [[Xelîlê Çaçan]]
* [[Xiyasedin Zaroj Stêrk]]
* [[Xemgînê Remo]]
* [[Xelîfe Yûsiv]] (1885-1965)
* [[Xebat Baysal]]

== Y ==
* [[Yaqob Tilermenî]]
* [[Yasîn Dêrikî]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Yûnis Behram]]

== Z ==
* [[Zerdeşt Haco]]
* [[Zeynel Abidîn Han]]
* [[Zeynelabidîn Zinar]]
* [[Zekeriya Husênî|Zekeriya husênî]]
* [[Zîwer Îlhan]]
* [[Zorab Aloian]]
* [[Zulkuf Kişanak]]

== Binêre herwiha ==
* [[Lîsteya kurdan]]
* [[Lîsteya fîlozofên kurd]]
* [[Lîsteya helbestvanên kurd]]
* [[Lîsteya muzîkarên kurd]]
* [[Lîsteya pêşengên kurd]]
* [[Lîsteya wênesazên kurd]]
* [[Lîsteya zanyarên kurd]]
* [[Lîsteya zimannasên kurdî]]

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Lîste|nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd| ]]</text>
      <sha1>bf9o5a0yncu3gf4dcbdchea48ex51t8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063524</id>
      <parentid>2063519</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T09:39:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VikiAzad</username>
        <id>99135</id>
      </contributor>
      <origin>2063524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8889" sha1="122q5usl5qptddx84z9zu04md0ah433" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}
__NOTOC__
{{TOC}}

== A ==
* [[Abdullah Öcalan]]
* [[Abdulbaki Turan]]
* [[Abdullah M. Varlı]]
* [[Abdullah İncekan]]
* [[Abdurrahman Dürre]]
* [[Abdusamet Yigit]]
* [[Abidin Parıltı]]
* [[Adar Jiyan]]
* [[Adil Duran]]
* [[Adil Zozanî]]
* [[Ahmet Aras]]
* [[Alan Dilpak]]
* [[Ali Çiftçi]]
* [[Ali Gurdilî]]
* [[Amed Çeko Jiyan]]
* [[Amed Tigris]]
* [[Amîdî]]
* [[Aram Gernas]]
* [[Arjen Arî]]
* [[Arşevê Oskan]]
* [[Ata Nehayî]] [[:en:Ata Nahai|(en)]]
* [[Atîlla Barişer]]
* [[Awê Balî]]
* [[Axayê Bêdarî]]
* [[Axayok]]
* [[Ayhan Geverî]]
* [[Ayhanê Bêrtî]]
* [[Azad Dêrikî]]
* [[Azad Ronakbar]]
* [[Azad Zal]]

== B ==

* [[B. Welatevîn]]
* [[Baba Tahîrê Uryan]]
* [[Babayê Keleş]]
* [[Bavê Nazê]]
* [[Bedirxan Epozdemir]]
* [[Bedirxan Sindî]]
* [[Berfo Barî]]
* [[Berken Bereh]]
* [[Bêrî Bihar]]
* [[Bêrîvan Dosky]]
* [[Besam Mistefa]]
* [[Bêwar Îbrahîm]]
* [[Bêwar Diyadînî]]
* [[Bextiyar Elî]]
* [[Bilind Mihemed]]
* [[Burhan Karadeniz]]
* [[Bûbê Eser]]
* [[Birhanê Tarînî]]
== C ==

* [[Cankurd]]
* [[Casimê Celîl]]
* [[Cegerxwîn]]
* [[Celadet Alî Bedirxan]]
* [[Celalettin Yöyler]]
* [[Celîlê Celîl]]
* [[Cemil Oğuz]]
* [[Cihan Roj]]
* [[Ciwanmerd Kulek]]
* [[Çoman Herdî]]

== Ç ==

* [[Çetin Taşçi]]
* [[Çiya Mazî]]

== D ==

* [[Davut Ozalp]]
* [[Demhat Dêrikî]]
* [[Dilawer Karadaghi]] [[:ckb:دلاوەر_قەرەداغی|(ckb)]]
* [[Dilawer Zeraq]]
* [[Dilazad Art]]
* [[Dildar]] (Yunis Rauf)
* [[Dilşad Merîwanî]]
* [[Dilyar Dêrikî]]
* [[Diyar]]
* [[Diyar Bohtî]]
* [[Dorşîn Poyraz]]
* [[Dijwar Wanî]]
* [[Dewran Evdirehîm]]

== E ==

* [[Ebdulkerîm Surûş (Aryas)]]
* [[Ebas Ferhadî Topkanlû]]
* [[Ebdilbaqî Huseynî]]
* [[Ebdulkerîm Findî]]
* [[Ebdullah Peşêw]]
* [[Ebdurehman Şerefkendî (Mamosta Hejar)|Ebdurehman Şerefkendî (Mamoste Hejar)]]
* [[Edîb Polat]]
* [[Edîp Karahan]]
* [[Ehmed Huseynî]]
* [[Ehmed Mehemed Îsmaîl]]
* [[Ehmedê Xanî]]
* [[Ehmedê Xasî]]
* [[Ekber Rezayî Kelhor]]
* [[Ekrem Cemîl Paşa]]
* [[Elaeddîn Secadî]]
* [[Eliyê Ebdilrehman]]
* [[Elî Herîrî]]
* [[Elî Paksirişt (Makûyî)]]
* [[Elî Teremaxî]]
* [[Emerîkê Serdar]]
* [[Enwer Karahan]]
* [[Enwer Mehemed Tahir]]
* [[Ereb Şemo]]
* [[Eskerê Boyîk]]
* [[Ethem Xemgîn]]
* [[Evdile Koçer]]
* [[Evdilqadirê Geylanî]]
* [[Evîn Çîçek]]

== F ==
* [[Fatma Savcı]]
* [[Fawaz Husên]]
* [[Fayeq Bêkes]] [[:ckb:فایەق بێکەس|(ckb)]]
* [[Fazil Umer]]
* [[Felat Dilgeş]]
* [[Feqiyê Teyran]]
* [[Feqî Huseyîn Sagniç]]
* [[Feratê Dengizî]]
* [[Ferhad Pîrbal]]
* [[Ferhad Shakely]]
* [[Ferhadê Içmo]]
* [[Fêrîkê Ûsiv]]
* [[Ferqîn Melîk Aykoç]]
* [[Fevzi Özmen]]
* [[Fewaz Ebdê]]
* [[Fewzî Bîlge]]
* [[Firat Cewerî]]
* [[Flê Jiyan]]
* [[Fuad Sîpan]]
* [[Fûad Temo]]

== G ==
* [[Gabar Çiyan]]
* [[Goran (helbestvan)]]
* [[Gunay Aslan]]

== H ==

* [[Hamdi Ozyurt]]
* [[Hasan Bildirici]]
* [[Hasan Kaya]]
* [[Haydar Diljen]]
* [[Haydar Isik]]
* [[Heciye Cindî]]
* [[Hêmin Mukriyanî]]
* [[Hecî Fetahê Hezroyî]]
* [[Hecî Qadirê Koyî]]
* [[H. Kovan Baqî]]
* [[Hekar Findî]]
* [[Helîm Yûsiv]]
* [[Hesen Îrandost]]
* [[Hesen Silêvanî]]
* [[Hesenê Metê]]
* [[Hesenê Qizilcî]]
* [[Hêvî Berwarî]]
* [[Hêvîdar Zana]]
* [[Heyderê Omer]]
* [[Hîlmî Akyol]]
* [[Husein Muhammed]]
* [[Husên Arif]]
* [[Huseynê Mukriyanî]]
* [[Huseyîn Karakaş]]
* [[Hüseyin Kartal]]
* [[Hüseyin Kaytan]]
* [[Hogir Berbir]]

== Î ==
* [[İbrahim Güçlü]]
* [[Îbrahîm Heqî Erziromî]]
* [[İkram Oğuz]]
* [[İlhan Kızılhan]]
* [[Îbrahîm Ehmed]]
* [[Îbrahîm Seydo Aydogan]]
* [[Îkram Balekanî]]
* [[Îrfan Amîda]]
* [[Îshak Tepe]]
* [[Îsmaîl Taha Şahîn]]
* [[Îsmaîlê Bazîdî]]
* [[Îbrahîm Goranî]]

== J ==
* [[J. Îhsan Espar]]
* [[Jan Dost]]
* [[Jana Seyda]]
* [[Jîr Dilovan]]
== K ==
* [[kasi yusiv]]
* [[Kamiran Alî Bedir-Xan]]
* [[Dr. Kamiran Bêkes|Kamiran Bêkes]] (Haj Abdo)
* [[Kamiran Haco]]
* [[Sabah Kara]]
* [[Karadeniz Ali]]
* [[Kawa Nemir]]
* [[Keça Kurd]]
* [[Kemal Burkay]]
* [[Kemal Tolan]]
* [[Kemal Sido]]
* [[Konê Reş]]
* [[Kovan Sindî]]
* [[Koyo Berz]]

== L ==
* [[Lal Laleş]]
* [[Laleş Qaso]]
* [[Lerzan Jandîl]]
* [[Lezgîn Çalî]]
* [[Lokman Ayebe]]
* [[Lokman Polat]]
* [[Lorîn S. Doğan]]

== M ==
* [[M. Alî. K.]]
* [[Marif Xeznedar]]
* [[Müslüm Aslan]]
* [[Mahmûd Baksî]]
* [[Mahmûd Lewendî]]
* [[Malmîsanij]]
* [[Medenî Duran]]
* [[Medenî Ferho]]
* [[Mehemmed Mewlûd (Mem)]]
* [[Mehmed Emîn Bozarslan]]
* [[Mehmed Uzun]]
* [[Mehmet Kaplan]]
* [[Mehmed Nas]]
* [[Mehmet Dicle]]
* [[Mehwî]]
* [[Mele Nurullahê Godîşkî]]
* [[Mela Yûnisê Erqetînî]]
* [[Mele Xelîlê Sêrtî]]
* [[Mela Yehayayê Mizûrî]]
* [[Melayê Bate]]
* [[Mela Mihyedîn]]
* [[Melayê Cizîrî]]
* [[Melayê Erwasê]]
* [[Mele Mehmûdê Bazîdî]]
* [[Mem Bawer]]
* [[Mem Mîrxan]]
* [[Merwan Ali]]
* [[Merwan Osman]]
* [[Mesûd Xelef]]
* [[Mestûre Erdelanî]]
* [[Meşal Temo]]
* [[Mewlana Xalid]]
* [[Mewlewiyê Kurd|Mewlewî Tawegozî]]
* [[Mihemed Dehsiwar]]
* [[Mihemed Evdila]]
* [[Mihemed Emîn Zekî]]
* [[Mihemed Ferîq Hesen]]
* [[Muhemmed Mukrî|Mihemed Mukrî]]
* [[Mihemed Ronahî]]
* [[Miradxan]]
* [[Mistefa Gazî]] (Mustafa Gazi)
* [[Miraz Ronî]]
* [[Mîr Qasimlo]]
* [[Mîran Janbar]]
* [[Kurdî (Mistefa Beg)|Mistefa Beg]]
* [[Mistefa Bêsaranî]]
* [[Muhammed Turan]]
* [[Munzur Çem]]
* [[Murad Celalî]]
* [[Murad Pola]]
* [[Musa Anter]]
* [[Mustafa Aydogan]]
* [[Mustefa Reşîd]]
* [[Mûrad Dildar]]
* [[Mürüvet Y. Cacim]]

== N ==
* [[Nalî]]
* [[Nazîf Telek]]
* [[Necîbe Ehmed]]
* [[Nejdet Buldan]]
* [[ Nesrîn Rojkan]]
* [[Newroz Saîdpour]]
* [[Nezîr Silo]]
* [[Nizar Mehemed Seîd]]
* [[Nîzamettin Akkurt]]
* [[Nûredîn Zaza]]
* [[Nûpelda]]
* [[Necat Baysal]]

== O ==
* [[Occo Mahabad]]
* [[Omer Dilsoz]]
* [[Ordîxanê Celîl]]
* [[Osman Sebrî]]
* [[Orhan Basî]]

== P ==
* [[Perwîz Cîhanî]]
* [[Pîr Rustem]]
* [[Pîremêrd]]
* [[Polat Can]]
* [[Pertew Begê Hekarî]]

== Q ==
* [[Qado Şêrîn]]
* [[Qanatê Kurdo]]
* [[Qasimlo Gimgim]]
* [[Qedrîcan]]

== R ==
* [[Raûf Bêgard]]
* [[Ramazan Turgut]]
* (Rahmi Batur)
* [[Reyhan Sarhan]]
* [[Rezo Ose]]
* [[Rêber Huseyîn]]
* [[Rênas Jiyan]]
* [[Rêzan Tovjîn]]
* [[Ricardo G. Espeja]]
* [[Ridwanê Alî]]
* [[Ridwan Xelîl]]
* [[Riza Çolpan]]
* [[Rizaliyê Reşîd]]
* [[Rizoyê Xerzî]]
* [[Rohat Alakom]]
* [[Rojan Hazim]]
* [[Rojen Barnas]]
* [[Roni Alasor]]
* [[Ronî Stêrk]]
* [[Ronî War]]
* [[Roşan Lezgîn]]
* [[Roya Tolooi]]
* [[Rûkiye Ozmen]]

== S ==
* [[Salihê Kevirbirî]]
* [[Salim]]
* [[Samî Tan]]
* [[Sebrî Botanî]]
* [[Sebrî Silêvanî]]
* [[Sedat Yurtdaş]]
* [[Selahattin Bulut]]
* [[Selim Berekat]]
* [[Selim Silêman]]
* [[Selîm Temo]]
* [[Semsî (Egîtê Hesenê Şemo)]]
* [[Serdar Roşan]]
* [[Serfiraz Alî Neqsebendî]]
* [[Serkan Birûsk]]
* [[Serhad B. Rênas]]
* [[Serwet Denîz]]
* [[Seydayê Tîrêj]]
* [[Seyidxan Anter]]
* [[Sêrzad Hesen]]
* [[Sidqiyê Hirorî]]
* [[Silêman Alî]]
* [[Silêman Demir]]
* [[Siyamend Birahîm]]
* [[Siyehpûş]]
* [[Sîdar Jîr]]
* [[Sîma Semend]]
* [[Sîmar Masîcanik]]
* [[Sîrwan Hecî Berko]]
* [[Suud Kiliç]]
* [[Suzan Samanci]]

== Ş ==
* [[Şahînê Bekirê Soreklî]]
* [[Şamil Eskerov]]
* [[Şener Özmen]]
* [[Şerefxanê Bedlîsî]]
* [[Şerefxan Cizîrî]]
* [[Şêrko Bêkes]]
* [[Şêx Abdulhakimê Dêrşêwî]]
* [[Şêx Eskeri]]
* [[Şêx Evdirehmanê Axtepî]]
* [[Şêx Evdirehmanê Taxê]]
* [[Şêx Hesenê Nûranî]]
* [[Şêx Hesib Axtepi]]
* [[Şêx Mihemed Can]] (Axtepî)
* [[Mihemedê Kerbelayî]]
* [[Şêx Mihemedê Hadî]]
* [[Şêx Nûredînê Birîfkî]]
* [[Şêx Rizayê Talebanî]]
* [[Şiwan Osman Mistefa]]
* [[Şikoyê Hesen]]

== T ==
* [[Têmûrê Xelîl]]
* [[Torî (nivîskar)|Torî]]
* [[Tosinê Reşîd]]
* [[Têngîz Siyabendî]]
* [[Tehsîn Îbrahîm Doskî]]
* [[Tahir Agûr]]

== U ==

* [[Usman Efendiyê Babij]]

== V ==

== W ==
* [[Wefayî]]
* [[Wekîl Mustefayev]]
* [[Wezîrê Eşo]]

== X ==
* [[Xana Qubadî]]
* [[Xelîl Duhokî]]
* [[Xelîlê Çaçan]]
* [[Xiyasedin Zaroj Stêrk]]
* [[Xemgînê Remo]]
* [[Xelîfe Yûsiv]] (1885-1965)
* [[Xebat Baysal]]

== Y ==
* [[Yaqob Tilermenî]]
* [[Yasîn Dêrikî]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Yûnis Behram]]

== Z ==
* [[Zerdeşt Haco]]
* [[Zeynel Abidîn Han]]
* [[Zeynelabidîn Zinar]]
* [[Zekeriya Husênî|Zekeriya husênî]]
* [[Zîwer Îlhan]]
* [[Zorab Aloian]]
* [[Zulkuf Kişanak]]

== Binêre herwiha ==
* [[Lîsteya kurdan]]
* [[Lîsteya fîlozofên kurd]]
* [[Lîsteya helbestvanên kurd]]
* [[Lîsteya muzîkarên kurd]]
* [[Lîsteya pêşengên kurd]]
* [[Lîsteya wênesazên kurd]]
* [[Lîsteya zanyarên kurd]]
* [[Lîsteya zimannasên kurdî]]

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Lîste|nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd| ]]</text>
      <sha1>122q5usl5qptddx84z9zu04md0ah433</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063526</id>
      <parentid>2063524</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T09:50:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VikiAzad</username>
        <id>99135</id>
      </contributor>
      <origin>2063526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9356" sha1="3s88rt5kvujiasei738pzmkbsr450zk" xml:space="preserve">__NOTOC__
{{TOC}}

== A ==
* [[Abdullah Öcalan]]
* [[Abdulbaki Turan]]
* [[Abdullah M. Varlı]]
* [[Abdullah İncekan]]
* [[Abdurrahman Dürre]]
* [[Abdusamet Yigit]]
* [[Abidin Parıltı]]
* [[Adar Jiyan]]
* [[Adil Duran]]
* [[Adil Zozanî]]
* [[Ahmet Aras]]
* [[Alan Dilpak]]
* [[Ali Çiftçi]]
* [[Ali Gurdilî]]
* [[Amed Çeko Jiyan]]
* [[Amed Tigris]]
* [[Amîdî]]
* [[Aram Gernas]]
* [[Arjen Arî]]
* [[Arşevê Oskan]]
* [[Ata Nehayî]] [[:en:Ata Nahai|(en)]]
* [[Atîlla Barişer]]
* [[Awê Balî]]
* [[Axayê Bêdarî]]
* [[Axayok]]
* [[Ayhan Geverî]]
* [[Ayhanê Bêrtî]]
* [[Azad Dêrikî]]
* [[Azad Ronakbar]]
* [[Azad Zal]]

== B ==

* [[B. Welatevîn]]
* [[Baba Tahîrê Uryan]]
* [[Babayê Keleş]]
* [[Bavê Nazê]]
* [[Bedirxan Epozdemir]]
* [[Bedirxan Sindî]]
* [[Berfo Barî]]
* [[Berken Bereh]]
* [[Bêrî Bihar]]
* [[Bêrîvan Dosky]]
* [[Besam Mistefa]]
* [[Bêwar Îbrahîm]]
* [[Bêwar Diyadînî]]
* [[Bextiyar Elî]]
* [[Bilind Mihemed]]
* [[Burhan Karadeniz]]
* [[Bûbê Eser]]
* [[Birhanê Tarînî]]
== C ==

* [[Cankurd]]
* [[Casimê Celîl]]
* [[Cegerxwîn]]
* [[Celadet Alî Bedirxan]]
* [[Celalettin Yöyler]]
* [[Celîlê Celîl]]
* [[Cemil Oğuz]]
* [[Cihan Roj]]
* [[Ciwanmerd Kulek]]
* [[Çoman Herdî]]

== Ç ==

* [[Çetin Taşçi]]
* [[Çiya Mazî]]

== D ==

* [[Davut Ozalp]]
* [[Demhat Dêrikî]]
* [[Dilawer Karadaghi]] [[:ckb:دلاوەر_قەرەداغی|(ckb)]]
* [[Dilawer Zeraq]]
* [[Dilazad Art]]
* [[Dildar]] (Yunis Rauf)
* [[Dilşad Merîwanî]]
* [[Dilyar Dêrikî]]
* [[Diyar]]
* [[Diyar Bohtî]]
* [[Dorşîn Poyraz]]
* [[Dijwar Wanî]]
* [[Dewran Evdirehîm]]

== E ==

* [[Ebdulkerîm Surûş (Aryas)]]
* [[Ebas Ferhadî Topkanlû]]
* [[Ebdilbaqî Huseynî]]
* [[Ebdulkerîm Findî]]
* [[Ebdullah Peşêw]]
* [[Ebdurehman Şerefkendî (Mamosta Hejar)|Ebdurehman Şerefkendî (Mamoste Hejar)]]
* [[Edîb Polat]]
* [[Edîp Karahan]]
* [[Ehmed Huseynî]]
* [[Ehmed Mehemed Îsmaîl]]
* [[Ehmedê Xanî]]
* [[Ehmedê Xasî]]
* [[Ekber Rezayî Kelhor]]
* [[Ekrem Cemîl Paşa]]
* [[Elaeddîn Secadî]]
* [[Eliyê Ebdilrehman]]
* [[Elî Herîrî]]
* [[Elî Paksirişt (Makûyî)]]
* [[Elî Teremaxî]]
* [[Emerîkê Serdar]]
* [[Enwer Karahan]]
* [[Enwer Mehemed Tahir]]
* [[Ereb Şemo]]
* [[Eskerê Boyîk]]
* [[Ethem Xemgîn]]
* [[Evdile Koçer]]
* [[Evdilqadirê Geylanî]]
* [[Evîn Çîçek]]

== F ==
* [[Fatma Savcı]]
* [[Fawaz Husên]]
* [[Fayeq Bêkes]] [[:ckb:فایەق بێکەس|(ckb)]]
* [[Fazil Umer]]
* [[Felat Dilgeş]]
* [[Feqiyê Teyran]]
* [[Feqî Huseyîn Sagniç]]
* [[Feratê Dengizî]]
* [[Ferhad Pîrbal]]
* [[Ferhad Shakely]]
* [[Ferhadê Içmo]]
* [[Fêrîkê Ûsiv]]
* [[Ferqîn Melîk Aykoç]]
* [[Fevzi Özmen]]
* [[Fewaz Ebdê]]
* [[Fewzî Bîlge]]
* [[Firat Cewerî]]
* [[Flê Jiyan]]
* [[Fuad Sîpan]]
* [[Fûad Temo]]

== G ==
* [[Gabar Çiyan]]
* [[Goran (helbestvan)]]
* [[Gunay Aslan]]

== H ==

* [[Hamdi Ozyurt]]
* [[Hasan Bildirici]]
* [[Hasan Kaya]]
* [[Haydar Diljen]]
* [[Haydar Isik]]
* [[Heciye Cindî]]
* [[Hêmin Mukriyanî]]
* [[Hecî Fetahê Hezroyî]]
* [[Hecî Qadirê Koyî]]
* [[H. Kovan Baqî]]
* [[Hekar Findî]]
* [[Helîm Yûsiv]]
* [[Hesen Îrandost]]
* [[Hesen Silêvanî]]
* [[Hesenê Metê]]
* [[Hesenê Qizilcî]]
* [[Hêvî Berwarî]]
* [[Hêvîdar Zana]]
* [[Heyderê Omer]]
* [[Hîlmî Akyol]]
* [[Husein Muhammed]]
* [[Husên Arif]]
* [[Huseynê Mukriyanî]]
* [[Huseyîn Karakaş]]
* [[Hüseyin Kartal]]
* [[Hüseyin Kaytan]]
* [[Hogir Berbir]]

== Î ==
* [[İbrahim Güçlü]]
* [[Îbrahîm Heqî Erziromî]]
* [[İkram Oğuz]]
* [[İlhan Kızılhan]]
* [[Îbrahîm Ehmed]]
* [[Îbrahîm Seydo Aydogan]]
* [[Îkram Balekanî]]
* [[Îrfan Amîda]]
* [[Îshak Tepe]]
* [[Îsmaîl Taha Şahîn]]
* [[Îsmaîlê Bazîdî]]
* [[Îbrahîm Goranî]]

== J ==
* [[J. Îhsan Espar]]
* [[Jan Dost]]
* [[Jana Seyda]]
* [[Jîr Dilovan]]
== K ==
* [[kasi yusiv]]
* [[Kamiran Alî Bedir-Xan]]
* [[Dr. Kamiran Bêkes|Kamiran Bêkes]] (Haj Abdo)
* [[Kamiran Haco]]
* [[Sabah Kara]]
* [[Karadeniz Ali]]
* [[Kawa Nemir]]
* [[Keça Kurd]]
* [[Kemal Burkay]]
* [[Kemal Tolan]]
* [[Kemal Sido]]
* [[Konê Reş]]
* [[Kovan Sindî]]
* [[Koyo Berz]]

== L ==
* [[Lal Laleş]]
* [[Laleş Qaso]]
* [[Lerzan Jandîl]]
* [[Lezgîn Çalî]]
* [[Lokman Ayebe]]
* [[Lokman Polat]]
* [[Lorîn S. Doğan]]

== M ==
* [[M. Alî. K.]]
* [[Marif Xeznedar]]
* [[Müslüm Aslan]]
* [[Mahmûd Baksî]]
* [[Mahmûd Lewendî]]
* [[Malmîsanij]]
* [[Medenî Duran]]
* [[Medenî Ferho]]
* [[Mehemmed Mewlûd (Mem)]]
* [[Mehmed Emîn Bozarslan]]
* [[Mehmed Uzun]]
* [[Mehmet Kaplan]]
* [[Mehmed Nas]]
* [[Mehmet Dicle]]
* [[Mehwî]]
* [[Mele Nurullahê Godîşkî]]
* [[Mela Yûnisê Erqetînî]]
* [[Mele Xelîlê Sêrtî]]
* [[Mela Yehayayê Mizûrî]]
* [[Melayê Bate]]
* [[Mela Mihyedîn]]
* [[Melayê Cizîrî]]
* [[Melayê Erwasê]]
* [[Mele Mehmûdê Bazîdî]]
* [[Mem Bawer]]
* [[Mem Mîrxan]]
* [[Merwan Ali]]
* [[Merwan Osman]]
* [[Mesûd Xelef]]
* [[Mestûre Erdelanî]]
* [[Meşal Temo]]
* [[Mewlana Xalid]]
* [[Mewlewiyê Kurd|Mewlewî Tawegozî]]
* [[Mihemed Dehsiwar]]
* [[Mihemed Evdila]]
* [[Mihemed Emîn Zekî]]
* [[Mihemed Ferîq Hesen]]
* [[Muhemmed Mukrî|Mihemed Mukrî]]
* [[Mihemed Ronahî]]
* [[Miradxan]]
* [[Mistefa Gazî]] (Mustafa Gazi)
* [[Miraz Ronî]]
* [[Mîr Qasimlo]]
* [[Mîran Janbar]]
* [[Kurdî (Mistefa Beg)|Mistefa Beg]]
* [[Mistefa Bêsaranî]]
* [[Muhammed Turan]]
* [[Munzur Çem]]
* [[Murad Celalî]]
* [[Murad Pola]]
* [[Musa Anter]]
* [[Mustafa Aydogan]]
* [[Mustefa Reşîd]]
* [[Mûrad Dildar]]
* [[Mürüvet Y. Cacim]]

== N ==
* [[Nalî]]
* [[Nazîf Telek]]
* [[Necîbe Ehmed]]
* [[Nejdet Buldan]]
* [[ Nesrîn Rojkan]]
* [[Newroz Saîdpour]]
* [[Nezîr Silo]]
* [[Nizar Mehemed Seîd]]
* [[Nîzamettin Akkurt]]
* [[Nûredîn Zaza]]
* [[Nûpelda]]
* [[Necat Baysal]]

== O ==
* [[Occo Mahabad]]
* [[Omer Dilsoz]]
* [[Ordîxanê Celîl]]
* [[Osman Sebrî]]
* [[Orhan Basî]]

== P ==
* [[Perwîz Cîhanî]]
* [[Pîr Rustem]]
* [[Pîremêrd]]
* [[Polat Can]]
* [[Pertew Begê Hekarî]]

== Q ==
* [[Qado Şêrîn]]
* [[Qanatê Kurdo]]
* [[Qasimlo Gimgim]]
* [[Qedrîcan]]

== R ==
* [[Raûf Bêgard]]
* [[Ramazan Turgut]]
* (Rahmi Batur)
* [[Reyhan Sarhan]]
* [[Rezo Ose]]
* [[Rêber Huseyîn]]
* [[Rênas Jiyan]]
* [[Rêzan Tovjîn]]
* [[Ricardo G. Espeja]]
* [[Ridwanê Alî]]
* [[Ridwan Xelîl]]
* [[Riza Çolpan]]
* [[Rizaliyê Reşîd]]
* [[Rizoyê Xerzî]]
* [[Rohat Alakom]]
* [[Rojan Hazim]]
* [[Rojen Barnas]]
* [[Roni Alasor]]
* [[Ronî Stêrk]]
* [[Ronî War]]
* [[Roşan Lezgîn]]
* [[Roya Tolooi]]
* [[Rûkiye Ozmen]]

== S ==
* [[Salihê Kevirbirî]]
* [[Salim]]
* [[Samî Tan]]
* [[Sebrî Botanî]]
* [[Sebrî Silêvanî]]
* [[Sedat Yurtdaş]]
* [[Selahattin Bulut]]
* [[Selim Berekat]]
* [[Selim Silêman]]
* [[Selîm Temo]]
* [[Semsî (Egîtê Hesenê Şemo)]]
* [[Serdar Roşan]]
* [[Serfiraz Alî Neqsebendî]]
* [[Serkan Birûsk]]
* [[Serhad B. Rênas]]
* [[Serwet Denîz]]
* [[Seydayê Tîrêj]]
* [[Seyidxan Anter]]
* [[Sêrzad Hesen]]
* [[Sidqiyê Hirorî]]
* [[Silêman Alî]]
* [[Silêman Demir]]
* [[Siyamend Birahîm]]
* [[Siyehpûş]]
* [[Sîdar Jîr]]
* [[Sîma Semend]]
* [[Sîmar Masîcanik]]
* [[Sîrwan Hecî Berko]]
* [[Suud Kiliç]]
* [[Suzan Samanci]]

== Ş ==
* [[Şahînê Bekirê Soreklî]]
* [[Şamil Eskerov]]
* [[Şener Özmen]]
* [[Şerefxanê Bedlîsî]]
* [[Şerefxan Cizîrî]]
* [[Şêrko Bêkes]]
* [[Şêx Abdulhakimê Dêrşêwî]]
* [[Şêx Eskeri]]
* [[Şêx Evdirehmanê Axtepî]]
* [[Şêx Evdirehmanê Taxê]]
* [[Şêx Hesenê Nûranî]]
* [[Şêx Hesib Axtepi]]
* [[Şêx Mihemed Can]] (Axtepî)
* [[Mihemedê Kerbelayî]]
* [[Şêx Mihemedê Hadî]]
* [[Şêx Nûredînê Birîfkî]]
* [[Şêx Rizayê Talebanî]]
* [[Şiwan Osman Mistefa]]
* [[Şikoyê Hesen]]

== T ==
* [[Têmûrê Xelîl]]
* [[Torî (nivîskar)|Torî]]
* [[Tosinê Reşîd]]
* [[Têngîz Siyabendî]]
* [[Tehsîn Îbrahîm Doskî]]
* [[Tahir Agûr]]

== U ==

* [[Usman Efendiyê Babij]]

== V ==

== W ==
* [[Wefayî]]
* [[Wekîl Mustefayev]]
* [[Wezîrê Eşo]]

== X ==
* [[Xana Qubadî]]
* [[Xelîl Duhokî]]
* [[Xelîlê Çaçan]]
* [[Xiyasedin Zaroj Stêrk]]
* [[Xemgînê Remo]]
* [[Xelîfe Yûsiv]] (1885-1965)
* [[Xebat Baysal]]

== Y ==
* [[Yavuz Ekinci]]
* [[Yaqob Tilermenî]]
* [[Yasîn Dêrikî]]
* [[Yaşar Kemal]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/yazi/yasar-kemal-kurtce-dusunup-turkce-yazdi-162814 |sernav=Yaşar Kemal Kürtçe Düşünüp Türkçe Yazdı |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=tr |jêgirtin=Kürt doğdum ve Kürt olarak öleceğim. |trans-quote=Ez Kurd hatim dinyayê û ez ê her Kurd bimrim.}}&lt;/ref&gt;
* [[Yekta Uzunoglu]]
* [[Yekta Geylanî]]
* [[Yildiz Çakar]]
* [[Yılmaz Güney]]
* [[Yılmaz Odabaşı]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Yûnis Behram]]
* [[Yusuf Yeşilöz]]

== Z ==
* [[Zerdeşt Haco]]
* [[Zeynel Abidîn Han]]
* [[Zeynelabidîn Zinar]]
* [[Zekeriya Husênî|Zekeriya husênî]]
* [[Zîwer Îlhan]]
* [[Zorab Aloian]]
* [[Zulkuf Kişanak]]

== Binêre herwiha ==
* [[Lîsteya kurdan]]
* [[Lîsteya fîlozofên kurd]]
* [[Lîsteya helbestvanên kurd]]
* [[Lîsteya muzîkarên kurd]]
* [[Lîsteya pêşengên kurd]]
* [[Lîsteya wênesazên kurd]]
* [[Lîsteya zanyarên kurd]]
* [[Lîsteya zimannasên kurdî]]

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Lîste|nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd| ]]</text>
      <sha1>3s88rt5kvujiasei738pzmkbsr450zk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063534</id>
      <parentid>2063526</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T10:00:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VikiAzad</username>
        <id>99135</id>
      </contributor>
      <origin>2063534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9399" sha1="0l7akwyevrju6gzydw4wxc2elpv6o3j" xml:space="preserve">__NOTOC__
{{TOC}}

== A ==
* [[Abdullah Öcalan]]
* [[Abdulbaki Turan]]
* [[Abdullah M. Varlı]]
* [[Abdullah İncekan]]
* [[Abdurrahman Dürre]]
* [[Abdusamet Yigit]]
* [[Abidin Parıltı]]
* [[Adar Jiyan]]
* [[Adil Duran]]
* [[Adil Zozanî]]
* [[Ahmet Aras]]
* [[Alan Dilpak]]
* [[Ali Çiftçi]]
* [[Ali Gurdilî]]
* [[Amed Çeko Jiyan]]
* [[Amed Tigris]]
* [[Amîdî]]
* [[Aram Gernas]]
* [[Arjen Arî]]
* [[Arşevê Oskan]]
* [[Ata Nehayî]] [[:en:Ata Nahai|(en)]]
* [[Atîlla Barişer]]
* [[Awê Balî]]
* [[Axayê Bêdarî]]
* [[Axayok]]
* [[Ayhan Geverî]]
* [[Ayhanê Bêrtî]]
* [[Azad Dêrikî]]
* [[Azad Ronakbar]]
* [[Azad Zal]]

== B ==

* [[B. Welatevîn]]
* [[Baba Tahîrê Uryan]]
* [[Babayê Keleş]]
* [[Bavê Nazê]]
* [[Bedirxan Epozdemir]]
* [[Bedirxan Sindî]]
* [[Berfo Barî]]
* [[Berken Bereh]]
* [[Bêrî Bihar]]
* [[Bêrîvan Dosky]]
* [[Besam Mistefa]]
* [[Bêwar Îbrahîm]]
* [[Bêwar Diyadînî]]
* [[Bextiyar Elî]]
* [[Bilind Mihemed]]
* [[Burhan Karadeniz]]
* [[Bûbê Eser]]
* [[Birhanê Tarînî]]
== C ==

* [[Cankurd]]
* [[Casimê Celîl]]
* [[Cegerxwîn]]
* [[Celadet Alî Bedirxan]]
* [[Celalettin Yöyler]]
* [[Celîlê Celîl]]
* [[Cemil Oğuz]]
* [[Cihan Roj]]
* [[Ciwanmerd Kulek]]
* [[Çoman Herdî]]

== Ç ==

* [[Çetin Taşçi]]
* [[Çiya Mazî]]

== D ==

* [[Davut Ozalp]]
* [[Demhat Dêrikî]]
* [[Dilawer Karadaghi]] [[:ckb:دلاوەر_قەرەداغی|(ckb)]]
* [[Dilawer Zeraq]]
* [[Dilazad Art]]
* [[Dildar]] (Yunis Rauf)
* [[Dilşad Merîwanî]]
* [[Dilyar Dêrikî]]
* [[Diyar]]
* [[Diyar Bohtî]]
* [[Dorşîn Poyraz]]
* [[Dijwar Wanî]]
* [[Dewran Evdirehîm]]

== E ==

* [[Ebdulkerîm Surûş (Aryas)]]
* [[Ebas Ferhadî Topkanlû]]
* [[Ebdilbaqî Huseynî]]
* [[Ebdulkerîm Findî]]
* [[Ebdullah Peşêw]]
* [[Ebdurehman Şerefkendî (Mamosta Hejar)|Ebdurehman Şerefkendî (Mamoste Hejar)]]
* [[Edîb Polat]]
* [[Edîp Karahan]]
* [[Ehmed Huseynî]]
* [[Ehmed Mehemed Îsmaîl]]
* [[Ehmedê Xanî]]
* [[Ehmedê Xasî]]
* [[Ekber Rezayî Kelhor]]
* [[Ekrem Cemîl Paşa]]
* [[Elaeddîn Secadî]]
* [[Eliyê Ebdilrehman]]
* [[Elî Herîrî]]
* [[Elî Paksirişt (Makûyî)]]
* [[Elî Teremaxî]]
* [[Emerîkê Serdar]]
* [[Enwer Karahan]]
* [[Enwer Mehemed Tahir]]
* [[Ereb Şemo]]
* [[Eskerê Boyîk]]
* [[Ethem Xemgîn]]
* [[Evdile Koçer]]
* [[Evdilqadirê Geylanî]]
* [[Evîn Çîçek]]

== F ==
* [[Fatma Savcı]]
* [[Fawaz Husên]]
* [[Fayeq Bêkes]] [[:ckb:فایەق بێکەس|(ckb)]]
* [[Fazil Umer]]
* [[Felat Dilgeş]]
* [[Feqiyê Teyran]]
* [[Feqî Huseyîn Sagniç]]
* [[Feratê Dengizî]]
* [[Ferhad Pîrbal]]
* [[Ferhad Shakely]]
* [[Ferhadê Içmo]]
* [[Fêrîkê Ûsiv]]
* [[Ferqîn Melîk Aykoç]]
* [[Fevzi Özmen]]
* [[Fewaz Ebdê]]
* [[Fewzî Bîlge]]
* [[Firat Cewerî]]
* [[Flê Jiyan]]
* [[Fuad Sîpan]]
* [[Fûad Temo]]

== G ==
* [[Gabar Çiyan]]
* [[Goran (helbestvan)]]
* [[Gunay Aslan]]

== H ==

* [[Hamdi Ozyurt]]
* [[Hasan Bildirici]]
* [[Hasan Kaya]]
* [[Haydar Diljen]]
* [[Haydar Isik]]
* [[Heciye Cindî]]
* [[Hêmin Mukriyanî]]
* [[Hecî Fetahê Hezroyî]]
* [[Hecî Qadirê Koyî]]
* [[H. Kovan Baqî]]
* [[Hekar Findî]]
* [[Helîm Yûsiv]]
* [[Hesen Îrandost]]
* [[Hesen Silêvanî]]
* [[Hesenê Metê]]
* [[Hesenê Qizilcî]]
* [[Hêvî Berwarî]]
* [[Hêvîdar Zana]]
* [[Heyderê Omer]]
* [[Hîlmî Akyol]]
* [[Husein Muhammed]]
* [[Husên Arif]]
* [[Huseynê Mukriyanî]]
* [[Huseyîn Karakaş]]
* [[Hüseyin Kartal]]
* [[Hüseyin Kaytan]]
* [[Hogir Berbir]]

== Î ==
* [[İbrahim Güçlü]]
* [[Îbrahîm Heqî Erziromî]]
* [[İkram Oğuz]]
* [[İlhan Kızılhan]]
* [[Îbrahîm Ehmed]]
* [[Îbrahîm Seydo Aydogan]]
* [[Îkram Balekanî]]
* [[Îrfan Amîda]]
* [[Îshak Tepe]]
* [[Îsmaîl Taha Şahîn]]
* [[Îsmaîlê Bazîdî]]
* [[Îbrahîm Goranî]]

== J ==
* [[J. Îhsan Espar]]
* [[Jan Dost]]
* [[Jana Seyda]]
* [[Jîr Dilovan]]
== K ==
* [[kasi yusiv]]
* [[Kamiran Alî Bedir-Xan]]
* [[Dr. Kamiran Bêkes|Kamiran Bêkes]] (Haj Abdo)
* [[Kamiran Haco]]
* [[Sabah Kara]]
* [[Karadeniz Ali]]
* [[Kawa Nemir]]
* [[Keça Kurd]]
* [[Kemal Burkay]]
* [[Kemal Tolan]]
* [[Kemal Sido]]
* [[Konê Reş]]
* [[Kovan Sindî]]
* [[Koyo Berz]]

== L ==
* [[Lal Laleş]]
* [[Laleş Qaso]]
* [[Lerzan Jandîl]]
* [[Lezgîn Çalî]]
* [[Lokman Ayebe]]
* [[Lokman Polat]]
* [[Lorîn S. Doğan]]

== M ==
* [[M. Alî. K.]]
* [[Marif Xeznedar]]
* [[Müslüm Aslan]]
* [[Mahmûd Baksî]]
* [[Mahmûd Lewendî]]
* [[Malmîsanij]]
* [[Medenî Duran]]
* [[Medenî Ferho]]
* [[Mehemmed Mewlûd (Mem)]]
* [[Mehmed Emîn Bozarslan]]
* [[Mehmed Uzun]]
* [[Mehmet Kaplan]]
* [[Mehmed Nas]]
* [[Mehmet Dicle]]
* [[Mehwî]]
* [[Mele Nurullahê Godîşkî]]
* [[Mela Yûnisê Erqetînî]]
* [[Mele Xelîlê Sêrtî]]
* [[Mela Yehayayê Mizûrî]]
* [[Melayê Bate]]
* [[Mela Mihyedîn]]
* [[Melayê Cizîrî]]
* [[Melayê Erwasê]]
* [[Mele Mehmûdê Bazîdî]]
* [[Mem Bawer]]
* [[Mem Mîrxan]]
* [[Merwan Ali]]
* [[Merwan Osman]]
* [[Mesûd Xelef]]
* [[Mestûre Erdelanî]]
* [[Meşal Temo]]
* [[Mewlana Xalid]]
* [[Mewlewiyê Kurd|Mewlewî Tawegozî]]
* [[Mihemed Dehsiwar]]
* [[Mihemed Evdila]]
* [[Mihemed Emîn Zekî]]
* [[Mihemed Ferîq Hesen]]
* [[Muhemmed Mukrî|Mihemed Mukrî]]
* [[Mihemed Ronahî]]
* [[Miradxan]]
* [[Mistefa Gazî]] (Mustafa Gazi)
* [[Miraz Ronî]]
* [[Mîr Qasimlo]]
* [[Mîran Janbar]]
* [[Kurdî (Mistefa Beg)|Mistefa Beg]]
* [[Mistefa Bêsaranî]]
* [[Muhammed Turan]]
* [[Munzur Çem]]
* [[Murad Celalî]]
* [[Murad Pola]]
* [[Musa Anter]]
* [[Mustafa Aydogan]]
* [[Mustefa Reşîd]]
* [[Mûrad Dildar]]
* [[Mürüvet Y. Cacim]]

== N ==
* [[Nalî]]
* [[Nazîf Telek]]
* [[Necîbe Ehmed]]
* [[Nejdet Buldan]]
* [[ Nesrîn Rojkan]]
* [[Newroz Saîdpour]]
* [[Nezîr Silo]]
* [[Nizar Mehemed Seîd]]
* [[Nîzamettin Akkurt]]
* [[Nûredîn Zaza]]
* [[Nûpelda]]
* [[Necat Baysal]]

== O ==
* [[Occo Mahabad]]
* [[Omer Dilsoz]]
* [[Ordîxanê Celîl]]
* [[Osman Sebrî]]
* [[Orhan Basî]]

== P ==
* [[Perwîz Cîhanî]]
* [[Pîr Rustem]]
* [[Pîremêrd]]
* [[Polat Can]]
* [[Pertew Begê Hekarî]]

== Q ==
* [[Qado Şêrîn]]
* [[Qanatê Kurdo]]
* [[Qasimlo Gimgim]]
* [[Qedrîcan]]

== R ==
* [[Raûf Bêgard]]
* [[Ramazan Turgut]]
* (Rahmi Batur)
* [[Reyhan Sarhan]]
* [[Rezo Ose]]
* [[Rêber Huseyîn]]
* [[Rênas Jiyan]]
* [[Rêzan Tovjîn]]
* [[Ricardo G. Espeja]]
* [[Ridwanê Alî]]
* [[Ridwan Xelîl]]
* [[Riza Çolpan]]
* [[Rizaliyê Reşîd]]
* [[Rizoyê Xerzî]]
* [[Rohat Alakom]]
* [[Rojan Hazim]]
* [[Rojen Barnas]]
* [[Roni Alasor]]
* [[Ronî Stêrk]]
* [[Ronî War]]
* [[Roşan Lezgîn]]
* [[Roya Tolooi]]
* [[Rûkiye Ozmen]]

== S ==
* [[Salihê Kevirbirî]]
* [[Salim]]
* [[Samî Tan]]
* [[Sebrî Botanî]]
* [[Sebrî Silêvanî]]
* [[Sedat Yurtdaş]]
* [[Selahattin Bulut]]
* [[Selim Berekat]]
* [[Selim Silêman]]
* [[Selîm Temo]]
* [[Semsî (Egîtê Hesenê Şemo)]]
* [[Serdar Roşan]]
* [[Serfiraz Alî Neqsebendî]]
* [[Serkan Birûsk]]
* [[Serhad B. Rênas]]
* [[Serwet Denîz]]
* [[Seydayê Tîrêj]]
* [[Seyidxan Anter]]
* [[Sêrzad Hesen]]
* [[Sidqiyê Hirorî]]
* [[Silêman Alî]]
* [[Silêman Demir]]
* [[Siyamend Birahîm]]
* [[Siyehpûş]]
* [[Sîdar Jîr]]
* [[Sîma Semend]]
* [[Sîmar Masîcanik]]
* [[Sîrwan Hecî Berko]]
* [[Suud Kiliç]]
* [[Suzan Samanci]]

== Ş ==
* [[Şahînê Bekirê Soreklî]]
* [[Şamil Eskerov]]
* [[Şener Özmen]]
* [[Şerefxanê Bedlîsî]]
* [[Şerefxan Cizîrî]]
* [[Şêrko Bêkes]]
* [[Şêx Abdulhakimê Dêrşêwî]]
* [[Şêx Eskeri]]
* [[Şêx Evdirehmanê Axtepî]]
* [[Şêx Evdirehmanê Taxê]]
* [[Şêx Hesenê Nûranî]]
* [[Şêx Hesib Axtepi]]
* [[Şêx Mihemed Can]] (Axtepî)
* [[Mihemedê Kerbelayî]]
* [[Şêx Mihemedê Hadî]]
* [[Şêx Nûredînê Birîfkî]]
* [[Şêx Rizayê Talebanî]]
* [[Şiwan Osman Mistefa]]
* [[Şikoyê Hesen]]

== T ==
* [[Têmûrê Xelîl]]
* [[Torî (nivîskar)|Torî]]
* [[Tosinê Reşîd]]
* [[Têngîz Siyabendî]]
* [[Tehsîn Îbrahîm Doskî]]
* [[Tahir Agûr]]

== U ==

* [[Usman Efendiyê Babij]]

== V ==

== W ==
* [[Wefayî]]
* [[Wekîl Mustefayev]]
* [[Wezîrê Eşo]]

== X ==
* [[Xana Qubadî]]
* [[Xelîl Duhokî]]
* [[Xelîlê Çaçan]]
* [[Xiyasedin Zaroj Stêrk]]
* [[Xemgînê Remo]]
* [[Xelîfe Yûsiv]] (1885-1965)
* [[Xebat Baysal]]

== Y ==
* [[Yavuz Ekinci]]
* [[Yaqob Tilermenî]]
* [[Yasîn Dêrikî]]
* [[Yaşar Kemal]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/yazi/yasar-kemal-kurtce-dusunup-turkce-yazdi-162814 |sernav=Yaşar Kemal Kürtçe Düşünüp Türkçe Yazdı |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=tr |jêgirtin=Kürt doğdum ve Kürt olarak öleceğim. |trans-quote=Ez Kurd hatim dinyayê û ez ê her Kurd bimrim.}}&lt;/ref&gt;
* [[Yekta Uzunoglu]]
* [[Yekta Geylanî]]
* [[Yildiz Çakar]]
* [[Yılmaz Güney]]
* [[Yılmaz Odabaşı]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Yûnis Behram]]
* [[Yusuf Yeşilöz]]
* [[Yusuf Yaska]] [[:en:Yusuf Yaska|(en)]]

== Z ==
* [[Zerdeşt Haco]]
* [[Zeynel Abidîn Han]]
* [[Zeynelabidîn Zinar]]
* [[Zekeriya Husênî|Zekeriya husênî]]
* [[Zîwer Îlhan]]
* [[Zorab Aloian]]
* [[Zulkuf Kişanak]]

== Binêre herwiha ==
* [[Lîsteya kurdan]]
* [[Lîsteya fîlozofên kurd]]
* [[Lîsteya helbestvanên kurd]]
* [[Lîsteya muzîkarên kurd]]
* [[Lîsteya pêşengên kurd]]
* [[Lîsteya wênesazên kurd]]
* [[Lîsteya zanyarên kurd]]
* [[Lîsteya zimannasên kurdî]]

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Lîste|nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd| ]]</text>
      <sha1>0l7akwyevrju6gzydw4wxc2elpv6o3j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063539</id>
      <parentid>2063534</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T10:27:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VikiAzad</username>
        <id>99135</id>
      </contributor>
      <origin>2063539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9661" sha1="094xjrc0vzkoisd5isg43jjfmuxjiun" xml:space="preserve">__NOTOC__
{{TOC}}

== A ==
* [[Abdullah Öcalan]]
* [[Abdulbaki Turan]]
* [[Abdullah M. Varlı]]
* [[Abdullah İncekan]]
* [[Abdurrahman Dürre]]
* [[Abdusamet Yigit]]
* [[Abidin Parıltı]]
* [[Adar Jiyan]]
* [[Adil Duran]]
* [[Adil Zozanî]]
* [[Ahmet Aras]]
* [[Alan Dilpak]]
* [[Ali Çiftçi]]
* [[Ali Gurdilî]]
* [[Amed Çeko Jiyan]]
* [[Amed Tigris]]
* [[Amîdî]]
* [[Ahmed Arîf]]
* [[Aram Gernas]]
* [[Arjen Arî]]
* [[Arşevê Oskan]]
* [[Ata Nehayî]] [[:en:Ata Nahai|(en)]]
* [[Atîlla Barişer]]
* [[Awê Balî]]
* [[Axayê Bêdarî]]
* [[Axayok]]
* [[Ayhan Geverî]]
* [[Ayhanê Bêrtî]]
* [[Azad Dêrikî]]
* [[Azad Ronakbar]]
* [[Azad Zal]]

== B ==

* [[B. Welatevîn]]
* [[Baba Tahîrê Uryan]]
* [[Babayê Keleş]]
* [[Bavê Nazê]]
* [[Bedirxan Epozdemir]]
* [[Bedirxan Sindî]]
* [[Berfo Barî]]
* [[Berken Bereh]]
* [[Bêrî Bihar]]
* [[Bêrîvan Dosky]]
* [[Behlûlê Mahî]]
* [[Besam Mistefa]]
* [[Bêwar Îbrahîm]]
* [[Bêwar Diyadînî]]
* [[Bextiyar Elî]]
* [[Bejan Matur]]&lt;ref&gt;{{Cite journal |paşnav=Atayurt |pêşnav=Didem |sernav=‘DİŞİL’ BİR İTAATSİZLİK: BİR ÖRNEKLEM OLARAK
BEJAN MATUR ŞİİRİ |kovar=[[Dergi Park]] |rr=90-92}}&lt;/ref&gt;
* [[Bilind Mihemed]]
* [[Burhan Karadeniz]]
* [[Bûbê Eser]]
* [[Birhanê Tarînî]]
== C ==

* [[Cankurd]]
* [[Casimê Celîl]]
* [[Cegerxwîn]]
* [[Celadet Alî Bedirxan]]
* [[Celalettin Yöyler]]
* [[Celîlê Celîl]]
* [[Cemil Oğuz]]
* [[Cihan Roj]]
* [[Ciwanmerd Kulek]]
* [[Çoman Herdî]]

== Ç ==

* [[Çetin Taşçi]]
* [[Çiya Mazî]]

== D ==

* [[Davut Ozalp]]
* [[Demhat Dêrikî]]
* [[Dilawer Karadaghi]] [[:ckb:دلاوەر_قەرەداغی|(ckb)]]
* [[Dilawer Zeraq]]
* [[Dilazad Art]]
* [[Dildar]] (Yunis Rauf)
* [[Dilşad Merîwanî]]
* [[Dilyar Dêrikî]]
* [[Diyar]]
* [[Diyar Bohtî]]
* [[Dorşîn Poyraz]]
* [[Dijwar Wanî]]
* [[Dewran Evdirehîm]]

== E ==

* [[Ebdulkerîm Surûş (Aryas)]]
* [[Ebas Ferhadî Topkanlû]]
* [[Ebdilbaqî Huseynî]]
* [[Ebdulkerîm Findî]]
* [[Ebdullah Peşêw]]
* [[Ebdurehman Şerefkendî (Mamosta Hejar)|Ebdurehman Şerefkendî (Mamoste Hejar)]]
* [[Ebdulla Goran]]
* [[Edîb Polat]]
* [[Edîp Karahan]]
* [[Ehmed Huseynî]]
* [[Ehmed Mehemed Îsmaîl]]
* [[Ehmedê Xanî]]
* [[Ehmedê Xasî]]
* [[Ekber Rezayî Kelhor]]
* [[Ekrem Cemîl Paşa]]
* [[Elaeddîn Secadî]]
* [[Eliyê Ebdilrehman]]
* [[Elî Herîrî]]
* [[Elî Paksirişt (Makûyî)]]
* [[Elî Teremaxî]]
* [[Emerîkê Serdar]]
* [[Enwer Karahan]]
* [[Enwer Mehemed Tahir]]
* [[Ereb Şemo]]
* [[Eskerê Boyîk]]
* [[Ethem Xemgîn]]
* [[Evdile Koçer]]
* [[Evdilqadirê Geylanî]]
* [[Evîn Çîçek]]

== F ==
* [[Fatma Savcı]]
* [[Fawaz Husên]]
* [[Fayeq Bêkes]] [[:ckb:فایەق بێکەس|(ckb)]]
* [[Fazil Umer]]
* [[Felat Dilgeş]]
* [[Feqiyê Teyran]]
* [[Feqî Huseyîn Sagniç]]
* [[Feratê Dengizî]]
* [[Ferhad Pîrbal]]
* [[Ferhad Shakely]]
* [[Ferhadê Içmo]]
* [[Fêrîkê Ûsiv]]
* [[Ferqîn Melîk Aykoç]]
* [[Fevzi Özmen]]
* [[Fewaz Ebdê]]
* [[Fewzî Bîlge]]
* [[Firat Cewerî]]
* [[Flê Jiyan]]
* [[Fuad Sîpan]]
* [[Fûad Temo]]

== G ==
* [[Gabar Çiyan]]
* [[Gunay Aslan]]

== H ==

* [[Hamdi Ozyurt]]
* [[Hasan Bildirici]]
* [[Hasan Kaya]]
* [[Haydar Diljen]]
* [[Haydar Isik]]
* [[Heciye Cindî]]
* [[Hêmin Mukriyanî]]
* [[Hecî Fetahê Hezroyî]]
* [[Hecî Qadirê Koyî]]
* [[H. Kovan Baqî]]
* [[Hekar Findî]]
* [[Helîm Yûsiv]]
* [[Hesen Îrandost]]
* [[Hesen Silêvanî]]
* [[Hesenê Metê]]
* [[Hesenê Qizilcî]]
* [[Hêvî Berwarî]]
* [[Hêvîdar Zana]]
* [[Heyderê Omer]]
* [[Hîlmî Akyol]]
* [[Husein Muhammed]]
* [[Husên Arif]]
* [[Huseynê Mukriyanî]]
* [[Huseyîn Karakaş]]
* [[Hüseyin Kartal]]
* [[Hüseyin Kaytan]]
* [[Hogir Berbir]]

== Î ==
* [[İbrahim Güçlü]]
* [[Îbrahîm Heqî Erziromî]]
* [[İkram Oğuz]]
* [[İlhan Kızılhan]]
* [[Îbrahîm Ehmed]]
* [[Îbrahîm Seydo Aydogan]]
* [[Îkram Balekanî]]
* [[Îrfan Amîda]]
* [[Îshak Tepe]]
* [[Îsmaîl Taha Şahîn]]
* [[Îsmaîlê Bazîdî]]
* [[Îbrahîm Goranî]]

== J ==
* [[J. Îhsan Espar]]
* [[Jan Dost]]
* [[Jana Seyda]]
* [[Jîr Dilovan]]
== K ==
* [[kasi yusiv]]
* [[Kamiran Alî Bedir-Xan]]
* [[Dr. Kamiran Bêkes|Kamiran Bêkes]] (Haj Abdo)
* [[Kamiran Haco]]
* [[Sabah Kara]]
* [[Karadeniz Ali]]
* [[Kawa Nemir]]
* [[Keça Kurd]]
* [[Kemal Burkay]]
* [[Kemal Tolan]]
* [[Kemal Sido]]
* [[Konê Reş]]
* [[Kovan Sindî]]
* [[Koyo Berz]]

== L ==
* [[Lal Laleş]]
* [[Laleş Qaso]]
* [[Lerzan Jandîl]]
* [[Lezgîn Çalî]]
* [[Lokman Ayebe]]
* [[Lokman Polat]]
* [[Lorîn S. Doğan]]

== M ==
* [[M. Alî. K.]]
* [[Marif Xeznedar]]
* [[Müslüm Aslan]]
* [[Mahmûd Baksî]]
* [[Mahmûd Lewendî]]
* [[Malmîsanij]]
* [[Medenî Duran]]
* [[Medenî Ferho]]
* [[Mehemmed Mewlûd (Mem)]]
* [[Mehmed Emîn Bozarslan]]
* [[Mehmed Uzun]]
* [[Mehmet Kaplan]]
* [[Mehmed Nas]]
* [[Mehmet Dicle]]
* [[Mehwî]]
* [[Mele Nurullahê Godîşkî]]
* [[Mela Yûnisê Erqetînî]]
* [[Mele Xelîlê Sêrtî]]
* [[Mela Yehayayê Mizûrî]]
* [[Melayê Bate]]
* [[Mela Mihyedîn]]
* [[Melayê Cizîrî]]
* [[Melayê Erwasê]]
* [[Mele Mehmûdê Bazîdî]]
* [[Mem Bawer]]
* [[Mem Mîrxan]]
* [[Merwan Ali]]
* [[Merwan Osman]]
* [[Mesûd Xelef]]
* [[Mestûre Erdelanî]]
* [[Meşal Temo]]
* [[Mewlana Xalid]]
* [[Mewlewiyê Kurd|Mewlewî Tawegozî]]
* [[Mihemed Dehsiwar]]
* [[Mihemed Evdila]]
* [[Mihemed Emîn Zekî]]
* [[Mihemed Ferîq Hesen]]
* [[Muhemmed Mukrî|Mihemed Mukrî]]
* [[Mihemed Ronahî]]
* [[Miradxan]]
* [[Mistefa Gazî]] (Mustafa Gazi)
* [[Miraz Ronî]]
* [[Mîr Qasimlo]]
* [[Mîran Janbar]]
* [[Miqdad Midhet Bedirxan]]
* [[Kurdî (Mistefa Beg)|Mistefa Beg]]
* [[Mistefa Bêsaranî]]
* [[Muhammed Turan]]
* [[Munzur Çem]]
* [[Murad Celalî]]
* [[Murad Pola]]
* [[Musa Anter]]
* [[Mustafa Aydogan]]
* [[Mustefa Reşîd]]
* [[Mûrad Dildar]]
* [[Mürüvet Y. Cacim]]

== N ==
* [[Nalî]]
* [[Nazîf Telek]]
* [[Necîbe Ehmed]]
* [[Nejdet Buldan]]
* [[ Nesrîn Rojkan]]
* [[Newroz Saîdpour]]
* [[Nezîr Silo]]
* [[Nizar Mehemed Seîd]]
* [[Nîzamettin Akkurt]]
* [[Nûredîn Zaza]]
* [[Nûpelda]]
* [[Necat Baysal]]

== O ==
* [[Occo Mahabad]]
* [[Omer Dilsoz]]
* [[Ordîxanê Celîl]]
* [[Osman Sebrî]]
* [[Orhan Basî]]

== P ==
* [[Perwîz Cîhanî]]
* [[Pîr Rustem]]
* [[Pîremêrd]]
* [[Polat Can]]
* [[Pertew Begê Hekarî]]

== Q ==
* [[Qado Şêrîn]]
* [[Qanatê Kurdo]]
* [[Qasimlo Gimgim]]
* [[Qedrîcan]]

== R ==
* [[Raûf Bêgard]]
* [[Ramazan Turgut]]
* (Rahmi Batur)
* [[Reyhan Sarhan]]
* [[Rezo Ose]]
* [[Rêber Huseyîn]]
* [[Rênas Jiyan]]
* [[Rêzan Tovjîn]]
* [[Ricardo G. Espeja]]
* [[Ridwanê Alî]]
* [[Ridwan Xelîl]]
* [[Riza Çolpan]]
* [[Rizaliyê Reşîd]]
* [[Rizoyê Xerzî]]
* [[Rohat Alakom]]
* [[Rojan Hazim]]
* [[Rojen Barnas]]
* [[Roni Alasor]]
* [[Ronî Stêrk]]
* [[Ronî War]]
* [[Roşan Lezgîn]]
* [[Roya Tolooi]]
* [[Rûkiye Ozmen]]

== S ==
* [[Salihê Kevirbirî]]
* [[Salim]]
* [[Samî Tan]]
* [[Sebrî Botanî]]
* [[Sebrî Silêvanî]]
* [[Sedat Yurtdaş]]
* [[Selahattin Bulut]]
* [[Selim Berekat]]
* [[Selim Silêman]]
* [[Selîm Temo]]
* [[Semsî (Egîtê Hesenê Şemo)]]
* [[Serdar Roşan]]
* [[Serfiraz Alî Neqsebendî]]
* [[Serkan Birûsk]]
* [[Serhad B. Rênas]]
* [[Serwet Denîz]]
* [[Seydayê Tîrêj]]
* [[Seyidxan Anter]]
* [[Sêrzad Hesen]]
* [[Sidqiyê Hirorî]]
* [[Silêman Alî]]
* [[Silêman Demir]]
* [[Siyamend Birahîm]]
* [[Siyehpûş]]
* [[Sîdar Jîr]]
* [[Sîma Semend]]
* [[Sîmar Masîcanik]]
* [[Sîrwan Hecî Berko]]
* [[Suud Kiliç]]
* [[Suzan Samanci]]

== Ş ==
* [[Şahînê Bekirê Soreklî]]
* [[Şamil Eskerov]]
* [[Şener Özmen]]
* [[Şerefxanê Bedlîsî]]
* [[Şerefxan Cizîrî]]
* [[Şêrko Bêkes]]
* [[Şêx Abdulhakimê Dêrşêwî]]
* [[Şêx Eskeri]]
* [[Şêx Evdirehmanê Axtepî]]
* [[Şêx Evdirehmanê Taxê]]
* [[Şêx Hesenê Nûranî]]
* [[Şêx Hesib Axtepi]]
* [[Şêx Mihemed Can]] (Axtepî)
* [[Mihemedê Kerbelayî]]
* [[Şêx Mihemedê Hadî]]
* [[Şêx Nûredînê Birîfkî]]
* [[Şêx Rizayê Talebanî]]
* [[Şiwan Osman Mistefa]]
* [[Şikoyê Hesen]]

== T ==
* [[Têmûrê Xelîl]]
* [[Torî (nivîskar)|Torî]]
* [[Tosinê Reşîd]]
* [[Têngîz Siyabendî]]
* [[Tehsîn Îbrahîm Doskî]]
* [[Tahir Agûr]]

== U ==

* [[Usman Efendiyê Babij]]

== V ==

== W ==
* [[Wefayî]]
* [[Wekîl Mustefayev]]
* [[Wezîrê Eşo]]

== X ==
* [[Xana Qubadî]]
* [[Xelîl Duhokî]]
* [[Xelîlê Çaçan]]
* [[Xiyasedin Zaroj Stêrk]]
* [[Xemgînê Remo]]
* [[Xelîfe Yûsiv]] (1885-1965)
* [[Xebat Baysal]]

== Y ==
* [[Yavuz Ekinci]]
* [[Yaqob Tilermenî]]
* [[Yasîn Dêrikî]]
* [[Yaşar Kemal]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/yazi/yasar-kemal-kurtce-dusunup-turkce-yazdi-162814 |sernav=Yaşar Kemal Kürtçe Düşünüp Türkçe Yazdı |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=tr |jêgirtin=Kürt doğdum ve Kürt olarak öleceğim. |trans-quote=Ez Kurd hatim dinyayê û ez ê her Kurd bimrim.}}&lt;/ref&gt;
* [[Yekta Uzunoglu]]
* [[Yekta Geylanî]]
* [[Yildiz Çakar]]
* [[Yılmaz Güney]]
* [[Yılmaz Odabaşı]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Yûnis Behram]]
* [[Yusuf Yeşilöz]]
* [[Yusuf Yaska]] [[:en:Yusuf Yaska|(en)]]

== Z ==
* [[Zerdeşt Haco]]
* [[Zeynel Abidîn Han]]
* [[Zeynelabidîn Zinar]]
* [[Zekeriya Husênî|Zekeriya husênî]]
* [[Zîwer Îlhan]]
* [[Zorab Aloian]]
* [[Zulkuf Kişanak]]

== Binêre herwiha ==
* [[Lîsteya kurdan]]
* [[Lîsteya fîlozofên kurd]]
* [[Lîsteya helbestvanên kurd]]
* [[Lîsteya muzîkarên kurd]]
* [[Lîsteya pêşengên kurd]]
* [[Lîsteya wênesazên kurd]]
* [[Lîsteya zanyarên kurd]]
* [[Lîsteya zimannasên kurdî]]

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Lîste|nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd| ]]</text>
      <sha1>094xjrc0vzkoisd5isg43jjfmuxjiun</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063540</id>
      <parentid>2063539</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T10:30:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VikiAzad</username>
        <id>99135</id>
      </contributor>
      <comment>/* B */</comment>
      <origin>2063540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9634" sha1="1ysmfo98uy2dyqwp0oe8081sip0xe6a" xml:space="preserve">__NOTOC__
{{TOC}}

== A ==
* [[Abdullah Öcalan]]
* [[Abdulbaki Turan]]
* [[Abdullah M. Varlı]]
* [[Abdullah İncekan]]
* [[Abdurrahman Dürre]]
* [[Abdusamet Yigit]]
* [[Abidin Parıltı]]
* [[Adar Jiyan]]
* [[Adil Duran]]
* [[Adil Zozanî]]
* [[Ahmet Aras]]
* [[Alan Dilpak]]
* [[Ali Çiftçi]]
* [[Ali Gurdilî]]
* [[Amed Çeko Jiyan]]
* [[Amed Tigris]]
* [[Amîdî]]
* [[Ahmed Arîf]]
* [[Aram Gernas]]
* [[Arjen Arî]]
* [[Arşevê Oskan]]
* [[Ata Nehayî]] [[:en:Ata Nahai|(en)]]
* [[Atîlla Barişer]]
* [[Awê Balî]]
* [[Axayê Bêdarî]]
* [[Axayok]]
* [[Ayhan Geverî]]
* [[Ayhanê Bêrtî]]
* [[Azad Dêrikî]]
* [[Azad Ronakbar]]
* [[Azad Zal]]

== B ==

* [[B. Welatevîn]]
* [[Baba Tahîrê Uryan]]
* [[Babayê Keleş]]
* [[Bavê Nazê]]
* [[Bedirxan Epozdemir]]
* [[Bedirxan Sindî]]
* [[Berfo Barî]]
* [[Berken Bereh]]
* [[Bêrî Bihar]]
* [[Bêrîvan Dosky]]
* [[Behlûlê Mahî]]
* [[Besam Mistefa]]
* [[Bêwar Îbrahîm]]
* [[Bêwar Diyadînî]]
* [[Bextiyar Elî]]
* [[Bejan Matur]]&lt;ref&gt;{{Cite journal |paşnav=Atayurt |pêşnav=Didem |sernav=‘‘Dişil’ Bir İtaatsizlik: Bejan Matur Şiiri |kovar=[[Dergi Park]] |rr=90-92}}&lt;/ref&gt;
* [[Bilind Mihemed]]
* [[Burhan Karadeniz]]
* [[Bûbê Eser]]
* [[Birhanê Tarînî]]
== C ==

* [[Cankurd]]
* [[Casimê Celîl]]
* [[Cegerxwîn]]
* [[Celadet Alî Bedirxan]]
* [[Celalettin Yöyler]]
* [[Celîlê Celîl]]
* [[Cemil Oğuz]]
* [[Cihan Roj]]
* [[Ciwanmerd Kulek]]
* [[Çoman Herdî]]

== Ç ==

* [[Çetin Taşçi]]
* [[Çiya Mazî]]

== D ==

* [[Davut Ozalp]]
* [[Demhat Dêrikî]]
* [[Dilawer Karadaghi]] [[:ckb:دلاوەر_قەرەداغی|(ckb)]]
* [[Dilawer Zeraq]]
* [[Dilazad Art]]
* [[Dildar]] (Yunis Rauf)
* [[Dilşad Merîwanî]]
* [[Dilyar Dêrikî]]
* [[Diyar]]
* [[Diyar Bohtî]]
* [[Dorşîn Poyraz]]
* [[Dijwar Wanî]]
* [[Dewran Evdirehîm]]

== E ==

* [[Ebdulkerîm Surûş (Aryas)]]
* [[Ebas Ferhadî Topkanlû]]
* [[Ebdilbaqî Huseynî]]
* [[Ebdulkerîm Findî]]
* [[Ebdullah Peşêw]]
* [[Ebdurehman Şerefkendî (Mamosta Hejar)|Ebdurehman Şerefkendî (Mamoste Hejar)]]
* [[Ebdulla Goran]]
* [[Edîb Polat]]
* [[Edîp Karahan]]
* [[Ehmed Huseynî]]
* [[Ehmed Mehemed Îsmaîl]]
* [[Ehmedê Xanî]]
* [[Ehmedê Xasî]]
* [[Ekber Rezayî Kelhor]]
* [[Ekrem Cemîl Paşa]]
* [[Elaeddîn Secadî]]
* [[Eliyê Ebdilrehman]]
* [[Elî Herîrî]]
* [[Elî Paksirişt (Makûyî)]]
* [[Elî Teremaxî]]
* [[Emerîkê Serdar]]
* [[Enwer Karahan]]
* [[Enwer Mehemed Tahir]]
* [[Ereb Şemo]]
* [[Eskerê Boyîk]]
* [[Ethem Xemgîn]]
* [[Evdile Koçer]]
* [[Evdilqadirê Geylanî]]
* [[Evîn Çîçek]]

== F ==
* [[Fatma Savcı]]
* [[Fawaz Husên]]
* [[Fayeq Bêkes]] [[:ckb:فایەق بێکەس|(ckb)]]
* [[Fazil Umer]]
* [[Felat Dilgeş]]
* [[Feqiyê Teyran]]
* [[Feqî Huseyîn Sagniç]]
* [[Feratê Dengizî]]
* [[Ferhad Pîrbal]]
* [[Ferhad Shakely]]
* [[Ferhadê Içmo]]
* [[Fêrîkê Ûsiv]]
* [[Ferqîn Melîk Aykoç]]
* [[Fevzi Özmen]]
* [[Fewaz Ebdê]]
* [[Fewzî Bîlge]]
* [[Firat Cewerî]]
* [[Flê Jiyan]]
* [[Fuad Sîpan]]
* [[Fûad Temo]]

== G ==
* [[Gabar Çiyan]]
* [[Gunay Aslan]]

== H ==

* [[Hamdi Ozyurt]]
* [[Hasan Bildirici]]
* [[Hasan Kaya]]
* [[Haydar Diljen]]
* [[Haydar Isik]]
* [[Heciye Cindî]]
* [[Hêmin Mukriyanî]]
* [[Hecî Fetahê Hezroyî]]
* [[Hecî Qadirê Koyî]]
* [[H. Kovan Baqî]]
* [[Hekar Findî]]
* [[Helîm Yûsiv]]
* [[Hesen Îrandost]]
* [[Hesen Silêvanî]]
* [[Hesenê Metê]]
* [[Hesenê Qizilcî]]
* [[Hêvî Berwarî]]
* [[Hêvîdar Zana]]
* [[Heyderê Omer]]
* [[Hîlmî Akyol]]
* [[Husein Muhammed]]
* [[Husên Arif]]
* [[Huseynê Mukriyanî]]
* [[Huseyîn Karakaş]]
* [[Hüseyin Kartal]]
* [[Hüseyin Kaytan]]
* [[Hogir Berbir]]

== Î ==
* [[İbrahim Güçlü]]
* [[Îbrahîm Heqî Erziromî]]
* [[İkram Oğuz]]
* [[İlhan Kızılhan]]
* [[Îbrahîm Ehmed]]
* [[Îbrahîm Seydo Aydogan]]
* [[Îkram Balekanî]]
* [[Îrfan Amîda]]
* [[Îshak Tepe]]
* [[Îsmaîl Taha Şahîn]]
* [[Îsmaîlê Bazîdî]]
* [[Îbrahîm Goranî]]

== J ==
* [[J. Îhsan Espar]]
* [[Jan Dost]]
* [[Jana Seyda]]
* [[Jîr Dilovan]]
== K ==
* [[kasi yusiv]]
* [[Kamiran Alî Bedir-Xan]]
* [[Dr. Kamiran Bêkes|Kamiran Bêkes]] (Haj Abdo)
* [[Kamiran Haco]]
* [[Sabah Kara]]
* [[Karadeniz Ali]]
* [[Kawa Nemir]]
* [[Keça Kurd]]
* [[Kemal Burkay]]
* [[Kemal Tolan]]
* [[Kemal Sido]]
* [[Konê Reş]]
* [[Kovan Sindî]]
* [[Koyo Berz]]

== L ==
* [[Lal Laleş]]
* [[Laleş Qaso]]
* [[Lerzan Jandîl]]
* [[Lezgîn Çalî]]
* [[Lokman Ayebe]]
* [[Lokman Polat]]
* [[Lorîn S. Doğan]]

== M ==
* [[M. Alî. K.]]
* [[Marif Xeznedar]]
* [[Müslüm Aslan]]
* [[Mahmûd Baksî]]
* [[Mahmûd Lewendî]]
* [[Malmîsanij]]
* [[Medenî Duran]]
* [[Medenî Ferho]]
* [[Mehemmed Mewlûd (Mem)]]
* [[Mehmed Emîn Bozarslan]]
* [[Mehmed Uzun]]
* [[Mehmet Kaplan]]
* [[Mehmed Nas]]
* [[Mehmet Dicle]]
* [[Mehwî]]
* [[Mele Nurullahê Godîşkî]]
* [[Mela Yûnisê Erqetînî]]
* [[Mele Xelîlê Sêrtî]]
* [[Mela Yehayayê Mizûrî]]
* [[Melayê Bate]]
* [[Mela Mihyedîn]]
* [[Melayê Cizîrî]]
* [[Melayê Erwasê]]
* [[Mele Mehmûdê Bazîdî]]
* [[Mem Bawer]]
* [[Mem Mîrxan]]
* [[Merwan Ali]]
* [[Merwan Osman]]
* [[Mesûd Xelef]]
* [[Mestûre Erdelanî]]
* [[Meşal Temo]]
* [[Mewlana Xalid]]
* [[Mewlewiyê Kurd|Mewlewî Tawegozî]]
* [[Mihemed Dehsiwar]]
* [[Mihemed Evdila]]
* [[Mihemed Emîn Zekî]]
* [[Mihemed Ferîq Hesen]]
* [[Muhemmed Mukrî|Mihemed Mukrî]]
* [[Mihemed Ronahî]]
* [[Miradxan]]
* [[Mistefa Gazî]] (Mustafa Gazi)
* [[Miraz Ronî]]
* [[Mîr Qasimlo]]
* [[Mîran Janbar]]
* [[Miqdad Midhet Bedirxan]]
* [[Kurdî (Mistefa Beg)|Mistefa Beg]]
* [[Mistefa Bêsaranî]]
* [[Muhammed Turan]]
* [[Munzur Çem]]
* [[Murad Celalî]]
* [[Murad Pola]]
* [[Musa Anter]]
* [[Mustafa Aydogan]]
* [[Mustefa Reşîd]]
* [[Mûrad Dildar]]
* [[Mürüvet Y. Cacim]]

== N ==
* [[Nalî]]
* [[Nazîf Telek]]
* [[Necîbe Ehmed]]
* [[Nejdet Buldan]]
* [[ Nesrîn Rojkan]]
* [[Newroz Saîdpour]]
* [[Nezîr Silo]]
* [[Nizar Mehemed Seîd]]
* [[Nîzamettin Akkurt]]
* [[Nûredîn Zaza]]
* [[Nûpelda]]
* [[Necat Baysal]]

== O ==
* [[Occo Mahabad]]
* [[Omer Dilsoz]]
* [[Ordîxanê Celîl]]
* [[Osman Sebrî]]
* [[Orhan Basî]]

== P ==
* [[Perwîz Cîhanî]]
* [[Pîr Rustem]]
* [[Pîremêrd]]
* [[Polat Can]]
* [[Pertew Begê Hekarî]]

== Q ==
* [[Qado Şêrîn]]
* [[Qanatê Kurdo]]
* [[Qasimlo Gimgim]]
* [[Qedrîcan]]

== R ==
* [[Raûf Bêgard]]
* [[Ramazan Turgut]]
* (Rahmi Batur)
* [[Reyhan Sarhan]]
* [[Rezo Ose]]
* [[Rêber Huseyîn]]
* [[Rênas Jiyan]]
* [[Rêzan Tovjîn]]
* [[Ricardo G. Espeja]]
* [[Ridwanê Alî]]
* [[Ridwan Xelîl]]
* [[Riza Çolpan]]
* [[Rizaliyê Reşîd]]
* [[Rizoyê Xerzî]]
* [[Rohat Alakom]]
* [[Rojan Hazim]]
* [[Rojen Barnas]]
* [[Roni Alasor]]
* [[Ronî Stêrk]]
* [[Ronî War]]
* [[Roşan Lezgîn]]
* [[Roya Tolooi]]
* [[Rûkiye Ozmen]]

== S ==
* [[Salihê Kevirbirî]]
* [[Salim]]
* [[Samî Tan]]
* [[Sebrî Botanî]]
* [[Sebrî Silêvanî]]
* [[Sedat Yurtdaş]]
* [[Selahattin Bulut]]
* [[Selim Berekat]]
* [[Selim Silêman]]
* [[Selîm Temo]]
* [[Semsî (Egîtê Hesenê Şemo)]]
* [[Serdar Roşan]]
* [[Serfiraz Alî Neqsebendî]]
* [[Serkan Birûsk]]
* [[Serhad B. Rênas]]
* [[Serwet Denîz]]
* [[Seydayê Tîrêj]]
* [[Seyidxan Anter]]
* [[Sêrzad Hesen]]
* [[Sidqiyê Hirorî]]
* [[Silêman Alî]]
* [[Silêman Demir]]
* [[Siyamend Birahîm]]
* [[Siyehpûş]]
* [[Sîdar Jîr]]
* [[Sîma Semend]]
* [[Sîmar Masîcanik]]
* [[Sîrwan Hecî Berko]]
* [[Suud Kiliç]]
* [[Suzan Samanci]]

== Ş ==
* [[Şahînê Bekirê Soreklî]]
* [[Şamil Eskerov]]
* [[Şener Özmen]]
* [[Şerefxanê Bedlîsî]]
* [[Şerefxan Cizîrî]]
* [[Şêrko Bêkes]]
* [[Şêx Abdulhakimê Dêrşêwî]]
* [[Şêx Eskeri]]
* [[Şêx Evdirehmanê Axtepî]]
* [[Şêx Evdirehmanê Taxê]]
* [[Şêx Hesenê Nûranî]]
* [[Şêx Hesib Axtepi]]
* [[Şêx Mihemed Can]] (Axtepî)
* [[Mihemedê Kerbelayî]]
* [[Şêx Mihemedê Hadî]]
* [[Şêx Nûredînê Birîfkî]]
* [[Şêx Rizayê Talebanî]]
* [[Şiwan Osman Mistefa]]
* [[Şikoyê Hesen]]

== T ==
* [[Têmûrê Xelîl]]
* [[Torî (nivîskar)|Torî]]
* [[Tosinê Reşîd]]
* [[Têngîz Siyabendî]]
* [[Tehsîn Îbrahîm Doskî]]
* [[Tahir Agûr]]

== U ==

* [[Usman Efendiyê Babij]]

== V ==

== W ==
* [[Wefayî]]
* [[Wekîl Mustefayev]]
* [[Wezîrê Eşo]]

== X ==
* [[Xana Qubadî]]
* [[Xelîl Duhokî]]
* [[Xelîlê Çaçan]]
* [[Xiyasedin Zaroj Stêrk]]
* [[Xemgînê Remo]]
* [[Xelîfe Yûsiv]] (1885-1965)
* [[Xebat Baysal]]

== Y ==
* [[Yavuz Ekinci]]
* [[Yaqob Tilermenî]]
* [[Yasîn Dêrikî]]
* [[Yaşar Kemal]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/yazi/yasar-kemal-kurtce-dusunup-turkce-yazdi-162814 |sernav=Yaşar Kemal Kürtçe Düşünüp Türkçe Yazdı |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=tr |jêgirtin=Kürt doğdum ve Kürt olarak öleceğim. |trans-quote=Ez Kurd hatim dinyayê û ez ê her Kurd bimrim.}}&lt;/ref&gt;
* [[Yekta Uzunoglu]]
* [[Yekta Geylanî]]
* [[Yildiz Çakar]]
* [[Yılmaz Güney]]
* [[Yılmaz Odabaşı]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Yûnis Behram]]
* [[Yusuf Yeşilöz]]
* [[Yusuf Yaska]] [[:en:Yusuf Yaska|(en)]]

== Z ==
* [[Zerdeşt Haco]]
* [[Zeynel Abidîn Han]]
* [[Zeynelabidîn Zinar]]
* [[Zekeriya Husênî|Zekeriya husênî]]
* [[Zîwer Îlhan]]
* [[Zorab Aloian]]
* [[Zulkuf Kişanak]]

== Binêre herwiha ==
* [[Lîsteya kurdan]]
* [[Lîsteya fîlozofên kurd]]
* [[Lîsteya helbestvanên kurd]]
* [[Lîsteya muzîkarên kurd]]
* [[Lîsteya pêşengên kurd]]
* [[Lîsteya wênesazên kurd]]
* [[Lîsteya zanyarên kurd]]
* [[Lîsteya zimannasên kurdî]]

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Lîste|nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd| ]]</text>
      <sha1>1ysmfo98uy2dyqwp0oe8081sip0xe6a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063541</id>
      <parentid>2063540</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T10:32:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.)</comment>
      <origin>2063541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9633" sha1="ijbu194t8dg2po8xxnbs3p0oh7clwi9" xml:space="preserve">__NOTOC__
{{TOC}}

== A ==
* [[Abdullah Öcalan]]
* [[Abdulbaki Turan]]
* [[Abdullah M. Varlı]]
* [[Abdullah İncekan]]
* [[Abdurrahman Dürre]]
* [[Abdusamet Yigit]]
* [[Abidin Parıltı]]
* [[Adar Jiyan]]
* [[Adil Duran]]
* [[Adil Zozanî]]
* [[Ahmet Aras]]
* [[Alan Dilpak]]
* [[Ali Çiftçi]]
* [[Ali Gurdilî]]
* [[Amed Çeko Jiyan]]
* [[Amed Tigris]]
* [[Amîdî]]
* [[Ahmed Arîf]]
* [[Aram Gernas]]
* [[Arjen Arî]]
* [[Arşevê Oskan]]
* [[Ata Nehayî]] [[:en:Ata Nahai|(en)]]
* [[Atîlla Barişer]]
* [[Awê Balî]]
* [[Axayê Bêdarî]]
* [[Axayok]]
* [[Ayhan Geverî]]
* [[Ayhanê Bêrtî]]
* [[Azad Dêrikî]]
* [[Azad Ronakbar]]
* [[Azad Zal]]

== B ==

* [[B. Welatevîn]]
* [[Baba Tahîrê Uryan]]
* [[Babayê Keleş]]
* [[Bavê Nazê]]
* [[Bedirxan Epozdemir]]
* [[Bedirxan Sindî]]
* [[Berfo Barî]]
* [[Berken Bereh]]
* [[Bêrî Bihar]]
* [[Bêrîvan Dosky]]
* [[Behlûlê Mahî]]
* [[Besam Mistefa]]
* [[Bêwar Îbrahîm]]
* [[Bêwar Diyadînî]]
* [[Bextiyar Elî]]
* [[Bejan Matur]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Atayurt |pêşnav=Didem |sernav=‘‘Dişil’ Bir İtaatsizlik: Bejan Matur Şiiri |kovar=[[Dergi Park]] |rr=90-92}}&lt;/ref&gt;
* [[Bilind Mihemed]]
* [[Burhan Karadeniz]]
* [[Bûbê Eser]]
* [[Birhanê Tarînî]]
== C ==

* [[Cankurd]]
* [[Casimê Celîl]]
* [[Cegerxwîn]]
* [[Celadet Alî Bedirxan]]
* [[Celalettin Yöyler]]
* [[Celîlê Celîl]]
* [[Cemil Oğuz]]
* [[Cihan Roj]]
* [[Ciwanmerd Kulek]]
* [[Çoman Herdî]]

== Ç ==

* [[Çetin Taşçi]]
* [[Çiya Mazî]]

== D ==

* [[Davut Ozalp]]
* [[Demhat Dêrikî]]
* [[Dilawer Karadaghi]] [[:ckb:دلاوەر_قەرەداغی|(ckb)]]
* [[Dilawer Zeraq]]
* [[Dilazad Art]]
* [[Dildar]] (Yunis Rauf)
* [[Dilşad Merîwanî]]
* [[Dilyar Dêrikî]]
* [[Diyar]]
* [[Diyar Bohtî]]
* [[Dorşîn Poyraz]]
* [[Dijwar Wanî]]
* [[Dewran Evdirehîm]]

== E ==

* [[Ebdulkerîm Surûş (Aryas)]]
* [[Ebas Ferhadî Topkanlû]]
* [[Ebdilbaqî Huseynî]]
* [[Ebdulkerîm Findî]]
* [[Ebdullah Peşêw]]
* [[Ebdurehman Şerefkendî (Mamosta Hejar)|Ebdurehman Şerefkendî (Mamoste Hejar)]]
* [[Ebdulla Goran]]
* [[Edîb Polat]]
* [[Edîp Karahan]]
* [[Ehmed Huseynî]]
* [[Ehmed Mehemed Îsmaîl]]
* [[Ehmedê Xanî]]
* [[Ehmedê Xasî]]
* [[Ekber Rezayî Kelhor]]
* [[Ekrem Cemîl Paşa]]
* [[Elaeddîn Secadî]]
* [[Eliyê Ebdilrehman]]
* [[Elî Herîrî]]
* [[Elî Paksirişt (Makûyî)]]
* [[Elî Teremaxî]]
* [[Emerîkê Serdar]]
* [[Enwer Karahan]]
* [[Enwer Mehemed Tahir]]
* [[Ereb Şemo]]
* [[Eskerê Boyîk]]
* [[Ethem Xemgîn]]
* [[Evdile Koçer]]
* [[Evdilqadirê Geylanî]]
* [[Evîn Çîçek]]

== F ==
* [[Fatma Savcı]]
* [[Fawaz Husên]]
* [[Fayeq Bêkes]] [[:ckb:فایەق بێکەس|(ckb)]]
* [[Fazil Umer]]
* [[Felat Dilgeş]]
* [[Feqiyê Teyran]]
* [[Feqî Huseyîn Sagniç]]
* [[Feratê Dengizî]]
* [[Ferhad Pîrbal]]
* [[Ferhad Shakely]]
* [[Ferhadê Içmo]]
* [[Fêrîkê Ûsiv]]
* [[Ferqîn Melîk Aykoç]]
* [[Fevzi Özmen]]
* [[Fewaz Ebdê]]
* [[Fewzî Bîlge]]
* [[Firat Cewerî]]
* [[Flê Jiyan]]
* [[Fuad Sîpan]]
* [[Fûad Temo]]

== G ==
* [[Gabar Çiyan]]
* [[Gunay Aslan]]

== H ==

* [[Hamdi Ozyurt]]
* [[Hasan Bildirici]]
* [[Hasan Kaya]]
* [[Haydar Diljen]]
* [[Haydar Isik]]
* [[Heciye Cindî]]
* [[Hêmin Mukriyanî]]
* [[Hecî Fetahê Hezroyî]]
* [[Hecî Qadirê Koyî]]
* [[H. Kovan Baqî]]
* [[Hekar Findî]]
* [[Helîm Yûsiv]]
* [[Hesen Îrandost]]
* [[Hesen Silêvanî]]
* [[Hesenê Metê]]
* [[Hesenê Qizilcî]]
* [[Hêvî Berwarî]]
* [[Hêvîdar Zana]]
* [[Heyderê Omer]]
* [[Hîlmî Akyol]]
* [[Husein Muhammed]]
* [[Husên Arif]]
* [[Huseynê Mukriyanî]]
* [[Huseyîn Karakaş]]
* [[Hüseyin Kartal]]
* [[Hüseyin Kaytan]]
* [[Hogir Berbir]]

== Î ==
* [[İbrahim Güçlü]]
* [[Îbrahîm Heqî Erziromî]]
* [[İkram Oğuz]]
* [[İlhan Kızılhan]]
* [[Îbrahîm Ehmed]]
* [[Îbrahîm Seydo Aydogan]]
* [[Îkram Balekanî]]
* [[Îrfan Amîda]]
* [[Îshak Tepe]]
* [[Îsmaîl Taha Şahîn]]
* [[Îsmaîlê Bazîdî]]
* [[Îbrahîm Goranî]]

== J ==
* [[J. Îhsan Espar]]
* [[Jan Dost]]
* [[Jana Seyda]]
* [[Jîr Dilovan]]
== K ==
* [[kasi yusiv]]
* [[Kamiran Alî Bedir-Xan]]
* [[Dr. Kamiran Bêkes|Kamiran Bêkes]] (Haj Abdo)
* [[Kamiran Haco]]
* [[Sabah Kara]]
* [[Karadeniz Ali]]
* [[Kawa Nemir]]
* [[Keça Kurd]]
* [[Kemal Burkay]]
* [[Kemal Tolan]]
* [[Kemal Sido]]
* [[Konê Reş]]
* [[Kovan Sindî]]
* [[Koyo Berz]]

== L ==
* [[Lal Laleş]]
* [[Laleş Qaso]]
* [[Lerzan Jandîl]]
* [[Lezgîn Çalî]]
* [[Lokman Ayebe]]
* [[Lokman Polat]]
* [[Lorîn S. Doğan]]

== M ==
* [[M. Alî. K.]]
* [[Marif Xeznedar]]
* [[Müslüm Aslan]]
* [[Mahmûd Baksî]]
* [[Mahmûd Lewendî]]
* [[Malmîsanij]]
* [[Medenî Duran]]
* [[Medenî Ferho]]
* [[Mehemmed Mewlûd (Mem)]]
* [[Mehmed Emîn Bozarslan]]
* [[Mehmed Uzun]]
* [[Mehmet Kaplan]]
* [[Mehmed Nas]]
* [[Mehmet Dicle]]
* [[Mehwî]]
* [[Mele Nurullahê Godîşkî]]
* [[Mela Yûnisê Erqetînî]]
* [[Mele Xelîlê Sêrtî]]
* [[Mela Yehayayê Mizûrî]]
* [[Melayê Bate]]
* [[Mela Mihyedîn]]
* [[Melayê Cizîrî]]
* [[Melayê Erwasê]]
* [[Mele Mehmûdê Bazîdî]]
* [[Mem Bawer]]
* [[Mem Mîrxan]]
* [[Merwan Ali]]
* [[Merwan Osman]]
* [[Mesûd Xelef]]
* [[Mestûre Erdelanî]]
* [[Meşal Temo]]
* [[Mewlana Xalid]]
* [[Mewlewiyê Kurd|Mewlewî Tawegozî]]
* [[Mihemed Dehsiwar]]
* [[Mihemed Evdila]]
* [[Mihemed Emîn Zekî]]
* [[Mihemed Ferîq Hesen]]
* [[Muhemmed Mukrî|Mihemed Mukrî]]
* [[Mihemed Ronahî]]
* [[Miradxan]]
* [[Mistefa Gazî]] (Mustafa Gazi)
* [[Miraz Ronî]]
* [[Mîr Qasimlo]]
* [[Mîran Janbar]]
* [[Miqdad Midhet Bedirxan]]
* [[Kurdî (Mistefa Beg)|Mistefa Beg]]
* [[Mistefa Bêsaranî]]
* [[Muhammed Turan]]
* [[Munzur Çem]]
* [[Murad Celalî]]
* [[Murad Pola]]
* [[Musa Anter]]
* [[Mustafa Aydogan]]
* [[Mustefa Reşîd]]
* [[Mûrad Dildar]]
* [[Mürüvet Y. Cacim]]

== N ==
* [[Nalî]]
* [[Nazîf Telek]]
* [[Necîbe Ehmed]]
* [[Nejdet Buldan]]
* [[Nesrîn Rojkan]]
* [[Newroz Saîdpour]]
* [[Nezîr Silo]]
* [[Nizar Mehemed Seîd]]
* [[Nîzamettin Akkurt]]
* [[Nûredîn Zaza]]
* [[Nûpelda]]
* [[Necat Baysal]]

== O ==
* [[Occo Mahabad]]
* [[Omer Dilsoz]]
* [[Ordîxanê Celîl]]
* [[Osman Sebrî]]
* [[Orhan Basî]]

== P ==
* [[Perwîz Cîhanî]]
* [[Pîr Rustem]]
* [[Pîremêrd]]
* [[Polat Can]]
* [[Pertew Begê Hekarî]]

== Q ==
* [[Qado Şêrîn]]
* [[Qanatê Kurdo]]
* [[Qasimlo Gimgim]]
* [[Qedrîcan]]

== R ==
* [[Raûf Bêgard]]
* [[Ramazan Turgut]]
* (Rahmi Batur)
* [[Reyhan Sarhan]]
* [[Rezo Ose]]
* [[Rêber Huseyîn]]
* [[Rênas Jiyan]]
* [[Rêzan Tovjîn]]
* [[Ricardo G. Espeja]]
* [[Ridwanê Alî]]
* [[Ridwan Xelîl]]
* [[Riza Çolpan]]
* [[Rizaliyê Reşîd]]
* [[Rizoyê Xerzî]]
* [[Rohat Alakom]]
* [[Rojan Hazim]]
* [[Rojen Barnas]]
* [[Roni Alasor]]
* [[Ronî Stêrk]]
* [[Ronî War]]
* [[Roşan Lezgîn]]
* [[Roya Tolooi]]
* [[Rûkiye Ozmen]]

== S ==
* [[Salihê Kevirbirî]]
* [[Salim]]
* [[Samî Tan]]
* [[Sebrî Botanî]]
* [[Sebrî Silêvanî]]
* [[Sedat Yurtdaş]]
* [[Selahattin Bulut]]
* [[Selim Berekat]]
* [[Selim Silêman]]
* [[Selîm Temo]]
* [[Semsî (Egîtê Hesenê Şemo)]]
* [[Serdar Roşan]]
* [[Serfiraz Alî Neqsebendî]]
* [[Serkan Birûsk]]
* [[Serhad B. Rênas]]
* [[Serwet Denîz]]
* [[Seydayê Tîrêj]]
* [[Seyidxan Anter]]
* [[Sêrzad Hesen]]
* [[Sidqiyê Hirorî]]
* [[Silêman Alî]]
* [[Silêman Demir]]
* [[Siyamend Birahîm]]
* [[Siyehpûş]]
* [[Sîdar Jîr]]
* [[Sîma Semend]]
* [[Sîmar Masîcanik]]
* [[Sîrwan Hecî Berko]]
* [[Suud Kiliç]]
* [[Suzan Samanci]]

== Ş ==
* [[Şahînê Bekirê Soreklî]]
* [[Şamil Eskerov]]
* [[Şener Özmen]]
* [[Şerefxanê Bedlîsî]]
* [[Şerefxan Cizîrî]]
* [[Şêrko Bêkes]]
* [[Şêx Abdulhakimê Dêrşêwî]]
* [[Şêx Eskeri]]
* [[Şêx Evdirehmanê Axtepî]]
* [[Şêx Evdirehmanê Taxê]]
* [[Şêx Hesenê Nûranî]]
* [[Şêx Hesib Axtepi]]
* [[Şêx Mihemed Can]] (Axtepî)
* [[Mihemedê Kerbelayî]]
* [[Şêx Mihemedê Hadî]]
* [[Şêx Nûredînê Birîfkî]]
* [[Şêx Rizayê Talebanî]]
* [[Şiwan Osman Mistefa]]
* [[Şikoyê Hesen]]

== T ==
* [[Têmûrê Xelîl]]
* [[Torî (nivîskar)|Torî]]
* [[Tosinê Reşîd]]
* [[Têngîz Siyabendî]]
* [[Tehsîn Îbrahîm Doskî]]
* [[Tahir Agûr]]

== U ==

* [[Usman Efendiyê Babij]]

== V ==

== W ==
* [[Wefayî]]
* [[Wekîl Mustefayev]]
* [[Wezîrê Eşo]]

== X ==
* [[Xana Qubadî]]
* [[Xelîl Duhokî]]
* [[Xelîlê Çaçan]]
* [[Xiyasedin Zaroj Stêrk]]
* [[Xemgînê Remo]]
* [[Xelîfe Yûsiv]] (1885-1965)
* [[Xebat Baysal]]

== Y ==
* [[Yavuz Ekinci]]
* [[Yaqob Tilermenî]]
* [[Yasîn Dêrikî]]
* [[Yaşar Kemal]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/yazi/yasar-kemal-kurtce-dusunup-turkce-yazdi-162814 |sernav=Yaşar Kemal Kürtçe Düşünüp Türkçe Yazdı |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=tr |jêgirtin=Kürt doğdum ve Kürt olarak öleceğim. |trans-quote=Ez Kurd hatim dinyayê û ez ê her Kurd bimrim.}}&lt;/ref&gt;
* [[Yekta Uzunoglu]]
* [[Yekta Geylanî]]
* [[Yildiz Çakar]]
* [[Yılmaz Güney]]
* [[Yılmaz Odabaşı]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Yûnis Behram]]
* [[Yusuf Yeşilöz]]
* [[Yusuf Yaska]] [[:en:Yusuf Yaska|(en)]]

== Z ==
* [[Zerdeşt Haco]]
* [[Zeynel Abidîn Han]]
* [[Zeynelabidîn Zinar]]
* [[Zekeriya Husênî|Zekeriya husênî]]
* [[Zîwer Îlhan]]
* [[Zorab Aloian]]
* [[Zulkuf Kişanak]]

== Binêre herwiha ==
* [[Lîsteya kurdan]]
* [[Lîsteya fîlozofên kurd]]
* [[Lîsteya helbestvanên kurd]]
* [[Lîsteya muzîkarên kurd]]
* [[Lîsteya pêşengên kurd]]
* [[Lîsteya wênesazên kurd]]
* [[Lîsteya zanyarên kurd]]
* [[Lîsteya zimannasên kurdî]]

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Lîste|nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd| ]]</text>
      <sha1>ijbu194t8dg2po8xxnbs3p0oh7clwi9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063542</id>
      <parentid>2063541</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T10:43:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: Şablona {{[[Şablon:çavkanî|Çavkanî]]} lê hat zêdekirin.; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9664" sha1="b814vqx5rztm2r81uo5kuvkbctamrbd" xml:space="preserve">__NOTOC__
{{TOC}}

== A ==
* [[Abdullah Öcalan]]
* [[Abdulbaki Turan]]
* [[Abdullah M. Varlı]]
* [[Abdullah İncekan]]
* [[Abdurrahman Dürre]]
* [[Abdusamet Yigit]]
* [[Abidin Parıltı]]
* [[Adar Jiyan]]
* [[Adil Duran]]
* [[Adil Zozanî]]
* [[Ahmet Aras]]
* [[Alan Dilpak]]
* [[Ali Çiftçi]]
* [[Ali Gurdilî]]
* [[Amed Çeko Jiyan]]
* [[Amed Tigris]]
* [[Amîdî]]
* [[Ahmed Arîf]]
* [[Aram Gernas]]
* [[Arjen Arî]]
* [[Arşevê Oskan]]
* [[Ata Nehayî]] [[:en:Ata Nahai|(en)]]
* [[Atîlla Barişer]]
* [[Awê Balî]]
* [[Axayê Bêdarî]]
* [[Axayok]]
* [[Ayhan Geverî]]
* [[Ayhanê Bêrtî]]
* [[Azad Dêrikî]]
* [[Azad Ronakbar]]
* [[Azad Zal]]

== B ==

* [[B. Welatevîn]]
* [[Baba Tahîrê Uryan]]
* [[Babayê Keleş]]
* [[Bavê Nazê]]
* [[Bedirxan Epozdemir]]
* [[Bedirxan Sindî]]
* [[Berfo Barî]]
* [[Berken Bereh]]
* [[Bêrî Bihar]]
* [[Bêrîvan Dosky]]
* [[Behlûlê Mahî]]
* [[Besam Mistefa]]
* [[Bêwar Îbrahîm]]
* [[Bêwar Diyadînî]]
* [[Bextiyar Elî]]
* [[Bejan Matur]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Atayurt |pêşnav=Didem |sernav=‘‘Dişil’ Bir İtaatsizlik: Bejan Matur Şiiri |kovar=[[Dergi Park]] |rr=90-92}}&lt;/ref&gt;
* [[Bilind Mihemed]]
* [[Burhan Karadeniz]]
* [[Bûbê Eser]]
* [[Birhanê Tarînî]]
== C ==

* [[Cankurd]]
* [[Casimê Celîl]]
* [[Cegerxwîn]]
* [[Celadet Alî Bedirxan]]
* [[Celalettin Yöyler]]
* [[Celîlê Celîl]]
* [[Cemil Oğuz]]
* [[Cihan Roj]]
* [[Ciwanmerd Kulek]]
* [[Çoman Herdî]]

== Ç ==

* [[Çetin Taşçi]]
* [[Çiya Mazî]]

== D ==

* [[Davut Ozalp]]
* [[Demhat Dêrikî]]
* [[Dilawer Karadaghi]] [[:ckb:دلاوەر_قەرەداغی|(ckb)]]
* [[Dilawer Zeraq]]
* [[Dilazad Art]]
* [[Dildar]] (Yunis Rauf)
* [[Dilşad Merîwanî]]
* [[Dilyar Dêrikî]]
* [[Diyar]]
* [[Diyar Bohtî]]
* [[Dorşîn Poyraz]]
* [[Dijwar Wanî]]
* [[Dewran Evdirehîm]]

== E ==

* [[Ebdulkerîm Surûş (Aryas)]]
* [[Ebas Ferhadî Topkanlû]]
* [[Ebdilbaqî Huseynî]]
* [[Ebdulkerîm Findî]]
* [[Ebdullah Peşêw]]
* [[Ebdurehman Şerefkendî (Mamosta Hejar)|Ebdurehman Şerefkendî (Mamoste Hejar)]]
* [[Ebdulla Goran]]
* [[Edîb Polat]]
* [[Edîp Karahan]]
* [[Ehmed Huseynî]]
* [[Ehmed Mehemed Îsmaîl]]
* [[Ehmedê Xanî]]
* [[Ehmedê Xasî]]
* [[Ekber Rezayî Kelhor]]
* [[Ekrem Cemîl Paşa]]
* [[Elaeddîn Secadî]]
* [[Eliyê Ebdilrehman]]
* [[Elî Herîrî]]
* [[Elî Paksirişt (Makûyî)]]
* [[Elî Teremaxî]]
* [[Emerîkê Serdar]]
* [[Enwer Karahan]]
* [[Enwer Mehemed Tahir]]
* [[Ereb Şemo]]
* [[Eskerê Boyîk]]
* [[Ethem Xemgîn]]
* [[Evdile Koçer]]
* [[Evdilqadirê Geylanî]]
* [[Evîn Çîçek]]

== F ==
* [[Fatma Savcı]]
* [[Fawaz Husên]]
* [[Fayeq Bêkes]] [[:ckb:فایەق بێکەس|(ckb)]]
* [[Fazil Umer]]
* [[Felat Dilgeş]]
* [[Feqiyê Teyran]]
* [[Feqî Huseyîn Sagniç]]
* [[Feratê Dengizî]]
* [[Ferhad Pîrbal]]
* [[Ferhad Shakely]]
* [[Ferhadê Içmo]]
* [[Fêrîkê Ûsiv]]
* [[Ferqîn Melîk Aykoç]]
* [[Fevzi Özmen]]
* [[Fewaz Ebdê]]
* [[Fewzî Bîlge]]
* [[Firat Cewerî]]
* [[Flê Jiyan]]
* [[Fuad Sîpan]]
* [[Fûad Temo]]

== G ==
* [[Gabar Çiyan]]
* [[Gunay Aslan]]

== H ==

* [[Hamdi Ozyurt]]
* [[Hasan Bildirici]]
* [[Hasan Kaya]]
* [[Haydar Diljen]]
* [[Haydar Isik]]
* [[Heciye Cindî]]
* [[Hêmin Mukriyanî]]
* [[Hecî Fetahê Hezroyî]]
* [[Hecî Qadirê Koyî]]
* [[H. Kovan Baqî]]
* [[Hekar Findî]]
* [[Helîm Yûsiv]]
* [[Hesen Îrandost]]
* [[Hesen Silêvanî]]
* [[Hesenê Metê]]
* [[Hesenê Qizilcî]]
* [[Hêvî Berwarî]]
* [[Hêvîdar Zana]]
* [[Heyderê Omer]]
* [[Hîlmî Akyol]]
* [[Husein Muhammed]]
* [[Husên Arif]]
* [[Huseynê Mukriyanî]]
* [[Huseyîn Karakaş]]
* [[Hüseyin Kartal]]
* [[Hüseyin Kaytan]]
* [[Hogir Berbir]]

== Î ==
* [[İbrahim Güçlü]]
* [[Îbrahîm Heqî Erziromî]]
* [[İkram Oğuz]]
* [[İlhan Kızılhan]]
* [[Îbrahîm Ehmed]]
* [[Îbrahîm Seydo Aydogan]]
* [[Îkram Balekanî]]
* [[Îrfan Amîda]]
* [[Îshak Tepe]]
* [[Îsmaîl Taha Şahîn]]
* [[Îsmaîlê Bazîdî]]
* [[Îbrahîm Goranî]]

== J ==
* [[J. Îhsan Espar]]
* [[Jan Dost]]
* [[Jana Seyda]]
* [[Jîr Dilovan]]
== K ==
* [[kasi yusiv]]
* [[Kamiran Alî Bedir-Xan]]
* [[Dr. Kamiran Bêkes|Kamiran Bêkes]] (Haj Abdo)
* [[Kamiran Haco]]
* [[Sabah Kara]]
* [[Karadeniz Ali]]
* [[Kawa Nemir]]
* [[Keça Kurd]]
* [[Kemal Burkay]]
* [[Kemal Tolan]]
* [[Kemal Sido]]
* [[Konê Reş]]
* [[Kovan Sindî]]
* [[Koyo Berz]]

== L ==
* [[Lal Laleş]]
* [[Laleş Qaso]]
* [[Lerzan Jandîl]]
* [[Lezgîn Çalî]]
* [[Lokman Ayebe]]
* [[Lokman Polat]]
* [[Lorîn S. Doğan]]

== M ==
* [[M. Alî. K.]]
* [[Marif Xeznedar]]
* [[Müslüm Aslan]]
* [[Mahmûd Baksî]]
* [[Mahmûd Lewendî]]
* [[Malmîsanij]]
* [[Medenî Duran]]
* [[Medenî Ferho]]
* [[Mehemmed Mewlûd (Mem)]]
* [[Mehmed Emîn Bozarslan]]
* [[Mehmed Uzun]]
* [[Mehmet Kaplan]]
* [[Mehmed Nas]]
* [[Mehmet Dicle]]
* [[Mehwî]]
* [[Mele Nurullahê Godîşkî]]
* [[Mela Yûnisê Erqetînî]]
* [[Mele Xelîlê Sêrtî]]
* [[Mela Yehayayê Mizûrî]]
* [[Melayê Bate]]
* [[Mela Mihyedîn]]
* [[Melayê Cizîrî]]
* [[Melayê Erwasê]]
* [[Mele Mehmûdê Bazîdî]]
* [[Mem Bawer]]
* [[Mem Mîrxan]]
* [[Merwan Ali]]
* [[Merwan Osman]]
* [[Mesûd Xelef]]
* [[Mestûre Erdelanî]]
* [[Meşal Temo]]
* [[Mewlana Xalid]]
* [[Mewlewiyê Kurd|Mewlewî Tawegozî]]
* [[Mihemed Dehsiwar]]
* [[Mihemed Evdila]]
* [[Mihemed Emîn Zekî]]
* [[Mihemed Ferîq Hesen]]
* [[Muhemmed Mukrî|Mihemed Mukrî]]
* [[Mihemed Ronahî]]
* [[Miradxan]]
* [[Mistefa Gazî]] (Mustafa Gazi)
* [[Miraz Ronî]]
* [[Mîr Qasimlo]]
* [[Mîran Janbar]]
* [[Miqdad Midhet Bedirxan]]
* [[Kurdî (Mistefa Beg)|Mistefa Beg]]
* [[Mistefa Bêsaranî]]
* [[Muhammed Turan]]
* [[Munzur Çem]]
* [[Murad Celalî]]
* [[Murad Pola]]
* [[Musa Anter]]
* [[Mustafa Aydogan]]
* [[Mustefa Reşîd]]
* [[Mûrad Dildar]]
* [[Mürüvet Y. Cacim]]

== N ==
* [[Nalî]]
* [[Nazîf Telek]]
* [[Necîbe Ehmed]]
* [[Nejdet Buldan]]
* [[Nesrîn Rojkan]]
* [[Newroz Saîdpour]]
* [[Nezîr Silo]]
* [[Nizar Mehemed Seîd]]
* [[Nîzamettin Akkurt]]
* [[Nûredîn Zaza]]
* [[Nûpelda]]
* [[Necat Baysal]]

== O ==
* [[Occo Mahabad]]
* [[Omer Dilsoz]]
* [[Ordîxanê Celîl]]
* [[Osman Sebrî]]
* [[Orhan Basî]]

== P ==
* [[Perwîz Cîhanî]]
* [[Pîr Rustem]]
* [[Pîremêrd]]
* [[Polat Can]]
* [[Pertew Begê Hekarî]]

== Q ==
* [[Qado Şêrîn]]
* [[Qanatê Kurdo]]
* [[Qasimlo Gimgim]]
* [[Qedrîcan]]

== R ==
* [[Raûf Bêgard]]
* [[Ramazan Turgut]]
* (Rahmi Batur)
* [[Reyhan Sarhan]]
* [[Rezo Ose]]
* [[Rêber Huseyîn]]
* [[Rênas Jiyan]]
* [[Rêzan Tovjîn]]
* [[Ricardo G. Espeja]]
* [[Ridwanê Alî]]
* [[Ridwan Xelîl]]
* [[Riza Çolpan]]
* [[Rizaliyê Reşîd]]
* [[Rizoyê Xerzî]]
* [[Rohat Alakom]]
* [[Rojan Hazim]]
* [[Rojen Barnas]]
* [[Roni Alasor]]
* [[Ronî Stêrk]]
* [[Ronî War]]
* [[Roşan Lezgîn]]
* [[Roya Tolooi]]
* [[Rûkiye Ozmen]]

== S ==
* [[Salihê Kevirbirî]]
* [[Salim]]
* [[Samî Tan]]
* [[Sebrî Botanî]]
* [[Sebrî Silêvanî]]
* [[Sedat Yurtdaş]]
* [[Selahattin Bulut]]
* [[Selim Berekat]]
* [[Selim Silêman]]
* [[Selîm Temo]]
* [[Semsî (Egîtê Hesenê Şemo)]]
* [[Serdar Roşan]]
* [[Serfiraz Alî Neqsebendî]]
* [[Serkan Birûsk]]
* [[Serhad B. Rênas]]
* [[Serwet Denîz]]
* [[Seydayê Tîrêj]]
* [[Seyidxan Anter]]
* [[Sêrzad Hesen]]
* [[Sidqiyê Hirorî]]
* [[Silêman Alî]]
* [[Silêman Demir]]
* [[Siyamend Birahîm]]
* [[Siyehpûş]]
* [[Sîdar Jîr]]
* [[Sîma Semend]]
* [[Sîmar Masîcanik]]
* [[Sîrwan Hecî Berko]]
* [[Suud Kiliç]]
* [[Suzan Samanci]]

== Ş ==
* [[Şahînê Bekirê Soreklî]]
* [[Şamil Eskerov]]
* [[Şener Özmen]]
* [[Şerefxanê Bedlîsî]]
* [[Şerefxan Cizîrî]]
* [[Şêrko Bêkes]]
* [[Şêx Abdulhakimê Dêrşêwî]]
* [[Şêx Eskeri]]
* [[Şêx Evdirehmanê Axtepî]]
* [[Şêx Evdirehmanê Taxê]]
* [[Şêx Hesenê Nûranî]]
* [[Şêx Hesib Axtepi]]
* [[Şêx Mihemed Can]] (Axtepî)
* [[Mihemedê Kerbelayî]]
* [[Şêx Mihemedê Hadî]]
* [[Şêx Nûredînê Birîfkî]]
* [[Şêx Rizayê Talebanî]]
* [[Şiwan Osman Mistefa]]
* [[Şikoyê Hesen]]

== T ==
* [[Têmûrê Xelîl]]
* [[Torî (nivîskar)|Torî]]
* [[Tosinê Reşîd]]
* [[Têngîz Siyabendî]]
* [[Tehsîn Îbrahîm Doskî]]
* [[Tahir Agûr]]

== U ==

* [[Usman Efendiyê Babij]]

== V ==

== W ==
* [[Wefayî]]
* [[Wekîl Mustefayev]]
* [[Wezîrê Eşo]]

== X ==
* [[Xana Qubadî]]
* [[Xelîl Duhokî]]
* [[Xelîlê Çaçan]]
* [[Xiyasedin Zaroj Stêrk]]
* [[Xemgînê Remo]]
* [[Xelîfe Yûsiv]] (1885-1965)
* [[Xebat Baysal]]

== Y ==
* [[Yavuz Ekinci]]
* [[Yaqob Tilermenî]]
* [[Yasîn Dêrikî]]
* [[Yaşar Kemal]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/yazi/yasar-kemal-kurtce-dusunup-turkce-yazdi-162814 |sernav=Yaşar Kemal Kürtçe Düşünüp Türkçe Yazdı |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=tr |jêgirtin=Kürt doğdum ve Kürt olarak öleceğim. |trans-quote=Ez Kurd hatim dinyayê û ez ê her Kurd bimrim.}}&lt;/ref&gt;
* [[Yekta Uzunoglu]]
* [[Yekta Geylanî]]
* [[Yildiz Çakar]]
* [[Yılmaz Güney]]
* [[Yılmaz Odabaşı]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Yûnis Behram]]
* [[Yusuf Yeşilöz]]
* [[Yusuf Yaska]] [[:en:Yusuf Yaska|(en)]]

== Z ==
* [[Zerdeşt Haco]]
* [[Zeynel Abidîn Han]]
* [[Zeynelabidîn Zinar]]
* [[Zekeriya Husênî|Zekeriya husênî]]
* [[Zîwer Îlhan]]
* [[Zorab Aloian]]
* [[Zulkuf Kişanak]]

== Binêre herwiha ==
* [[Lîsteya kurdan]]
* [[Lîsteya fîlozofên kurd]]
* [[Lîsteya helbestvanên kurd]]
* [[Lîsteya muzîkarên kurd]]
* [[Lîsteya pêşengên kurd]]
* [[Lîsteya wênesazên kurd]]
* [[Lîsteya zanyarên kurd]]
* [[Lîsteya zimannasên kurdî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Lîste|nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd| ]]</text>
      <sha1>b814vqx5rztm2r81uo5kuvkbctamrbd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063547</id>
      <parentid>2063542</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T11:19:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VikiAzad</username>
        <id>99135</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* K */</comment>
      <origin>2063547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9666" sha1="27sf1uhewdl3b6lsqwwan6aul5yks3i" xml:space="preserve">__NOTOC__
{{TOC}}

== A ==
* [[Abdullah Öcalan]]
* [[Abdulbaki Turan]]
* [[Abdullah M. Varlı]]
* [[Abdullah İncekan]]
* [[Abdurrahman Dürre]]
* [[Abdusamet Yigit]]
* [[Abidin Parıltı]]
* [[Adar Jiyan]]
* [[Adil Duran]]
* [[Adil Zozanî]]
* [[Ahmet Aras]]
* [[Alan Dilpak]]
* [[Ali Çiftçi]]
* [[Ali Gurdilî]]
* [[Amed Çeko Jiyan]]
* [[Amed Tigris]]
* [[Amîdî]]
* [[Ahmed Arîf]]
* [[Aram Gernas]]
* [[Arjen Arî]]
* [[Arşevê Oskan]]
* [[Ata Nehayî]] [[:en:Ata Nahai|(en)]]
* [[Atîlla Barişer]]
* [[Awê Balî]]
* [[Axayê Bêdarî]]
* [[Axayok]]
* [[Ayhan Geverî]]
* [[Ayhanê Bêrtî]]
* [[Azad Dêrikî]]
* [[Azad Ronakbar]]
* [[Azad Zal]]

== B ==

* [[B. Welatevîn]]
* [[Baba Tahîrê Uryan]]
* [[Babayê Keleş]]
* [[Bavê Nazê]]
* [[Bedirxan Epozdemir]]
* [[Bedirxan Sindî]]
* [[Berfo Barî]]
* [[Berken Bereh]]
* [[Bêrî Bihar]]
* [[Bêrîvan Dosky]]
* [[Behlûlê Mahî]]
* [[Besam Mistefa]]
* [[Bêwar Îbrahîm]]
* [[Bêwar Diyadînî]]
* [[Bextiyar Elî]]
* [[Bejan Matur]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Atayurt |pêşnav=Didem |sernav=‘‘Dişil’ Bir İtaatsizlik: Bejan Matur Şiiri |kovar=[[Dergi Park]] |rr=90-92}}&lt;/ref&gt;
* [[Bilind Mihemed]]
* [[Burhan Karadeniz]]
* [[Bûbê Eser]]
* [[Birhanê Tarînî]]
== C ==

* [[Cankurd]]
* [[Casimê Celîl]]
* [[Cegerxwîn]]
* [[Celadet Alî Bedirxan]]
* [[Celalettin Yöyler]]
* [[Celîlê Celîl]]
* [[Cemil Oğuz]]
* [[Cihan Roj]]
* [[Ciwanmerd Kulek]]
* [[Çoman Herdî]]

== Ç ==

* [[Çetin Taşçi]]
* [[Çiya Mazî]]

== D ==

* [[Davut Ozalp]]
* [[Demhat Dêrikî]]
* [[Dilawer Karadaghi]] [[:ckb:دلاوەر_قەرەداغی|(ckb)]]
* [[Dilawer Zeraq]]
* [[Dilazad Art]]
* [[Dildar]] (Yunis Rauf)
* [[Dilşad Merîwanî]]
* [[Dilyar Dêrikî]]
* [[Diyar]]
* [[Diyar Bohtî]]
* [[Dorşîn Poyraz]]
* [[Dijwar Wanî]]
* [[Dewran Evdirehîm]]

== E ==

* [[Ebdulkerîm Surûş (Aryas)]]
* [[Ebas Ferhadî Topkanlû]]
* [[Ebdilbaqî Huseynî]]
* [[Ebdulkerîm Findî]]
* [[Ebdullah Peşêw]]
* [[Ebdurehman Şerefkendî (Mamosta Hejar)|Ebdurehman Şerefkendî (Mamoste Hejar)]]
* [[Ebdulla Goran]]
* [[Edîb Polat]]
* [[Edîp Karahan]]
* [[Ehmed Huseynî]]
* [[Ehmed Mehemed Îsmaîl]]
* [[Ehmedê Xanî]]
* [[Ehmedê Xasî]]
* [[Ekber Rezayî Kelhor]]
* [[Ekrem Cemîl Paşa]]
* [[Elaeddîn Secadî]]
* [[Eliyê Ebdilrehman]]
* [[Elî Herîrî]]
* [[Elî Paksirişt (Makûyî)]]
* [[Elî Teremaxî]]
* [[Emerîkê Serdar]]
* [[Enwer Karahan]]
* [[Enwer Mehemed Tahir]]
* [[Ereb Şemo]]
* [[Eskerê Boyîk]]
* [[Ethem Xemgîn]]
* [[Evdile Koçer]]
* [[Evdilqadirê Geylanî]]
* [[Evîn Çîçek]]

== F ==
* [[Fatma Savcı]]
* [[Fawaz Husên]]
* [[Fayeq Bêkes]] [[:ckb:فایەق بێکەس|(ckb)]]
* [[Fazil Umer]]
* [[Felat Dilgeş]]
* [[Feqiyê Teyran]]
* [[Feqî Huseyîn Sagniç]]
* [[Feratê Dengizî]]
* [[Ferhad Pîrbal]]
* [[Ferhad Shakely]]
* [[Ferhadê Içmo]]
* [[Fêrîkê Ûsiv]]
* [[Ferqîn Melîk Aykoç]]
* [[Fevzi Özmen]]
* [[Fewaz Ebdê]]
* [[Fewzî Bîlge]]
* [[Firat Cewerî]]
* [[Flê Jiyan]]
* [[Fuad Sîpan]]
* [[Fûad Temo]]

== G ==
* [[Gabar Çiyan]]
* [[Gunay Aslan]]

== H ==

* [[Hamdi Ozyurt]]
* [[Hasan Bildirici]]
* [[Hasan Kaya]]
* [[Haydar Diljen]]
* [[Haydar Isik]]
* [[Heciye Cindî]]
* [[Hêmin Mukriyanî]]
* [[Hecî Fetahê Hezroyî]]
* [[Hecî Qadirê Koyî]]
* [[H. Kovan Baqî]]
* [[Hekar Findî]]
* [[Helîm Yûsiv]]
* [[Hesen Îrandost]]
* [[Hesen Silêvanî]]
* [[Hesenê Metê]]
* [[Hesenê Qizilcî]]
* [[Hêvî Berwarî]]
* [[Hêvîdar Zana]]
* [[Heyderê Omer]]
* [[Hîlmî Akyol]]
* [[Husein Muhammed]]
* [[Husên Arif]]
* [[Huseynê Mukriyanî]]
* [[Huseyîn Karakaş]]
* [[Hüseyin Kartal]]
* [[Hüseyin Kaytan]]
* [[Hogir Berbir]]

== Î ==
* [[İbrahim Güçlü]]
* [[Îbrahîm Heqî Erziromî]]
* [[İkram Oğuz]]
* [[İlhan Kızılhan]]
* [[Îbrahîm Ehmed]]
* [[Îbrahîm Seydo Aydogan]]
* [[Îkram Balekanî]]
* [[Îrfan Amîda]]
* [[Îshak Tepe]]
* [[Îsmaîl Taha Şahîn]]
* [[Îsmaîlê Bazîdî]]
* [[Îbrahîm Goranî]]

== J ==
* [[J. Îhsan Espar]]
* [[Jan Dost]]
* [[Jana Seyda]]
* [[Jîr Dilovan]]
== K ==
* [[Kasî Yûsiv]]
* [[Kamiran Alî Bedir-Xan]]
* [[Dr. Kamiran Bêkes|Kamiran Bêkes]] (Haj Abdo)
* [[Kamiran Haco]]
* [[Sabah Kara]]
* [[Karadeniz Ali]]
* [[Kawa Nemir]]
* [[Keça Kurd]]
* [[Kemal Burkay]]
* [[Kemal Tolan]]
* [[Kemal Sido]]
* [[Konê Reş]]
* [[Kovan Sindî]]
* [[Koyo Berz]]

== L ==
* [[Lal Laleş]]
* [[Laleş Qaso]]
* [[Lerzan Jandîl]]
* [[Lezgîn Çalî]]
* [[Lokman Ayebe]]
* [[Lokman Polat]]
* [[Lorîn S. Doğan]]

== M ==
* [[M. Alî. K.]]
* [[Marif Xeznedar]]
* [[Müslüm Aslan]]
* [[Mahmûd Baksî]]
* [[Mahmûd Lewendî]]
* [[Malmîsanij]]
* [[Medenî Duran]]
* [[Medenî Ferho]]
* [[Mehemmed Mewlûd (Mem)]]
* [[Mehmed Emîn Bozarslan]]
* [[Mehmed Uzun]]
* [[Mehmet Kaplan]]
* [[Mehmed Nas]]
* [[Mehmet Dicle]]
* [[Mehwî]]
* [[Mele Nurullahê Godîşkî]]
* [[Mela Yûnisê Erqetînî]]
* [[Mele Xelîlê Sêrtî]]
* [[Mela Yehayayê Mizûrî]]
* [[Melayê Bate]]
* [[Mela Mihyedîn]]
* [[Melayê Cizîrî]]
* [[Melayê Erwasê]]
* [[Mele Mehmûdê Bazîdî]]
* [[Mem Bawer]]
* [[Mem Mîrxan]]
* [[Merwan Ali]]
* [[Merwan Osman]]
* [[Mesûd Xelef]]
* [[Mestûre Erdelanî]]
* [[Meşal Temo]]
* [[Mewlana Xalid]]
* [[Mewlewiyê Kurd|Mewlewî Tawegozî]]
* [[Mihemed Dehsiwar]]
* [[Mihemed Evdila]]
* [[Mihemed Emîn Zekî]]
* [[Mihemed Ferîq Hesen]]
* [[Muhemmed Mukrî|Mihemed Mukrî]]
* [[Mihemed Ronahî]]
* [[Miradxan]]
* [[Mistefa Gazî]] (Mustafa Gazi)
* [[Miraz Ronî]]
* [[Mîr Qasimlo]]
* [[Mîran Janbar]]
* [[Miqdad Midhet Bedirxan]]
* [[Kurdî (Mistefa Beg)|Mistefa Beg]]
* [[Mistefa Bêsaranî]]
* [[Muhammed Turan]]
* [[Munzur Çem]]
* [[Murad Celalî]]
* [[Murad Pola]]
* [[Musa Anter]]
* [[Mustafa Aydogan]]
* [[Mustefa Reşîd]]
* [[Mûrad Dildar]]
* [[Mürüvet Y. Cacim]]

== N ==
* [[Nalî]]
* [[Nazîf Telek]]
* [[Necîbe Ehmed]]
* [[Nejdet Buldan]]
* [[Nesrîn Rojkan]]
* [[Newroz Saîdpour]]
* [[Nezîr Silo]]
* [[Nizar Mehemed Seîd]]
* [[Nîzamettin Akkurt]]
* [[Nûredîn Zaza]]
* [[Nûpelda]]
* [[Necat Baysal]]

== O ==
* [[Occo Mahabad]]
* [[Omer Dilsoz]]
* [[Ordîxanê Celîl]]
* [[Osman Sebrî]]
* [[Orhan Basî]]

== P ==
* [[Perwîz Cîhanî]]
* [[Pîr Rustem]]
* [[Pîremêrd]]
* [[Polat Can]]
* [[Pertew Begê Hekarî]]

== Q ==
* [[Qado Şêrîn]]
* [[Qanatê Kurdo]]
* [[Qasimlo Gimgim]]
* [[Qedrîcan]]

== R ==
* [[Raûf Bêgard]]
* [[Ramazan Turgut]]
* (Rahmi Batur)
* [[Reyhan Sarhan]]
* [[Rezo Ose]]
* [[Rêber Huseyîn]]
* [[Rênas Jiyan]]
* [[Rêzan Tovjîn]]
* [[Ricardo G. Espeja]]
* [[Ridwanê Alî]]
* [[Ridwan Xelîl]]
* [[Riza Çolpan]]
* [[Rizaliyê Reşîd]]
* [[Rizoyê Xerzî]]
* [[Rohat Alakom]]
* [[Rojan Hazim]]
* [[Rojen Barnas]]
* [[Roni Alasor]]
* [[Ronî Stêrk]]
* [[Ronî War]]
* [[Roşan Lezgîn]]
* [[Roya Tolooi]]
* [[Rûkiye Ozmen]]

== S ==
* [[Salihê Kevirbirî]]
* [[Salim]]
* [[Samî Tan]]
* [[Sebrî Botanî]]
* [[Sebrî Silêvanî]]
* [[Sedat Yurtdaş]]
* [[Selahattin Bulut]]
* [[Selim Berekat]]
* [[Selim Silêman]]
* [[Selîm Temo]]
* [[Semsî (Egîtê Hesenê Şemo)]]
* [[Serdar Roşan]]
* [[Serfiraz Alî Neqsebendî]]
* [[Serkan Birûsk]]
* [[Serhad B. Rênas]]
* [[Serwet Denîz]]
* [[Seydayê Tîrêj]]
* [[Seyidxan Anter]]
* [[Sêrzad Hesen]]
* [[Sidqiyê Hirorî]]
* [[Silêman Alî]]
* [[Silêman Demir]]
* [[Siyamend Birahîm]]
* [[Siyehpûş]]
* [[Sîdar Jîr]]
* [[Sîma Semend]]
* [[Sîmar Masîcanik]]
* [[Sîrwan Hecî Berko]]
* [[Suud Kiliç]]
* [[Suzan Samanci]]

== Ş ==
* [[Şahînê Bekirê Soreklî]]
* [[Şamil Eskerov]]
* [[Şener Özmen]]
* [[Şerefxanê Bedlîsî]]
* [[Şerefxan Cizîrî]]
* [[Şêrko Bêkes]]
* [[Şêx Abdulhakimê Dêrşêwî]]
* [[Şêx Eskeri]]
* [[Şêx Evdirehmanê Axtepî]]
* [[Şêx Evdirehmanê Taxê]]
* [[Şêx Hesenê Nûranî]]
* [[Şêx Hesib Axtepi]]
* [[Şêx Mihemed Can]] (Axtepî)
* [[Mihemedê Kerbelayî]]
* [[Şêx Mihemedê Hadî]]
* [[Şêx Nûredînê Birîfkî]]
* [[Şêx Rizayê Talebanî]]
* [[Şiwan Osman Mistefa]]
* [[Şikoyê Hesen]]

== T ==
* [[Têmûrê Xelîl]]
* [[Torî (nivîskar)|Torî]]
* [[Tosinê Reşîd]]
* [[Têngîz Siyabendî]]
* [[Tehsîn Îbrahîm Doskî]]
* [[Tahir Agûr]]

== U ==

* [[Usman Efendiyê Babij]]

== V ==

== W ==
* [[Wefayî]]
* [[Wekîl Mustefayev]]
* [[Wezîrê Eşo]]

== X ==
* [[Xana Qubadî]]
* [[Xelîl Duhokî]]
* [[Xelîlê Çaçan]]
* [[Xiyasedin Zaroj Stêrk]]
* [[Xemgînê Remo]]
* [[Xelîfe Yûsiv]] (1885-1965)
* [[Xebat Baysal]]

== Y ==
* [[Yavuz Ekinci]]
* [[Yaqob Tilermenî]]
* [[Yasîn Dêrikî]]
* [[Yaşar Kemal]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/yazi/yasar-kemal-kurtce-dusunup-turkce-yazdi-162814 |sernav=Yaşar Kemal Kürtçe Düşünüp Türkçe Yazdı |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=tr |jêgirtin=Kürt doğdum ve Kürt olarak öleceğim. |trans-quote=Ez Kurd hatim dinyayê û ez ê her Kurd bimrim.}}&lt;/ref&gt;
* [[Yekta Uzunoglu]]
* [[Yekta Geylanî]]
* [[Yildiz Çakar]]
* [[Yılmaz Güney]]
* [[Yılmaz Odabaşı]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Yûnis Behram]]
* [[Yusuf Yeşilöz]]
* [[Yusuf Yaska]] [[:en:Yusuf Yaska|(en)]]

== Z ==
* [[Zerdeşt Haco]]
* [[Zeynel Abidîn Han]]
* [[Zeynelabidîn Zinar]]
* [[Zekeriya Husênî|Zekeriya husênî]]
* [[Zîwer Îlhan]]
* [[Zorab Aloian]]
* [[Zulkuf Kişanak]]

== Binêre herwiha ==
* [[Lîsteya kurdan]]
* [[Lîsteya fîlozofên kurd]]
* [[Lîsteya helbestvanên kurd]]
* [[Lîsteya muzîkarên kurd]]
* [[Lîsteya pêşengên kurd]]
* [[Lîsteya wênesazên kurd]]
* [[Lîsteya zanyarên kurd]]
* [[Lîsteya zimannasên kurdî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Lîste|nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd| ]]</text>
      <sha1>27sf1uhewdl3b6lsqwwan6aul5yks3i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063548</id>
      <parentid>2063547</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T11:24:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9767" sha1="grc32iv1smem7ddu9iq6o7f6fxm8kyq" xml:space="preserve">__NOTOC__
{{TOC}}Ev '''lîsteyek nivîskarên kurd''' e ku bi [[zimanê kurdî]] an jî bi zimanekî din nivîsandin. 

== A ==
* [[Abdullah Öcalan]]
* [[Abdulbaki Turan]]
* [[Abdullah M. Varlı]]
* [[Abdullah İncekan]]
* [[Abdurrahman Dürre]]
* [[Abdusamet Yigit]]
* [[Abidin Parıltı]]
* [[Adar Jiyan]]
* [[Adil Duran]]
* [[Adil Zozanî]]
* [[Ahmet Aras]]
* [[Alan Dilpak]]
* [[Ali Çiftçi]]
* [[Ali Gurdilî]]
* [[Amed Çeko Jiyan]]
* [[Amed Tigris]]
* [[Amîdî]]
* [[Ahmed Arîf]]
* [[Aram Gernas]]
* [[Arjen Arî]]
* [[Arşevê Oskan]]
* [[Ata Nehayî]] [[:en:Ata Nahai|(en)]]
* [[Atîlla Barişer]]
* [[Awê Balî]]
* [[Axayê Bêdarî]]
* [[Axayok]]
* [[Ayhan Geverî]]
* [[Ayhanê Bêrtî]]
* [[Azad Dêrikî]]
* [[Azad Ronakbar]]
* [[Azad Zal]]

== B ==

* [[B. Welatevîn]]
* [[Baba Tahîrê Uryan]]
* [[Babayê Keleş]]
* [[Bavê Nazê]]
* [[Bedirxan Epozdemir]]
* [[Bedirxan Sindî]]
* [[Berfo Barî]]
* [[Berken Bereh]]
* [[Bêrî Bihar]]
* [[Bêrîvan Dosky]]
* [[Behlûlê Mahî]]
* [[Besam Mistefa]]
* [[Bêwar Îbrahîm]]
* [[Bêwar Diyadînî]]
* [[Bextiyar Elî]]
* [[Bejan Matur]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Atayurt |pêşnav=Didem |sernav=‘‘Dişil’ Bir İtaatsizlik: Bejan Matur Şiiri |kovar=[[Dergi Park]] |rr=90-92}}&lt;/ref&gt;
* [[Bilind Mihemed]]
* [[Burhan Karadeniz]]
* [[Bûbê Eser]]
* [[Birhanê Tarînî]]
== C ==

* [[Cankurd]]
* [[Casimê Celîl]]
* [[Cegerxwîn]]
* [[Celadet Alî Bedirxan]]
* [[Celalettin Yöyler]]
* [[Celîlê Celîl]]
* [[Cemil Oğuz]]
* [[Cihan Roj]]
* [[Ciwanmerd Kulek]]
* [[Çoman Herdî]]

== Ç ==

* [[Çetin Taşçi]]
* [[Çiya Mazî]]

== D ==

* [[Davut Ozalp]]
* [[Demhat Dêrikî]]
* [[Dilawer Karadaghi]] [[:ckb:دلاوەر_قەرەداغی|(ckb)]]
* [[Dilawer Zeraq]]
* [[Dilazad Art]]
* [[Dildar]] (Yunis Rauf)
* [[Dilşad Merîwanî]]
* [[Dilyar Dêrikî]]
* [[Diyar]]
* [[Diyar Bohtî]]
* [[Dorşîn Poyraz]]
* [[Dijwar Wanî]]
* [[Dewran Evdirehîm]]

== E ==

* [[Ebdulkerîm Surûş (Aryas)]]
* [[Ebas Ferhadî Topkanlû]]
* [[Ebdilbaqî Huseynî]]
* [[Ebdulkerîm Findî]]
* [[Ebdullah Peşêw]]
* [[Ebdurehman Şerefkendî (Mamosta Hejar)|Ebdurehman Şerefkendî (Mamoste Hejar)]]
* [[Ebdulla Goran]]
* [[Edîb Polat]]
* [[Edîp Karahan]]
* [[Ehmed Huseynî]]
* [[Ehmed Mehemed Îsmaîl]]
* [[Ehmedê Xanî]]
* [[Ehmedê Xasî]]
* [[Ekber Rezayî Kelhor]]
* [[Ekrem Cemîl Paşa]]
* [[Elaeddîn Secadî]]
* [[Eliyê Ebdilrehman]]
* [[Elî Herîrî]]
* [[Elî Paksirişt (Makûyî)]]
* [[Elî Teremaxî]]
* [[Emerîkê Serdar]]
* [[Enwer Karahan]]
* [[Enwer Mehemed Tahir]]
* [[Ereb Şemo]]
* [[Eskerê Boyîk]]
* [[Ethem Xemgîn]]
* [[Evdile Koçer]]
* [[Evdilqadirê Geylanî]]
* [[Evîn Çîçek]]

== F ==
* [[Fatma Savcı]]
* [[Fawaz Husên]]
* [[Fayeq Bêkes]] [[:ckb:فایەق بێکەس|(ckb)]]
* [[Fazil Umer]]
* [[Felat Dilgeş]]
* [[Feqiyê Teyran]]
* [[Feqî Huseyîn Sagniç]]
* [[Feratê Dengizî]]
* [[Ferhad Pîrbal]]
* [[Ferhad Shakely]]
* [[Ferhadê Içmo]]
* [[Fêrîkê Ûsiv]]
* [[Ferqîn Melîk Aykoç]]
* [[Fevzi Özmen]]
* [[Fewaz Ebdê]]
* [[Fewzî Bîlge]]
* [[Firat Cewerî]]
* [[Flê Jiyan]]
* [[Fuad Sîpan]]
* [[Fûad Temo]]

== G ==
* [[Gabar Çiyan]]
* [[Gunay Aslan]]

== H ==

* [[Hamdi Ozyurt]]
* [[Hasan Bildirici]]
* [[Hasan Kaya]]
* [[Haydar Diljen]]
* [[Haydar Isik]]
* [[Heciye Cindî]]
* [[Hêmin Mukriyanî]]
* [[Hecî Fetahê Hezroyî]]
* [[Hecî Qadirê Koyî]]
* [[H. Kovan Baqî]]
* [[Hekar Findî]]
* [[Helîm Yûsiv]]
* [[Hesen Îrandost]]
* [[Hesen Silêvanî]]
* [[Hesenê Metê]]
* [[Hesenê Qizilcî]]
* [[Hêvî Berwarî]]
* [[Hêvîdar Zana]]
* [[Heyderê Omer]]
* [[Hîlmî Akyol]]
* [[Husein Muhammed]]
* [[Husên Arif]]
* [[Huseynê Mukriyanî]]
* [[Huseyîn Karakaş]]
* [[Hüseyin Kartal]]
* [[Hüseyin Kaytan]]
* [[Hogir Berbir]]

== Î ==
* [[İbrahim Güçlü]]
* [[Îbrahîm Heqî Erziromî]]
* [[İkram Oğuz]]
* [[İlhan Kızılhan]]
* [[Îbrahîm Ehmed]]
* [[Îbrahîm Seydo Aydogan]]
* [[Îkram Balekanî]]
* [[Îrfan Amîda]]
* [[Îshak Tepe]]
* [[Îsmaîl Taha Şahîn]]
* [[Îsmaîlê Bazîdî]]
* [[Îbrahîm Goranî]]

== J ==
* [[J. Îhsan Espar]]
* [[Jan Dost]]
* [[Jana Seyda]]
* [[Jîr Dilovan]]
== K ==
* [[Kasî Yûsiv]]
* [[Kamiran Alî Bedir-Xan]]
* [[Dr. Kamiran Bêkes|Kamiran Bêkes]] (Haj Abdo)
* [[Kamiran Haco]]
* [[Sabah Kara]]
* [[Karadeniz Ali]]
* [[Kawa Nemir]]
* [[Keça Kurd]]
* [[Kemal Burkay]]
* [[Kemal Tolan]]
* [[Kemal Sido]]
* [[Konê Reş]]
* [[Kovan Sindî]]
* [[Koyo Berz]]

== L ==
* [[Lal Laleş]]
* [[Laleş Qaso]]
* [[Lerzan Jandîl]]
* [[Lezgîn Çalî]]
* [[Lokman Ayebe]]
* [[Lokman Polat]]
* [[Lorîn S. Doğan]]

== M ==
* [[M. Alî. K.]]
* [[Marif Xeznedar]]
* [[Müslüm Aslan]]
* [[Mahmûd Baksî]]
* [[Mahmûd Lewendî]]
* [[Malmîsanij]]
* [[Medenî Duran]]
* [[Medenî Ferho]]
* [[Mehemmed Mewlûd (Mem)]]
* [[Mehmed Emîn Bozarslan]]
* [[Mehmed Uzun]]
* [[Mehmet Kaplan]]
* [[Mehmed Nas]]
* [[Mehmet Dicle]]
* [[Mehwî]]
* [[Mele Nurullahê Godîşkî]]
* [[Mela Yûnisê Erqetînî]]
* [[Mele Xelîlê Sêrtî]]
* [[Mela Yehayayê Mizûrî]]
* [[Melayê Bate]]
* [[Mela Mihyedîn]]
* [[Melayê Cizîrî]]
* [[Melayê Erwasê]]
* [[Mele Mehmûdê Bazîdî]]
* [[Mem Bawer]]
* [[Mem Mîrxan]]
* [[Merwan Ali]]
* [[Merwan Osman]]
* [[Mesûd Xelef]]
* [[Mestûre Erdelanî]]
* [[Meşal Temo]]
* [[Mewlana Xalid]]
* [[Mewlewiyê Kurd|Mewlewî Tawegozî]]
* [[Mihemed Dehsiwar]]
* [[Mihemed Evdila]]
* [[Mihemed Emîn Zekî]]
* [[Mihemed Ferîq Hesen]]
* [[Muhemmed Mukrî|Mihemed Mukrî]]
* [[Mihemed Ronahî]]
* [[Miradxan]]
* [[Mistefa Gazî]] (Mustafa Gazi)
* [[Miraz Ronî]]
* [[Mîr Qasimlo]]
* [[Mîran Janbar]]
* [[Miqdad Midhet Bedirxan]]
* [[Kurdî (Mistefa Beg)|Mistefa Beg]]
* [[Mistefa Bêsaranî]]
* [[Muhammed Turan]]
* [[Munzur Çem]]
* [[Murad Celalî]]
* [[Murad Pola]]
* [[Musa Anter]]
* [[Mustafa Aydogan]]
* [[Mustefa Reşîd]]
* [[Mûrad Dildar]]
* [[Mürüvet Y. Cacim]]

== N ==
* [[Nalî]]
* [[Nazîf Telek]]
* [[Necîbe Ehmed]]
* [[Nejdet Buldan]]
* [[Nesrîn Rojkan]]
* [[Newroz Saîdpour]]
* [[Nezîr Silo]]
* [[Nizar Mehemed Seîd]]
* [[Nîzamettin Akkurt]]
* [[Nûredîn Zaza]]
* [[Nûpelda]]
* [[Necat Baysal]]

== O ==
* [[Occo Mahabad]]
* [[Omer Dilsoz]]
* [[Ordîxanê Celîl]]
* [[Osman Sebrî]]
* [[Orhan Basî]]

== P ==
* [[Perwîz Cîhanî]]
* [[Pîr Rustem]]
* [[Pîremêrd]]
* [[Polat Can]]
* [[Pertew Begê Hekarî]]

== Q ==
* [[Qado Şêrîn]]
* [[Qanatê Kurdo]]
* [[Qasimlo Gimgim]]
* [[Qedrîcan]]

== R ==
* [[Raûf Bêgard]]
* [[Ramazan Turgut]]
* (Rahmi Batur)
* [[Reyhan Sarhan]]
* [[Rezo Ose]]
* [[Rêber Huseyîn]]
* [[Rênas Jiyan]]
* [[Rêzan Tovjîn]]
* [[Ricardo G. Espeja]]
* [[Ridwanê Alî]]
* [[Ridwan Xelîl]]
* [[Riza Çolpan]]
* [[Rizaliyê Reşîd]]
* [[Rizoyê Xerzî]]
* [[Rohat Alakom]]
* [[Rojan Hazim]]
* [[Rojen Barnas]]
* [[Roni Alasor]]
* [[Ronî Stêrk]]
* [[Ronî War]]
* [[Roşan Lezgîn]]
* [[Roya Tolooi]]
* [[Rûkiye Ozmen]]

== S ==
* [[Salihê Kevirbirî]]
* [[Salim]]
* [[Samî Tan]]
* [[Sebrî Botanî]]
* [[Sebrî Silêvanî]]
* [[Sedat Yurtdaş]]
* [[Selahattin Bulut]]
* [[Selim Berekat]]
* [[Selim Silêman]]
* [[Selîm Temo]]
* [[Semsî (Egîtê Hesenê Şemo)]]
* [[Serdar Roşan]]
* [[Serfiraz Alî Neqsebendî]]
* [[Serkan Birûsk]]
* [[Serhad B. Rênas]]
* [[Serwet Denîz]]
* [[Seydayê Tîrêj]]
* [[Seyidxan Anter]]
* [[Sêrzad Hesen]]
* [[Sidqiyê Hirorî]]
* [[Silêman Alî]]
* [[Silêman Demir]]
* [[Siyamend Birahîm]]
* [[Siyehpûş]]
* [[Sîdar Jîr]]
* [[Sîma Semend]]
* [[Sîmar Masîcanik]]
* [[Sîrwan Hecî Berko]]
* [[Suud Kiliç]]
* [[Suzan Samanci]]

== Ş ==
* [[Şahînê Bekirê Soreklî]]
* [[Şamil Eskerov]]
* [[Şener Özmen]]
* [[Şerefxanê Bedlîsî]]
* [[Şerefxan Cizîrî]]
* [[Şêrko Bêkes]]
* [[Şêx Abdulhakimê Dêrşêwî]]
* [[Şêx Eskeri]]
* [[Şêx Evdirehmanê Axtepî]]
* [[Şêx Evdirehmanê Taxê]]
* [[Şêx Hesenê Nûranî]]
* [[Şêx Hesib Axtepi]]
* [[Şêx Mihemed Can]] (Axtepî)
* [[Mihemedê Kerbelayî]]
* [[Şêx Mihemedê Hadî]]
* [[Şêx Nûredînê Birîfkî]]
* [[Şêx Rizayê Talebanî]]
* [[Şiwan Osman Mistefa]]
* [[Şikoyê Hesen]]

== T ==
* [[Têmûrê Xelîl]]
* [[Torî (nivîskar)|Torî]]
* [[Tosinê Reşîd]]
* [[Têngîz Siyabendî]]
* [[Tehsîn Îbrahîm Doskî]]
* [[Tahir Agûr]]

== U ==

* [[Usman Efendiyê Babij]]

== V ==

== W ==
* [[Wefayî]]
* [[Wekîl Mustefayev]]
* [[Wezîrê Eşo]]

== X ==
* [[Xana Qubadî]]
* [[Xelîl Duhokî]]
* [[Xelîlê Çaçan]]
* [[Xiyasedin Zaroj Stêrk]]
* [[Xemgînê Remo]]
* [[Xelîfe Yûsiv]] (1885-1965)
* [[Xebat Baysal]]

== Y ==
* [[Yavuz Ekinci]]
* [[Yaqob Tilermenî]]
* [[Yasîn Dêrikî]]
* [[Yaşar Kemal]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/yazi/yasar-kemal-kurtce-dusunup-turkce-yazdi-162814 |sernav=Yaşar Kemal Kürtçe Düşünüp Türkçe Yazdı |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=tr |jêgirtin=Kürt doğdum ve Kürt olarak öleceğim. |trans-quote=Ez Kurd hatim dinyayê û ez ê her Kurd bimrim.}}&lt;/ref&gt;
* [[Yekta Uzunoglu]]
* [[Yekta Geylanî]]
* [[Yildiz Çakar]]
* [[Yılmaz Güney]]
* [[Yılmaz Odabaşı]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Yûnis Behram]]
* [[Yusuf Yeşilöz]]
* [[Yusuf Yaska]] [[:en:Yusuf Yaska|(en)]]

== Z ==
* [[Zerdeşt Haco]]
* [[Zeynel Abidîn Han]]
* [[Zeynelabidîn Zinar]]
* [[Zekeriya Husênî|Zekeriya husênî]]
* [[Zîwer Îlhan]]
* [[Zorab Aloian]]
* [[Zulkuf Kişanak]]

== Binêre herwiha ==
* [[Lîsteya kurdan]]
* [[Lîsteya fîlozofên kurd]]
* [[Lîsteya helbestvanên kurd]]
* [[Lîsteya muzîkarên kurd]]
* [[Lîsteya pêşengên kurd]]
* [[Lîsteya wênesazên kurd]]
* [[Lîsteya zanyarên kurd]]
* [[Lîsteya zimannasên kurdî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Lîste|nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd| ]]</text>
      <sha1>grc32iv1smem7ddu9iq6o7f6fxm8kyq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063549</id>
      <parentid>2063548</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T11:24:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Binêre herwiha */</comment>
      <origin>2063549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9759" sha1="c82hs7qk9qh4mhb38qe1jvsszsw4r82" xml:space="preserve">__NOTOC__
{{TOC}}Ev '''lîsteyek nivîskarên kurd''' e ku bi [[zimanê kurdî]] an jî bi zimanekî din nivîsandin. 

== A ==
* [[Abdullah Öcalan]]
* [[Abdulbaki Turan]]
* [[Abdullah M. Varlı]]
* [[Abdullah İncekan]]
* [[Abdurrahman Dürre]]
* [[Abdusamet Yigit]]
* [[Abidin Parıltı]]
* [[Adar Jiyan]]
* [[Adil Duran]]
* [[Adil Zozanî]]
* [[Ahmet Aras]]
* [[Alan Dilpak]]
* [[Ali Çiftçi]]
* [[Ali Gurdilî]]
* [[Amed Çeko Jiyan]]
* [[Amed Tigris]]
* [[Amîdî]]
* [[Ahmed Arîf]]
* [[Aram Gernas]]
* [[Arjen Arî]]
* [[Arşevê Oskan]]
* [[Ata Nehayî]] [[:en:Ata Nahai|(en)]]
* [[Atîlla Barişer]]
* [[Awê Balî]]
* [[Axayê Bêdarî]]
* [[Axayok]]
* [[Ayhan Geverî]]
* [[Ayhanê Bêrtî]]
* [[Azad Dêrikî]]
* [[Azad Ronakbar]]
* [[Azad Zal]]

== B ==

* [[B. Welatevîn]]
* [[Baba Tahîrê Uryan]]
* [[Babayê Keleş]]
* [[Bavê Nazê]]
* [[Bedirxan Epozdemir]]
* [[Bedirxan Sindî]]
* [[Berfo Barî]]
* [[Berken Bereh]]
* [[Bêrî Bihar]]
* [[Bêrîvan Dosky]]
* [[Behlûlê Mahî]]
* [[Besam Mistefa]]
* [[Bêwar Îbrahîm]]
* [[Bêwar Diyadînî]]
* [[Bextiyar Elî]]
* [[Bejan Matur]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Atayurt |pêşnav=Didem |sernav=‘‘Dişil’ Bir İtaatsizlik: Bejan Matur Şiiri |kovar=[[Dergi Park]] |rr=90-92}}&lt;/ref&gt;
* [[Bilind Mihemed]]
* [[Burhan Karadeniz]]
* [[Bûbê Eser]]
* [[Birhanê Tarînî]]
== C ==

* [[Cankurd]]
* [[Casimê Celîl]]
* [[Cegerxwîn]]
* [[Celadet Alî Bedirxan]]
* [[Celalettin Yöyler]]
* [[Celîlê Celîl]]
* [[Cemil Oğuz]]
* [[Cihan Roj]]
* [[Ciwanmerd Kulek]]
* [[Çoman Herdî]]

== Ç ==

* [[Çetin Taşçi]]
* [[Çiya Mazî]]

== D ==

* [[Davut Ozalp]]
* [[Demhat Dêrikî]]
* [[Dilawer Karadaghi]] [[:ckb:دلاوەر_قەرەداغی|(ckb)]]
* [[Dilawer Zeraq]]
* [[Dilazad Art]]
* [[Dildar]] (Yunis Rauf)
* [[Dilşad Merîwanî]]
* [[Dilyar Dêrikî]]
* [[Diyar]]
* [[Diyar Bohtî]]
* [[Dorşîn Poyraz]]
* [[Dijwar Wanî]]
* [[Dewran Evdirehîm]]

== E ==

* [[Ebdulkerîm Surûş (Aryas)]]
* [[Ebas Ferhadî Topkanlû]]
* [[Ebdilbaqî Huseynî]]
* [[Ebdulkerîm Findî]]
* [[Ebdullah Peşêw]]
* [[Ebdurehman Şerefkendî (Mamosta Hejar)|Ebdurehman Şerefkendî (Mamoste Hejar)]]
* [[Ebdulla Goran]]
* [[Edîb Polat]]
* [[Edîp Karahan]]
* [[Ehmed Huseynî]]
* [[Ehmed Mehemed Îsmaîl]]
* [[Ehmedê Xanî]]
* [[Ehmedê Xasî]]
* [[Ekber Rezayî Kelhor]]
* [[Ekrem Cemîl Paşa]]
* [[Elaeddîn Secadî]]
* [[Eliyê Ebdilrehman]]
* [[Elî Herîrî]]
* [[Elî Paksirişt (Makûyî)]]
* [[Elî Teremaxî]]
* [[Emerîkê Serdar]]
* [[Enwer Karahan]]
* [[Enwer Mehemed Tahir]]
* [[Ereb Şemo]]
* [[Eskerê Boyîk]]
* [[Ethem Xemgîn]]
* [[Evdile Koçer]]
* [[Evdilqadirê Geylanî]]
* [[Evîn Çîçek]]

== F ==
* [[Fatma Savcı]]
* [[Fawaz Husên]]
* [[Fayeq Bêkes]] [[:ckb:فایەق بێکەس|(ckb)]]
* [[Fazil Umer]]
* [[Felat Dilgeş]]
* [[Feqiyê Teyran]]
* [[Feqî Huseyîn Sagniç]]
* [[Feratê Dengizî]]
* [[Ferhad Pîrbal]]
* [[Ferhad Shakely]]
* [[Ferhadê Içmo]]
* [[Fêrîkê Ûsiv]]
* [[Ferqîn Melîk Aykoç]]
* [[Fevzi Özmen]]
* [[Fewaz Ebdê]]
* [[Fewzî Bîlge]]
* [[Firat Cewerî]]
* [[Flê Jiyan]]
* [[Fuad Sîpan]]
* [[Fûad Temo]]

== G ==
* [[Gabar Çiyan]]
* [[Gunay Aslan]]

== H ==

* [[Hamdi Ozyurt]]
* [[Hasan Bildirici]]
* [[Hasan Kaya]]
* [[Haydar Diljen]]
* [[Haydar Isik]]
* [[Heciye Cindî]]
* [[Hêmin Mukriyanî]]
* [[Hecî Fetahê Hezroyî]]
* [[Hecî Qadirê Koyî]]
* [[H. Kovan Baqî]]
* [[Hekar Findî]]
* [[Helîm Yûsiv]]
* [[Hesen Îrandost]]
* [[Hesen Silêvanî]]
* [[Hesenê Metê]]
* [[Hesenê Qizilcî]]
* [[Hêvî Berwarî]]
* [[Hêvîdar Zana]]
* [[Heyderê Omer]]
* [[Hîlmî Akyol]]
* [[Husein Muhammed]]
* [[Husên Arif]]
* [[Huseynê Mukriyanî]]
* [[Huseyîn Karakaş]]
* [[Hüseyin Kartal]]
* [[Hüseyin Kaytan]]
* [[Hogir Berbir]]

== Î ==
* [[İbrahim Güçlü]]
* [[Îbrahîm Heqî Erziromî]]
* [[İkram Oğuz]]
* [[İlhan Kızılhan]]
* [[Îbrahîm Ehmed]]
* [[Îbrahîm Seydo Aydogan]]
* [[Îkram Balekanî]]
* [[Îrfan Amîda]]
* [[Îshak Tepe]]
* [[Îsmaîl Taha Şahîn]]
* [[Îsmaîlê Bazîdî]]
* [[Îbrahîm Goranî]]

== J ==
* [[J. Îhsan Espar]]
* [[Jan Dost]]
* [[Jana Seyda]]
* [[Jîr Dilovan]]
== K ==
* [[Kasî Yûsiv]]
* [[Kamiran Alî Bedir-Xan]]
* [[Dr. Kamiran Bêkes|Kamiran Bêkes]] (Haj Abdo)
* [[Kamiran Haco]]
* [[Sabah Kara]]
* [[Karadeniz Ali]]
* [[Kawa Nemir]]
* [[Keça Kurd]]
* [[Kemal Burkay]]
* [[Kemal Tolan]]
* [[Kemal Sido]]
* [[Konê Reş]]
* [[Kovan Sindî]]
* [[Koyo Berz]]

== L ==
* [[Lal Laleş]]
* [[Laleş Qaso]]
* [[Lerzan Jandîl]]
* [[Lezgîn Çalî]]
* [[Lokman Ayebe]]
* [[Lokman Polat]]
* [[Lorîn S. Doğan]]

== M ==
* [[M. Alî. K.]]
* [[Marif Xeznedar]]
* [[Müslüm Aslan]]
* [[Mahmûd Baksî]]
* [[Mahmûd Lewendî]]
* [[Malmîsanij]]
* [[Medenî Duran]]
* [[Medenî Ferho]]
* [[Mehemmed Mewlûd (Mem)]]
* [[Mehmed Emîn Bozarslan]]
* [[Mehmed Uzun]]
* [[Mehmet Kaplan]]
* [[Mehmed Nas]]
* [[Mehmet Dicle]]
* [[Mehwî]]
* [[Mele Nurullahê Godîşkî]]
* [[Mela Yûnisê Erqetînî]]
* [[Mele Xelîlê Sêrtî]]
* [[Mela Yehayayê Mizûrî]]
* [[Melayê Bate]]
* [[Mela Mihyedîn]]
* [[Melayê Cizîrî]]
* [[Melayê Erwasê]]
* [[Mele Mehmûdê Bazîdî]]
* [[Mem Bawer]]
* [[Mem Mîrxan]]
* [[Merwan Ali]]
* [[Merwan Osman]]
* [[Mesûd Xelef]]
* [[Mestûre Erdelanî]]
* [[Meşal Temo]]
* [[Mewlana Xalid]]
* [[Mewlewiyê Kurd|Mewlewî Tawegozî]]
* [[Mihemed Dehsiwar]]
* [[Mihemed Evdila]]
* [[Mihemed Emîn Zekî]]
* [[Mihemed Ferîq Hesen]]
* [[Muhemmed Mukrî|Mihemed Mukrî]]
* [[Mihemed Ronahî]]
* [[Miradxan]]
* [[Mistefa Gazî]] (Mustafa Gazi)
* [[Miraz Ronî]]
* [[Mîr Qasimlo]]
* [[Mîran Janbar]]
* [[Miqdad Midhet Bedirxan]]
* [[Kurdî (Mistefa Beg)|Mistefa Beg]]
* [[Mistefa Bêsaranî]]
* [[Muhammed Turan]]
* [[Munzur Çem]]
* [[Murad Celalî]]
* [[Murad Pola]]
* [[Musa Anter]]
* [[Mustafa Aydogan]]
* [[Mustefa Reşîd]]
* [[Mûrad Dildar]]
* [[Mürüvet Y. Cacim]]

== N ==
* [[Nalî]]
* [[Nazîf Telek]]
* [[Necîbe Ehmed]]
* [[Nejdet Buldan]]
* [[Nesrîn Rojkan]]
* [[Newroz Saîdpour]]
* [[Nezîr Silo]]
* [[Nizar Mehemed Seîd]]
* [[Nîzamettin Akkurt]]
* [[Nûredîn Zaza]]
* [[Nûpelda]]
* [[Necat Baysal]]

== O ==
* [[Occo Mahabad]]
* [[Omer Dilsoz]]
* [[Ordîxanê Celîl]]
* [[Osman Sebrî]]
* [[Orhan Basî]]

== P ==
* [[Perwîz Cîhanî]]
* [[Pîr Rustem]]
* [[Pîremêrd]]
* [[Polat Can]]
* [[Pertew Begê Hekarî]]

== Q ==
* [[Qado Şêrîn]]
* [[Qanatê Kurdo]]
* [[Qasimlo Gimgim]]
* [[Qedrîcan]]

== R ==
* [[Raûf Bêgard]]
* [[Ramazan Turgut]]
* (Rahmi Batur)
* [[Reyhan Sarhan]]
* [[Rezo Ose]]
* [[Rêber Huseyîn]]
* [[Rênas Jiyan]]
* [[Rêzan Tovjîn]]
* [[Ricardo G. Espeja]]
* [[Ridwanê Alî]]
* [[Ridwan Xelîl]]
* [[Riza Çolpan]]
* [[Rizaliyê Reşîd]]
* [[Rizoyê Xerzî]]
* [[Rohat Alakom]]
* [[Rojan Hazim]]
* [[Rojen Barnas]]
* [[Roni Alasor]]
* [[Ronî Stêrk]]
* [[Ronî War]]
* [[Roşan Lezgîn]]
* [[Roya Tolooi]]
* [[Rûkiye Ozmen]]

== S ==
* [[Salihê Kevirbirî]]
* [[Salim]]
* [[Samî Tan]]
* [[Sebrî Botanî]]
* [[Sebrî Silêvanî]]
* [[Sedat Yurtdaş]]
* [[Selahattin Bulut]]
* [[Selim Berekat]]
* [[Selim Silêman]]
* [[Selîm Temo]]
* [[Semsî (Egîtê Hesenê Şemo)]]
* [[Serdar Roşan]]
* [[Serfiraz Alî Neqsebendî]]
* [[Serkan Birûsk]]
* [[Serhad B. Rênas]]
* [[Serwet Denîz]]
* [[Seydayê Tîrêj]]
* [[Seyidxan Anter]]
* [[Sêrzad Hesen]]
* [[Sidqiyê Hirorî]]
* [[Silêman Alî]]
* [[Silêman Demir]]
* [[Siyamend Birahîm]]
* [[Siyehpûş]]
* [[Sîdar Jîr]]
* [[Sîma Semend]]
* [[Sîmar Masîcanik]]
* [[Sîrwan Hecî Berko]]
* [[Suud Kiliç]]
* [[Suzan Samanci]]

== Ş ==
* [[Şahînê Bekirê Soreklî]]
* [[Şamil Eskerov]]
* [[Şener Özmen]]
* [[Şerefxanê Bedlîsî]]
* [[Şerefxan Cizîrî]]
* [[Şêrko Bêkes]]
* [[Şêx Abdulhakimê Dêrşêwî]]
* [[Şêx Eskeri]]
* [[Şêx Evdirehmanê Axtepî]]
* [[Şêx Evdirehmanê Taxê]]
* [[Şêx Hesenê Nûranî]]
* [[Şêx Hesib Axtepi]]
* [[Şêx Mihemed Can]] (Axtepî)
* [[Mihemedê Kerbelayî]]
* [[Şêx Mihemedê Hadî]]
* [[Şêx Nûredînê Birîfkî]]
* [[Şêx Rizayê Talebanî]]
* [[Şiwan Osman Mistefa]]
* [[Şikoyê Hesen]]

== T ==
* [[Têmûrê Xelîl]]
* [[Torî (nivîskar)|Torî]]
* [[Tosinê Reşîd]]
* [[Têngîz Siyabendî]]
* [[Tehsîn Îbrahîm Doskî]]
* [[Tahir Agûr]]

== U ==

* [[Usman Efendiyê Babij]]

== V ==

== W ==
* [[Wefayî]]
* [[Wekîl Mustefayev]]
* [[Wezîrê Eşo]]

== X ==
* [[Xana Qubadî]]
* [[Xelîl Duhokî]]
* [[Xelîlê Çaçan]]
* [[Xiyasedin Zaroj Stêrk]]
* [[Xemgînê Remo]]
* [[Xelîfe Yûsiv]] (1885-1965)
* [[Xebat Baysal]]

== Y ==
* [[Yavuz Ekinci]]
* [[Yaqob Tilermenî]]
* [[Yasîn Dêrikî]]
* [[Yaşar Kemal]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/yazi/yasar-kemal-kurtce-dusunup-turkce-yazdi-162814 |sernav=Yaşar Kemal Kürtçe Düşünüp Türkçe Yazdı |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=tr |jêgirtin=Kürt doğdum ve Kürt olarak öleceğim. |trans-quote=Ez Kurd hatim dinyayê û ez ê her Kurd bimrim.}}&lt;/ref&gt;
* [[Yekta Uzunoglu]]
* [[Yekta Geylanî]]
* [[Yildiz Çakar]]
* [[Yılmaz Güney]]
* [[Yılmaz Odabaşı]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Yûnis Behram]]
* [[Yusuf Yeşilöz]]
* [[Yusuf Yaska]] [[:en:Yusuf Yaska|(en)]]

== Z ==
* [[Zerdeşt Haco]]
* [[Zeynel Abidîn Han]]
* [[Zeynelabidîn Zinar]]
* [[Zekeriya Husênî|Zekeriya husênî]]
* [[Zîwer Îlhan]]
* [[Zorab Aloian]]
* [[Zulkuf Kişanak]]

== Binêre ==
* [[Lîsteya kurdan]]
* [[Lîsteya fîlozofên kurd]]
* [[Lîsteya helbestvanên kurd]]
* [[Lîsteya muzîkarên kurd]]
* [[Lîsteya pêşengên kurd]]
* [[Lîsteya wênesazên kurd]]
* [[Lîsteya zanyarên kurd]]
* [[Lîsteya zimannasên kurdî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Lîste|nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd| ]]</text>
      <sha1>c82hs7qk9qh4mhb38qe1jvsszsw4r82</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rotînda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>953</id>
    <revision>
      <id>2063189</id>
      <parentid>1987931</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T14:36:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir.)</comment>
      <origin>2063189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3229" sha1="qfafxmedysqv5prha1t3mh6km0s1qtq" xml:space="preserve">{{Şêwaz|tarîx=gulan 2024}}
{{Agahîdank hunermend
| nav                = Rotînda
| navê_rastî         = Rotînda Yetkiner
| paşbingeh          = solo_singer
| roja_jidayikbûnê   = [[1962]]
| cihê_jidayikbûnê   = [[Gimgim]], [[Mûş]], [[Bakurê Kurdistanê]]
| cure               = Muzîka nûjen a kurdî
| pîşe               = [[Stranbêj]], [[Gerîla]]
}}
'''Rotînda''' an jî '''Rotînda Yetkiner''' (jdb. [[1962]]an ji [[Gimgim]], [[Mûş]], [[Bakurê Kurdistanê]]) [[hunermend]]êki [[kurd]] e û [[Şerê gerîlayî|gerîlayekî]] berê yê [[Partiya Karkerên Kurdistanê|PKKê]] bû.

=== Jînenîgarî ===

Di kasetekê de xwe bi vê rengê dide nas kirin:
:Huner ji bo min reng û giyana jiyanê ye, lewra jî ji bo ku ez an jî kesên din vê giyanê û rengê xirab nekin, li gor hêz û zanyariya xwe çi ji destê min tê, pêk tînim. Min di sala 1962 an de li [[Gimgim]]ê ji dinê re got merhaba û ketim nava jiyana dijwar û bi aloz. Weke pirrî hunermedan, min jî di zarokatiya xwe de dil da hunerê û ez bawerim ku heya rih di canê min de hebe, wê dilê û mejûye min ji bo hunerê kar bike. Di nehsaliya xwe de, weke her zarokê Kurdan, ne bi daxwaziya xwe be jî, [[zimanê Tirkî]] fêrbûm û bi perwerdekê xurt li du 17 salan min [[Unîversîte]] qedand. Lê aliyekê dilê min tim bi jan û sikestî bû. Ji ber ku ez ne li gor xwezayiya eslê xwe, ne li gor nasnama netewa xwe û ne jî bi zimanê gelê xwe dijiyam. Min di gelek xebatên hunerî de cîh girt, lê heya ez neketim nava xebatên [[NÇM]] ([[Naveda Çanda Mezopotamya]]) nîvco mabûm. Tim aliyekê min kêm dima. Tekosîna Azadiyê weke her Kurdê giyanekê nû da min jî û min bi vê rihê di nava hunerê de ji xwe re qadekê nû avakir.Ez di wê baweriyê de me ku, kêmasiyên hunera min hebe jî, min di muzîka Kurdî de xwest ku ez rêçeke nû biafirînim. Lê textîr û dîtina herî rast ya we guhdêrên ezîz e. Di hunera min de giyana çiyayên asê, hêza gelê Kurd, daxwaz û keda min a bi hurmeta gelê min xemilandî, heye. Min dixwast ku ez muzîka gelê xwe û bingehên muzîka rojava û muzîka pêsketî bigihêjînim hev û sentezek avakim. Ji vê daxwaza min re, Têkosîna Azadiyê bû mînaka herî rast û berbiçav. Ji xebata ÇAR STÊRK, KEDKAR, SÎSER, NAYGOTIN û heya LI TE GERIYAM lêgerîna min a di nava hunerê de berdewam kir û wê ev lêgerîn bidome jî. Ji xwe huner lêgerîna xwesikbûn û evîna mirovhiyê ye.Kê/ kî dixwaze bi min re bikeve tkiliyek betir kur an jigermtir, dikare bi reya imeyla xwe bighejine min.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}}

Nave xebata min a nu, AR_JAN bawerim u hevi dikim di ve xebata min de we her kes we jana dile xwe, kesera welat u esa gele me bibine.

== Berhem ==

* [[Çar Stêrk]] 1991
* (Lezkin)Gulen Mezrabotan 1992
* [[Kedkar]] 1993
* (Ji Dinere Asti) G.mezrabotan 1994
* [[Sîser]] 1996
* [[Naygotin]] 2001
* [[Li Te Geriyam]] 2003
* (Dayik) G. Mezrabotan 2004
* [[Jan-ar]] 2006
* (Koiro ) 2016
* (Jin u Jiyan) 2017
* Heval 2024
Koîro 216
Jin Û Jiyan 2017
== Girêdanên derve ==
* [http://www.rotinda.com Malpera fermî]

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Kesên ji Gimgimê]]
[[Kategorî:Stranbêjên kurd]]</text>
      <sha1>qfafxmedysqv5prha1t3mh6km0s1qtq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wize</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1457</id>
    <revision>
      <id>2063190</id>
      <parentid>1696273</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T14:37:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Destpêkê standard kir, Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4056" sha1="alelu9cf1j8wfgzqf9fj9q22cy9w5g7" xml:space="preserve">{{Şêwaz|tarîx=gulan 2024}}
{{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Wize''', '''wuze''', '''[[wikt:ku:vejen|vejen]]''', '''enerjî''', (bi înglîzî: ''Energy''), bi kurtasî: ''E'', di fizîkê de jêhatina [[Kar (fizîk)|karkirinê]] ye. Ango heke pergalek dikare kar bike, tê gotin ku xwedî wize ye.

== Şêweyên wizeyê ==
[[Wizeya mekanîkî]] ji me re ji hemû formên din, yên enerjiyê nastir e. Dema ko em barekî hildin, yan jî dema ko em darekê bibirin, hingî em enerjiyekê didin, ew enerjî enerjiyek e di forma mêkanikî de ye, ew karekî mêkanikî ye em dikin. Wilo jî hemû karên din, yên weke hildan û birînê, dema ko em dikin, em rastî enerjiya di forma mêkanikî de tên.

Formeke din, ya enerjiyê [[wizeya germî]] ye, têhn e. Eger em bixwazin germbûna laşekî bêhtir bikin, em bibêjin ya avê, hingî dive ko em enerjiya germî bidne avê, têhnê bidine avê. Îro em dizanin, ko enerjiya germî bixwe enerjiya bizavî (livane, colaneyî) ye, ya mêkanîkî ye. Helbet ne liva makroskopî ya laşên mezinî darîçav e, lê liva atom û molêkolan e, liva mîkroskopî ya di laşan de ye.

Hatiye naskirin, ko enerjiya mêkanîkî tê guhertin û dibe ya germî, yanî karê mêkanîkî dibe karê germî. Destên xwe çend caran pev bibe û bêne, tê bibînî, ko destên te germ dibin. Li vir te enerjiya mêkanîkî kire ya germî. Lê guhertina berevajî, da enerjiya germî bi ya mêkanîkî were guhertin, ew tiştekî zortir e. Berî çend deh salan, cara pêşî mirov enerjiya germî guherte ya mêkanîkî, ew jî dema, ko mirov makîna hilmî (makîna bi fişara hilma ava kelandî kardike) çêkir bû.

Forma enerjiyê, ya nas jî [[wizeya ronahiyê]] ye. Ne tenê destê mirov jê nabe, lêbelê jîna her kesî û ya her organizmî jî bê wê nabe. Bi taybetî Roj vê forma enerjiyê dide. Helbet, mirov ji mêj ve hînbûye bi pîşkarî, vê forma enerjiyê bikarbêne. Pêşî bi pêxistina agir, piştre jî bi çira, lampe û ta dema dawî bi neonên herî modêrn mirov enerjiya ronahiyê bikaranî.

Forma enerjiyê, ya gelekî bikêrhatî, [[wizeya elektirîkî]] ye. Gişt bê windabûn ew dikare bi enerjiya mêkanîkî, yan bi ya germî were guhertin. Pir hesanî tê guhastinî deverên dûr. Ji ber van xisletan carna dibêjinê enerjiya rind.

Ji bilî van formên buhûrtî caran, [[wizeya kîmyayî]] û [[enerjiya atomî]] jî hene. Ew ne texlîtine nû ne, niha peydabûne. Lê ew herdû form didine nîşankirin, ko rêaksyonên kîmayî û atomî dikarin enerjiyê bidin. Ji vê enerjiyê re jî enerjiya potensyal tê gotin.

Eger em bixwazin bi ferehî li ser giranbihabûna enerjiyê ji mirov re bipeyivin, dive pêşî em bizanibin, ko hebûna jînê bi xwe, her û her, bi pevguhastina energiyê ve girêdayî ye û pê jîn dibe. Bedena mirov energiyê di forma kîmyayî (xwarin) de distîne û diguhere forma mêkanîkî. Bi vê yekê hemû organên lêş dikarin bi karûbarên xwe rabin û dihêlin, ko karê fîzîkî pêk were. Ev enerjî di şev û rojê de dike nêzîkî 2000 kilo kalorî û ew ji şewtandina xwarinê di laş de tê. Lê da mirov karibe bijî, dive di laşê wî de hinek enerjiya embarkirî hebe, enerjiya embarkirî jî di lêş de bez e.

Ji ber ko enerjî ji mirov re pir pêwîst e, dive mirov zanibe wê derxe jî. Derxistin û xerckirina enerjiyê di van her deh salên dawî de pir gelek bûye û gera ji bona dîtina kehniyên enerjiyê, yên nû bêhtirbûye. Kehniyên enerjiyê yên ta niha li ber dest ev in: kûmir, petrol, enerjiya elektrîkî ya ji sikrên li ser çeman ûym. Di pêşroja nêzîk de wê ev kehnî têra mirov nema bikin û dive, ko mirov destbavêje kehnîne enerjiyê, yên nûtir wek enerjiya Rojê, yan enerjiya germî ya navika Zemînê û yan kehniya pir zengîn: enerjiya atomî.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Çendaniyên fizikî]]
[[Kategorî:Gerdûn]]
[[Kategorî:Gotarên mijarên sereke]]
[[Kategorî:Wize| ]]
[[Kategorî:Xweza]]</text>
      <sha1>alelu9cf1j8wfgzqf9fj9q22cy9w5g7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şanoya kurdî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2025</id>
    <revision>
      <id>2063191</id>
      <parentid>1893901</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T14:38:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15067" sha1="n0l02m7proqb4g9pwlih468p6dbxe2f" xml:space="preserve">{{Şêwaz|tarîx=gulan 2024}}
{{Paqij bike|tarîx=adar 2024}}
[[Wêne:Arîn Theatre Festival in Kobanê 2022 4.jpg|thumb|Dîmeneke ji Festîvala Şanoyê ya Arîn li Kobanê ya 2022an]]
'''Şanoya kurdî''' li bakûr 1990an de peşveçûnek bi dest xist. Komen kû wê deme avabûne evin: [[Teatra Jiyana Nû]] ([[NÇM]] istanbul, 1992), [[Teatra Evîna Welat]] (KAYDER istanbul 1994), [[Teatra Amara]] (NÇM Mersin 1997).

Piştê van komen teatroye gelek kom avabun le yen heri pêş evin li Bakûr. Ev kom bi xebaten xweyen şanoyî gelek lîstiken be hempa listin di diroka xweya şanoyen da. Hin ji wan listikan evin; Teatra Jiyana Nû: 'Ta' Sê [[Êwren]] dûr, Rojbaş, Komara Dînan '[[Şermola]]', Daweya Generale Teneke û gelek lîstiken din jî hatin listin ji aliye ve komeve. [[Teatra Evîna Welat]]: [[Govenda Hillo]]. Ev listik ji birasti gelek ji aliye lîstikvanî û teknîkî gelek dewlemend e.

== Şanoya Kurdî ==

Dema ku mirov li dîroka Kurdan binhêre û li ser jiyana Kurdan lêbikole rêç û şopên [[şano]]yê di çarçova zanyarî de û di jiyana civakî de tune. Kurd wek neteweyeke bindest û dîl û bende, hezar salan di bin zor û zilma [[Ereb]], [[Faris]] û ([[Tirk]]an) de mane. Her tiştên wan hatiye qedexe kirin, wek zimanê wan jî. Dewlemendiya serax û binax bi zordestî kuştin û koçewarkirin ji destê wan hatiye girtin. Tu caran nebûne xwediyê komareke azad.

Ew qaîdeyeke taybetiye li ser jiyana gelan di çarçova zanyarî de ku lêgerîn çêbibe bê mafê civakî, çandî, ramanî û olî durişmê wan nayê navê û serlêdana dîrokî jî pêwiste. Ew neteweyên ku di bin desthilatdariya mêtingeran de ne, karakterên wan jî tê guhartin, her roja dibore ew ji xwe bixwe dûr dikevin.

Dixwazim lewra gaziyê dîroka Kurdan bikim û li ser hinek kirêtên ku têne zanîn rawestim.
Kurdistan berî zayînê gelek ahînşahiyan ava dike lê ew Şahînşahiyên kurdan ji ber êrîşên zordestan pûç dibin û bindest dibin û têne talankirin. Heta sedsala 19an êl û eşîrên kurdan û mîrên kurdên kevneperest berxwedanên herêmî dikin, dîsa jî nikarin xwe xilas bikin. Cara yekemîn di sedsalên navîn de bi lihevhatina [[Qesr-i Şîrîn]] [[Kurdistan]] di navbera Romî û Farisan de tê parve kirin. Piştre Kurdên welatparêz ji bo yekitî û rizgarbûna Kurdistanê jiyana xwe didin, lê mixabin di [[şerê cîhanê yê yekemîn|şerê dewlemendan yê yekemîn]] (şerê cîhanê yê yekemîn) de bi lihevhatina [[Lozan]]ê Kurdistan di navbera tirk û ereb û farisan de careke din tête perçe kirin. Piştre gelek serhildanên neteweyî çêdibin. ([[1925]] [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî]], [[1920]] [[serhildana Koçgirî]], [[1927]]-[[1930]] [[serhildana Agirî]], [[1936]]-[[1938]] [[serhildana Dêrsimê]], [[1919]] [[Serhildana Şêx Mehmud]], [[1931]]-[[1945]] [[serhildana Barzaniyan]], [[1946]] serhildana Qazi Mihemed û heta îro şerê kurdan û yê xêrnexwezan dom dike bi taybetî jî şerê birakujiyê!)

=== Kurd û şano ===

Jiyana kurdan, durişmê kurdan rabûn û rûniştin, serpêhatiyên wan ew bûyerên ku têne zanîn û hatine nivisandin ew bûyerên ku bi şîrove û kilaman û destanan tê ziman şiklê kuştina ewan bi xwe şewata dile û Trajediyeke mezine, ew neheqiya ku li kurdan hatiye kirin Reşik nikarin di xewnaa xwe de bibînin. Dujminên kurdan ne mîna dijminên Reşikan a hindiyan a gelên bindest ên dinin, îngiliz dewlemend bûn ketin Hindistanê keda ewan xwerin lê çand-huner û zimanê ewan qedexe nekirin. Zordestî li ser baweriya ewan a olî nekirin. Tirk û ereb û fariz ne wisa ne nijadperest û kevneperestin. Bi zordestî kurd kirin misilman û zimanê erebî farisî û tirkî elimandin. Yên ku qebûl nekirin kuştin serê ewan jêkirin,bi zindî xistin nava agir gelek tade lê kirin ku kurdbûyinê tunebikin. Di wî warî de serketin. Hemû ew serpêhatiya kurdan li gor bîr û baweriya min mijarê şanoyê ye.

Kurd û Şano gelek dişibin hev. Ez dikarim vekirî bibêjim Şano di warê mijaran û bûyeran de bê kurdan nabe!

İddia dikim; Jiyan û buyerên kurdan hacetên şano yê taybeti ne. ew durişm bi nuve xwe bi xwe jindariya şano ye. Gelek hususên din ji hene şiroveyên kurdan bi taxlidkirinên heywanan /fabil/tê holê. Gelek destanên mede wek [[Mem û Zîn]], [[Ferhad û Şirin]], [[Siyabend û Xecê]] û cejnê netewi [[Newroz]]. Dîsa [[lîstikên gel]], [[folklor]] û [[reqs]] û [[muzik]] her tişt li gor rêgehê şano tê ziman.Lewra dıxwezım mıjareke wek minak péşkeş bıkım,; Kalemérek Kurd xudané 7 (heft) xortan e. Xorté mezın bı karé cot dıke lé rojeké çend xort jı gundeké dın tén lı balé û bı ewanre şer dıke û seruçavén vi hur dikin diçin. Rojeke din birayê wi a bıçuk dıçe ber naxıré ew ji bı lév û pozé xwin dızıviri mal,rojeki dın bırayé heri pıçuk ji şeré dıjmın para xwe dısıtini û tê mal bavê ewan heft xortan bı halé zarokén xwe gelek xemgîn dibe û ewan dicivini. heft daran (ço) dide desté ewan û dıbéje ka hun her yek ew darê ku destê wedeye bışıkinin, heft xort darén ku jı destandane dışikinin.vé cara Kalemér heft daran dıde ser hev yek dıke û dıde desté lawé xwe yi mezın û jére dıbéje 'ka ewan heftdarén ku mın daye ser hev bışıkine) xort dike nake dar nayên şikandin û kalemêr dikene û zarokên xwere dibêje 'her wek ku hun heft bıra mina ewan daran yek bın tu kes nikare zora we bıbe!) Balam tıştén halo di nav kurdande gelekin û hemu ji mıjarê şano a tabii ne...

Baweriya kurdan a berê [[Zerduştî|Zerduştiye]]. Bi zori bune misliman, û li gor hukmê mislimaniyê çêkirina resiman û taxlidkirina tiştan qedexe ye divê putperesti tête huliqandin, ew ji dijminê mislimaniyê ye. Di [[Quran]]ê de û pirtukên rumet de Kurd wek dijmin hatine qebulkirin û nalebarin. Ji ber ewan sedeman bi her awayi nehiştine ku kurd pêşkevin.

== Hin leyîstikên şano a nivîsandin ==
Bi taybeti min dixwest lêkolineki dijwar di çerçeva zanistiyêde pêk binim u Şanoya Kurdi ji mirinê azad bikim. Mixabin her tişt li me hatiye tunekirin. Hin astengên din ji hene ew ji di wari zimanda nakokiyeki yektaye u mirov nikare ji navde derkeve. Welatê kurdan di nav çar dewletande hatiye parçekirin, kurdan gelek xebatên vêje yi afirandine lê bi zimani Erebi-tirki u farisi. Ji ber ewan sedemên giring Lêkolineki seranser em nikarin bikin. Divê ew berhemên ku ronakbirên Kurdan nivisandine ji [[erebî]], ji [[tirkî]], ji [[farisî]] bête qulibandin u bi zimanê zikmaki be. Kêmasiyeke din ji heye ew ji devokên ku bi [[soranî]], bi [[zazakî]], bi [[goranî]] têne nivisandin tev astengin. Yekitiya ziman ji pêwist e. Min gelek nivis u buyerên ku li ser Şano hatine afirandin ji zimanê Erebi u farisi qulupand Kurdi a latini. Divê ew baş bêne nasin u li ser ewan kokan bingeha şanoya kurdi nu ve bê huliqandinê.

Min nivisên [[Fadil Jaf]] ji berhevkir u ew çavkaniyên ku ev salix dide ser ewan rawestiyam. Ew her wek pisporê Şano Li Norveçê di kovara Nytt-oslo di sala [[1986]] ê de li ser şanoya kurdi nivisandiye u iddia dike ku 'Xebata Şano; di dawiya salên 1800ande u despêka salên [[1900]] ande ji Ewrupa hatiye [[Rojhilata Navîn]]. Ew iddiayeke ne zanyari ye u ne mümkine. Ji bo ku xebata şano xebateke çandiye demê ku Çanda neteweke, neteweyeke din bike bin bandura xwe divê bê ixraçkirin ji bo ixraçkirinê ji gelek sedemên Abori-civaki u siyasi hene. Ta demê ku netewê kurd derbazi jiyana civaki bu ye heya iro di bin bandura çend dewletande maye u hatiye metingehkirin bi her avayi bandura dagirgehkaran tesirê jiyana ewan kiriye disa ji mirov nikare ji ber xwe bêje ku tesira Ewrupa heye, ji ber ku Kurd di dirokêde neteweyeke kevnarin. Ew dayin u sitandina çandi bi rêça abori u bazirganiyê divê ango welatê ku ciranê hevin ji navhevde dijin dikarin bidin u bistinin. Herwek Kurd u tirkan-kurd u ereban-kurd u farisan. Gelek vekiri ye ew bi her avayi tesir li hev dikin.

1) Di sala [[1919]] ande Kurdeke navê xwe Abdul Rahmiye destana [[Memê Alan]] dike mijarê şano u dileyizi, rêgeha kevnar a yewnani xwere dike rêber. Di salên [[1918]]-[[1919]] anda li Istenbolê komela jinên kurd du listikên şano tinin holê (çavkani;Jin) mixabin ew çi listikin u bi çi rêgehi hatine afirandinê u mijarê ewan çiye nayê zanin. Di sala [[1930]]an de Kurdên ku Rusyayê perwerde bune li bajari Elegezê detemsilê [[Mem û Zîn]] dileyizin. Di sala [[1931]]an de [[Ereb Şemo]] listikeki bi navê ([[Koçekên derewin]]) amade dike u tê listikandin. Di sala 1934 ande [[Ehmedê Mirazî]] 'listikeke bi navê ([[Zemanê çuyî]]) dinivisini. Di sala [[1946]] ê de dema [[Komara Mahabatê]] de listikek bi navê '[[dayîka Niştîman]]'tê afirandinê. Mirov dikare her wek Melodrameke politik bi nav bike.

Dîsa Niviskarê hemdem u nemir [[Musa Anter]] di sala [[1959]]an de berhemeke şano bi navê '[[Brina reş]]' dinivisini (çavkani: Berbang). Di salên 1970 an virde li Rusyayê ronakbirên Kurd karê şano pêş dixinin u di wê demê gelek berhemên nu têne afirandin ewan yek bi yek rêz dikim; Beqelên têyrê elegezê-Ker u kulikê silemanyê-reva jinê-zevaca bê dil-sinko qiza xwe dide mêr u gelek berhemê din him li meydana listikê him ji wek Piyes (şirovekirin) di [[Radyoya Erîvanê]] de hatiye bi karanin. Di ewan salan niviskarên kurd gelek mijarên şano ya navnetevi ji qulibandine ser zimanê Kurdi wek berhemê [[Gogol]] 'hesêbgêr' wek berhemê [[Victor Hugo]] '[[yên bêçare]] (belengaz)'. Di ewan salan li Silemanyeyê dibistana Huner tê avakirin u ji bo pêşde çuyina şano u lîstikvanan roleke mezın dıleyizi. Wek Emin mirza kerim; berhemén ku bı navé 'şoför''zerrin' u 'qerar u dawi' dı afırini.Rejisoré bı nav u deng Refik çolak 'Molyer' é dıxe ser meydana listıké.U dısa jı bo Zarokan nıvıskaré şano Omer A.Rahim berheme ki bı navé 'Ked'dınıvisine u sımko Aziz wé berhemé şano dıke.(çavkani;Fadıl jaf;Kurdistan nztt.1986 rupel;44-45)

Dısa dı salén 1970-1972 ande gelek mıjarén şano wek piyesén Radyoyé hatıne zıman.'eloyé newérek'xecé u ziyabend.. dısa ewan salan lı Kerkük é selman Faik (dayéké şehit'peşmerge kotayi-derbegi') bı ewan listıkan bı régeha rojava karé şano rahıştiye merhaleyeke bılınd..(çavkani:APN,press ajans X.Baran lı Swéd)
Ronakbirén Kurd niqaşén dıjwar lédıkın seranser jı bo Şano! Mıxabın demé ku mirov bı hususén zanısti ewan niqaşan bınére hın iddiayén puç wır de naçe,lı gor bir u baweriya mın u tecrubeyén mın a emeli ew listık én ku jı méjve heya iro hatıne şanokırın; şıklé ewan a régehi,şıklé naveroké u armancé listık u xurtbuyina listıkvanan wari huner u naverokéde ne dı çerçeva huneré a rındbuyinade ye. Lı gor sékoşeya listık-listıkvan u temaşevanan tıxubén Şanoya Kurdi gelek teng e.jı bo ku Metingehkaran jiyana me a cıvaki bé zanyari,bé diroki u bé huner hıştıne u kambaxkırın e .jı ber ewan tehluke u sedemén giring ew listıkén ku jı méjve hatıne şanokırın bé rexnekırın u bé régeh u bé desthılati çé bune.İro em nızanın ku ew listık bı çı sazumana Şanogeh,bı çı hacetan,cıl u coran. bı çı ronahi yé hatiye holé,naverok u estetik (cıvani) u şıkıl u bı taybeti listık-listıkvan u temaşekar lı gor sékoşe ya régeha şano çawa hatiye afırandıné..dı nav bist salén çuyi de cıvaté kurdan ketibu lı bın bandura ramaniya şohitiyé (tevgera sosyalizm u kominizmé) u dı ewan salan ew kovar u rojnameyén Kurdan u pırtukén ku hatıne çapkırın bı kerema xwe hemuyan temaşe bıkın ma tu nıvis hatiye lé kırın lı ser şano ango huner (ez qala nıvisén ku bı lé kolinan u dı wari régeha zanyaride hatıne afırandıné dıkım)tunın.lé gengeşiya ramani a siyasi lı ser ramaniya marx-lenin-mao u her weki dın gelekın.ma tu dıbé ev pıspor.én nemır u nav u deng bé çand u huner ın . daku kurdén me dı wari huner u çandi de nıkarın pesné ewanan bıdın!. Ew kevneşopiya gengeşiyé ya réxıstınén Kurdan her wek nakokiyeki mezın bu bela seré me u gelé kurd.u bist salén me yi zerin bedılhewa çu!jı bo ku sazumanén kurd yén siyasi her tışt lı gor mıjaré siyaseté u propagandayé (bangeşe) u bébername afırandın,;tevgera çini lı welatén serdest (kapitalist) dıbe.mıxabın Sazuman u Réxıstınén Kurdistani ew ramani xıstın dı nava cıka Kurdistan u lı gor hususén zanısti welaté kurdan bındeste u hatiye metinkırın u hacetén serdestiyi tunın u şunde maye..u tevgera çini lı kurdistané nayé meşandın jı bo me tevgera netewi dıvé...

== ŞANOYA KURDÎ A NETEWÎ U HIN TÊZ ==
Dewlemendiya me ya netewi her wek di çerçeva 'zanistiya gel' de béte ditın u dıvé nu ve bé béjıng kırın u yén ku xebata çand u hunerde jirin lı ewan xwediderkevın u alikarbın ew mesuliyet ne karé şexısan e karé dezgehén sazumananın. Ew xabatanan bı léger u lékolinén cıvaknasi-diroki -erdkolin u bı şıklé jiyana ruhi té meydané.

Şano dı nav avahiya jorın de dı nav tevgera çini cih dıgıre u pévejoya dirokide dı bın hukımraniya desthılatan de jı bo meslehatén ewan hukımranan hatiye bı kar anin.xeyni wé réyén dı hın réyén azad de ji péşde çu ye. Lı gor gotınén bav u kalan ('dınya =gerdun= şanogeh ye u mirov ji listıkvanın té de dı leyizın')bı maneyeke dın şano;yén ku dıxwezın xwe u gelé xwe péşve bıbın,hin bıkın dıji bédadi u neheqiyé derkevın u dıji zordestiyé rawestın bı keda ewan kesan ava u jin dıbe.

Şano ya netewi danustandınén bı şexsi-herimi u cıvaki dı pévajoyéde bı lékolin u légerinén zanısti héja dıke u yekitaya armancé netewi xurt dıke.bı xwe zelalkırına buyerén çuyi u tégihıştına pévajoya nu mıjara şano ya netewiye.

lewra dıxwezım hın téz an réz bıkım.

a)Şanoya netewi féde dıde;jı bo yén ku dıxwezın kémasi u şaşıtiyén ku jiyana beré de çébune u sedemén evan derdıxınin holé u pé nérinén teze hin dıke.

b) bı qanunén ne wek hev a diroké wek çanda Dewlemendan 'burjuva' u çanda karkeran 'proleterya' nakokiyeke mezın e jı bo régeha çand u huner.dıvé réka huner u çanda mirov an béte vekırın.

c)Dı pévajoyé me de régehén şano yén ku hé jindarın dıvé bén taxlidkırın da ku réka şanoya péşerojé ve be.xebata şano bı nazariye yé beré neyé gırédandın, minak u model hemu bén cerıbandın da ku tékamula şano bıgır heya iro buye xwedi régehén ku téne zanin bı nuve u lı gor hususén netewi béte avakırın.

d)Hunermend ji karkereki bı ramanan e.jı bo péşketına cıvaki u mirovan dı wari huner u çand de bı keda xwe xebat dıke. bı cıvani jiyané dıguharini. bı raman u huner Şeré xırabiyé dıke..

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Kurdistan]]
[[Kategorî:Şano]]</text>
      <sha1>n0l02m7proqb4g9pwlih468p6dbxe2f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zerdeşt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2481</id>
    <revision>
      <id>2063192</id>
      <parentid>1944042</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T14:38:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Destpêkê standard kir, Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16607" sha1="lsgdm8yxl8ykbs134c5zab94eqgjj8v" xml:space="preserve">{{Çend problem|
{{Şêwaz|tarîx=nîsan 2024}}
{{Zêdetir çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}}
{{Bêalî|tarîx=nîsan 2024}}

}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
{{Zerdeştî}}
'''Zerdeşt''' [[pêxember]]kî kevnarê arî û rêveberê baweriya [[Zerdeştî|Zerdeştiyê]] ye ku 600 sal [[Berî zayînê|B.Z]]'ê de derketiye holê. Ramana wî kevneşopiyên heyî yên dînê [[Hînd-Îranî]] berovajî kir û bawerîya wî di dawiyê de dînek serdest li axa arî ya kevnar da destpêkirin. Axaftina Zerdeşt ê xwemalî [[zimanê Avestaya Kevin]] bû. Zerdeşt li rojhilatê Deşta Îranê jiyan kiriye û cihê jidayikbûna wî hêj jî ne diyar e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Müller |pêşnav=Christoph Hendrik |tarîx=2010 |sernav=West Germans Against The West |url=http://dx.doi.org/10.1057/9780230251410 |doi=10.1057/9780230251410 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ran |pêşnav=Bin |paşnav2=Boyce |pêşnav2=David |tarîx=1996 |sernav=Modeling Dynamic Transportation Networks |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-3-642-80230-0 |doi=10.1007/978-3-642-80230-0 }}&lt;/ref&gt;

== Zerdeştî ==
Piştvanên Zerdeşt gelek exlaq bilind û kûr û giranbuha ne. Li gor lêger û lêkolînên dîroknasan pirtûka wî ya bi navê &quot;[[Avesta]]&quot; di wê demê de, ji 21 beşan û ji hezar bendî pêk dihat. Ew jî sêsed û çil û pênç hezar û hefsed gotin bûn. Û bi awayekî helbestî hatiye nivisandin. Di ser bawerî û ramana Zerdeşt re pir demên dîrokî bihurine...

Ew ramana civakê, ya ku xwedan çandeke pêşketî û jiyaneke nûjen û bilnind bû, her çiqas wek maneyî [[dîn]]î tê bi navkirin jî, ji bona diyarkirina regezeyên wî li ser elementên xweristiyê bûn. Ew çar elementên xwezayî, wek: [[ba]], [[erd]], [[roj]] û [[av]] yên bingehîn ji jiyanê re palda bûn. Tarî û ronahî, nexweşî û xweşî, xerabî û qencî û mîzana zaniyê û nezaniyê wekî fênomenên nakokî dihatin dîtin. Di baweriya Zerdeşt de fênomenek heye; ew ji pîrozkirina [[agir (ar)|agir]] e.

Yên ku li ser rêç û şopên ramana Zerdeşt meşiyan, ewan ji xwe re du xwedan pesinandin. Ew bawerî bû bingeha jiyana gelan û ji wê demê hettanî îroj li ser du xetên nakokî bandurkêr bû. Ew çar pirtukên bi rûmet jî ji sedî çil hizrên Zerdeşt; ango di bin bandûra ramanên [[Zend-Avesta]] pêk hatine. Ew çar pirtûkên nemir ku rûmet tên girtin ji bilî ramana [[Xwedê]] dijî hevin û ji mêj ve şerê hev dikin. Her çiqas di naveroka wan pirtûkan de buhîşt û dojeh, xirabî û qencî û ayetên wek hev hebin jî li gor mîtolojiyê sembol in û ji hizrê Zerdeşt hatine girtin. Ji ber ku li gor regezên dîalektîk, hîç ti tişt ji tunebûnê ava nabe û ji ava buyînê jî tine nabe. Xwe guhêrîne..

Çavkaniyên van çar dînên mezin jî ji hizr û regezeyên Zerdeşt û Bûda tên. Li gor rêvebirê dînê [[Îsa]], dînê [[Muhemmed]] pêxember, dînê cuhiyan civat bi desthilatiya regezeyên ewan hatiye îdarekirin. Ji aliyê din, di zanyarî û jiyana materyalîstî de felsefa zerdeşt li gor regezeyên dîalektîkê ku sed salan berê pisporên Marksîst bi lêger û lêkolînan derdixin ronahiyê. Ramana Zerdeşt ji bo wan bingeha livîna bingeha jiyanê ye.Divê di xurustê &quot;xwezayî-natur&quot; de her taxlîd di gel hinek sedemên dîalektîkê xwe bi xwe hatiye afirandin. Û ev avahî xwe di guhêrîne, pisporên matêryalîst wek [[Karl Marx]] û [[Friedrich Engels]] lêkolîn û lêgerên xwe berbipaş heya [[Hegel]] dajon. Çaxa ku mirov hizrên Hegel agahdar dibe û ji Hegel bihurî, dibîne ku hebuna cîhanê û huliqandina hemu texlîdan bi çar elementên /&quot;av-hewa-xak û roj&quot;/ Zerdeşt ve girêdeyî ye.ev jî diyare ku bê wan mirov nikare hebûn û tinebûnê ji hev derîne…

Li gor van hizrên nêrbar sazgehê jiyana pakbûn bi bergehê Zerdeşt hatiye vedanê. Her wek tarîxa gelên kevnare de adet û usilên jiyana civakî de jî ew hizrên bihnpakî Li Belxê heta Hind, Yewnan, Turkistan wek pirekê ji demê pirhejmarxwedê yan heya qebulkirina xwedê yeki bandur li ser gelek dînan dike û têkili jiyana duh,îro û sibê dibe.

Felsefa Zerdeşt ji bo herkesî û her demê derbaz dibe. ji mêjve mixalifên wê hene û ev zadê xwe ji hizrê Zerdeşt digirin. mixabin li ser rê ji êrişi her tişti vi dikin. ku navê wi ji holê rakin û ji xwere bikin mal. Dînê İsa, dînê mihemed û dînên din bi taybeti ji baweriya Zerdeşt gelek fêde ditine. Piştre êriş û çalakiyên xwe ji bo tunekirin û kavilkirina rêzaniya Zerdeşt dijwar kirine. Çawa ku diroknas ji mere didin fêrbuyinê ji mêjve heya qirnên nêzik jiyana mirovan a civaki di bin desthelatiya dîn de bu. Îro ji gelên dinê zêdetirin di bin bandur û zagonên dînî de ne û bi wehş û hovitiyê û bê dadi yê têne idarekirinê.

Di dema Zerdeşt de bingehê jiyanê bi regezeyên hevpar, bi dadi, azad û serbilind hatibûn danin. Demê ku ew dînên din ji hatin afirandinê ji xwere ew bingeh esas girtin û serketin. Piştre ji bo meslehatên xwe û yê wan desthelatan der û dor ê xwe, her tişt guhêrandin û nakokiye ke dijwar xistin bingehê jiyanê. Û jiyana civakê xistin taxê dubendiya belengaz ketiyê û dewlemend buyinê,u xirabi xistin nav jiyanê. Ev nakokî bû xwîn kete nav civakê, mirovan ji hevre tehemul nekir in, ked û mafê wan ji holê rabû. yên dewlemend bi heyiya zêr û diravan bandureke tadeyi li civatê kirin. qanunên wan tenê ji bo parastina dewlemendi û malbatên wan bu bu..

=== Hizrên Zerdeşt ===
Hizrên Zerdeşt, bi taybetî, li ser temenê qancî û neqanciyê ava na. Hizrên wî, bi navê [[Dûalîsm]]ê tên ser ziman. Temenê vê hizrê bi felsefîk wî li gor demê çêkiriîya û hanîya ser ziman. Bandûra wan nivîsên wî, li hemû hiizirvanên demê bûya. Dûalîsm, hizrek ji wan hizrên wî yê navdar a. [[Pirtûk]]a wî navê [[Avesta]] ya. Jê re heta îro jî, di nav [[kurd]]an de Zend-avesta jî tê gotin. Di avesta de, ji wî bixwe re jî zarastra jî hatîya bi karhanîn. Zarastra, berî wê deme wî, navê keyekî medî ê kurd jî bûya.

==== Bandora Hizrên Zerdeşt ====
bandûra hizrên Zerdeşt, bi taybetî, weke pêşketinna demê û piştre ku derketina li hemû dînên mazin ên yek-xwûdayî jî bûya. Têgihiştina qancî û xirabiyê li gor wê têgihiştina dûalîsma Zerdeşt, li wan bûya. Ji wê wirdetir jî, hizrên felsefîk ên ku hatina û pêşketina, li wan jî, bandûraka mazin ya van hizrên Zerdeşt bûya. Bi taybetî, [[Dûalîsma Zerdeşt]], bandûra wê di hemûyan de heya. gelekan ji wan, weke felefeyên demî ku î ro jî bi bandûrî navê wan heya û bahse wan tê kirin, êdî weke [[Kartenyennism]]ê û hwd heta ku tê û digihijê Kant û Hegel û hwd, li ser hemûyan bandûra hizrên wî heya. Ji ber wê bandûrê bûya ku Mirovên weke Niczhe rabûna û bi navî wî pirtûk nivîsandina.

Di roja me de, bandûra hizrên Zerdeşt, hem di dînan de bê û hem jî di hizir û têgihiştinên felsefîk de bê, hebûna xwe diparêzê. Zerdeşt ji ber ku bi tememî û saf felsefe çêkir û hanî ser ziman, ew bandûra wî mazin bû. Ji deme wî, heta ku were vê demê, dem bi dem mirov karê bandûra wî bêne ser ziman. Pêşketinên di demên berî zayinê de ku li girêkk û dora wê li Athîna û hwd bûn, dîsa bandûra hizrên Zerdeşt heya. Bi taybetî, şopa dûalîsma Zerdeşt, mirov karê ji gelek aliyan ve wê bibîne. Dûalîsm, di roja me de, weke xetaka têgihiştinê ku jê sûd hatiya girtin û pergalîya demokratik jî tê pêşxistin a.

=== Zend-avesta û Şawîtandina wê ===
Zend-avesta, li ser bi hezaran ayar(çerm)ên sawalan hatiya nivîsandin û hatiya parastin. Lê ew parastin, heta ku Îskenderê mezin ku di deme ku hata [[Kurdistan]]ê û kurdan ji ber kirinên wî yên xadar paşnavê &quot;Zerqerneyn&quot;tiyê pêvekirin, wê bimêne. Îskenderê mezin, di deme ku tê Kurdistanê, talanaka mazin dike. Hingî, çi dikeve berî wî de di şawitêne û xira dike. Di wê demê de, zend-avesta ji aliyê wî ve tê şawitandin. Piştre, hinek beşên wê yên ku hin dînê piştî wî re ku di aqilê xwe de girtibûn, nivîsandibûn. Lê di wê demê de, [[Îskenderê Mezin]], hemû nivîsên zend-avesta şawitand.

== Zerdeşt û felsefa zerdeştî ==
Demek pir kevn berê li welatê Medan, nêzîkî gola Ormiyê gundekî piçûk hebû. Li vî gundî malbateke bi navê Spîtama dijiya. Ji vê malbatê re kurek çêbû. Dê û bavê wî navê Zerdeşt lê kirin. Dema Zerdeşt ji dayik dibe, nagirî, dikene. Yên ku vê bûyerê dibînin ecêb dimînin, lewra tu carî ne tiştek weha dîne û ne jî bihîstine. Li ser vê bûyerê gund dibe du ber. Hinek dibêjin; &quot;Dê ev zarok bibe mirovekî mezin, û dê ji gelê me re bibe rêber” û ji kêfa dilerizin.

Li aliyê din jî hin kes hene ku xwedî ramanên xerab in. Metran û Karapana (Rahîbên olên Mithra û Daevayê ne) didibêjin; &quot;Ev zarok dê mezin bibe, gel li pey wî biçe û dê ola me têk biçe; ji me re tu text û tac nemîne&quot;. Ji tirsa vê yekê dikevine nav hizran, xwe ji Zerdeşt dûr dixin û di nav gel de fesadî û gelaciyan dikin. Piştî çend rojan keşîş li hev dicivin û diçin mala bavê Zerdeşt Poruşaspa û jê re dibêjin; &quot;Poruşaspa, em zanist û rêberên hemû xwedawendan û olan hatine ba te, da ku em te hişyar bikin! Dema kurê te ji dayîk bûye negiriyaye û wek hacûcan keniye. Ev ne nîşanên baş in. Li gor remlên (falên) me di pêşerojê de ev kurik dê ola me ji holê rake û em ê malwêran bibin. Divê tu kurê xwe bikujî!...&quot;

Pourşaspa yek ji alîgirê ola Daeva ye. Li gor baweriya ola Daeva &quot;Bingeha başî û xerabiyê yek e. Mirov çiqas rêz li başiyê bigre divê mirov hewqas rêz ji xerabiyê re jî bigre”. Dema ku qurbana ji Xwedayan re pêşkêş dikirin cudayî nedikirin navbera wedayê baş û yê xerab. Ji bo ku tofan û sosret neyên serê wan, ji Xwedayê xerab re bêtir rêz digirtin.

Pouruşaspa neçar mabû, nedixwest ku kurê xwe bikuje. Lê li aliyekî kurê wî û li aliyê din jî baweriya wî hebû. Zext û zora keşîşan û a gel jî serbarê ser bû.

Dotira rojê Pouruşaspa li meydana gund agirek mezin û geş dada. Gundî hemû hatibûn wir. Pouruşaspa bi bejna Zerdeştê piçûk girt û kurik avêt nav agir. Agirê pîroz Zerdeşt neşewitand û parast. Gundî û keşîş mat mabûn û ji vê ecêba giran bawer nedikirin.

Keşîş ji inta xwe nedihatine xwar: &quot;Çi dibe bila bibe pêwîst e ku Zerdeşt were kuştin&quot;. Roja din Zerdeşt birin nav garana ga û gamêşan. Bi sedan ga û gamêş li meydaneke civandin. Zerdeşt danîn nav meydanê da ku ga û gamêş pê lê bikin û bikujin. Gamêşekî xurt hat li ser Zerdeşt sekinî û ew ji binpêkirinê parast. Dîsa tiştek bi Zerdeşt nehatibû. Li ser vê bûyerê keşîş û matran hîn bêtir tirsiyan.

Piştî çend mehên din, dîsa xwestin Zerdeşt bikujin. Li derveyê gund şikefteke tarî û kûr hebû. Dêlegurek har li wir dijiya. Zerdeşt birin li ber şikeftê danîn da ku dêlegur bê û Zerdeşt bixwe. Dêlegurê ew nexwar û hemand heta ku diya Zerdeşt Bêrîvan (Dughdova) hat û Zerdeşt bir malê.

Zerdeşt êdî bûbû xortek 15 salî. Di serê wî de gelek pirs hebûn, digot: ”Gelo, ez kî me? Çima he me? Jiyan çi ye? Çima mirov dimire? Piştî mirinê jiyanek din heye? Kê ev asîman çêkiriye û van stêrkan tê de bi cîh kiriye? Ax, hewa, av û agir! Kê ev ji bo çi çêkirine? Xerabî û başî çi ne û çima hene? Ev pirs tu tebat nedidane Zerdeşt. Keşîş û metranan jî êdî hew dikarîbûn bersiva pirsên Zerdest bidin. Ji xwe bersivên wan, ji pirsên Zerdeşt re nedibûne çare! Keşîş û metran êdî ji ber Zerdeşt ketibûne emanê û jê direviyan. Piştî Zerdeşt dît kesî ku bikaribe bersiva pirsên wî bide nîne, biryara xwe da û bi xwe ket nav lêkolînan. Lewra diviya bû ku bersivên van pirsan bidîta.

Rojên wî di nav daristanan de, li ser dar û beran, bi çûk û ajelên din re derbas dibûn. Bi şev jî li ser stêrkan lêkolin dikir. Herweha li ser suriştê, element, av, agir, hewa û axê jî lêkolîn dikirin.

Keşîş û matranan, li gor olên xwe, ji her tiştekî re Xwedayekî pejirandibû. Wek Xwedayê rojê Mîthra Xwedayê avê Anahîta, Xwedayê meyê û evînê Haoma(Homa), Xwedayê xêr û Şêr dihebandin. Ji Xwedayan re mirov û ajelan qurban dikirin. Ava Haoma vedixwarin, pê serxweş dibûn û xerabiyan dikirin. Zerdeşt bi awayekî eşkere li hember wan derdiket û digot: ”Mirov pîroz in, divê neyêne qurbankirin. Ajelên ku şîr didin, ajelên ku cot dikin, ajelên bar û siwariyê hwd. divê neyêne qurbankirin. Ji bilî seremoniyan divê ava Haoma neyê vexwarin. Ava Haoma di koka xwe de pîroz e, derman e, divê ji bo serxweşbûnê neyê vexwarin. Zerdeşt wan şermezar dikir û baweriyên wan ser û binê hev dikir. Loma jî rojekê keşîş û matran li hev kom bûn û biryar dan ku Zerdeşt ji gund derxin.

Zerdeşt di 20 saliya xwe de dikeve silûsê ango înziwayê. Diçe çiyayekî bi navê Sabalan, li wir di şikefteke de dijî û li ser pirs û lêkolînên xwe hûr û kûr dibe. Bi rêya medîtasiyonê (zikr û îbadetê) li hundirê xwe dinêre. Li dij nefsê têdikoşe. Paşê digihîje radeyek wisa ku êdî dikare analîza lêkolînên xwe bike.

”Di nav mirov de başî û xerabî heye. Başî û xerabî herdem bi hev re di nav şer de ne”. Zerdeşt mirovan dike sê beş: Laş, hiş, giyan (ruh). Laş: Laş ji elementan pêk tê. Goşt û hestî ji axê ne. Piştî mirinê, laş li rastiya xwe vedigere û car din dibe ax. Xwîn û ava di laş de jî herweha li rastiya xwe vedigerin û car din dibine av. Nefes ji hewayê ye. Piştî mirinê ew jî li xwe vedigere û dibe hewa. Tîn ango enerjiya di laşê mirovan de ku dibe sedema tevgera laş, xwîn û nefesê jî, herweha li rastiya xwe vedigere. Hiş: Hiş dibe sedema înkarnasîyonê û hesabê roja pasîn (qiyametê). Di jiyana piştî mirinê de, mirov çi kiribe, bi rêya hiş ew tişt derdikevin pêşiya mirov. Eger mêr başî kiribe, başiya wî dibe beden û dikeve şiklê keçikeke ciwan û rind û derdikeve hemberî wî. Eger xerabî kiribe, ew xerabî jî dibe beden û dikeve şiklê keçikeke gelek ne xweşik û derdikeve hemberî wî. Ji bo jinan jî heman tişt dibe. Başiya wan di bedena xortekî ciwan û rind de, xerabiya wan jî di bedena xortekî gemar, pîs û şindokê mêran de derdikeve hemberî wan. Bi laş re hiş jî dimire. Giyan: Ew ji bedenê cudatir e û ne element e. Giyan ji Ahura Mazda ye û nemir e. Roja dawî, ew jî li rastiya xwe vedigere û dibe Ahura Mazda. Piştî mirina Zerdeşt dê giyan bibe sedema bingeha feylozofiyê.

Li ser siruştê jî dibêje; ”Her tiştek (madde û antî madde) ku di siruştê de hene, wek ben bihev ve girêdayî ne.Lawazî an têkçûna tiştekî, bandorê li ser tiştên ji derveyê xwe ve jî dike. Belê Zerdeşt ekolojiyê di wê demê de kefş kiribû. Li ser stêrkan jî weha dibêje: ”Sîstemeke xwedawendî li asîman heye. Her tişt bi hev ve girêdayî ye û di nav ger û guherînê de ye. Mirina stêrkekî, destpêka stêrk an jî stêrkên din e.” Ji bo dinyayê jî weha dibêje: ”Dinya (telus) wek hêkê ye. Zerika hêkê ax(erd) e, sipîçka li dor zerikê jî hewa û tiştên din in. Qalikê hêkê jî wek zirx ji bo parastina Dinyayê ye.

Mîthraniyan digot ”Hor (Roj) Xweda ye û navê wî jî Mîthra ye. Her tişt wî afirandiye”. Zerdeşt ev bawerî jî ser û bin dikir û digot: Mîthra, Hor bingeha jiyana li dinyayê ye. Ji ber germî û rohniya xwe pîroz e lê ne Xweda ye. Yê ku Mithra, Horê jî afirandiye heye.

Di gerdûnê (kosmos) de sîstemek heye. Madde û antî madde di nav tevlihevî ango kaosekî de ne. Di nav vê tevliheviyê de jî sistemek heye. Ev tişt di mirov bi xwe de jî heye. Zerdeşt ji gerdûnê re dibêje Mazda (mezin û zanist). Zerdeşt, Mazda wek beden dibîne galaks, stêrk, siruşt(xweza), mirov, ajel, nebat û antî madde jî herweha. Her tiştek mîna perçeyek ji Mazd dibîne û weha dibêje; ”Mazd, makro kosmos e. Mirov jî mîkro kosmos in. Di kosmosê de çi hebe di mirov bi xwe de jî heman tişt heye. Bingeh yek e. Ahura Mazda jî, Ahrîman (bereveciyê Ahura Mazda ye, kana fesadî û xerabiyê ye) jî di mêjiyê mirov de ne”.
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avakerên dînan]]
[[Kategorî:Mêr]]
[[Kategorî:Mirovê olê]]
[[Kategorî:Zerdeştî]]</text>
      <sha1>lsgdm8yxl8ykbs134c5zab94eqgjj8v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Xelat (pirtûk)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2502</id>
    <revision>
      <id>2063193</id>
      <parentid>2053706</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T14:38:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir.)</comment>
      <origin>2063193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13092" sha1="5edslwyg4ksxmvov1ihv9037eakbpxe" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
{{Paqij bike|tarîx=adar 2024}}
{{Şêwaz|tarîx=gulan 2024}}
{{Agahîdank pirtûk
| sernav             = Xelat
| wêne               = Xelat.jpg
| mezinahiyawêne     = 160px
| binwêne            = 
| nivîskar           = [[Sedat Yurtdaş]]
| pêşgotin           = 
| şêwe               = [[Çîrok]]
| welat              = [[Tirkiye]]
| cîh                = [[Stenbol]]
| sernivîser         = 
| ziman              = [[Kurdî]] ([[Kurmancî]])
| dîrok              = Sermawez [[2002]]
| weşanxane          = [[Weşanên Sî]]
| rûpel              = 80
| wêneçêker          = 
| ISBN               = 975-6560-24-X
}}
'''''Xelat''''' pirtûka pêşîn a kurteçîrokan a [[Sedat Yurtdaş]] e.

== Rexne ==
Rexneya sereke weke hemû pirtûkan, encama lêkolîna li ser aliyê rêzimanê ye. Ev rexne hem ji weşanên SÎ re ye, hem ji nivîskar re.

a- Dema li dawiya her çîrokekê dîroka nivîsa çîrokê hatiye nivîsîn, navê mehan &quot;êlûn&quot;, &quot;[[hezîran]]&quot; hatine nivîsîn. Ên din rast in. Divê hejmar, navê mehan, rojan û tiştên wiha qet ji bin destê redaqsiyonên nefilitin.

b- Kumika (ê, î, û) dema kêm dimînin, mirov difikire; gelo xwestine çi bêjin.

c- Nivîskar divê li gotinên erebî baş haydar bûna û di rêzimanê de serî biêşanda. Rêziman bingeha wêjeyê ye.

d- Di vê pirtûka çîrokan de &quot;rengê dewrê&quot; gotareke xweş û balkêş be jî, ne di cih de ye ku di nav kurteçîrokan de bê weşandin. Jixwe pirtûk bixwe bi teknîkên cuda tevlihev e, ev jî zêde ye.

=== Nirxandin ===

Li gor dîrokê rêzkirina çîrok û nivîsan ev e:

{{Dîrok|28|Adar|2002}}, {{Dîrok|15|hezîran|2001}}, {{Dîrok|2|îlon|2001}}, 2 kanûna pêşîn 2001, {{Dîrok|9|sibat|2002}}, {{Dîrok|6|sibat|2001}}, {{Dîrok|2|Gulan|2002}}

Rêzkirina wan çima? Em ê çima wan li gor vê rêzê bixwînin û li gor rêza dîroka wan a nivîsandinê nexwînin? Weşanxane û nivîskar nivîs ligor xweşiya wan rêz kiriye, an li gor teknîka wan? Gelo li gor teşeyên wan, an jî li gor mijara wan kirine rêzê?

Di pirtûkên wisa de, heke wê çîrok ne li gor rêza dîroka afirandinê be, divê li gor nihêrîneke wêjeyî be.

Du çîrok; &quot;Ez&quot; û &quot;Tu&quot;. Teşeyê vegotina &quot;Ez&quot;ê ji hemû çîrokên din çêtir, balkêştir nûtir e. Lê &quot;Tu&quot; ne wisa ye.

Pirtûk bi &quot;Ez &quot; dest pê dike û bi &quot;Tu&quot; diqede. Ev xaleke balkêş e. Lê hundirê wê nehatiye tijekirin. Mijara &quot;Ez&quot; û &quot;Tu&quot; bi ser hev de naçin, teşeyê wan jî bi ser hev de naçin. &quot;Tu&quot; kêmasiyeke wêjeyî ya &quot;Ez&quot;ê temam nekiriye, dereke vala danegirtiye û ji navê wan pê ve tu tiştek têkiliyê di nava herduyan de ava nake.

Çi tîne hişê mirov? Mirov dibêje qey &quot;Ez&quot; û &quot;Tu&quot; du aliyên bi hev re têkîldar û cuda hatine nivîsîn. Lê na. Ev valahiyek e.

Heke &quot;Tu&quot; bi teşeyê &quot;Ez&quot;ê bûna, qewareya wan nêzî hev bûna û meraqeke mayî temam kiribûna, an jî tiştekî nehatiye hişê mirov bikira, serkeftî bû û pirtûk digihaşte qadeke cuda.

EZ
Piştî xwendina vê nivîsê em pirsekê ji xwe, ji zanebûna xwe ya wêjeyî dipirsin. &quot;Gelo ev nivîs çi ye, çîrok e? Heke na, ev çi ye? Çi nivîseke xweş e. We bihîstiye gelek caran tê gotin ku wêjevan ew e ku bikaribe ketina peleke payizê bike rûpelek, du rûpel, deh rûpel... ... Bi rastî ketina peleke payizê dibe çîrokek jî. Lê ma nabe romanek jî? Erê, dibe. Lê çend rûpel? Bi rastî çîrok û roman ne bi rûpelan in, bi ziman, mijar, teşe û hûnandinê ne. Me got çi nivîseke xweş e &quot;Ez&quot;. Lê çîrok e , an na? Lehengek heye, ew jî &quot;Ez&quot; bixwe ye.&quot;Ez&quot; ê çîrokê ye. Wekî din? Divê em bêjin ku wekî din navê pismamekî bibore jî, leheng di bîra xwe tîne. Wekî din kes tune. Mijar çi ye? Hinek hatine serîdana &quot;wî&quot;. Wî jî bersiv daye wan. Encam ji alî &quot;wan&quot; ve tune. Ji alî &quot;wî&quot; ve diyar e. Qewirandina &quot;wan&quot; encama mijarê ye. Nexwe ew kesên qewirandî jî leheng in winda, nediyar in. &quot;Ez&quot; çîrokeke xweş e. Çîroka weşîna pela payizê bixwe ye. Sedat Yurtdaş zimanê kurdî xweş xebitandiye. Mirov li pey xwe kaş dike dibe heta dawiya çîrokê. Teşe jî xweş e. Ji alî teşeyê ev ev heye. Çîrok ne ji serî de dest pê dike. Ma ne bi qewirandinekê dest pê dike. Nexwe berî qewirandinê hatina hinekan jî heye. Berî wê jî heye. Qey destpêkeke mijarê jî heye. Nivîsandina van gişan ne pêwist e. Wî jî nenivîsiye û çîrok ji serî de dest pê nake. Çîrok bi bersivekê dest pê dike. Serê çîrokê winda ye û qet nayê vegotin. Li pey hev bersiv dubare dibe.

-- Hûn hatin ee!

-- Hûn hatin ee!

-- Hûn hatin ee!

Ma ev jî ne dubarekirina tiştekî ye. Erê. Lê nivîskar dubarekirina gotinê ne bi heman bêjeyan, bi bêje û hevokên cuda daye. Ma qey &quot;wan&quot; jî bersivek neda? Na. Ne pêwist e ku bidin. Lewre ev çîrok dirêj nebûye heta ku ew bersivê bidin. Ev çîroka 30 xulkeyî ye.

Weke ku me li jor gotiye. Leheng hew gotiye &quot;Hûn hatin ee!.&quot; Ji vê pê ve tu tiştek ne gotiye. Çi tişt hebin giş di hindur vê gotinê de ne.

Çîroka hunerê ye ku nivîskar rê dide.

Kêmasiyeke çîrokê jî heye ku em ê li ser tiştekî bibêjin. Gelo em çima çîrokan dinivîsin. Armanc çi ye?

-- Nivîsandina mijarê.

-- Nivîsandina çîrokeke bi kurdî.

-- Nivîsandina çîrokekê.

Armanca nivîskar çi be çîrok jî ew e. Armanc nivîsandina çîrokekê be, ziman, mijar, teşe, hûnandin û teknîka wêjeyî derdikeve pêş. Heke na, çîrok jî bi armancên din re dimire, bi wan najî.

Dema ku di vê çîrokê de &quot;Ez&quot; çêlî pismamê xwe dike, çîrok dikeve awakî din. Zêde neşikê jî ev kêmasî nivîskar dixirîne û çîrok bi awayekî din diqede. Dîsa jî bi qasî ku em bêjin çîrok e an na, serkeftî ye.

QERO
Piştî çîroka balkêş, çîroka Qero heye. Dema hûn bixwînin, hin bi çîrokeke balkêş î din re rûbirû dimînin. Lê piştî 7 rûpelên çîrokê diqede, çîrok dibe du çîrok. Mijara yekê jin û mêr be, mijara ya din li ser Qero ye. Qero lawê malê ye. Mijara jin û mêr li ser çêkirina zarokan e. Mijara Qero li ser &quot;qirixên&quot; Amedê ye. Di çîrokê de du mijar. Lê ji ber ku mijara yekem nepediyar e û mijara duyem dest pê kiriye, çîroka Qero ne serbixwe ye. Ne ji vê kêmasiyê bûna ev çîrok jî dê bibûya sedema guftûgoyekê. Lewre berî ku mijara yekem biqede mijara duyem dest pê dike, mijara duyem serkeftî be jî ya yekem ne serkeftî ye.

Niha di vê çîrokê de hûn mijarê çawa dibînin. Hûn dikarin bêjin ev yekmijar e. Lê gelo wisa ye, dê, bav, mamoste û du bira, bi taybetî jî Qero. Na. Ev ne rast e. Ev hemû di hundir Qero de hatine nivîsin. Qero çîrokek e.

Lê ji serî û heta ku 7 rûpel diqedin mijareke din heye. Çi ye? Mamoste û jina malê guftûgoya çêkirina zarokan dikin. Jixwe 8 zarokên male jî hene. Di rûpela 8an de çîrok fireh dibe. Kesayetiya lawê mezin tê pesindan, lê hîn mijara çîroka yekem didome. Dema ku kesayetiya Qero tê ziman, evcar nivîskar careke din dixire û mijareke din hêdî hêdî derdikeve holê, çîrokê dagir dike û Qero bi serê xwe dibe çîrokek.

Serlehengê çîrokê heta rûpela 8an dayik e.

Dûvre serleheng Qero ye, mijar qirixên Amedê ne.

Divê em wiha şîrove nekin. &quot;Çîrok li ser guftûgoyekê ye, li gor guftûgoyê zêdebûna zarokan bi mînaka Qero tê rexnekirin û yek çîrok e.&quot; Rast e. Armanc ev e. Lê çîrok ne ev e. Em li vir wêjeyê dinirxînin. Çîrok cureyekî derbirîna wêjeyê ye. Ew jî bi awayan tê nivîsîn. Hûn serbest in di warê avakirina awayekî nû de û armanca nirxandinên me jî jixwe ev e. Lê Qero çîrokeke şikestî ye. Guftûgo naqede, mamoste tiştekî naxe serê xwe û kesî din. Bûyera Qero jî dibe ku hin kesan îkna neke. Hingê wê bê gotin ku &quot;çîrok ne mecbûr e ku guftûgoyê bigihîne encamê û xwendevan îkna bike&quot;. Ev rast in. Lê li dawiyê çi ma?

Di dawiyê de ev dimîne. Teşeyekî xweş zîl daye di vê çîrokê de ku divê bê dîtin.

Armancek û du çîrok,Qero.

Du çîrok û yek mijar Qero.

Du mijar û yek çîrok Qero.

Lê ne serkeftî. Lewre ji bo serkeftina vê teşeyê dîsa zanebûneke teknîkî divê.

== NERÎMANKÊ ==
 
Ev çîrok ji alî mijara lehenga jin ve balkêş e. Çima? Wêje timî bi leheng û dilqên gundî û hwd.nabe. Divê leheng, mijar, teşe, avakarî, ziman û hêmanên çîrokan dewlemend bin. Kes ji me nikare her roj li pey hev çîrokên heman lehengan bixwîne. Ji vî alî ve çîroka kurmancî mîna heman çîrokê ye. Nerîmankê bi xebitandina jineke xwefiroş, dilînî û nêzîkatiya wê ya jiyanê û ramanên wê balkêş e. Hin kêmasiyên di vê lehengê de hatine avakirin ev in: Dema we lehengek anî ziman, rast be an jî nîgaşî be, divê danasîna we ya leheng û kirinên leheng hevûdin bigirin û mirov nebêje “ma ev leheng çawa vî karî dike, çawa van gotinan dibêje?”

Xala duyem jî dikeve nêzîkatiya mirov a [[wêje]]yê. Li gor we wêje divê mijar û lehengan li ser kîjan teoriyan ava bike? Mirov heta ku derê dikare lehengekî nîgaşî ava bike? Lehengê ku mirov ava dike gelo çi dide xwendevên. Heke wêje bi giranî xweşî, xweşkirin, xweşikî û bi vî awayî terbiye be, nexwe divê lehengeke weke Nerîmankê ku xwe difiroşe, an jî li cihên araqvexwaran her roj bi yekî re dide û distîne, dikare kesayeteke çawa mînak bide xwendevan. Heke gotinên Nerîmankê rast bin divê her jin vî karî bike. Lê civaknasî vê napejirîne. Nirxên civakan vê napejirîne. Em dest ji tevan berdin, nêzîkatiya zanistî ya hezkirin û evînê jî vê napejirîne. Gelo ev teorî çiqasî nivîskar bi xwe ve girê dide. Heke na, ma qey nivîskar heta hetayê serbest e. Civak ji bo wêjeyê çi wateyê dinimîne.

Heke mirov li gor teoriyên wêjeyî binirxîne, mirov ê li gor kîjan teoriya wêjeyî binirxîne. Civak û hîn gelek teoriyên sedsala 20 an dibêjin “divê wêje kul, keser û pirsgirêkên civakê, kêf, zewq û şahiyên ku têne jiyandin bi kar bîne.” Ev xalên reel in. Heke wêje xwe bi reelê (di wateya rastî, bi tenê rastî) ve girêde û sînor bike, nexwe qey tu tiştekî ku surrealîzm (sererastî) bide civakê tune? Bi rastî hene. Lewre hin tiştên ku îro ji me re ji rastiyê wêdetir, sererastî tên, dûvre weke rastiyên gelek balkêş derdikevin holê.

Pirsgirêka Nerîmankê ev e. Pirsgirêka “Hey Gewrê Hey” a di Mistek Jiyan a Çiya Mazî de jî ev e. Ev her du leheng divê ji nivîskarên kurdî re, bi taybetî jî ji nirxandêr û nivîskarên ku serê xwe bi teoriyên wêjeyî diêşînin tiştekî bibêjin, “divê hin tişt ji alî me ve bê zelalkin”. Lewre her cikav li gor xwe teşeyekî jî dide wêjeya dinê. Aha ev e pirsgirêkeke wêjeya kurdî.

== TERMÊN BÊXWEDÎ ==
 
Mijareke balkêş e. Çend xortên li pey keçikan , Şindoyê travestî xwe li pey ... xwe didin kuştin. Lê ji çîrokê wisa tê famkirin ku hizbil-qontra ev kuştin pêkaniye. Çîrok kêmasiyeke me jî diyar dike û vê pirsê dertîne holê: Di nava evqas bûyerên kiryar-nediyar de çima çîrokên polîsiye derneketin holê? Bersiva vê pirsê nirxandina çîrokên heyî ji derdixe holê. Nivîskarên me ji % 95 bi wêjeyê re hevnasiyek ava nekirine; bingeha wêjeyê jî bi hevnasiyê ye. Nivîskaran bêyî ku çîrokê baş binasin, romanê baş fam bikin dest bi nivîskariyê kirine. Xwendin kêm e. Nirxandin tune.

Ev çîrok jî nêzîkî sînorên xwe bûye, lê nehatiye nav sînorê çîrokeke din. Dîsa jî polîsiyeyê tîne bîra mirov.

DERIYÊ MÊRDÎN
&quot;Deriyê Mêrdîn&quot; bîranînek e. Bi rastî ev bûyerên zêrîn ên nivîskaran e. Lê hûnandin, teşe, teknîk, qeware, ziman, avakarî gelekî girîng e. Çîrok bi van hêmanên xwe radibe ser lingan. Dema ku di pirtûeke çîrokan de bîranîn, gotar û çîrok tevlihev dibin, çêfa xwe xera dike. Ev pirtûk jî wisa ye. Divê ku di van xalan de zêde baldarî hebe.

RENGÊ DEWRÊ
jixwe gotar e.

TU
Çîroka kesê yekem e ji alî teknîkê ve. Nivîskar xwe dinivîse. Lê nivîskar li vir jin e, an mêr? Aha ev xalên tevliheviyê ne. Dema di çîrokê de çêlî dewlemendiyê bû, ev nayê wateya tevliheviya xetên stûr. Xetên stûr çi ne?

-tiştên ku çîrok û romanê ji hev diqetînin.

-tiştên ku helbest û çîrokê ji hev diqetînin.

-tiştên ku çîrok û gotarên ramanî ji hev diqetînin.

-tiştên ku çîrokên rêbazeke wêjeyî ji rêbazeke din diqetînin.

-tiştên ku cureyan û awayan ji hev diqetînin.

Bi gelemperî;

Dema nivîskar serê xwe bi karê xwe re neêşîne û li pey nûbûn û mezinkirinekê neçe, klasîk bimîne û weke herkesî bike, wê li dawiya hevalên xwe bimîne û tiştekî nû li wêjeyê zêde nake. Pirtûkên wan jî zêde nayên firotin, xwendin û nirxandin. Dilê wan jî dişikê, sar dibin û gel tawanbar dikin.

Na. An nivîskar tawanbar e, an nirxandêr.

== Çavkanî ==
Nivîsa [[Rêzan Tovjîn]] ji www.nirxandin.com hatiye standin.

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên kurdî]]</text>
      <sha1>5edslwyg4ksxmvov1ihv9037eakbpxe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rewşen Bedirxan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3168</id>
    <revision>
      <id>2063186</id>
      <parentid>2062712</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T14:32:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir.)</comment>
      <origin>2063186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12000" sha1="bq6jbc3rxik5ryxjsnzvu1rtgwba804" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}}
{{Şêwaz|tarîx=gulan 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
{{External media
|align=right
|image1=[http://www.saradistribution.com/bedirkhans.htm Wêneyên malbata Bedirxan]}}

'''Rewşen Bedirxan''' (jdb. {{Dîrok|11|tîrmeh|1909}}, [[Qeyserî]], [[Tirkiye]] – m. {{Dîrok|1|hezîran|1992}}, [[Şam]], [[Sûrî]]), mamoste û [[nivîskar]]eke kurd bû. Keça [[birazî|biraziyê]] [[Bedirxan Beg|Mîr Bedirxanê Azîzî]] bû.&lt;ref&gt;[[Kamîran Haco]] (1992). Çilrojiya wefatkirina Rewşen Bedirxan. Welat, 24:1992. r. 7.&lt;/ref&gt;

Rewşen Bedirxan di {{Dîrok|11|tîrmeh|1909}} de li [[Qeyserî|Qeyseriyê]] ji dayik bûye û malbata wê di sala [[1913]]an de ji ber xebatên ramyarî nefî bûnê Rojhilata Navîn bûn. Bavê wê [[Salih Bedirxan]] e. Rewşen Bedirxan, hîndekariya xwe li Şam û Ûrdûnû berdewam kir û li Ûrdûnê bû yek ji mamosteyên jin ên dest pê dike. Rewşen, di sala [[1935]]an de bi [[Celadet Bedirxan]] re dizewice.

Rewşen Bedirxan, dibe nivîskareke kovara [[Hawar]]ê. Di sala [[1957]]an de li Yewnanistanê kongreya dijberî mêtingeriyê tê lidarxistin û di nava şeş delegeyên kurd ku pêwistê beşdarî kongreyê bibin. Tenê Rewşen Bedirxan beşdar dibe. Di [[1971]]ê de li ser daxwaza [[Mistefa Barzanî|Mistafa Berzanî]], diçe [[Başûrê Kurdistanê]] û li bajarê [[Hecî Ûmranê]] [[Yekîtiya Jinên Kurd]] saz dike. Nivîskara Rewşen Bedirxan, bi çalaktiya xwe ya di warên civakî, ramyarî û hîndekariyê de tê naskirin. Di nava berhemên Rewşen Bedirxan de gelek pirtûk û werger hene.

Di {{Dîrok|1|hezîran|1992}} de Rewşen Bedirxan jiyana xwe ji dest da.&lt;ref&gt;''Du jinên navdar Rewşen Xanim Bedir-Xan û Mîna Xanim Qadî'', [[Konê Reş]], [[kovara Pirs]] 14:1998, 43-45.&lt;/ref&gt;

== Jiyana wê ==
Piştî têkçûna Siltan Ebdulhemîd û di sala 1908an de hatina Siltan Reşîd, hîn bêhtir rewşa azadiyê pêş ve çû û efû ji girtiyan rê derket. Di wê demê de [[Mihemed Salih Bedirxan]] deh salên xwe di girtîgehê de buhurandi bû. Bi wê efûyê re ew ji zindan û girtina timî xelas bû û ew şandin bajarê Qeyseriyê.

Di roja 11ê meha tîrmeha sala 1909an de Siltan Reşad hat li ser hikûm. Di wê rojê de xwedê keçek da Salih Bedirxan. Ew keç bi xwe Rewşen Bedirxan bû. Piştî ku du salên Rewşenê li Qeyseriyê qediyan, malbata wan çûn [[Stembol]]ê; li wir gelek ji malbata Bedirxaniyan hebûn. Salih Bedirxan ji Stembolê jî berê xwe da riya [[Şam]]ê. Bavê Rewşenê bazirgan ne disekinî û bi hêz û bi hunera xwe ji bo netewê kurd dixebitî, li xwêşî û kêfa jiyanê ne dipirsî. Ew li mal û li nav û deng jî ne digeriya.

Salih Bedirxan gelek nivîs di kovar û rojnameyan de çapdikir. Daxwaza wî ya yekem ew bû di jiyanê de hişya kirin û bi pêşxistina neteweyê xwe. Ew bê westan, şev û roj li kar bû.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}}

Salih Bedirxan piştî hatina xwe ya Şamê çendekî bê kar ma. Di vê navê de [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] çêbû; mercên jiyanê pir dijwar bûn. Ji bêçarî berê xwe da kar û li zindana [[Keleha Şamê]] kar kir. Lê mixabin bi êşa [[tîfo]]yê ket û pir dirêj najot, di 30yê adara 1915an de mir. Di wê demê de temenê Rewşenê negihiştibû şeş salan.

Piştî mirina Salih Bedirxan diya wî Rewşenê ew şand dibistanê. Rewşenê piştî ko dibistana seretayî xelas kir çû dibistana mamostetiyê (Dar el-Muelîmat) û ew jî xelas kir. Rewşen bû mamoste û ji nifşên sêyem ên ko li Sûriyê dibistana mamostetî qedandî bû tê hejmartin.

Rewşen Bedirxan di sala 1925an de diçe bajarê [[Kereh]]ê (li Urdun) û li wir dibe berpirsiyara dibistanê. Di sala 1928an de vedigere Şamê, dibe mamoste û berpirsiyariya (kargîra) gelek dibistanan dike. Di sala 1934an de dibe endama komela Yekîtiya Jinan li Sûriyê. Di roja {{Dîrok|22|sibat|1935}} de bi Mîr Celadet Bedirxan rê dizewice. Bi navên Sînem û Cemşîd keç û lawek ji wan rê çêdibin.&lt;ref&gt;[[Konê Reş]] (1992). Xwedîderketina li paşerojê pêşerojê dixemilîne. Welat, 24:1992. r. 10.&lt;/ref&gt;

Di sala 1944an de li ser navê jinên Sûriyê, li Misrê beşdarî [[Kongreya Jinên Cîhanê]] bû. Jiyana Rewşen Xanimê ya niştimanî pir berfireh û kûr e; ew bi hemû hêz û ramana xwe li dijî [[kolonyalîzma Fransayê]] sekinî û piştgiriya doza erebî kir. Bi taybetî jî wê doza gelê [[Filistîn]]ê parast û wê di dibistanên ereban de mamostetî kir û gelek nivîs û gotar di kovarên erebî de weşand. Rewşen Xanim bi qasî ko li dibistanê mamoste bû, ewqas jî di xwedîkirina zarokan de mamoste bû.

Jiyana wê ya niştimanî gelek giranbuha ye; cihê serbilindî û mezinahiyê ye. Di gel ko Rewşen Xanim mamoste bû, xebata wê di behsa zindanan de, ji bo rast kirina tendûristiya keç, jin û pîrekên bê sinçî yê di girtîgehan de jî he bû. Bi aramî û bîhnfirehiya xwe dest dawête hemû aloziyên jiyanê. Lewra quretî û serşorî di ferhenga jiyana wê de ne bû. Jîna Rewşen Bedirxan neynika jîn û danûstandina Mîr Celadet Bedirxan û malbata Bedirxaniyan bû. Ew xeleka gihandina dîroka netewê xwe ya kevn û nû ye. Ew dîroka lehengiyê ya dûr û dirêj a ko bav û bapîrên wê bi sedan salan ji bo Kurdistanê kirî ne. Jiyana wê ne kêmî jiyana bav û kalên wê bû. Nimêje di warê dijwarî û zehmetiyan de piştî mirina mêrê wê Celadet Bedirxan.

Rewşen piştevana mezinahiya mîrê ronakbîran Celadet Bedirxan bû. Piştevana amadekirina kovar, pirtûk û hemû afirandinên mîr bû. Digel xebatên hêja ewê bi xwe jî di kovara [[Hawar (kovar)|Hawarê]] de dinivîsand. Rewşen Xanim di kovara Hawarê hejmar 27an de, di nivîsek xwe ya bi navê Kebanî û Mamoste de ewha dinivîse: &quot;Mêrên ko bexta neteweyan di destên xwe de dibin, li ber destên jinan xwedî dibin. Hêvojtin xwe dielimin, heta axa gorinan ji bîr ne kin û ew tim û tim li wan hikûm dikin. Ji lewre methelokê gotiye : ''Kurmê şîrî heta pîrî''.&quot;

Rewşen Bedirxan karê jina kurd ne tenê kebanî û xwedîkirina zarokan dibîne, li ba wê karê jinan ê girîng li dijî ne zaniyê şer kirin û perwerde kirina zarokan e.

Bêguman di vê xebata perwerdehiye de rolê welatperweriyê jî ji bîr ne ke. Rewşen Bedirxan bi dengekî bilind û zelâl ewha bang dike (Xwehên min ên delâl, her wekî hûn jî dizanin derdê netewê me yê mezin û xedar ne zanî ye. Ne zanî nexwêşiyek e, û dermanê wê zanîn e. Nik netewên xwedan hikûmet û dezgeh vê nexweşiyê di nexwêşxaneyên taybetî de derman dikin û ji wan nexwêşxanan rê dibêjin dibistan. Mamoste bijîşkên wan nexwêşxanan e).

Em dikarin bibêjin ko Rewşen Bedirxan, bi xebat û nivîsên xwe di pirsa jinan de çalakiyên hêja daye. Rewşen Bedirxan di gotarek xwe ya di hejmara 28an a Kovara Hawarê ya bi ne bê (Jin û bextiyariya malê) de ewha dinivîse; (Gelek jin hene bawer dikin ko rihetî û xwêşiya malê bi pere û dewlemendiyê ye. Lê ne wa ye. Sea'det û bextiyarî ne ji dewlemandan bi tenê rê ye. Xincîkên belengazan hene ku sea'det û bextiyarî, ji qesra dewlemendan bêhtir û çêtir tê de qerar digirin û bi rihetî cîh dibînin).
Rewşen Bedirxan dixwaze vê yekê bi jina Kurd bide fêhmkirin : xwêşî û bextiyarî ne pere û qesr û kaşxane in; belê xwêşî ew e gotina xwêş, danûstandin, kar û xebata ku mirov ji netew û welatê xwe rê bike. Xwêşiya jiyanê ya bi peran diqede lê xweşiya jiyanê a welatperwerî û zanînê naqede.

Ji bilî nivîsîna bi zimanê Kurdî, Rewşen Xanimê bi zimanê Erebî jî gelek nivîsar li ser Kurdan belav kiriye. Rewşen Bedirxan di sala 1971an de beşdarî Kongra Sêyemîn ya Yekîtiya Jinên Kurdistanê (li başûrê Kurdistanê) bû û bi piştgiriya xwe serketina wan parast. Di eynî salê de rûmeta endamtiya Korî Zanyarî Kurd girt û di wê demê de li ser daxwaza Korî Zanyarî Kurd çû Stenbolê. Ev çûna wê ji bo kom kirin û civandina destnivîs û pirtûkên ko di arşîv û pirtûkxaneyên Tirkan de, yên ko li ser Kurdan e bêne civandin û ji Korî Zanyarî Kurd rê bêne rê kirin bû. Bi rastî jî ev şirjawî pesindanê ye ko ew di vî karê xwe de bi zane bûn û bi bêdengî bi li ser ket.

Rewşen Xanimê di sala 1956an de, digel Dr. Nurî Dêrsimî, Hesen Hîşyar, Heyder Heyder û Osman Efendî li bajarê Helebê Komela Zanistî û Alîkariya Kurd damezrandin. Rewşen Xanim bi bîhinfirehî û aramiya xwe li dijî hemû alozî û dijwariyên jiyanê bi li ser diket.

Jiyana mirovan bi salan nayê jimartin; ne jî bi mal û milkên ko mirov li dû xwe dihêle. Jiyan bîranîna şopeke kamûranî, ciwanî, comerdî û mirovatiyê ye. Nimêje ji bo mirovên xwedî berhem, şop, têkoşîn, xebat û kar e.

Ji ber vê yekê ez dikarim bibêjim ko Rewşen Xanim ne miriye; ew ji me Heyder e û em jî pê Heyder in.
Herçiqas wê di roja {{Dîrok|01|06|1992}}an de ji nav me koçberî kir ew di dilê me de dijî. Heta roja mirînê jî ew ji bo gel û welatê xwe xebitî.

Rewşen Xanim di doşeka mirinê de ew tişt ji min rê digot : (Kurê min dema em hebûn, hûn negiha bûn ; îroj hûn giha ne ; lê mixabin em nema ne. Kurê min, ji hev hez bikin û piştgiriya hev bikin. Yek bin kurê min, bela wela ne bin).

Piştî ko ez hinekî li ser rewşa Kurdistana Başûr û li ser hilbijartinan sekinîm, Rewşen Xanimê gotina min birî û ewha got : (Kurê min, yekîtiya Kurdan bide min, ezê Kurdistanek azad bidim te).

Ev e rewşen Bedirxan, ya herdem wekî bav û kalên xwe êşa netewê xwe dikişand û qet ji bîr ne dikir. Wê mezinahiya xwe ji stûnên Birca Belek girtî bû. Rewşenbîriya xwe ji dibistana Sor, ji kaniya Cizîrî û Xanî wergirtî bû.

Piştî ko Rewşen Xanimê canê xwe spart Xwedê, -Li ser daxwaza wê û li gor sozê ko min pêre da bû - min kar û barê veşartina wê kir, û min cendekê wê ji bajarê Banyasê anî bajarê Şamê li tenişta mêrê wê Celadet û bapîrê wê Bedirxan Beg li goristana Şêx Xalidê Neqşibendî veşart. Piştî ko li mizgefta Hemo Leyla li Taxa Kurdan li ser cendekê wê limêj kirin, mderindêzên veşartinê bi beşdariya gelek ji heval û nasên malbata Bedirxaniyan û nivîskar û rewşenbîran dest pê kir. Ji ber rewşa Kurdan ya dijwar û awarte û li ser daxwaza keça wê Sînem Xanimê kesekî tu gotin û tu helbest li ser gora wê ne xwendin.

== Berhem ==
=== Berhemên wê yên çapkirî ===
# Bîranînên Jinekê, werger, ji zimanê Tirkî bo Erebû, 1951.
# Xeramî We Alamî, werger,(çîrok)ji Tirkî bo Erebî 1953.
# Bîranînên Mamosteyekî (sê pirtûk), werger, ji Tirkî bo Erebî 1954.
# Rûpelên ji Toreya Kurdî 1954.
# Nama Gelê Kurd (helbest-Goran) ji Kurdî bo Erebî 1954- ji ber rewşa siyasî navê xwe li ser vê pirtûkê ne nivîsî ye.
# Name ji Mustefa Kemal Paşa re, werger ji Tirkî bo Erebî (Ev pirtûk bi alîkariya min hat nivîsîn, çapkirin û belavkirin).
# Bîranênên Min-Salih Bedirxan-,werger ji Turkî bo Erebî. (Ev pirtûk jî bi alîkariya min hat nivîsîn, çapkirin û belavkirin).
# El-red ‘ele El-kosmopolîtiye, Mehmûd Şîniwî, werger, (ji ber hin sedemên siyasî navê xwe li ser vê pertûkê ne nivîsî).

=== Pirtûkên wê yên ne çapkirî (wendabûyî) ===
# Bîranînên jinekê (perçê duwemîn). Ev pirtûk hate çapkirin.
# Bavê min Abdulhemîd - nivîsa Ayşe keça Sultan Ebdulhemîd e.
# Bîranînên min. Destnivîs e.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* {{Ansîklopediya Kurdistanê|rewsen-bedirxan|Rewşen Bedirxan}}

{{Malbata Bedirxaniyan (Salih Beg)}}
{{Malbata Bedirxaniyan (Mehmûd Izet)}}
{{Malbata Bedirxaniyan (Mihemed Salih Bedirxan)}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1909]]
[[Kategorî:Kesên ji Qeyseriyê]]
[[Kategorî:Malbata Bedirxaniyan]]
[[Kategorî:Mirin 1986]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin]]</text>
      <sha1>bq6jbc3rxik5ryxjsnzvu1rtgwba804</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Çîn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4845</id>
    <revision>
      <id>2063366</id>
      <parentid>2059791</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T05:12:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2063366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="142162" sha1="4vqe5zl0j13sxlucuogjr83g1f5jk48" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane
}}
'''Çîn'''{{Efn|Herwiha jî wekî '''Çînistan''' wekî  tê naskirin}} an bi navê xwe yê fermî '''Komara Gel a Çînê'''{{Efn|bi [[çînî]]: 中华人民共和国, lat. ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''}} dewletekî unîter û serwer e li [[Asyaya Rojhilat]] ev ku ji avakirina wê ya 1949ê vir ve ji aliyê [[Partiya Komunîst a Çînê]] ve tê rêveberin. Çîn di cîhanê de bi nifûsa xwe ya dora 1.416 milyar&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.un.org/en/iso/cn.html |sernav=UNData app |malper=data.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; kesan, welatê herî qerebalix duyemîn ê cîhanê ye û her wiha ji aliyê rûerda xwe ya 9.600.000&lt;ref name=&quot;:11&quot;/&gt; km² re duyem welatê herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê tevahiya qadê ve jî sêyem an jî çarem welat ê herî mezin ê cîhanê ye. Li Çînê 22 parêzgeh, 5 herêma otonom, 4 şaredariyên ku bi rasterast tê birêveberin û 2 herêmên taybet ([[Hong Kong]] û [[Makao]]) ên Çînê hene ku daxwaziya wan ên serweriya [[Taywan]]ê hene.

Mirovên pêşîn di serdema paleolîtîk de gihîştin Çînê. Di hezarsala 2yem a berî zayînê de dewletên xanedanî li qada [[Çemê Zer]] derketine holê. Sedsalên 8 û 3em ên {{bz}} bûne sedema hilweşîna desthilatdariya xanedaniya [[Zhou]] û bi derketina holê ya teknîkên îdarî û leşkerî, wêje û felsefeyê re jî çêbû. Di sala 221 {{bz}} de Çîn di bin serweriya împeratorekî de bûye yek û ev yekbûn jî bûye sedema du hezar sal ên serweriya împeratoriyan. Destketiyên Çînê ev in ku di nav de îcadkirina [[barûd]]ê, [[kaxez]], çapkirin û kumpasê, damezrandina rêya hevrîşimê û avakirina [[Dîwarê Çînê|dîwarê mezin]] ên hebû. Çanda çînî geş bûye û bandorek mezin li ser herêmê û derveyî yê herêmê kiriye. Çîn di sedsala 19an de bi rêya rêze peymanên newekhev dest bi radestkirina hinek beşên welêt ji bo hêzên ewropî re kiriye. [[Şoreşa Çînê 1911|Şoreşa sala 1911an]] xanedana [[Qîng]] hilweşandiye û piştê çend salan hilweşandina vê xanedaniyê komara Çînê hatiye damezrandin. Di serdema serwerên şer de welat bêîstîqrar û parçe parçe bûye û ev yek bi sefera bakur a ku ji aliyê [[Kuomîntang]] ve ji bo yekkirina welat hate lidarxistin, bi dawî bûye.

Dema ku hêzên Kuomîntang endamên Partiya Komunîst a Çînê ji holê rakirine şerê navxweyî ya Çînê di sala 1927an de dest pê kiriye. Di sala 1937an de Împeratoriya Japonê Çînê dagir kiriye û ev yek bûye sedem ku [[Partiya Komunîst a Çînê|Partiya Kominîst a Çînê]] û Kuomîntang çeperê yekbûyî ya duyem ava bikin ku li dijî japonan şer bikin. Di sala 1949an de Partiya Komunîst a Çînê Komara Gel a Çînê ragihandiye û hikûmeta bi serokatiya Kuomîntang neçar kiriye ku vekişe girava [[Taywan]]ê. Bi yekê re welat parçe bûye û her du aliyan jî îdia dikirin ku ew hikûmeta rewa yê Çînê ne. Piştî pêkanîna reformên axê, hewldanên Partiya Kominîst a Çînê ya ji bo pêkanîna komunîzmê bi ser neketin: Gaveke mezin a pêşvebirinê berpirsiyarê xelayiya mezin a çînê bû ku bibû sedema mirina bi milyonan kesan û şoreşa çandî jî serdemeke alozî û zilmî ya li Çînê bû. Reform û vekirinên berbi derve ve ku di sala 1978an de dest pê kiriye, welat ji aboriyeke plankirî dûr xistiye û ber bi aboriyeke bazarê ve biriye û bi vî awayî bûye sedema geşbûniyeke aborî ya li Çînê.

Ji sala 1949an vir ve Çîn dewletek yekgirtî ya komunîst e û Partiya Komunîst a Çînê tenê partiya serdest a welêt e. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya [[Neteweyên Yekbûyî]] ye û endamê gelek rêxistinên piralî û herêmî ye. Çîn ku nêzîkî ji pêncan yekê aboriya cîhanê pêk tîne, duyem welatê herî dewlemend ê cîhanê ye û aboriya Çînê dema ku li gorî parîteya hêza kirînê (PHK) Çîn aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Çîn ji ber bandora xwe ê di warên [[jeopolîtîk]], [[teknolojî]], [[pîşesazî]], [[aborî]] û [[çand]]ê de, wekê hêzek super a potansiyel an jî hêza damezrandî hatiye binavkirin. Çîn bi xwarin û çanda xwe hatiye naskirin. Di heman demê de Çîn welatekî pirreng e û li welat 60 deverên mîrateya cîhanê ya [[UNESCO]]yê hene.

== Etîmolojî ==
Peyva &quot;Çîn&quot; ji sedsala 16an vir ve di çend zimanan de hatiye bikaranîn lêbelê di vê serdemê de ji hêla çînîyan bi xwe ve nehatiye bikaranîn. Koka peyvê bi rêya portekîzî, malayî û farisî ve heta peyva sanskritî Cīna ku li Hindistan a kevnar dihat bikaranîn, tê şopandin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oed.com/view/Entry/31735 |sernav=China, n.1 and adj. : Oxford English Dictionary |malper=www.oed.com |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; &quot;Çîn&quot; di wergera Richard Eden a sala 1555an a rojnameya sala 1516an a keşifgerê portekîzî Duarte Barbosa de hatiye dîtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Bikaranîna Barbosa ji zimanê farisî Chīn (چین) hatiye wergirtin ku ev jî ji zimanê sanskrîtî Cīna (चीन) hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 |sernav=the definition of China |malper=Dictionary.com |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}&lt;/ref&gt; Eslê peyva sanskritî mijara nîqaşê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Peyva Cīna cara yekem di nivîsarên destpêkê yên hindû de, di nav de Mahabharata (sedsala 3an {{bz}} - sedsala 4an {{pz}}) û Qanûnên Manu (sedsala 2a a {{bz}} - sedsala 2an {{pz}}) de hatiye bikaranîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp188_yelang_china.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.sino-platonic.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1655an de, Martino Martini pêşniyar kiriye ku peyva &quot;Çîn&quot; di dawiyê de ji navê xanedana Qin (221–206 {{bz}}) an jî ji dewleta berê ya Qin hatiye.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Her çend ev çavkanî berî vê xanedanê (ne ya dewletê) di çavkaniyên hindî de hatibe bikaranîn jî, dîsa jî di çavkaniyên cûrbecûr de tê dayîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The state and empire of Ch'in |paşnav=Bodde |pêşnav=Derk |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1986 |rr=20–102 |isbn=978-0-521-24327-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Twitchett |pêşnavê-edîtor=Denis |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/state-and-empire-of-chin/B12C4AA8DC66CA957F529B999E8C67A4 |series=The Cambridge History of China |paşnavê-edîtor2=Loewe |pêşnavê-edîtor2=Michael |doi=10.1017/CHOL9780521243278.003 }}&lt;/ref&gt;

Navê fermî yê [[dewlet]]a nûjen &quot;Komara Gel a Çînê&quot; ye (bi çînî ya hêsan: 中华人民共和国; bi çînî ya kevneşopî: 中華人民共和國; pinyin: Zhōnghuá rénmín gònghéguó). Forma kurttir &quot;Çîn&quot; e (中国; 中國; Zhōngguó) ku ji zhōng ('navendî') û guó ('dewlet') têgehek e ku di bin xanedana Zhou ya rojavayî de li gorî demesne wê ya padîşah pêşketiye, tê. Nav di belgeyên fermî de wekê hevwateya dewleta di bin Qing de dihat bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese history: a manual |paşnav=Wilkinson |pêşnav=Endymion Porter |weşanger=Published by the Harvard University Asia Center for the Harvard-Yenching Institute : Distributed by Harvard University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-674-00247-0 |çap=Rev. and enl |cih=Cambridge, Mass |series=Harvard-Yenching Institute monograph series }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Delîlên arkeolojîk nîşan didin ku homînîdên pêşîn 2,25 milyon sal berê li Çînê dijîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.archaeology.org/0001/newsbriefs/china.html |sernav=Early Homo erectus Tools in China - Archaeology Magazine Archive |malper=archive.archaeology.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}&lt;/ref&gt; Fosîlên homînîd ên mirovê pekînê, Homo erectusek ku agir bi kar aniye ku di navbera 680.000 û 780.000 sal berê de hatine destnîşankirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm |sernav=unesco.org |malper=www.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}&lt;/ref&gt; Diranên fosîlkirî yên homo sapiens (ku dîroka wan vedigere 125.000-80.000 sal berê) di şikefta Fuyanê de hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2015-10-14 |sernav=Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early' |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-34531861 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Nivîsandinên pêşîn ên bi [[zimanê çînî]] li Jiahu li dora 6600 salên {{bz}},&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2956925.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Science/Nature {{!}} 'Earliest writing' found in China |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}&lt;/ref&gt; li Damaidi li dora 6000 {{bz}},&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese writing: = Wen-tzu-hsüeh-kai-yao |paşnav=Qiu |pêşnav=Xigui |weşanger=Society for the Study of Early China Institute of East Asian Studies, University of California |tarîx=2000 |isbn=978-1-55729-071-7 |cih=Berkeley, Calif |paşnav2=Mattos |pêşnav2=Gilbert Louis |paşnav3=Norman |pêşnav3=Jerry L. |paşnav4=Qiu |pêşnav4=Xigui |series=Early China special monograph series }}&lt;/ref&gt; Dadiwan ji sala 5800 heta sala 5400 ê {{bz}} ê û Banpo ku dîroka wê vedigere hezarsala 5ê {{bz}} hebûn. Hinek zanyaran pêşniyar kirine ku sembolên Jiahuyê (hezarsala 7an a berî zayînê) pergala nivîsandinê ya herî kevin a çînî pêk tînin.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;
=== Serweriya xanedaniya destpêkê ===
[[Wêne:26120-Anyang (49086436522).jpg|thumb|Yinxu, kavilên paytexta dawiya xanedaniya Shang ew ku sedsala 14em a berî zayînê ve maye.]]
Li gorî dîroknivîsiya kevneşopî ya çînî, xanedana Xia di dawiya hezarsala 3em a berî zayînê de hatiye damezrandin ku destpêka çerxa xanedaniyê nîşan dide ku hatiye femkirin ku ev yek bingeha tevahiya dîroka siyasî ya Çînê ye. Di serdema nûjen de, dîrokîbûna Xia zêdetir rastî lêkolînan hatiye ku beşek ji vê jî ji ber sedema ku şahidiya herî kevn a zanîn a Xia ye ku hezar sal piştî roja hilweşîna wan hatiye nivîsandin. Di sala 1958an de, arkeologan cihên çanda Erlitou dîtine ku di Serdema Bronzê ya destpêkê de hebûn ku ji wê demê ve ew wekê bermahiyên Xia yên dîrokî hatine binavkirin lê ev têgîn pir caran nehatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China: a history |paşnav=Tanner |pêşnav=Harold Miles |weşanger=Hackett Pub. Co |tarîx=2009 |isbn=978-0-87220-915-2 |cih=Indianapolis }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm |sernav=The Golden Age of Chinese Archaeology - NGA |malper=www.nga.gov |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China: five thousand years of history and civilization |weşanger=City University of Hong Kong Press |tarîx=2007 |isbn=978-962-937-140-1 |çap=1 |cih=Kowloon, Hong Kong |paşnavê-edîtor=Ye |pêşnavê-edîtor=Lang |paşnavê-edîtor2=Fei |pêşnavê-edîtor2=Zhenggang |paşnavê-edîtor3=Wang |pêşnavê-edîtor3=Tianyou }}&lt;/ref&gt; Xanedaniya Shang ku bi kevneşopî piştî Xia hatiye, ya herî kevin e ku hem tomarên nivîskî yên hemdem û hem jî delîlên arkeolojîk ên bêguman ji bo xanedaniyê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of China |weşanger=Britannica Educational Publishing in association with Rosen Educational Services |tarîx=2011 |isbn=978-1-61530-181-2 |çap=1 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Pletcher |pêşnavê-edîtor=Kenneth |series=Understanding China }}&lt;/ref&gt; Şang heta sedsala 11an a berî zayînê li geliyê Çemê Zer hikumdarî kiriye û delîlên herî kevn ên zexm ên di derbarê xanedaniyê de bi qasî sala 1300 berî zayînê de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religions: beliefs and practices |paşnav=Fowler |pêşnav=Jeaneane D. |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-84519-172-6 |cih=Brighton ; Portland, Or |paşnav2=Fowler |pêşnav2=Merv |series=The Sussex library of religious beliefs and practices }}&lt;/ref&gt; Nivîsara hestiyê orakulê ku ji dora sala 1250 berî zayînê hatiye îspat kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Boltz |pêşnav=William G. |tarîx=1986 |sernav=Early Chinese writing |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1986.9979980 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=420–436 |doi=10.1080/00438243.1986.9979980 |issn=0043-8243 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Keightley |pêşnav=David N. |tarîx=1996-10-01 |sernav=Art, Ancestors, and the Origins of Writing in China |url=https://online.ucpress.edu/representations/article/doi/10.2307/2928708/82714/Art-Ancestors-and-the-Origins-of-Writing-in-China |kovar=Representations |ziman=en |cild=56 |rr=68–95 |doi=10.2307/2928708 |issn=0734-6018 }}&lt;/ref&gt; lê bi gelemperî hatiye texmînkirin ku pir kevintir e ku nûnertiya şêweya herî kevin a nivîskî ya çînî dike&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=International dictionary of historic places |weşanger=Fitzroy Dearborn Publishers |tarîx=1994 |isbn=978-1-884964-05-3 |cih=Chicago |paşnavê-edîtor=Ring |pêşnavê-edîtor=Trudy |paşnavê-edîtor2=Salkin |pêşnavê-edîtor2=Robert M. |paşnavê-edîtor3=La Boda |pêşnavê-edîtor3=Sharon }}&lt;/ref&gt; û koka rasterast ê tîpên çînî ya nûjen e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of the history of linguistics |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-958584-7 |çap=1 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Allan |pêşnavê-edîtor=Keith |series=Oxford handbooks in linguistics }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas desthilatdariya navendî ya Kurê Ezmanan hêdî hêdî ji aliyê axayên fengjian ve hatibe hilweşandin jî, Şang ji aliyê Zhou ve hatiye hilweşandin ku di navbera sedsalên 11 û 5ên {{bz}} de hikum kirine. Di dawiyê de hinek mîrektî ji xanedaniya Zhouyên qelsbûyî derdikevin holê û di serdema bihar û payîzê de 300 sal bi hev re şer kirine. Heta serdema dewletên şer ên sedsalên 5 û 3ê {{bz}} de, heft dewletên mezin û bihêz dimînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Warring States {{!}} Definition, Period, Significance, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/event/Warring-States |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema împeratoriyan ===
==== Qin û Han ====
[[Wêne:Han Expansion.png|thumb|çep|Berfirehbûna ber bi başûr ve ya Xanedaniya Han di sedsala 2an a berî zayînê de.]]
Serdema Dewletên Şer di sala 221ê {{bz}} de bi dawî bûye û piştî ku dewleta Qîn şeş dewletên din desteser dike, Çîn ji nû ve dibe yek û rêjîma serdest a otokratîk hatiye avakirin. Qiral Zheng ê Qin xwe wekê împeratorê xanedana Qin diyar dike û bûye yekem împaratorê Çînek yekgirtî. Wî reformên qanûnî yên Qin bicîh aniye ku bi taybetî di nav de standardkirina tîpên çînî, pîvan, firehiya rêyan û standartkirina diravê hebûn. Di heman demê de xanedana wî erdên eşîrên Yueyê li Guangxi, Guangdong û li bakurê Viyetnamê desteser kiriye.&lt;ref name=&quot;Twitchett1986&quot;/&gt; Xanedana Qin tenê panzdeh salan berdewam kiriye û piştî mirina împeratorê yekem di demek kurt de hilweşiyaye.&lt;ref name=&quot;Twitchett1986&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ch'in and Han empires: 221 B.C.-A.D. 220 sf ed. by Denis Twitchett and Michael Loewe |paşnav=Twitchett |pêşnav=Denis Crispin |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1986 |isbn=978-0-521-24327-8 |cih=Cambridge New York Melbourne |paşnav2=Loewe |pêşnav2=Michael |paşnav3=Fairbank |pêşnav3=John King |series=The Cambridge history of China }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lewis2007&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Early Chinese Empires: Qin and Han |paşnav=Lewis |pêşnav=Mark Edward |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-674-02477-9 |cih=Cambridge, Mass }}&lt;/ref&gt;

Piştî serhildanên berfireh ku di dema serhildanan de pirtûkxaneya împeratoriyê hatiye şewitandin, Xanedaniya Han di navbera salên 206 {{bz}} û 220 salên {{pz}} de li Çînê hukum kiriye û di nav gelê xwe de nasnameyek çandî afirandiye ku hê jî di etnonîmê çîniyên Han ên nûjen de tê bibîranîn.&lt;ref name=&quot;Twitchett1986&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lewis2007&quot; /&gt; Xanedana Hanê axa împeratoriyê bi awayekî berbiçav berfireh kiriye ku bi kampanyayên leşkerî ku gihîştin [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], Mongolya, Kore û Yunnan, Guangdong û bakurê Viyetnamê ji Nanyue vegerandine. Tevlîbûna Hanê ya li Asyaya Navendî û Sogdyayê alîkarî daye avakirina rêya bejahî ya rêya vevrîşimê ku alternatîveke rêya berê ya li ser Hîmalaya ber bi Hindistanê ve diçû bû. Di heman demê de di vê serdemê de Çîn a Hanê hêdî hêdî bûye aboriya herî mezin ê cîhana kevnar.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dahlman |pêşnav=Carl J. |paşnav2=Aubert |pêşnav2=Jean-Eric |tarîx=2001 |sernav=China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st Century. WBI Development Studies |url=https://eric.ed.gov/?id=ED460052 |kovar=eric.ed |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Tevî nenavendîbûna destpêkê ya Han û terikandina fermî ya felsefeya legalîzmê ya Qin û li cihê wê konfuçyusîzm, sazî û polîtîkayên legalîst ên Qin ji aliyê hikûmeta Han û cîgirên wê ve hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=World History: Journeys from Past to Present - VOLUME 1: From Human Origins to 1500 CE |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2013 |isbn=978-1-135-08822-4 |çap=2 |cih=Hoboken |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda A. }}&lt;/ref&gt;

==== Hersê qiraliyet, Jîn û Xanedanên bakur û başûr ====
Piştî bidawîhatina xanedaniya Han, serdemeke şer û pevçûnê ya bi navê Sê Qiraliyetê hatiye destbiserkirin ku di dawiya şer de Wei bi awayekê bilez ji aliyê xanedaniya Jîn ve hatiye hilweşandin. Bi derketina împeratorekî seqet ê li ser textê, Jîn ketiye nav şerê navxweyî û piştre pênc barbaran dest bi serhildanan dikin û li bakurê Çînê bi navê rêveberiya şazdeh dewletan hikum kirine. Xianbei wan wekê wei bakur dike yek ku împeratorê wê Xiaowen polîtîkayên apartheidê yên pêşiyên xwe berevajî kiriye û li ser gelê xwe cezakirineke tund ferz kiriye. Li başûr, general Liu Yu destjiberdana Jîn û Liu Song misoger kiriye. Navên cûrbecûr ên van dewletan wekê xanedaniyên bakur û başûr hatine guhertin û her du herêm di dawiyê de di sala 589an de ji aliyê Sui ve ji nû ve hatiye yek kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=China - Sui Dynasty, Grand Canal, Reunification {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/China/The-Sui-dynasty |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
==== Sui, Tang û Song ====
Sui Han li serweriya xwe li seranserê Çînê vegerandiye ser desthilatdariyê, çandinî, aborî û sîstema ezmûna împeratoriyê nûjen kiriye, qenala mezin ava kiriye û piştgiriya budîzmê kiriye. Lêbelê dema ku leşkeriya wan ji bo karên giştî û şerekî têkçûyî li Koreya Bakur bûye sedema nerazîbûnên berfireh, ev împeratorî bi awayekê bilez hilweşiyaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A new history of Korea |paşnav=I |pêşnav=Gi baeg |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1984 |isbn=978-0-674-61576-2 |cih=Cambridge |paşnav2=Wagner |pêşnav2=Edward Willett |paşnav3=Shultz |pêşnav3=Edward J. |paşnav4=I |pêşnav4=Gi baeg }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Chinese warfare, 300-900 |paşnav=Graff |pêşnav=David Andrew |weşanger=Routledge |tarîx=2002 |isbn=978-0-415-23954-7 |cih=London ; New York |series=Warfare and history }}&lt;/ref&gt; Di bin desthilatdariya xanedaniyên Tang û Song ên li pey hev de, aboriya Çînê, teknolojî û çanda Çînê derbasê serdemeke zêrîn bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Politics: The Genius of T’ang |paşnav=Adshead |pêşnav=S. A. M. |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=2004 |rr=30–67 |isbn=978-0-230-00551-8 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor=Adshead |pêşnavê-edîtor=S. A. M. |url=https://doi.org/10.1057/9780230005518_2 |doi=10.1057/9780230005518_2 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de xanedaniya Tang kontrola herêmên rojava û rêya hevrîşimê parastiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The economic and social history of Former Han |paşnav=Sadao |pêşnav=Nishijima |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1986 |rr=545–607 |isbn=978-0-521-24327-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Twitchett |pêşnavê-edîtor=Denis |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/economic-and-social-history-of-former-han/2C38C79DC7D76BDA4A073CAE0572086C |series=The Cambridge History of China |paşnavê-edîtor2=Loewe |pêşnavê-edîtor2=Michael |doi=10.1017/CHOL9780521243278.012 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê xanedanî di sedsala 8an de ji ber serhildana An Lushan wêran û lawaz bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Columbia chronologies of Asian history and culture |paşnav=Bowman |pêşnav=John Stewart |weşanger=New York : Columbia University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-231-11005-1 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/columbiachronolo00john }}&lt;/ref&gt; Di sala 907an de, dema ku rayedarên leşkerî yên herêmî bêserûber dibin ku Tang bi tevahî ji hev hatiye belav kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China: five thousand years of history and civilization |weşanger=City Univ. of Hong Kong Press |tarîx=2007 |isbn=978-962-937-140-1 |cih=Hong Kong |paşnavê-edîtor=City University of Hong Kong }}&lt;/ref&gt; Dema ku waliyên leşkerî yên herêmî nema dihatin birêvebirin, di sala 907an de, Tang bi tevahî hilweşiya. Xanedaniya Song di sala 960an de rewşa cudaxwaziyê bi dawî kiriye û ev yek bûye sedema hevsengiyeke hêzê ya di navbera xanedaniya Song û xanedaniya Liao de. Song di dîroka cîhanê de yekem hikûmeta ku pereyên kaxez derxistiye û yekem hikûmeta çînî bû ku hêzeke deryayî ya daîmî ava kiriye ku ji aliyê pîşesaziya keştîvaniyê ya pêşketî û bi bazirganiya deryayî ve hatibû piştgirî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicle of the Chinese emperors : the Reign-by-Reign Record of the rulers of Imperial China |paşnav=Paludan |pêşnav=Ann |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1998 |isbn=978-0-500-05090-3 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Di navbera sedsalên 10 û 11an ên {{pz}} de, nifûsa Çînê du car zêde bûye û gihîştiye li dora 100 milyon kesî ku ev zêdebûn bi piranî ji ber berfirehbûna çandiniya birinc ê li navend û li başûrê Çînê û hilberîna zêdehiyên xwarinê ya zêde pêk hatiye. Xanedana Song her wiha vejîna konfuçyusîzmê dibîne ku wekê bersivek li hemberê mezinbûna budîzmê di dema Tang de û geşbûna felsefe û huneran. Di heman demê de hemam de hunera dîtbarî û porselenê gihîştibûn astên nû yên bilind.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/essays/northern-song-dynasty-960-1127 |sernav=Northern Song Dynasty (960–1127) - The Metropolitan Museum of Art |malper=www.metmuseum.org |tarîx=2001-10-01 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en |paşnav=Art |pêşnav=Department of Asian }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Essentials of Neo-Confucianism: eight major philosophers of the Song and Ming periods |paşnav=Huang |pêşnav=Siu-chi |weşanger=Greenwood Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-313-26449-8 |cih=Westport, Conn |series=Resources in Asian philosophy and religion }}&lt;/ref&gt; Lêbelê qelsiya leşkerî ya artêşa Song ji aliyê xanedana Jîn ve hatiye dîtin. Di sala 1127an de, împerator Huizong, împerator Qinzong ê Song û paytext Bianjing di dema şerên Jin-Song de hatine desteserkirin. Paşmayên Song vekişiyan başûrê Çînê û Song li Jiankangê ji nû ve hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in China, on the eve of the Mongol invasion, 1250-1276 |paşnav=Gernet |pêşnav=Jacques |weşanger=Stanford, Calif., Stanford University Press |tarîx=1962 |isbn=978-0-8047-0720-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/dailylifeinchina00gern }}&lt;/ref&gt;

==== Yuan, Mîng û Qîng ====
[[Wêne:Badaling China Great-Wall-of-China-01.jpg|thumb|Împeratorê yekem ê Çînê, Qîn Shi Huang, bi yekkirina dîwarên Dewletên Şer ji bo avakirina Dîwarê Mezin ê Çînê navdar e. Piraniya dîwarên heyî ji serdema xanedaniya Ming e.]]
Dagirkirina Çînê ji aliyê mongolan ve di sala 1205an de bi kampanyayên li dijî Xia ya Rojava ji aliyê Cengîz Xan ve dest pê kiriye ku wî êrîşî axên Jîn kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Mongol Conquests in World History |paşnav=May |pêşnav=Timothy |weşanger=Reaktion Books |tarîx=2013 |isbn=978-1-86189-971-2 |cih=London |series=RB-Globalities }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Genghis Khan and the making of the modern world |paşnav=Weatherford |pêşnav=Jack |weşanger=Three Rivers Press |tarîx=2012 |isbn=978-0-609-80964-8 |çap= |cih=New York }}&lt;/ref&gt; Di sala 1271ê de, serokê mongolan Kubîlay Xan, xanedana Yuan ava kiriye ku di sala 1279an de bermahiyên dawîn yên xanedana Songê dagirkiriye. Berî dagirkirina mongolan, nifûsa Çîna Song 120 milyon bû ku ev hejmar di dema serjimêriya sala 1300an de daketibû 60 milyonan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=I. Démographie: An estimate of the total population of Sung-Chin China |paşnav=Ho |pêşnav=Ping-Ti |weşanger=De Gruyter |tarîx=1970-12-31 |rr=33–54 |url=https://doi.org/10.1515/9783111542737-007 }}&lt;/ref&gt; Cotkarekî bi navê Zhu Yuanzhang di sala 1368an de desthilatdariya Yuan hilweşandiye û xanedana Ming wekê Împeratoriya Hongwu damezrandiye. Di bin serweriya xanedaniya Ming de, Çîn serdemeke zêrîn a din jiyaye ku yek ji hêzên deryayî yên herî bihêz ên cîhanê û aboriyeke dewlemend û geş di nav geşbûna huner û çandê de pêş xistiye. Di vê serdemê de bû ku amîral Zheng He rêwîtiyên xezîneyên Ming li seranserê [[Okyanûsa Hindî]], heta rojhilatê Afrîkayê, birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Rice |pêşnav=Xan |tarîx=2010-07-25 |sernav=Chinese archaeologists' African quest for sunken ship of Ming admiral |url=https://www.theguardian.com/world/2010/jul/25/kenya-china |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;

Di destpêka xanedaniya Mîng de, paytexta Çînê ji Nanjîngê ji bo Pekînê hatiye veguhastin. Bi geşbûna kapîtalîzmê re, fîlozofên wekê Wang Yangmîng rexne li neo-konfuçyusîzmê kirine û bi têgehên takekesiyê û wekheviya çar pîşeyan berfireh kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Youngmin |pêşnav=Kim, |tarîx=2005 |sernav=Wang Yangming (Wang Shou-Jen) |url=http://www.iep.utm.edu/wangyang/ |kovar=Internet Encyclopedia of Philosophy |issn=2161-0002 }}&lt;/ref&gt; Tebeqeya zanyara fermî di tevgerên boykotkirina bacê de bûye hêzek piştgir a pîşesazî û bazirganiyê ku digel birçîbûn û parastina li dijî dagirkirina japonî ya Koreyê (1592–1598) û dagirkirinên Jîn ên paşîn bûye sedema westandina xezîneyê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=论明末士人阶层与资本主义萌芽的关系 |ziman=zh-cn |url=https://www.docin.com/p-378667223.html }}&lt;/ref&gt; Di sala 1644an de, Pekîn ji aliyê hevpeymaniyeke hêzên serhildêr ên gundî ve bi serokatiya Li Zicheng hatiye dagirkirin. Împeratorê Chongzhen dema ku bajar ket xwe kuştibû. Xanedaniya Mançûyî ya Qing ku wê demê bi generalê xanedaniya Ming Wu Sangui re hevalbend bû, xanedaniya Shun a kurt-temen a Lî hilweşandiye û paşê kontrola Pekîn bi dest xistibû ku bûye paytexta nû ya xanedaniya Qingê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Qing dynasty {{!}} Definition, History, &amp; Achievements |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Xanedana Qîng ku ji 1644 heta 1912an berdewam kiriye ku xanedana împeratorî ya herî dawî ya Çînê bû. Di dema derbasbûna Mîng-Qîng (1618–1683) nêzîkê 25 milyon kes jiyana xwe ji dest dane lê diyar e ku Qîng hêza împeratorî ya Çînê ji nû ve ava kiriye û geşbûnek din a hunerê daye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A short history of the world |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-511504-8 |cih=New York }}&lt;/ref&gt; Piştî ku Ming a Başûr bi dawî bûye û bi bidestxistina Xanateya Dzungarê Mongolya, Tîbetê û Sinjiang li împeratoriyê hatiye zêdekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ch'ing Inner Asia c. 1800 |paşnav=Fletcher |pêşnav=Joseph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1978 |rr=35–106 |isbn=978-0-521-21447-6 |cild=10 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Fairbank |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/ching-inner-asia-c-1800/18BE9E502CEB370F0F8F496FB1F6F443 |series=The Cambridge History of China |doi=10.1017/CHOL9780521214476.003 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de mezinbûna nifûsa Çînê ji nû ve dest pê kiriye û di demek kurt de dest bi zêdebûneke bilez a nifûsê destpêkiriye. Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku nifûsa Çîna berêmodernê du caran zêde bûye ku yek ji vê zêdebûna nifûsê di serdema Song a Bakur de bû (960–1127) û zêdebûna nifûsê ya din jî di serdema Qîng (dora 1700–1830) de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=eprints.lse.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}&lt;/ref&gt; Di serdema Qîng a Bilind de, Çîn dibe ku welatê herî bazirganî yê cîhanê bû û Çîn a împeratorî di dawiya sedsala 18an de şoreşeke bazirganî ya duyem dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China's last empire: the great Qing |paşnav=Rowe |pêşnav=William T. |weşanger=The Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-674-05455-4 |cih=Cambridge, Mass. London |series=History of imperial China }}&lt;/ref&gt; Ji aliyekî din ve otokrasiya navendî bi qismî ji bo tepeserkirina hestên li dijî-Qîng bi siyaseta nirxandina çandiniyê û sînordarkirina bazirganiyê, mîna Haijin di serdema destpêkê ya Qîng de û kontrola îdeolojîk wekê ku ji aliyê lêpirsîna edebî ve tê temsîl kirin, hatiye xurt kirin ku bûye sedema hinek rawestana civakî û teknolojîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=ming qing shi |paşnav=jiang gong tao |tarîx=2010 |isbn=978-7-5108-0062-7 |cih=bei jing |series=zhong guo tong shi }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=zhong hua tong shi |paşnav=chen zhi ping |tarîx=1996 |isbn=978-7-5360-2320-8 |cih=guang zhou }}&lt;/ref&gt;

=== Hilweşîna xanedaniya Qîng ===
[[Wêne:EightNations in1901.jpg|thumb|çep|Hevpeymaniya Heşt Neteweyan êrîşî Çînê kiribûn ku Bokserên li dijî-biyanî û piştgirên wan ên Qîng têk bibin. Wêne ji merasîmeke pîrozbahiyê di hundirê qesra împaratoriya Çînê ya li bajarê qedexekirî de piştî îmzekirina Protokola Bokser di sala 1901an de nîşan dide.]]
Di nîvê sedsala 19an de, şerên Opiumê ya bi Brîtanya û Fransayê re Çînê neçar dike ku tezmînatê bide, benderên peymanan veke ku ji bo welatiyên biyanî destûrê bide derveyî welat û Hong Kongê di bin [[peymana Nankîngê]] ya sala 1842an de ku yekem ji wan peymanên ku wekê peymanên newekhev têne binavkirin, bide Brîtanyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Asia in western and world history: a guide for teaching |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1997 |isbn=978-1-56324-264-9 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Embree |pêşnavê-edîtor=Ainslie Thomas |series=Columbia project on Asia in the core curriculum |paşnavê-edîtor2=Gluck |pêşnavê-edîtor2=Carol }}&lt;/ref&gt; [[Şerê Çîn û Japonê yê Yekem]] (1894–1895) bûye sedema windakirina bandora Çîn a Qîng a li Nîvgirava Koreyê û her wiha Taywan jî ji Japonê re dihêle.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Sino-Japanese War {{!}} 1894-1895 |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/546176/Sino-Japanese-War |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li Xanedaniya Qîng jî dest bi bêaramiyên navxweyî rû dide ku di encamê de bi deh milyonan mirov dimirin, nemaze Serhildana Lotusê Spî, Serhildana Taiping a têkçûyî de ku di salên di navbera salên 1850 û 1860an de başûrê Çînê wêran kiriye û Serhildana Dungan (1862–1877) li bakurê rojava rû daye li welat bûne sedema gelek pêvçûn û aloziyên giran. Serketina destpêkê ya Tevgera xwe bi hêzkirinê ya salên 1860î ji ber rêze têkçûnên leşkerî yên di salên 1880 û 1890î de têk çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=jin dai zhong guo wai jiao shi shi xin yan |paşnav=li en han |tarîx=2004 |isbn=978-957-05-1891-7 |cih=tai bei }}&lt;/ref&gt;

Di sedsala 19an de, dîyasporaya mezin a çînî dest pê kiriye. Ziyana ji ber koçberiyê ji ber pevçûn û karesatên wekê [[Birçîbûna Bakurê Çînê 1876-1879an]] zêde bûye ku tê de di navbera 9 û 13 milyon kes jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/4/U8480E/U8480E05.htm |sernav=Dimensions of need - People and populations at risk |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}&lt;/ref&gt; Împerator Guangxu di sala 1898an de planeke reformê amade kiriye ku monarşiyeke destûrî ya modern ava bike lê ev plan ji aliyê împeratorîçe Dowager Cixi ve hatine têkbirin. Serhildana Bokser a lidijî-biyanî ya bêbext a salên 1899 û 1901ê xanedaniyê zêdetir qels kiriye. Her çend Cixi bernameyek reforman piştgirî kiribe ku wekê reformên Qîng ên dereng têne zanîn, Şoreşa Xînhaî ya salên 1911 û 1912an dawî li xanedaniya Qîng aniye û Komara Çînê ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the modern chinese army |paşnav=Li |pêşnav=Xiaobing |weşanger=University Press of Kentucky |tarîx=2007 |isbn=978-0-8131-2438-4 |cih=Lexington }}&lt;/ref&gt; Puyî ku împeratorê dawî yê xanedaniyê bû, di sala 1912an de dest ji text a xwe yê împeratoriyê berdaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/ |sernav=The abdication decree of Emperor Puyi (1912) |malper=Chinese Revolution |tarîx=2013-06-04 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en-US |paşnav=alphahis }}&lt;/ref&gt;

=== Damezrandina Komarê û Şerê Cîhanê ya Duyem ===
Di 1ê çileya sala 1912an de Komara Çînê (ROC) hatiye damezrandin û Sun Yat-senê ji Kuomintang (KMT) wekî serokê demkî hatibû ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China: Understanding Its Past |paşnav=Tamura |pêşnav=Eileen H. |weşanger=University of Hawai'i Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-8248-1923-1 |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt6wqmz4 |paşnav2=Menton |pêşnav2=Linda K. |paşnav3=Lush |pêşnav3=Noren W. |paşnav4=Tsui |pêşnav4=Francis K. C. |paşnav5=Cohen |pêşnav5=Warren }}&lt;/ref&gt; Di adara sala 1912an de, Yuan Shikai wekê serokê hatiye diyarkirin ku generalekî berê ya Qîng ku di sala 1915an de xwe wekê împeratorê Çînê îlan kiriye. Li hember şermezarkirina gel û dijberiya artêşa xwe ya Beiyang, ew neçar dimîne ku di sala 1916an de dev ji textê berde û komarê ji nû ve ava bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Beijing: a concise history |paşnav=Haw |pêşnav=Stephen G. |weşanger=Routledge/Taylor &amp; Francis Group |tarîx=2008 |isbn=978-0-415-39906-7 |çap= |cih=London |series=Routledge studies in the modern history of Asia }}&lt;/ref&gt; Piştî mirina Yuan Shikai di sala 1916an de, Çîn ji aliyê siyasî ve perçe perçe bûye. Hikûmeta Çînê ya li Pekînê di asta navneteweyî de dihate naskirin lê bi rastî bêhêz bû ku serleşkerên herêmî piraniya axa Çînê kontrol dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Modern Chinese warfare, 1795-1989 |paşnav=Elleman |pêşnav=Bruce A. |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-21473-5 |cih=London ; New York |series=Warfare and history }}&lt;/ref&gt; Di vê heyamê de, Çîn beşdarî Şerê Cîhanê yê Yekem bûye û şahidiya serhildaneke gel a berfireh bi navê tevgera 4ê gulanê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/ |sernav=The Legacy of China’s May Fourth Movement |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en-US |paşnav=Panda |pêşnav=Ankit }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:1945 Mao and Chiang.jpg|thumb|çep|Chiang Kai-shek û Mao Zedong di sala 1945an de piştî bidawîbûna Şerê Cîhanê yê Duyem bi hev re pîroz dikin.]]
Di dawiya salên 1920î de Kuomîntang di bin serokatiya Chiang Kai-shek de bi rêze gerwerzaniyên leşkerî û siyasî yên serkevtî ku bi hev re wekê Sefera Bakur têne zanîn, dikare welêt ji nû ve bike yek perçe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China in War and Revolution, 1895-1949 |paşnav=Zarrow |pêşnav=Peter |weşanger=Routledge |tarîx=2006-06-07 |isbn=978-1-134-21977-3 |çap=0 |ziman=en |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781134219773 |doi=10.4324/9780203015629 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Chinese Revolution in the 1920s |weşanger=Routledge |tarîx=2013-10-11 |isbn=978-1-136-87310-2 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Felber |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136873102 |paşnavê-edîtor2=Grigoriev |pêşnavê-edîtor2=A.M. |paşnavê-edîtor3=Leutner |pêşnavê-edîtor3=Mechthild |paşnavê-edîtor4=Titarenko |pêşnavê-edîtor4=M.L. |doi=10.4324/9781315029542 }}&lt;/ref&gt; Kuomintang paytexta welêt veguhestiye Nanjingê û &quot;wesiyeta siyasî&quot; bicîh aniye ku qonaxek navîn a pêşketina siyasî ye ku di bernameya Sê Prensîbên Gel a Sun Yat-sen de ji bo veguherandina Çînê ji bo dewletek demokratîk a modern hatiye destnîşan kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Government and politics in Kuomintang China, 1927-1937 |paşnav=Tien |pêşnav=Hung-mao |weşanger=Stanford University Press |tarîx=1972 |isbn=978-0-8047-0812-8 |cih=Stanford, Calif }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China and democracy: the prospect for a democratic China |weşanger=Routledge |tarîx=2000 |isbn=978-0-415-92693-5 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Zhao |pêşnavê-edîtor=Suisheng }}&lt;/ref&gt; Her çiqas hevalbendî di sala 1927an de piştî ku Chiang bi tundî CCP û çepgirên din li Şanghayê tepeser kir, hilweşiyaye ku ev yek destpêka Şerê Navxweyî yê Çînê nîşan dide, Kuomintang di dema Sefera Bakur de ji bo demek kurt bi Partiya Komunîst a Çînê (CCP) re hevalbendî kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Revolutionary discourse in Maoś republic |paşnav=Apter |pêşnav=David E. |weşanger=Harvard Univ. Press |tarîx=1994 |isbn=978-0-674-76780-5 |cih=Cambridge, Mass. |paşnav2=Saich |pêşnav2=Tony }}&lt;/ref&gt; CCP di mijdara sala 1931ê de li Ruijin, Jiangxi, herêmên welêt wekê Komara Sovyet a Çînê (Jiangxi Sovyet) ragihandiye. Sovyeta Jiangsiyê di sala 1934an de ji aliyê artêşên KMT ve hatiye hilweşandin ku ev yek bûye sedem ku CCP meşa dirêj bide destpêkirin û biçe Yan'an a li Shaanxiyê. Ew ê bibe baregeha komunîstan a berî ku şerê navxweyî yê Çînê di sala 1949an de bi dawî bibe.

Di sala 1931ê de, Japon êrîşî Mançûryayê kiriye û dagir kiriye. Japon di sala 1937an de êrîşî deverên din ên Çînê dike û ev yek bûye sedema Şerê Çîn û Japon a Duyem (1937–1945) ku ev jî yek ji qadên Şerê Cîhanê ya Duyem bû. Şerê di navbera Kuomintang û CCP de hevalbendiyeke qels çêkiriye. Hêzên japonî gelek zilmên şer li dijî nifûsa sivîl kirine ku heta 20 milyon sivîlên çînî di şer de jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuclear_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: Nuclear Power: The End of the War Against Japan |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Tenê li Nanjingê di dema dagirkirina japonan de li gorî texmînan ji 40.000 heta zêdetirî 300.000 çînî hatine qirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China at War: Triumph and Tragedy in the Emergence of the New China |paşnav=van de Ven |pêşnav=Hans |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2018-02-12 |isbn=978-0-674-91952-5 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvhrd0kx |doi=10.2307/j.ctvhrd0kx }}&lt;/ref&gt; Komara Çînê, ligel Keyaniya Yekbûyî, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di deklarasyona neteweyên yekbûyî de wekê yek ji &quot;çar dewletên nezin&quot; ên hevpeymanan hatiye diyar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.unmultimedia.org/searchers/yearbook/page.jsp?volume=1946-47&amp;page=38 |sernav=UN Yearbook |malper=www.unmultimedia.org |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The United States and the origins of the cold war, 1941-1947 |paşnav=Gaddis |pêşnav=John Lewis |weşanger=Columbia University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-231-12239-9 |cih=New York |kesên-din=American Council of Learned Societies |series=Contemporary American history series }}&lt;/ref&gt; Li gel sê hêzên mezin ên din, Çîn yek ji çar hevalbendên sereke yên Şerê Cihê Duyem bû û piştre jî wekê yek ji serketîyên sereke yên şer hatiye hesibandin. Piştî radestbûna Japonan di sala 1945an de, Çîn bi awayeke serketî derdikeve lê ji ber şer wêran bûye û ji aliyê darayî ve pir lawaz bibû. Taywan, digel Penghu, radestî kontrola Komara Çînê hatiye kirin lêbelê derbasbûna vê radestkirinê bi nakok e.&lt;ref name=&quot;Feldman1991&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Constitutional Reform and the Future of the Republic of China |paşnav=Feldman |pêşnav=Harvey |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1991 |isbn=978-0-87332-880-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xCxMn-2msr8C&amp;pg=PA3 |paşnav2=Program |pêşnav2=Columbia University Taiwan Area Studies }}&lt;/ref&gt; Di hezîrana sala 1946an de şer di navbera hêzên CCP û KMT de derketiye û welat ji nû ve dest bi şerê navxweyî kiriye ku zêdetirî sê salan berdewam kiriye. Di sala 1947an de rêveberiyeke destûrî hatiye damezrandin lê ji ber şerê berdewam, gelek bendên destûra Komara Çînê li ser axa sereke nehatiye bicîhanîn.&lt;ref name=&quot;Feldman1991&quot; /&gt;

=== Komara gel a Çînê ===
[[Wêne:Mao Proclaiming New China.JPG|thumb|Merasîma damezrandina Komara Gel a Çînê di 1ê cotmeha sala 1949an de saet di 3:00ê piştî nîvro de pêk hatibû. Di vê dîmenê a jorîn de ragihandina damezrandina Komara Gel a Çînê ji aliyê Mao Zedong ve li Qada Tiananmenê hatiye ragihandin, nîşan dide.]]
Di sala 1949an de [[Partiya Komunîst a Çînê|Partiya Kominîst a Çînê]] piraniya Çînê kontrol kiriye û hikûmeta Komara Çînê xwe ji peravan ber bi Taywanê ve kişandiye. Di 1ê cotmeha sala 1949an de, serokê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) Mao Zedong li qada Tiananmen a Pekînê bi fermî Komara Gel a Çînê ragihandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/09/29/asia/china-beijing-mao-october-1-70-intl-hnk |sernav=They were born at the start of Communist China. 70 years later, their country is unrecognizable |malper=CNN |tarîx=2019-09-30 |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en |paşnav=Lee |pêşnav=Ben Westcott,Lily }}&lt;/ref&gt; Di sala 1950an de, Komara Gel a Çînê Hainan ji Komara Çînê distîne û Tibetê jî desteser dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1817&amp;dat=19500509&amp;id=FUw_AAAAIBAJ&amp;pg=3627,3301880 |sernav=The Tuscaloosa News - Google News Archive Search |malper=news.google.com |roja-gihiştinê=2026-02-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.usc.edu |roja-gihiştinê=2026-02-05 |roja-arşîvê=2013-10-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; PKÇ bi rêya tevgera reforma axê populerbûna xwe di nav cotkaran de xurt kiriye ku tê de paşguh kirina dewletê ya bidarvekirinên di navbera 1 û 2 milyon xwediyên erdê ku ji aliyê cotkar û kirêdarên berê ve pêk hatibûn, hebû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas |paşnav=Busky |pêşnav=Donald F. |weşanger=Praeger |tarîx=2002 |isbn=978-0-275-97733-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Q6b0j1VINWgC }}&lt;/ref&gt; Her çend di destpêkê de Komara Gel a Çînê bi Yekîtiya Sovyetê re hevalbendiyeke nêzîk pêk anî be jî, têkiliyên di navbera her du welatên komunîst de hêdî hêdî xira bûye û ev yek bûye sedem ku Çîn pergaleke pîşesaziyê ya serbixwe û çekên xwe yên kîmyewî pêş bixe.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=e. |pêşnav=dolan, ronald |paşnav2=library of congress. federal research division |paşnav3=matles |pêşnav3=savada, andrea |paşnav4=l. |pêşnav4=worden, robert |sernav=China : a country study / |url=https://www.loc.gov/item/87600493/ |roja-gihiştinê=2026-02-05 |xebat=The Library of Congress |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Çînê di sala 1950an de 550 milyon bû û di sala 1974an de jî gihîştiye 900 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Students and Teachers of the New China: Thirteen Interviews |paşnav=Holmes |pêşnav=Madelyn |weşanger=McFarland &amp; Company, Inc., Publishers |tarîx=2007 |isbn=978-0-7864-3288-2 |cih=Jefferson }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Great Leap Forward, projeyek pîşesazîkirinê ya mezin ê di navbera salên 1959 û 1961ê de bû sedema mirina ji 15 heta 55 milyon kesan ku piraniya wan ji ber birçîbûnê mirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=MIRSKY |pêşnav=JONATHAN |sernav=‘Tombstone: The Great Chinese Famine, 1958-1962,’ by Yang Jisheng |url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/books/review/tombstone-the-great-chinese-famine-1958-1962-by-yang-jisheng.html?nl=books&amp;emc=edit_bk_20121207 |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Communism: a very short introduction |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-955154-5 |cih=Oxford, UK |paşnavê-edîtor=Holmes |pêşnavê-edîtor=Leslie |series=Very short introductions }}&lt;/ref&gt; Di sala 1964an de, Çînê yekem bombeya xwe ya atomî ceribandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |sernav=1964: China's first atomic bomb explodes |malper=www.china.org.cn |roja-gihiştinê=2026-02-05 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1966an de, Mao û hevalbendên wî dest bi şoreşa çandî kirine ku deh sal ji sûcdarkirinên siyasî û aloziyên civakî dest pê kiriye ku heta mirina Mao ya di sala 1976an berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Oh |pêşnav=John Kie-chiang |tarîx=1994 |sernav=Korean Challenges and American Policy. Edited by Ilpyong J. Kim. New York: Paragon House, 1991. xxvi, 582 pp. $19.95. |url=https://doi.org/10.2307/2059290 |kovar=The Journal of Asian Studies |cild=53 |hejmar=4 |rr=1282–1283 |doi=10.2307/2059290 |issn=0021-9118 }}&lt;/ref&gt;

Piştî mirina Mao, çeteya çaran ji aliyê Hua Guofeng ve hatine girtin û wekê berpirsiyarê şoreşa çandî hatiye dîtin. Şoreşa Çandî hatiye şermezarkirin ku bi milyonan kes rehabîlîte bibûn. Deng Xiaoping di sala 1978an de desthilatdariyê girtiye destê xwe û ligel &quot;heşt pîr&quot;an ku endamên herî payebilind û bi bandor ên partiyê bûn, dest bi reform û vebûnê kiribûn ku reformên siyasî û aborî yên berfireh xistibûn meriyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |sernav=China and Socialism - Monthly Review Press |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |roja-arşîvê=2009-01-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090105220123/http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Reformên aborî yek ji nîşana derbasbûna Çînê ya ji aboriya plankirî bû. Çîn destûra xwe ya heyî di 4ê kanûna pêşîn a sala 1982an de pejirandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73 |sernav=The Impact of Tiananmen on China's Foreign Policy |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |roja-arşîvê=2014-04-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Di sala 1989an de, xwepêşandanên qada Tiananmenê destpêkiriye û piştre li seranserê welat berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Deng Xiaoping and the transformation of China |paşnav=Vogel |pêşnav=Ezra F. |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-674-72586-7 |çap= |cih=Cambridge, Massachusetts London, England |paşnav2=Deng |pêşnav2=Xiaoping }}&lt;/ref&gt; Jiang Zemin dibe sekreterê giştî yê PKÇyê û piştre jî dibe serokê giştî ya partiyê.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |sernav=Jiang Zemin, who guided China's economic rise, dies |malper=AP News |tarîx=2022-11-30 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Aboriya Çînê di vê demê de heft qat mezin bûye. Hong Konga Brîtanî û Makaoya Portekîzî di salên 1997 û 1999an de wekê herêmên îdarî yên taybet li gorî prensîba yek welat, du sîstem vegeriyane Çînê. Welat di sala 2001ê de tevlî rêxistina bazirganiya cîhanê bûye.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Di 16em kongreya neteweyî ya PKÇyê ya sala 2002an de, Hu Jintao li cihê Jiang wekê sekreterê giştî ya partiyê hatiye hilbijartin.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Di bin serokatiya Hu de, Çînê rêjeya bilind a mezinbûna aborî bidestxistiye ku ji Keyaniya Yekbûyî, Fransa, Almanya û Japonyayê derbas bûye û bû duyem aboriya herî mezin ê cîhanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-11-16 |sernav=Charting China's Economy: A Decade Under Hu Jintao |url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=Wall Street Journal |ziman=en-US |issn=0099-9660 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê mezinbûna aboriyê bandorek giran li ser çavkanî&lt;ref name=&quot;Cody2006&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Cody |pêşnav=Edward |tarîx=2006-01-28 |sernav=In Face of Rural Unrest, China Rolls Out Reforms |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/27/AR2006012701588.html |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-04-16 |sernav=China worried over pace of growth |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4913622.stm |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; û jîngeha welêt jî kiriye ku bûye sedema koçberiya mezin a civakî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3166 |sernav=China: Migrants, Students, Taiwan - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cody2006&quot;/&gt; Xi Jinping di 18em kongreya neteweyî ya Partiya Komunîst a Çînê ya sala 2012an de li cihê Hu wekê serokê giştî dest bi karê xwe kiriye. Piştî ku Xi hat ser desthilatê, piştê demekê dest bi operasyoneke berfireh a dijî gendeliyê kiriye ku heta sala 2022an zêdetirî 2 milyon rayedar hatibûn darizandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2018-03-20 |sernav=China's anti-corruption campaign expands with new agency |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mao and Markets: The Communist Roots of Chinese Enterprise |paşnav=Marquis |pêşnav=Christopher |weşanger=Yale University Press |tarîx=2022-11-15 |isbn=978-0-300-26883-6 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctv3006z6k |paşnav2=Qiao |pêşnav2=Kunyuan |doi=10.2307/j.ctv3006z6k }}&lt;/ref&gt; Di dema serokatiya xwe de, Xi desthilatdariya xwe xurt kiriye ku ji destpêkirina reformên aborî û siyasî ve heya wê demê nehatibû dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2022-10-23 |sernav=Xi Jinping's party is just getting started |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:China-Historic macro areas.svg|thumb|Ev nexşeya topografîk a Rojhilatê Asyayê ye bi deverên dîrokî û herêmên makro yên Çînê ve hatiye xêzkirin.]]
Erdnîgariya Çînê erdnîgariyeke nerfireh û cihêreng e ku ji çola Gobi û Taklamakan li bakurê erdnîgariya hişk bigire heya daristanên subtropîkal li başûrê şil berdewam dike. Çiyayên Hîmalaya, Karakoram, Pamîr û Tîan Shan, Çînê ji piraniya Asyaya Başûr û Asyaya Navendî vediqetînin. Çemê Yangtze û çemê Zer ku bi rêzê ve sêyem û şeşem çemên herî dirêj ên cîhanê ne ku ji deşta Tîbetê ve ber bi peravê rojhilat a bi nifûsa giran ve diherikin. Xeta perava Çînê li ser peravê Okyanûsa Pasîfîk 14.500 km dirêj bûye ku bi deryayên Bohai, deryaya Zer, deryaya rojhilatê Çînê û deryaya başûrê Çînê welat ji aliyê deryayê ve hatiye dorpêçkirin. Çîn bi rêya sinorê Qazaxistanê bi deşta Ewrasyayê ve hatiye girêdan.

Xaka Çînê di navbera hêlîpan a 18° û 54° bakur û hêlîlar a 73° û 135° rojhilat de ye. Navenda erdnîgarî ya Çînê bi monumenta navenda welat li 35°50′40.9″N 103°27′7.5″E hatiye destnîşankirin. Erdnîgariya Çînê li seranserê axa welat ya berfireh pir diguherin. Li rojhilat, li peravên deryaya Zer û deryaya rojhilat a Çînê, deştên aluvyal ên berfireh û bi qadên nifûsên zêde ne lê li qiraxên deşta mongolyaya hundir li bakur, şînahiyên berfireh serdest in. Başûrê Çînê bi gir û rêzeçiyayên nizm serdest e û di heman demê de li rojhilata navend deltayên du çemên sereke yên Çînê, memê Zer û Çemê Yangtze, hene. Çemên din ên sereke yên welat çemê Xi, Mekong, Brahmaputra û çemê Amur e. Li rojava rêzeçiyayên mezin hene ku bi taybetî rêzeçiyayên Hîmalaya li vê deverê ye. Deştên bilind di nav erdnîgariya zuha ya bakur de ye ku di nav de çolên bilind ên Taklamakan û Gobî hene, cih digirin. Çiyayê Everestê (8.848 m) ku xala herî bilind ê cîhanê ye, li ser sinorê Çîn û Nepalê bilind bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm |sernav=BBC News - Nepal and China agree on Mount Everest's height |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Xala herî nizm a welêt û sêyem a xala herî nizm a cîhanê, korta gola hişkkirî ya gola Aydingê (-154 m) ku li depresyona Turpanê cih digire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm |sernav=Lowest Places on Earth - Death Valley National Park (U.S. National Park Service) |malper=www.nps.gov |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tevî ku Çîn di navbera pênc herêmên demê ya erdnîgarî de (ji UTC+5 heta UTC+9) digire nav xwe, Çîn yek herêma demê ya neteweyî, Dema Standard a Çînê (UTC+8) bikar tîne.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.timeanddate.com/time/china/one-time-zone.html |sernav=Why Is There Only 1 Time Zone in China? |malper=www.timeanddate.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |paşnav=Buckle |pêşnav=Anne }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=About time: China's time zone |url=https://www.bbc.com/news/av/world-asia-pacific-12841280 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Ev siyaseta demê ya yekgirtî di sala 1949an de hatiye pejirandin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;
=== Avhewa ===
[[Wêne:Koppen-Geiger Map CHN present.svg|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geiger ya Çînê.]]
Avhewaya Çînê bi giranî ji aliyê demsalên hişk û musonên şil ve serdest e ku dibe sedema cûdahiyên germahiyê yên berbiçav di navbera zivistan û havînê de. Di zivistanê de bayên bakur ên ku ji deverên bilindên fireh tên sar û hişk in; di havînê de, bayên başûr ên ji deverên peravê ên li firehiyên nizm germ û şil in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Regional Climate Studies of China |weşanger=Springer |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-79242-0 |cih=Berlin London |series=Regional climate studies }}&lt;/ref&gt;

Pirsgirêkek girîng a jîngehê li Çînê berfirehbûna berdewam a çolên Çînê ye ku bi taybetî çola Gobî çoleke berfireh ya Çînê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-04-17 |sernav=Beijing hit by eighth sandstorm |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4915690.stm |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Her çiqas rêzên darên ku ji salên 1970an vir ve hatine çandin pirbûna bahozên qûmê kêm kiribe jî, hişkesaliya dirêj û pratîkên çandiniyê yên nebaş bûne sedema bahozên tozê ku di her demsala biharê de li bakurê Çînê belav dibin û piştre belavê deverên din ên Rojhilatê Asyayê dibe ku di nav de welatên wekê Japon û Kore bi bandor dibe. Kalîteya avê, erozyon û kontrolkirina qirêjiyê di têkiliyên Çînê ya bi welatên din re bûne mijarên girîng. Helîna cemedên li Hîmalayayê dibe ku ji bo bi sed milyonan mirovan bibe sedema kêmbûna avê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2008-11-24 |sernav=Himalaya glaciers melting much faster |url=http://www.nbcnews.com/id/27894721/ |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=msnbc.com |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî akademîsyenan ji bo ku guherîna avhewayê li Çînê bigihêje 1.5&amp;nbsp;°C ê divê hilberîna elektrîkê ji komirê li Çînê bêyî girtina karbonê heta sala 2045an were bidawîkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.efchina.org/Attachments/Report/report-lceg-20201210/Full-Report_Synthesis-Report-2020-on-Chinas-Carbon-Neutrality_EN.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.efchina.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |roja-arşîvê=2021-04-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210416100821/https://www.efchina.org/Attachments/Report/report-lceg-20201210/Full-Report_Synthesis-Report-2020-on-Chinas-Carbon-Neutrality_EN.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Ji ber zêdekirina hilberînê ya ji aliyê hikûmetên alîkar, statîstîkên fermî yên hikûmetê yên derbarê hilberîna çandiniyê ya Çînê de ne bêbawer hatiye ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Liu |pêşnav=Gengyuan |paşnav2=Wang |pêşnav2=Xueqi |paşnav3=Baiocchi |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=Casazza |pêşnav4=Marco |paşnav5=Meng |pêşnav5=Fanxin |paşnav6=Cai |pêşnav6=Yanpeng |paşnav7=Hao |pêşnav7=Yan |paşnav8=Wu |pêşnav8=Feng |paşnav9=Yang |pêşnav9=Zhifeng |tarîx=2020-10-13 |sernav=On the accuracy of official Chinese crop production data: Evidence from biophysical indexes of net primary production |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1919850117 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=117 |hejmar=41 |rr=25434–25444 |doi=10.1073/pnas.1919850117 |pmc=7568317 |pmid=32978301 }}&lt;/ref&gt; Piraniya Çînê xwedî keşûhewayek pir guncaw ê ji bo çandiniyê ye û welat mezintirîn hilberînerê cîhanê yê birinc, genim, bacanê sor, firingî, tirî, zebeş, ispenax û gelek berhemên din e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2021ê de, ji sedî 12ê çêregeh û zozanên daîmî yên cîhanê û her wiha ji sedî 8ê erdê çandiniyê yê cîhanê li Çînê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2023 |isbn=978-92-5-138262-2 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cc8166en |doi=10.4060/cc8166en }}&lt;/ref&gt;

=== Biyopirrengî ===
[[Wêne:Giant Panda Eating.jpg|thumb|Pandayek mezin ku yek ji sembolên herî navdar ên Çînê ku li Baregeha Panda ya Chengdu ya li Sichuanê hatiye kişandin]]
Çîn yek ji 17 welatên xwedî pirrengiya biyolojîkî ye ku du ji qadên biyolojîk ên sereke yên cîhanê, palearktîk û îndomalayayî li Çînê ye. Li gorî pîvanekê Çîn xwedî zêdetirî 34.687 cureyên ajalan û nebatan e ku ew piştî Brezîlya û Kolombiyayê Çîn sêyem welatê herî biyolojîk ê cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm |sernav=Countries with the Highest Biological Diversity |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}&lt;/ref&gt; Çîn welat alîgirê peymana cûrbecûrîya biyolojîk e ku stratejîya neteweyî û plana çalakîyê ya cûrbecûrîya biyolojîk a Çînê di sala 2010an de ji alîyê peymanê ve hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cbd.int/countries/?country=cn |sernav=Country Profiles |malper=www.cbd.int |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |paşnav=Unit |pêşnav=Biosafety }}&lt;/ref&gt;

Çîn malavanê herî kêm 551 cureyên memikdaran (sêyem cureyê herî bilind ê cîhanê),&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns |sernav=Geographic Patterns |malper=www.iucnredlist.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}&lt;/ref&gt; 1.221 cureyên çûkan (heştem),&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm |sernav=Countries with the most number of bird species |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}&lt;/ref&gt; 424 cureyên xezalkan (heftem)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm |sernav=Countries with the most number of reptile species |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}&lt;/ref&gt; û 333 cureyên amfîbîyan (heftem) dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns |sernav=Geographic Patterns |malper=www.iucnredlist.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}&lt;/ref&gt; Jiyana kovî ya li Çînê jîngeha xwe bi yek ji mezintirîn nifûsa mirovan a cîhanê re parve dike û zexteke giran li ser wan dike. Bi kêmanî 840 cureyên ajalan di bin gefê de ne, lawaz in an jî di xetereya tunebûnê de ne ku bi giranî ji ber çalakiyên mirovan ên wekî wêran kirina jîngehê, qirêjî û nêçîra ji bo xwarin, post û dermanê kevneşopî yê çînî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Infographic: Top 20 countries with most endangered species |url=https://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=MNN - Mother Nature Network |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Jiyana kovî ya di bin xetereyê de bi qanûnê tê parastin û ji sala 2019an vir ve li Çînê zêdetirî 2,750 rezervên xwezayî hene ku bi tevahî 1.470.000 km² rûber digire nav xwe ku ji sedî 15ê tevahiya erdê Çînê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/201911/16/WS5dcfb5fba310cf3e35577cdc.html |sernav=China owns 2,750 natural reserves |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-06 |paşnav=刘明 }}&lt;/ref&gt; Piraniya ajalên kovî ji herêmên çandiniyê yên navendî yên rojhilat û navenda Çînê hatine tunekirin lê li başûr û rojavayê çiyayî rewşa wan baştir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Turvey |pêşnav=Samuel T. |paşnav2=Tong |pêşnav2=Haowen |paşnav3=Stuart |pêşnav3=Anthony J. |paşnav4=Lister |pêşnav4=Adrian M. |tarîx=2013-09-15 |sernav=Holocene survival of Late Pleistocene megafauna in China: a critical review of the evidence |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379113002503 |kovar=Quaternary Science Reviews |cild=76 |rr=156–166 |doi=10.1016/j.quascirev.2013.06.030 |issn=0277-3791 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lander |pêşnav=Brian |paşnav2=Brunson |pêşnav2=Katherine |tarîx=2018 |sernav=WILD MAMMALS OF ANCIENT NORTH CHINA |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-chinese-history/article/abs/wild-mammals-of-ancient-north-china/F4887C505A7A485BA0BAE09697574565 |kovar=Journal of Chinese History 中國歷史學刊 |ziman=en |cild=2 |hejmar=2 |rr=291–312 |doi=10.1017/jch.2017.45 |issn=2059-1632 }}&lt;/ref&gt; Di 12ê kanûna sala 2006an de hatiye piştrastkirin ku Baiji nemaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Waldron |pêşnav=Anthony |tarîx=2010 |sernav=''Witness to Extinction: How We Failed to Save the Yangtze River Dolphin''. ''By'' Samuel Turvey. Oxford and New York: Oxford University Press. $29.95. xii + 234 p. + 7 pl.; ill.; index. ISBN: 978‐0‐19‐954947‐4. 2008. |url=https://doi.org/10.1086/650241 |kovar=The Quarterly Review of Biology |cild=85 |hejmar=1 |rr=98–99 |doi=10.1086/650241 |issn=0033-5770 }}&lt;/ref&gt;

Çîn zêdetirî 32.000 cureyên nebatan ên damarî heye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://worldrainforests.com/03plants.htm |sernav=Countries with the most plant species |malper=WorldRainforests.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}&lt;/ref&gt; û malavanê cûrbecûr cureyên daristanan e. Daristanên sar ên qamîşî li bakurê welêt serdest in ku malavaniya cureyên heywanan ên wekê xezal û hirçê reş ê asyayî, 120 cureyên çûkan dike. Dibe ku li binê daristanên darê çam ên avhewaya şil de darên bambu hebin. Li deverên çiyayî yên bilind ên ku darên wekê Hevrist û ''Taxus'' hene, li cihê darên Bambu, daristanên baranê hene. Daristanên subtropîkal ên ku li navend û li başûrê Çînê ye malavaniya cureyên nebatan dike ku di nav de gelek cureyên endemîk ên kêm hene. Daristanên baranê yên tropîkal û demsalî, her çend bi Yunnan û Hainanê ve sînordar bin jî, çaryeka hemî cureyên ajal û nebat ên li Çînê têne dîtin, vedihewînin. Li Çînê zêdetirî 10.000 cureyên tomarkirî yên kiyarkan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Conservation biology: voices from the tropics |weşanger=John Wiley &amp; Sons Inc |tarîx=2014 |isbn=978-1-118-67980-7 |cih=Chichester, West Sussex, UK : Hoboken, NJ |paşnavê-edîtor=Sodhi |pêşnavê-edîtor=Navjot S. }}&lt;/ref&gt;

== Rêveberî û polîtîka ==
[[Wêne:China Senate House.jpg|thumb|Hola Mezin a Gel
ku Kongreya Neteweyî ya Gel lê dicive.]]
Komara Gel a Çînê dewletek komunîst e ku ji aliyê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) ve tê rêvebirin. PKÇ bi fermî ji aliyê sosyalîzma bi taybetmendiyên çînî ve tê rêvebirin ku ew wekê marksîzma li gorî şert û mercên Çînê hatiye adaptekirin, bi nav dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-01/05/c_132082389.htm |sernav=Xi reiterates adherence to socialism with Chinese characteristics - Xinhua {{!}} English.news.cn |malper=news.xinhuanet.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Destûra bingehîn a Çînê dibêje ku Komara Gel a Çînê &quot;dewleteke sosyalîst e ku ji aliyê dîktatoriyeke demokratîk a gel ve tê birêvebirin ku ji aliyê çîna karker ve tê rêvebirin û li ser bingeha tifaqeke karker û cotkaran e&quot; ku &quot;taybetmendiya diyarkar a sosyalîzmê bi taybetmendiyên çînî ya serokatiya Partiya Komunîst a Çînê ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wei |pêşnav=Changhao |paşnav2=Hu |pêşnav2=Taige |tarîx=2025-10-28 |sernav=Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China’s Lawmaking Reforms |url=https://doi.org/10.22459/mic.10.01.2025.02 |kovar=Made in China Journal |cild=10 |hejmar=1 |doi=10.22459/mic.10.01.2025.02 |issn=2652-6352 }}&lt;/ref&gt;

Komara Gel a Çînê bi fermî xwe wekê demokrasiyekê ku bi taybetî, demokrasiyeke gel a pêvajoya tevahî ku li dora prensîba lenînîst a navendîbûna demokratîk hatiye organîzekirin, bi nav dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://decodingchina.eu/democracy/ |sernav=One moment, please... |malper=decodingchina.eu |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê welat bi gelemperî wekê dewletek otorîter a yekpartî û dîktatorî tê binavkirin ku bi hinek sinordarkirinên herî giran ên cîhanê ya di gelek warên sivîl de disekine ku di nav van de bi taybetî astengiyên li dijî azadiya çapemeniyê, azadiya civînê, avakirina azad a rêxistinên civakî, azadiya dînî û azadiya înternetê heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The perfect dictatorship: China in the 21st century |paşnav=Ringen |pêşnav=Stein |weşanger=HKU press |tarîx=2016 |isbn=978-988-8208-93-7 |cih=Hong Kong }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Qian2022&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Qian |pêşnav=Isabelle |paşnav2=Xiao |pêşnav2=Muyi |paşnav3=Mozur |pêşnav3=Paul |paşnav4=Cardia |pêşnav4=Alexander |tarîx=2022-06-21 |sernav=Four Takeaways From a Times Investigation Into China’s Expanding Surveillance State |url=https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://freedomhouse.org/country/china/freedom-world/2024 |sernav=China: Freedom in the World 2024 Country Report |malper=Freedom House |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Çîn bi berdewamî di rêza herî nizm a &quot;rejîmên otorîter&quot; de cih girtiye ku ji aliyê Endeksa Demokrasiyê ya Yekîneya Îstîxbarata Ekonomîst ve hatiye destnîşankirin û li gorî daneyên sala 2024an Çîn ji 167 welatên otorîter de di rêza 145an de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/interactive/democracy-index-2024 |sernav=The global democracy index: how did countries perform in 2024? |malper=The Economist |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hinek çavkaniyên din jî destnîşan dikin ku binavkirina Çînê wekê rêveberiyeke &quot;otorîter&quot; bi têra xwe mekanîzmayên şêwirmendiyê yên pirjimar ên ku di pergala hikûmeta Çînê de hene, rave nake.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=One and all: the logic of Chinese sovereignty |paşnav=Pang |pêşnav=Laikwan |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2024 |isbn=978-1-5036-3822-8 |cih=Stanford, California }}&lt;/ref&gt;
=== Partiya Komunîst a Çînê ===
Partiya Kominîst a Çînê partiya damezrîner û yekane ya desthilatdar a Komara Gel a Çînê ye. Li gorî rêziknameya desteya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, Kongreya Neteweyî ye ku her pênc salan carekê li welat tê lidarxistin.&lt;ref name=&quot;Ruwitch2022&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Ruwitch |pêşnav=John |tarîx=2022-10-13 |sernav=China's major party congress is set to grant Xi Jinping a 3rd term. And that's not all |url=https://www.npr.org/2022/10/13/1124553497/china-communist-party-congress-xi-jinping |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=NPR |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Kongreya Neteweyî Komîteya Navendî hildibijêre ku herî kêm salê carekê dicive. Piştre Komîteya Navendî Polîtburoya partiyê, Komîteya Daîmî ya Polîtburoyê û sekreterê giştî (serokê partiyê) ku serokatiya herî bilind a welêt e, hildibijêre.&lt;ref name=&quot;Ruwitch2022&quot; /&gt; Sekreterê giştî desthilat û desthilatdariya dawî li ser partî û dewletê di destê xwe de digire û wekê rêberê herî bilind ê Çînê kar dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Hernández |pêşnav=Javier C. |sernav=China’s ‘Chairman of Everything’: Behind Xi Jinping’s Many Titles |url=https://www.nytimes.com/2017/10/25/world/asia/china-xi-jinping-titles-chairman.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Kongreya Neteweyî her wiha Komîsyona Navendî ya Teftîşa Dîsîplînê ye ku desteya dîsîplînê ya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, hildibijêre.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/publications/the-world-today/2022-08/guide-chinese-communist-partys-national-congress |sernav=A guide to the Chinese Communist Party's National Congress {{!}} Chatham House – International Affairs Think Tank |malper=www.chathamhouse.org |tarîx=2022-08-03 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li Çînê hikûmet bi tevahî di bin kontrola Partiya Kominîst a Çînê de ye.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3133672/why-chinas-communist-party-inseparable-state |sernav=Explainer {{!}} Why China’s Communist Party is inseparable from the state |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-05-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Partiya Kominîst a Çînê erkdar kirinên di saziyên hikûmetê de kontrol dike û piraniya karbidestên payebilind ên hikûmetê endamên Partiya Kominîst a Çînê ne.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; Partiya Kominîst a Çînê di her astê hikûmetê de komîteyên xwe ava dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.congress.gov/crs-product/R46977 |sernav=China’s Political System in Charts: A Snapshot Before the 20th Party Congress |malper=www.congress.gov |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;
=== Rêveberî ===
[[Wêne:GreatHall auditorium.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji hola kongreya neteweyî ya gel a Çînê.]]
Kongreya neteweyî ya gel (KNG), bi nêzîkî 3.000 endaman xwe, wekê dezgehê herî bilind a desthilata dewletê û desthilatên yekgirtî yên dewletê vedihewîne ku sîstemek diafirîne ku hemî dezgehên dewletê, tevî serokatiyê, şûraya dewletê, komîsyona leşkerî ya navendî ya dewletê, dadgeha bilind a gel, dozgeriya bilind a gel û komîsyona çavdêriya neteweyî bi rêya navendîbûna demokratîk di bin çavdêriya kongreyê de ye. Lêbelê çavdêr pir caran vê wekê saziyeke &quot;mohra lastîkî&quot; bi nav dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/in_depth/china_politics/government/html/7.stm |sernav=BBC NEWS |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; KNG salane dicive, di heman demê de Komîteya Daîmî ya KNGê ku nêzîkî 150 endam ji delegeyên KNGê têne hilbijartin ku her du mehan carekê dicive.&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; Hilbijartin nerasterast in û ne piralî ne û namzedên li hemî astan bi qanûnê ji aliyê PKÇê ve têne kontrol kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hao |pêşnav=Mingsong |paşnav2=Ke |pêşnav2=Xiwang |tarîx=2024-03-01 |sernav=Personal Networks and Grassroots Election Participation in China: Findings from the Chinese General Social Survey |url=https://doi.org/10.1007/s11366-023-09861-3 |kovar=Journal of Chinese Political Science |ziman=en |cild=29 |hejmar=1 |rr=159–184 |doi=10.1007/s11366-023-09861-3 |issn=1874-6357 }}&lt;/ref&gt; KNG di bin kontrola PKÇê de ye û heşt partîyên din ên biçûk xwedî nûnertiya nomînal in ku di bin şertê parastina serokatiya Partiya Kominîst a Çînê (PKÇ) de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/2000/china/china009-01.htm |sernav=China: Nipped In The Bud - Background |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;

Kongreya neteweyî ya gel serokê Çînê hildibijêre ku ew nûnerê merasîmî ya dewletê ye. Serokkomarê 2026an Xi Jinping e ku di heman demê de sekreterê giştî yê Partiya Kominîst a Çînê ye û serokê komîsyona leşkerî ya navendî ye ku bi vê yekê bûye rêberê herî bilind ê Çînê û bûye fermandarê giştî yê hêzên çekdarên Çînê. Serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê 2026an Li Qiang ku serokê Çînê ye. Serokwezîr bi fermî ji aliyê serokkomar ve tê destnîşankirin û piştre re ji aliyê kongreya neteweyî ya gel ve tê hilbijartin ku ev kesên ku dibin serokwezîr bi gelemperî endamê duyem an sêyem ê komîteya daîmî ya polîtburoyê (KDP) ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wei |pêşnav=Changhao |paşnav2=Hu |pêşnav2=Taige |tarîx=2025 |sernav=Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China's Lawmaking Reforms |url=https://doi.org/10.2139/ssrn.5233909 |kovar=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.5233909 |issn=1556-5068 }}&lt;/ref&gt; Serokwezîr serokatiya endamên konseya dewletê û kabîneya Çînê dike ku ji çar cîgirên serokwezîr, endamên şêwirmendên dewletê û serokên wezîran û komîsyonan pêk tên. Mîna kongreya kel, konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê jî xwedî binbeşan e ku di nav de komîteya neteweyî ya konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê ye û di sala 2026an de ji aliyê Wang Huning ve tê birêvebirin ku endamê çarem ê komîteya sosyalîst a gel e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/what-is-the-cppcc-anyway/ |sernav=What Is the CPPCC Anyway? |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Tiezzi |pêşnav=Shannon }}&lt;/ref&gt;

Hikumeta Çînê bi pileya bilind a navendîbûna siyasî tê bireve birin lê bi nenavendîbûna aborî ya girîng ve tê karakterîze kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new China playbook: beyond socialism and capitalism |paşnav=Jin |pêşnav=Keyu |weşanger=Viking |tarîx=2023 |isbn=978-1-9848-7828-1 |cih=New York }}&lt;/ref&gt; Amûr an pêvajoyên siyasetê pir caran berî ku bi berfirehî werin sepandin li herêmê têne ceribandin ku di encamê de siyasetek çêdibe ku ceribandin û bersivê vedihewîne.&lt;ref name=&quot;Heilmann2018&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Red Swan: How Unorthodox PolicyMaking Facilitated China's Rise |paşnav=Heilmann |pêşnav=Sebastian |weşanger=The Chinese University Press |tarîx=2018 |isbn=978-962-996-827-4 |cih=Hong Kong }}&lt;/ref&gt; Bi gelemperî, serokatiya hikûmeta navendî xwe ji hinek amadekariyên polîtîkayan dûr digire ku li cihê wê torên nefermî û serdanên malperê bikar tîne ku guhertinên di rêça ceribandinên polîtîkayên herêmî an bernameyên pîlot de piştrast bike an pêşniyar bike.&lt;ref name=&quot;Brussee2023&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Social Credit: The Warring States of China's Emerging Data Empire |paşnav=Brussee |pêşnav=Vincent |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2023 |isbn=978-981-99-2188-1 |çap=1 |cih=Singapore }}&lt;/ref&gt; Rêbaza gelemperî ev e ku serokatiya hikûmeta navendî piştî ku polîtîka di astên herêmî de hatin pêşxistin, dest bi amadekirina polîtîka, qanûn, an rêziknameyên fermî dike.&lt;ref name=&quot;Brussee2023&quot; /&gt;
=== Dabeşên îdarî ===
Komara Gel a Çînê li gorî destûra dewleteke yekgirtî ye ku ji 23 parêzgeh, pênc herêmên xweser (her yek bi komeke kêmneteweyên diyarkirî), çar şaredariyên ku rasterast têne birêvebirin ku bi hev re wekî &quot;Çîn a sereke&quot; têne binavkirin û her wiha ji herêmên îdarî yên taybet ên wekê Hong Kong û Makaoyê pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://english.www.gov.cn/archive/china_abc/2014/08/27/content_281474983873401.htm |sernav=Administrative Division |malper=english.www.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Her çend ev hemî herêm ji aliyê Komara Çînê ve têne rêvebirin jî, Komara Gel a Çînê girava Taywanê wekê parêzgeha xwe ya Taywanê, Kinmen û Matsu wekê beşek ji parêzgeha Fujian dibîne û giravên ku Komara Gel a Çînê li Deryaya Başûrê Çînê kontrol dike ku wekê beşek ji parêzgeha Hainan û parêzgeha Guangdong dibîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Place, Identity, and National Imagination in Post-war Taiwan |paşnav=Chang |pêşnav=Bi-yu |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-65812-2 |cih=Hoboken |series=Routledge Research on Taiwan Series }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê erdnîgarî ve, hemî 31 beşên parêzgehên Çîn a sereke di şeş herêman bi navê Bakurê Çînê, Rojhilatê Çînê, Başûrê rojavayê Çînê, Başûrê Çîn a Navendî, Bakurê Rojavayê Çînê û Bakurê Rojhilatê Çînê hatine binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Conclusion |paşnav=Brown |pêşnav=Kerry |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=2015 |rr=208–214 |isbn=978-1-137-51009-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-137-51012-9_10 }}&lt;/ref&gt;
{| border=&quot;0&quot;
|-----
|
'''Parêzgeh'''
* [[Anhui]] (安徽)
* [[Fujian]] (福建)
* [[Gansu]] (甘肃)
* [[Guangdong]] (广东),
* [[Guizhou]] (贵州)
* [[Hainan]] (海南),  « Grava başûr»
* [[Hebei]] (河北)
* [[Heilongjiang]] (黑龙江)
* [[Henan]] (河南)
* [[Hubei]] (湖北)
* [[Hunan]] (湖南)
* [[Jiangsu]] (江苏)
* [[Jiangxi]] (江西)
* [[Jilin]] (吉林)
* [[Liaoning]] (辽宁)
* [[Qinghai]] (青海)
* [[Shaanxi]] (陕西)
* [[Shandong]] (山东), «li rojhilatê çiyê »
* [[Shanxi]] (山西), «li rojavayê çiyê»
* [[Sichuan]] (四川), «çar çem»
* [[Yunnan]] (云南), «li başûrê ewran»
* [[Zhejiang]] (浙江)
* [[Taywan (Komara Gel a Çînê )|Taywan]] (台湾)
| valign=&quot;top&quot; |
'''Herêmên xweser'''
* [[Guangxi]] (广西壮族自治区), gelê wir [[Zhuang (netewe)|zhuang]] e.
* [[Mongolya Hundir]] (内蒙古自治区)
* [[Ningxia]] (宁夏回族自治区),  gelê wir  [[Hui (netewe)|hui]] ye.
* [[Xinjiang]] (新疆维吾尔自治区),  an Turkistana Çînî,  gelê wir [[ûygûr]] e. 
* [[Tîbet]] (西藏自治区)
&lt;br /&gt;
'''Şaredarî'''
* [[Beijing]] ([[Pekîn]]) (北京)
* [[Chongqing]] (重庆)
* [[Şanghay]] (上海)
* [[Tianjin]] (天津)
&lt;br /&gt;
'''Herêmên îdarî yên taybet'''
* [[Hong Kong]] (香港)
* [[Makao]] (澳门)
|}
=== Têkiliyên derve ===
[[Wêne:Diplomatic relations of China.svg|thumb|Nexşeya têkiliyên dîplomatîk ên Çînê]]
Komara Gel a Çînê bi 179 welatên endam ên Neteweyên Yekbûyî re têkiliyên dîplomatîk bireve dibe û li 174 ji wan welatan balyozxaneyên Çînê hene. Ji sala 2024an vir ve, Çîn xwedî mezintirîn torên dîplomatîk ên cîhanê ye. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya neteweyên yekbûyî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768 |sernav=Taipei Times - archives |malper=www.taipeitimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de endamê rêxistinên navdewletî ye ku di nav wan de G20,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.g20.org/en/about-g20/ |sernav=About G20 |malper=www.g20.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Rêxistina Hevkariya Şanghayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Riyadh joins Shanghai Cooperation Organization as ties with Beijing grow |url=https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; BRICS,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Bric summit ends in China with plea for more influence |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13076229 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Lûtkeya Rojhilatê Asyayê&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |sernav=East Asia Summit |malper=eastasiasummit.asean.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Iman |pêşnav=Setiawan }}&lt;/ref&gt; û APEC hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.apec.org/about-us/about-apec |sernav=About APEC {{!}} APEC |malper=APEC |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240321185610/https://www.apec.org/about-us/about-apec |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Her wiha Çîn endam û rêberê berê yê Tevgera Bêalî ye û di heman demê de hê jî Çîn xwe wekê parêzvaneke ji bo welatên pêşketî dibîne. Ji ber ku bandora Çînê di warên jeopolîtîk, teknolojî, pîşesazî, aborî û çandê de heye, Çîn bi berfirehî wekê hêzek super a potansiyel&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/tv-shows/the-debate/20230405-macron-in-the-middle-french-president-in-china-amid-superpower-showdown |sernav=The Debate - Macron in the middle? French president in China amid superpower showdown |malper=France 24 |tarîx=2023-04-05 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/3e96c85c-7ef7-4e74-85dc-c924599293a0 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; an jî wekê hêza super a damezrandî hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iris-france.org/en/china-as-a-technological-superpower/ |sernav=China as a Technological Superpower |malper=IRIS |tarîx=2025-01-30 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=fr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cepr.org/voxeu/columns/china-worlds-sole-manufacturing-superpower-line-sketch-rise |sernav=China is the world’s sole manufacturing superpower: A line sketch of the rise |malper=CEPR |tarîx=2024-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/news/west-no-longer-afford-ignore-135424320.html |sernav=The West can no longer afford to ignore China’s superpower status |malper=Yahoo News |tarîx=2025-04-26 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Piraniya siyaseta derve ya Çînê ya niha bi fermî li ser pênc prensîbên hevjiyana aştîxwaz a serokwezîr Zhou Enlai û her wiha li ser têgeha &quot;ahengek bêyî yekrengî&quot; ye ku tevî cudahîyên îdeolojîk jî têkilîyên dîplomatîk di navbera dewletan de teşwîq dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China From the Inside Out |paşnav=KEITH |pêşnav=RONALD C. |weşanger=Pluto Press |tarîx=2009-08-20 |isbn=978-1-84964-329-0 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctt183p430 }}&lt;/ref&gt; Li gorî siyaseta xwe ya nehevbendiyê, Çîn ji xeynî peymana xwe ya parastinê bi Koreya Bakur re ti hevpeymaniyên leşkerî nagire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zhang |pêşnav=Ketian |tarîx=2025-06-02 |sernav=Alliances with Chinese characteristics? The contents and rationale of China’s strategic partnerships |url=https://doi.org/10.1057/s41311-025-00701-0 |kovar=International Politics |ziman=en |doi=10.1057/s41311-025-00701-0 |issn=1740-3898 }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatan meyla xwe dane ku Komara Gel a Çînê (KGÇ) nas bikin ku di sala 1971ê de cihê Komara Çînê ya li Neteweyên Yekbûyî girtiye. Komara Gel a Çînê bi fermî prensîba yek Çînê diparêze ku li gorî vê prensîbê, tenê dewletek serwer ê bi navê Çînê heye û Taywan jî beşek yekgirtî ya Çînê ye. Rewşa bêhempa ya Taywanê bûye sedem ku welatên ku Komara Gel a Çînê bi fermî nas dikin, &quot;siyasetên yek Çîn&quot; ên cûda bişopînin ku hinek welat bi eşkereyî rasterast îdiaya Komara Gel a Çînê ya li ser Taywanê nas dikin, hinek welatên din jî hene ku di nav wan de DYA û Japon heye ku vê yekê tenê wekê îdia qebûl dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/one-china-multiple-interpretations |sernav=One China, Multiple Interpretations |malper=ccpwatch |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Drun |pêşnav=Jessica |roja-arşîvê=2020-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200309224301/https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/One-China-Multiple-Interpretations |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:16th BRICS Summit family photograph (2024).jpg|thumb| Di 23ê cotmeha sala 2024an, Serokê Çînê Xi Jinping di 16em civîna BRICSê de li Kazan, Rûsyayê.]]
Têkiliyeke nêzîk a siyasî, aborî û leşkerî ya Çînê bi Rûsyayê re heye ku her du dewlet pir caran di Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî de bi hev re deng dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Davidson |pêşnav=Helen |tarîx=2022-03-16 |sernav=How close are China and Russia and where does Beijing stand on Ukraine? |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/16/how-close-are-china-and-russia-and-where-does-beijing-stand-on-ukraine |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-06-05 |sernav=Russia-China unity on Syria as Putin arrives in Beijing |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-18327632 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Çînê di şerê Rûsya û Ûkraynayê de piştgiriya aborî, teknolojîk û dîplomatîk daye Rûsyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Jozwiak |pêşnav=Rikard |tarîx=2025-07-13 |sernav=Beijing's Growing Boldness: China's Stance On Ukraine Sparks EU Alarm |url=https://www.rferl.org/a/beijing-growing-boldness-china-ukraine-eu-russia/33471891.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2025/07/chinas-position-on-russia-and-ukraine-is-a-warning-to-the-west-and-the-pacific/ |sernav=China’s Position on Russia and Ukraine Is a Warning to the West and the Pacific |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Pêwendiya Çînê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi aloz e ku di nav wan de têkiliyên bazirganî yên kûr hene lê cudahîyên siyasî yên girîng jî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=US-China Goods Trade Hits Record Even as Political Split Widens |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji destpêka salên 2000î vir ve, Çînê ji bo bazirganî û hevkariya dualî bi welatên afrîkî re siyasetek şopandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=A rising China counters US clout in Africa |url=https://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/article/china-and-africa-stronger-economic-ties-mean-more-migration |sernav=China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration |malper=migrationpolicy.org |tarîx=2008-08-06 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Politzer |pêşnav=Malia }}&lt;/ref&gt; Çîn bi Yekîtiya Ewropayê re têkiliyên bazirganî yên berfireh û pirreng diparêze û bûye mezintirîn hevkarê Ewropayê ya bazirganiya kelûpelan.&lt;ref name=&quot;Wolff2023&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035 |sernav=How China is increasing its influence in central Asia as part of global plans to offer an alternative to the west |malper=The Conversation |tarîx=2023-05-24 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Wolff |pêşnav=Stefan }}&lt;/ref&gt; Çîn bandora xwe li Asyaya Navendî&lt;ref name=&quot;Wolff2023&quot;/&gt; û Pasîfîka Başûr zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105 |sernav=China’s increasing political influence in the south Pacific has sparked an international response |malper=The Conversation |tarîx=2024-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Bluth |pêşnav=Christoph |paşnav2=Greene |pêşnav2=Owen }}&lt;/ref&gt; Welat bi welatên ASEANê re û aboriyên sereke yên bi Amerîkaya Başûr re têkiliyên bazirganî yên bihêz heye û mezintirîn hevkarê bazirganî ya Brezîl, Şîlî, Perû, Ûrûguay, Arjentîn û çend welatên din e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Garrison |pêşnav=Cassandra |sernav=In Latin America, a Biden White House faces a rising China |url=https://www.reuters.com/article/us-latam-usa-china-insight/in-latin-america-a-biden-white-house-faces-a-rising-china-idUSKBN28O18R |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2013an de, Çînê însiyatîfa rê û kemberê (BRI) daye destpêkirin ku însiyatîfeke mezin a avakirina binesaziyê ya gerdûnî ye ku salane bi qasî 50-100 milyar dolaran fînanse dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/articles/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |sernav=Seven years into China’s Belt and Road |malper=Brookings |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; BRI dikare bibe yek ji mezintirîn planên pêşveçûnê di dîroka nûjen de.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-china-s-belt-road-initiative |sernav=Understanding China’s Belt and Road Initiative |malper=www.lowyinstitute.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di şeş salên pêş de bi girîngî berfireh bûye û heta nîsana sala 2020an, 138 welat û 30 rêxistinên navneteweyî di nav xwe de girtiye. Ji xeynî bihêzkirina têkiliyên siyaseta derve, balê dikişîne ser avakirina rêyên veguhastinê yên bibandor, nemaze Rêya Hevrîşimê ya deryayî ku bi Rojhilata Afrîka û Ewropayê ve girêdayî ye. Lêbelê gelek deynên ku di çarçoveya bernameyê de hatine dayîn ne domdar in û Çîn bi hejmarek bangên ji bo sivikkirina deynan ji aliyê welatên deyndar ve rû bi rû maye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2007 |sernav=Africa's Silk Road : China and India's New Economic Frontier |url=https://hdl.handle.net/10986/7186 |kovar=handle.net |ziman=en-US |doi=10.1596/978-0-8213-6835-0 }}&lt;/ref&gt;
=== Hêz ===
[[Wêne:Quadruple formation of J-20 at CCAS2023 (20230724100632).jpg|thumb|çep|Balafira şer a nepenî ya nifşê 5em a Chengdu J-20 ku yek ji balefirên şer ên Çînê ye]]
Artêşa Çînê ku bi navê Artêşa Rizgariya Gel (ARG) wekê yek ji artêşên herî bihêz ên cîhanê tê dîtin û di salên 2015 û 2025an de bi awayeke bilez hatiye modernîzekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/backgrounders/chinas-modernizing-military |sernav=China’s Modernizing Military {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2020-02-05 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî prensîba &quot;partî hêzê birêve dibe&quot;, Partiya Kominîst a Çînê kontrola xwe yê mutleq a Artêşa Rizgariya Gel berdewam dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://foreignpolicy.com/2025/10/30/xi-purges-china-military-pla-ccp-power-control/ |sernav=Why Are China’s Generals So Quiet as Xi Purges Them? |malper=Foreign Policy |tarîx=2026-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Yuwen |pêşnav=Deng }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2024an vir ve artêş ji çar hêzan pêk tê ku di nav wan de hêza bejayî (PLAGF), hêza deryayî (PLAN), hêza hewayî (PLAAF) û hêza roketî (PLARF) hene. Her wiha çar baskên artêşê ya serbixwe heye ku hêza hewayî, hêza sîberfezayê, hêza piştgiriya agahdariyê û hêza piştgiriya lojîstîkî ya hevbeş hene ku sê hêzên despêkê ji hêza piştgiriya stratejîk a belavbûyî (PLASSF) hatine veqetandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://eng.chinamil.com.cn/CHINA_209163/TopStories_209189/16302105.html |sernav=Chinese PLA embraces a new system of services and arms: Defense spokesperson - China Military |malper=eng.chinamil.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; 2 milyon personelên artêşa ya çalak ên di erkê de de hene ku hejmara herî mezin a cîhanê ye. Hêz xwediyê sêyem stoka herî mezin a çekên kîmyayî yên cîhanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.visualcapitalist.com/which-countries-have-the-most-nuclear-weapons/ |sernav=Which Countries Have the Most Nuclear Weapons? |malper=Visual Capitalist |tarîx=2021-09-30 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Wallach |pêşnav=Omri }}&lt;/ref&gt; û ji aliyê tonajê ve duyem mezintirîn hêza deryayî ya cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2021/03/05/china/china-world-biggest-navy-intl-hnk-ml-dst |sernav=Analysis: China has built the world’s largest navy. Now what’s Beijing going to do with it? |malper=CNN |tarîx=2021-03-06 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Lendon |pêşnav=Brad }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas Enstîtuya Lêkolînên Aştiyê ya Navneteweyî ya Stokholmê (SIPRI) texmîn kiriye ku lêçûnên wê yên rastîn salane 314 milyar dolarê amerîkî bûn ku ev jî %12ê lêçûnên leşkerî yên cîhanî pêk tîne û %1.7ê GDPya welêt pêk tîne ku lêçûna leşkerî ya fermî ya Çînê ji bo sala 2024an bi tevahî 229 milyar dolarê amerîkî (1.67 trilyon Yuan) bû ku duyem sermiyana herî mezin a cîhanê ye. Li gorî parîteya hêza kirînê, sermiyana leşkerî ya Çînê ya sala 2024an bi qasî 567 milyar dolarê amerîkî bû. Her çiqas bi fermî du rêxistinên cuda bin jî û her du komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê endamên wan yek in, ji xeynî demên veguheztina serokatiyê û bi bandor wekê yek rêxistinê tevdigerin jî Artêşa Rizgariya Gel ji aliyê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê ya partî û dewletê ve tê birêvebirin. Serokê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê fermandarê giştî yê Artêşa Rizgariya Gel ye ku li gorî pergala berpirsiyariya serok kontrola mutleq li ser artêşê heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://asiasociety.org/policy-institute/what-chinas-new-central-military-commission-tells-us-about-xis-military-strategy |sernav=What China’s New Central Military Commission Tells Us About Xi’s Military Strategy {{!}} Asia Society |malper=asiasociety.org |tarîx=2022-10-27 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

=== Pirsgirêkên civakî û siyasî yên mafên mirovan ===
[[Wêne:Hong Kong anti-extradition bill protest (48108594957).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji xwepêşandanên Hong Kongê ya salên 2019 û 2020]]
Rewşa mafên mirovan li Çînê ji aliyê hikûmetên biyanî, ajansên çapemeniyê yên biyanî û rêxistinên sivîl ve rastî rexneyên girîng hatiye û îdia dikin ku binpêkirinên mafên sivîl ên berfireh ên wekê girtina bê darizandin, lixwe mikurhatinên bi zorê, îşkence, sînordarkirina mafên bingehîn û bikaranîna zêde ya cezayê mirinê hene.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Human rights in China |url=https://www.amnesty.org/en/location/asia-and-the-pacific/east-asia/china/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Amnesty International |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji destpêka xwe ve freedom house (mala azadiyê) di lêkolîna xwe ya azadiya li cîhanê de Çînê wekê welateke &quot;ne azad&quot; bi nav kiriye û di heman demê de Amnesty International li Çînê binpêkirinên girîng ên mafên mirovan belge kiriye.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:14&quot;/&gt; Lêbelê destûra bingehîn a Çînê dibêje ku &quot;mafên bingehîn&quot; ên welatiyan azadiya ramanê, azadiya çapemeniyê, mafê darizandineke adil, azadiya dînî, mafê dengdanê ya gerdûnî û mafên milkê vedihewîne. Lêbelê di pratîkê de, ev xal parastineke girîng li dijî darizandina cezayî ji aliyê dewletê ve peyda nakin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/world-report/2022/country-chapters/china-and-tibet |sernav=World Report 2022: Rights Trends in China |malper=Human Rights Watch |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Her çiqas hinek rexneyên li ser polîtîkayên hikûmetê û Partiya Kominîst a Gel ya desthilatdar hatine tehemûlkirin jî, Çîn di warê sansûra axaftin û agahiyên siyasî di nav welatên herî dijwar ên cîhanê de ye û vê sansûrê bi awayeke bi rêkûpêk ji bo pêşîgirtina li çalakiyên kolektîv tê bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Gary |paşnav2=Pan |pêşnav2=Jennifer |paşnav3=Roberts |pêşnav3=Margaret E. |tarîx=2013 |sernav=How Censorship in China Allows Government Criticism but Silences Collective Expression |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/abs/how-censorship-in-china-allows-government-criticism-but-silences-collective-expression/C7EF4A9C9D59425C2D09D83742C1FE00 |kovar=American Political Science Review |ziman=en |cild=107 |hejmar=2 |rr=326–343 |doi=10.1017/S0003055413000014 |issn=0003-0554 }}&lt;/ref&gt; Hikûmeta Partiya Kominîst a Çînê xwepêşandan û nerazîbûnên gel ên ku ew wekê gefek potansiyel ji bo &quot;îstîqrara civakî&quot; dibîne û tepeser dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/public/Research/Asia/1012ecran_gobelong.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.chathamhouse.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Çîn her wiha toreke çavdêriyê ya mezin a kamerayan, nivîsbarên naskirina rû, sensoran û çavdêriya teknolojiya kesane wekê amûrek kontrola civakî ya kesên ku li welêt dijîn bikar tîne.&lt;ref name=&quot;Qian2022&quot;/&gt;

Çîn bi awayeke bi rêkûpêk bi tepeserkirineke berfireh û binpêkirina mafên mirovan ê li Tibet û Xinjiangê hatiye tawanbarkirin ku hejmareke girîng ji kêmneteweyên etnîkî lê dijîn ku di nav de serkutkirinên tund ên polîsan û tepeserkirina dînî heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-06-27 |sernav=China resettles two million Tibetans, says Human Rights Watch |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23081653 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-06-29 |sernav=China steps up operations in Xinjiang |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23112177 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;
== Aborî ==
[[Wêne:Pudong Shanghai November 2017 panorama.jpg|thumb|Dimenek ji Lujiazui ya Şanghayê ku navenda aborî ya Çînê ye.]]
Çîn ji aliyê GDPya nomînal ve xwediyê duyem aboriya herî mezin a cîhanê ye û ji aliyê hêza kirînê ve jî xwediyê yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=McCurry |pêşnav=Justin |paşnav2=Kollewe |pêşnav2=Julia |tarîx=2011-02-14 |sernav=China overtakes Japan as world's second-largest economy |url=https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&amp;start=2000&amp;year_high_desc=true |sernav=GDP, PPP (current international $) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us |roja-arşîvê=2019-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&amp;start=2000&amp;year_high_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2022an vir ve, Çîn li gorî GDPya nomînal nêzîkî ji %18ê aboriya cîhanî pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=IMF |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Çîn yek ji aboriyên mezin ên cîhanê ye ku bi awayeke bilez mezin dibe ku mezinbûna Çînê ya aborî ji dema destpêkirina siyaseta reform û vekirinê di sala 1978an de hema hema bi awayeke berdewamî ji sedî 5 zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=World Bank |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&amp;locations=CN&amp;start=1961&amp;year_high_desc=true |sernav=GDP growth (annual %) - China {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên Bankeya Cîhanê, GDPya Çînê ji di sala 1978an 150 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2024an de jî gihîştiye 18.74 trilyon dolarê amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |sernav=GDP (current US$) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê GDPya nomînal a serê kesî ve, welat di rêza 78an de ye ku bi vê awayê bûye welatekî bi dahata navîn a jorîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&amp;start=2000&amp;year_high_desc=true |sernav=GDP per capita, PPP (current international $) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us |roja-arşîvê=2019-09-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&amp;start=2000&amp;year_high_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Ji 500 şîrketên herî mezin ên cîhanê, baregeha 135 ji wan li Çînê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Fortune |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Çîn di seranserê dîroka Rojhilata Asyayê û gerdûnî de yek ji hêzên aborî yên pêşeng ên cîhanê bû. Di piraniya du hezar salên borî de, welat yek ji mezintirîn aboriyên cîhanê bû ku di van serdeman de pêşketinên geşbûn û paşketinê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |sernav=Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221041/http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Ji dema ku reformên aborî di sala 1978an de dest pê kiriye, Çîn bûye aboriyeke pir cihêreng û yek ji lîstikvaneke herî bi bandorên bazirganiya navneteweyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1521/siso.2009.73.2.235 }}&lt;/ref&gt; Çîn bi fermî sîstema xwe ya aborî wekê aboriya bazara sosyalîst bi nav dike. Çîn a roja îro pir caran wekê mînakek kapîtalîzma dewletê an jî kapîtalîzma dewleta partîzanî hatiye binavkirin ku hem hêzên bazarê û hem jî dewlet di aboriyê de roleke sereke dilîzin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Margaret |paşnav2=Rithmire |pêşnav2=Meg |paşnav3=Tsai |pêşnav3=Kellee S. |tarîx=2021-09-01 |sernav=Party-State Capitalism in China |url=https://online.ucpress.edu/currenthistory/article/120/827/207/118341/Party-State-Capitalism-in-China |kovar=Current History |ziman=en |cild=120 |hejmar=827 |rr=207–213 |doi=10.1525/curh.2021.120.827.207 |issn=0011-3530 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Margaret M. |paşnav2=Rithmire |pêşnav2=Meg |paşnav3=Tsai |pêşnav3=Kellee S. |tarîx=2022-10-01 |sernav=China's Party-State Capitalism and International Backlash: From Interdependence to Insecurity |url=https://direct.mit.edu/isec/article/47/2/135/113544/China-s-Party-State-Capitalism-and-International |kovar=International Security |ziman=en |cild=47 |hejmar=2 |rr=135–176 |doi=10.1162/isec_a_00447 |issn=0162-2889 }}&lt;/ref&gt; Çîn xwedî gelek saziyên dewletê ye ku dewlet di sektorên stratejîk ên &quot;stûnî&quot; yên wekê binesazî, telekomunîkasyon, darayî, hilberîna enerjiyê û pîşesaziyên giran de serdest e.&lt;ref name=&quot;Heilmann2018&quot;/&gt; Hikûmeta Çînê ji bo rêberiya aboriya welêt planên di heyama pênc salan de derdixe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/3307338/china-adds-nearly-2-million-private-firms-first-quarter-calls-support-rise |sernav=China adds 1.98 million private firms in first quarter as calls for support rise |malper=South China Morning Post |tarîx=2025-04-22 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Karsaziya taybet pir berfireh bûye ku di sala 2025an de li Çînê nêzîkî 57 milyon karsaziyên taybet hatine tomarkirin. Li gorî amarên fermî, şîrketên taybet ji %60î zêdetir ji GDPya Çînê pêk anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=China Crackdowns Shrink Private Sector’s Slice of Big Business |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
== Demografî ==
Li gorî hêjmartina nifûsa Çînê ya sala 2020an nifûsa welat bi qasî 1.411.778.724 kes hatiye tomarkirin. Nêzîkî ji %17,95 14 salî ne an jî biçûktirin, ji %63,35 di navbera 15 û 59 salî de ne ji û %18,7e jî ji 60 salî mezintir bûn.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2010 û 2020an de, rêjeya zêdebûna nifûsê ya navînî %0,53 bû.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; Ji sala 2022an vir ve, li welêt rêjeya mirinan ji rêjeya jidayîkbûnê zêdetir bûne.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/china-population-shrinks-births-tax-condoms-868cd1ffc949af5a2e94c523e750e97e |sernav=China's population falls again as births drop to lowest rate since 1949 communist revolution |malper=AP News |tarîx=2026-01-19 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di sala 2023an de, rêjeya giştî ya zayînê wekê j 1,09 hatiye ragihandin ku di nav rêjeya herî nizm ên cîhanê de cih digire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2023-07-17 |sernav=FOLLICULAR OUTPUT RATE, FOLLICULAR-OOCYTE-INDEX, AND OOCYTE RETRIEVED PER FOLLICLE: A NARRATIVE REVIEW |url=https://doi.org/10.48047/ecb/2023.12.si6.667 |kovar=EuropeanChemicalBulletin |cild=12 |hejmar=si6 |doi=10.48047/ecb/2023.12.si6.667 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2023an de, buroya neteweyî ya statîstîkan texmîn kiriye ku nifûs welat ji sala 2021ê heta 2022an 850.000 kêm bûye ku ev yekem kêmbûna ji sala 1961ê vir ve ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-64300190 |sernav=China's population falls for first time since 1961 |malper=www.bbc.com |tarîx=2023-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sala 2025an de nifûsa Çînê bi fermî gihîştiye 1,404 milyar kesê û hêjmara jidayikbûnê 7,92 milyon zarok bûn ku ev rêjeya jidayikbûnê ya herî nizm a tomarkirî ji herî kêm a ji sala 1949an vir ve ye.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

Ji ber fikarên li ser zêdebûna nifûsê, dewleta Çînê di salên 1970î de li welat sinoreke ji bo du zarokan li ser malbatên li seranserê welat ferz kiriye û di sala 1979an de dest bi parêzvaniya sinoreke hinek hişktir a ji bo zarokek ji bo her malbatê kiriye. Lê belê ji nîvê salên 1980î pê ve, ji ber nepopulerbûna sinorên hişk, Çînê dest bi hinek îstîsnayên mezin kiriye, nemaze li deverên gundewarî yên ku di encamê de ji nîvê salên 1980an heta 2015an polîtîkayeke &quot;1,5&quot; zarokan bû; kêmneteweyên etnîkî jî ji sinorên yek zarokî azad bûn. Sistkirina din a girîng a siyasetê di meha kanûna sala 2013an de hatiye pejirandin ku yek ji dêûbavan zarokê yekane be, rê daye malbatan ku du zarokan bînin dinyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1991-01-01 |sernav=Religion in China today: policy and practice |url=https://doi.org/10.5860/choice.28-2688 |kovar=Choice Reviews Online |cild=28 |hejmar=05 |rr=28–2688-28-2688 |doi=10.5860/choice.28-2688 |issn=0009-4978 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2016an de, siyaseta yekzarokî wekê siyaseta duzarokî hatiye guhertin.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2021-05-31 |sernav=China introduces three-child policy in response to ageing population |url=https://www.abc.net.au/news/2021-05-31/china-introduces-three-child-policy/100179832 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Ji ber bi temenbûna nifûsê, di gulana sala 2021ê de polîtîkayeke sêzarokî hatiye ragihandin û di tîrmeha sala 2021ê de, hemî sinorên mezinahiya malbatê û her wiha cezayên ji bo derbaskirina wan hatine rakirin.&lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2021/07/21/china-scraps-fines-for-families-violating-childbirth-limits.html |sernav=China scraps fines, will let families have as many children as they'd like |malper=CNBC |tarîx=2021-07-21 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Cheng |pêşnav=Evelyn }}&lt;/ref&gt;

Li gorî komek zanyaran, sinorên yek zarokî bandorek zêde li ser zêdebûna nifûsê an jî zêdebûna giştî ya nifûsê nekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Feng |pêşnav=Wang |paşnav2=Cai |pêşnav2=Yong |paşnav3=Gu |pêşnav3=Baochang |tarîx=2013 |sernav=Population, Policy, and Politics: How Will History Judge China's One‐Child Policy? |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |kovar=Population and Development Review |ziman=en |cild=38 |hejmar=s1 |rr=115–129 |doi=10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |issn=0098-7921 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1086/681664 |pmc=6701844 |pmid=31431804 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê ev zanyar rastî nerazîbûnan hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Goodkind |pêşnav=Daniel |tarîx=2017-08-01 |sernav=The Astonishing Population Averted by China’s Birth Restrictions: Estimates, Nightmares, and Reprogrammed Ambitions |url=https://read.dukeupress.edu/demography/article/54/4/1375/167729/The-Astonishing-Population-Averted-by-China-s |kovar=Demography |ziman=en |cild=54 |hejmar=4 |rr=1375–1400 |doi=10.1007/s13524-017-0595-x |issn=0070-3370 }}&lt;/ref&gt; Dibe ku ev polîtîka, digel vebijarka kevneşopî ya ji bo kuran, bibe sedema nehevsengiyek di rêjeya zayendî ya di dema jidayikbûnê de.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |sernav=Shortage of girls forces China to criminalise selective abortion {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-01-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220109050146/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-01-12 |sernav=Chinese facing shortage of wives |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6254763.stm |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di hêjmartina nifûsa ya sala 2020an hatiye dîtin ku mêr ji %51.2ê nifûsa giştî pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817189.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 4) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê rêjeya zayendan a Çînê ji sala 1953an, dema ku mêr %51.8ê nifûsê pêk tînin, hevsengtir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-04/28/c_13850191.htm |sernav=Chinese mainland gender ratios most balanced since 1950s: census data |malper=news.xinhuanet.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;

{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

=== Etnîsîte ===
Çîn bi qanûnî 56 komên etnîkî yên cuda nas dike ku Zhonghua minzu pêk tînin. Mezintirîn ji van neteweyan çîniyên Han in ku ji ji %91ê nifûsa giştî ya welat pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2021-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Çîniyên han koma etnîkî ya herî mezin a cîhanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Lilly |pêşnav=Amanda |tarîx=2009-07-08 |sernav=A Guide to China's Ethnic Groups |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/07/08/AR2009070802718.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt; ku ji xeynî Tibet, Xinjiang,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China's geography: globalization and the dynamics of political, economic, and social change |weşanger=Rowman &amp; Littlefield Publishers |tarîx=2011 |isbn=978-0-7425-6782-5 |çap=2 |cih=Lanham, Md }}&lt;/ref&gt; Linxia&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zhang |pêşnav=Bo |paşnav2=Druijven |pêşnav2=Peter |paşnav3=Strijker |pêşnav3=Dirk |tarîx=2018-01-02 |sernav=A tale of three cities: negotiating ethnic identity and acculturation in northwest China |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08873631.2017.1375779 |kovar=Journal of Cultural Geography |ziman=en |cild=35 |hejmar=1 |rr=44–74 |doi=10.1080/08873631.2017.1375779 |issn=0887-3631 }}&lt;/ref&gt; û parêzgehên xweser ên wekê Xishuangbanna, li her deverê din ên Çînê ji komên etnîkî yên din zêdetir in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cases.open.ubc.ca/ecosystem-services-and-management-of-long-forest-created-by-dai-indigenous-people-in-xishuangbanna-china/ |sernav=UBC |malper=cases.open.ubc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2020an kêmneteweyên etnîkî ji %10 kêmtir ji nifûsa Çînê pêk tînin.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Li gorî hêjmara nifûsê ya sala 2010an, nifûsa han 60.378.693 kes an jî ji %4.93 zêde bûye ku di heman demê de nifûsa 55 kêmneteweyên neteweyî bi hev re 11.675.179 kes an jî ji %10.26 zêde bûye.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; Li gorî daneyên sala 2020an, bi tevahî 845.697 welatiyên biyanî li Çînê dijîn.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817193.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 8) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;

=== Ziman ===
Li Çînê 292 zimanên zindî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=cn |sernav=Redirecting |malper=www.ethnologue.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Zimanên ku herî zêde tên axaftin zimanê şaxa sînî ya malbata zimanên çînî-tîbetî ne ku mandarînî (ji hêla %80ê nifûsê ve tê axaftin) û cureyên din ên zimanê çînî dihewîne ku di nav de jîn, wu, mîn, hakka, yue, xîang, gan, hui, pîng û tuhua yên nedabeşkirî (Shaozhou Tuhua û Xiangnan Tuhua) hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Language planning and policy in Asia |weşanger=Multilingual Matters |tarîx=2008 |isbn=978-1-84769-095-1 |cih=Bristol, UK ; Buffalo, NY |paşnavê-edîtor=Kaplan |pêşnavê-edîtor=Robert B. |series=Language planning and policy |paşnavê-edîtor2=Baldauf |pêşnavê-edîtor2=Richard B. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/n3/2020/1016/c90000-9769716.html |sernav=Over 80 percent of Chinese population speak Mandarin - People's Daily Online |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Zimanên şaxa tibeto-burmanyayê ku di nav de tibetî, qînang, naxî û yi, li seranserê deşta tîbetî û yunnan-guîzhouyê têne axaftin. Zimanên kêmneteweyên etnîkî yên din li başûrê rojavayê Çînê zhuang, thai, dong û sui yên malbata tai-kadai, mîao û yao yên malbata hmong-mien û wa yên malbata awîstroasyatîk in.&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/m/gansu/2015-11/17/content_22479011.htm |sernav=Yugur people and Sunan Yugur autonomous county |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Li seranserê bakurê rojhilat û bakurê rojavayê Çînê, komên etnîkî yên herêmî bi zimanên altyî diaxivin ku di nav de mançûrî, mongolî û çend zimanên tirkiyên ûygûrî, qazaxî, qirgizî, salarî û yûgûriya rojava heye.&lt;ref name=&quot;:15&quot;/&gt; Gelên xwemaliyên Taywanê, tevî nifûseke piçûk li ser axa sereke, bi zimanên awusturnî diaxivin.

Çînîya standard cureyekî ku li ser zaravayê Pekînê ya mandarînê hatiye avakirin ku zimanê neteweyî yê Çînê ye û xwedî statûya fermî ya de facto ye. Zarava wekê lingua franca di navbera mirovên xwedî paşxaneyên zimanî yên cuda de tê bikar anîn. Li herêmên xweser ên Çînê, zimanên din jî dikarin wekî lingua franca xizmet bikin ku wekê zimanê ûygurî li Xinjiangê ku xizmetên hikûmetê bi zimanê ûygurî bi destûrî hatine garantîkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Xinjiang conflict: Uyghur identity, language policy, and political discourse |paşnav=Dwyer |pêşnav=Arienne M. |weşanger=East-West Center Washington |tarîx=2006 |isbn=978-1-932728-28-6 |çap=reprinted |cih=Washington, DC |series=Policy studies }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
[[Wêne:Distribution of religions in China.png|thumb|Belavbûna erdnîgarî ya dînî ya li Çînê.]]
[[Wêne:Wudang Mountain (54131067531).jpg|thumb|Perestgeha Taoîst a li ser çiyayên Wudang a li Hubeiyê.]]
Her çend rêxistinên dînî yên ku destûra fermî wernegirin jî dikarin rastî çewisandina dewletê werin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.npc.gov.cn/npc/index.html |sernav=中国人大网 |malper=www.npc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Li gel van yekan her çiqas azadiya dînî ji aliyê destûra bingehîn a Çînê ve hatiye garantîkirin di warê azadiya dînî de hinek pirsgirêk berdewam dikin. Hikûmeta welêt bi fermî ateîst e û Partiya Komunîst a Çînê ji endamên xwe dixwaze ku ateîst bin. Karûbarên dînî û mijarên li welêt ji aliyê rêveberiya karûbarên dînî ya neteweyî ve ku di bin daîreya xebatê ya eniya yekbûyî ya Partiya Kominîst a Çînê de ye, têne çavdêrîkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sara.gov.cn/ |sernav=国家宗教事务局 |malper=www.sara.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;

Di dirêjahiya hezar salan de, şaristaniya çînî ji aliyê tevgerên dînî yên cûrbecûr ve hatiye bi bandor kirin. &quot;Sê doktrînên&quot; konfuçyusîzm, taoîzm û budîzmê di dîrokê de awa dane çanda çînî ku çarçoveyek teolojîk û ruhanî ya dinê kevneşopî dewlemend kirine ku vedigere serdema destpêkê ya xanedaniya Shang û Zhouyê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religion: a contextual approach |paşnav=Yao |pêşnav=Xinzhong |weşanger=New York : Continuum |tarîx=2010 |isbn=978-1-84706-475-2 |cih=London |paşnav2=Zhao |pêşnav2=Yanxia }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religions in contemporary societies |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2006 |isbn=978-1-85109-626-8 |cih=Santa Barbara, CA |paşnavê-edîtor=Miller |pêşnavê-edîtor=James }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Diversity and Public Religion in China |paşnav=Xie |pêşnav=Zhibin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2006 |isbn=978-0-7546-5648-7 |cih=Brookfield }}&lt;/ref&gt; Di nav kultên herî populer ên dînê gelêrî de yên împeratorê Zer ku nûnertiya Xwedayê ezmanan û yek ji du bavikên îlahî yên gelê Çînî ye ku Mazu (xwedawenda deryayan), Guandi (xwedayê şer û karsaziyê), Caishen (xwedayê serfirazî û dewlemendiyê), Pangu û gelekên din hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |sernav=easia.columbia.edu |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221020/http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Di dehsalên destpêkê yên sedsala 21an de, hikûmeta Çînê bi vejandina dînên gelêrî eleqedar bûye - wan bi fermî wekî &quot;baweriyên gelêrî&quot; ji dînên doktrînî cuda nas kiriye û pir caran wan ji nû ve di formên dînên sivîl ên &quot;pir bi baldarî hatine amadekirin&quot; de ji nû ve ava kiriye - û her weha bi pêşvebirina neteweyî û navneteweyî ya budîzmê re eleqedar bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The construction of racial identities in China and Japan |weşanger=Hong Kong University Press |tarîx=1997 |isbn=978-962-209-443-7 |cih=Hong Kong |paşnavê-edîtor=Dikötter |pêşnavê-edîtor=Frank }}&lt;/ref&gt; Çîn malavanê gelek ji peykerên dînê yên herî bilind ên cîhanê ye ku ev peyker nûnertiya xwedayên gelêrî ya çînî yan jî ronakbîrên budîzmê dikin ku peykera herî bilind Bûdaya Perestgeha Biharê ya li Henanê ye.

Ji ber pênaseyên tevlihev û cûda yên dîn û xwezaya belavbûyî ya kevneşopiyên dînî yên çînî, berhevkirina statîstîkên li ser girêdayîbûna dînî li Çînê dijwar e. Zanyar destnîşan dikin ku li Çînê sinorek zelal di navbera her sê doktrînan û pratîkên dînê yên gelêrî yên herêmî de tunene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religion: a contextual approach |paşnav=Yao |pêşnav=Xinzhong |weşanger=Continuum |tarîx=2010 |isbn=978-1-84706-475-2 |cih=London |paşnav2=Zhao |pêşnav2=Yanxia }}&lt;/ref&gt; Dînên çînî an jî hinek ji rêbazên wan dikarin wekê ne-teîst û humanîst werin pênasekirin ku ew nabêjin afirîneriya îlahî bi tevahî transandantal e lê ew di cîhanê de û bi taybetî ji bo mirovan xwezayî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Non-theistic.pdf |sernav=kenyon.edu |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221034/http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Non-theistic.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Ev baweriyên tenê nînin û pir caran ev baweriyên li hev dicivin ji ber ku beşdar di heman demê de xwedî gelek baweriyan in. Wek mînak ji wan ji %33ê ku baweriya xwe bi buda tînin, beşek girîng baweriya xwe bi taoîst, Îsa Mesîh, katolîk û bi Xwedê jî tînin. Dînê gelêrî ya Çînî di heman demê de ji cûrbecûr tevgerên rêxistinkirî yên doktrînî yên rizgarker pêk hatiye ku ji Xanedaniya Song vir ve derketine holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ownby |pêşnav=David |tarîx=1995 |sernav=The Heaven and Earth Society as Popular Religion |url=https://read.dukeupress.edu/journal-of-asian-studies/article/54/4/1023/337156 |kovar=The Journal of Asian Studies |ziman=en |cild=54 |hejmar=4 |rr=1023–1046 |doi=10.2307/2059958 |issn=0021-9118 }}&lt;/ref&gt; Herwiha li Çînê kêmneteweyên etnîkî hene ku dînên xwe yên xwemalî diparêzin ku di heman demê de dînên sereke yên ku taybetmendiya komên etnîkî yên taybetî ne budîzma tîbetî di nav tîbetiyan, mongolan û yuguran de heye û îslam jî di nav gelên hui, ûygur, kazak û qirgiz û etnîsîteyên din ên li herêmên bakur û bakurê rojavayê welêt de hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.antaranews.com/berita/2202994/menjumpai-etnis-yugur-di-atas-ketinggian-3830-mdpl-puncak-bars-snow |sernav=Menjumpai etnis Yugur di atas ketinggian 3.830 mdpl puncak Bars Snow |malper=Antara News |tarîx=2021-06-10 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=id |paşnav=antaranews.com }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dewereldmorgen.be/artikel/2024/03/10/op-bezoek-bij-de-oeigoeren-in-xinjiang |sernav=Op bezoek bij de Oeigoeren in Xinjiang {{!}} De Wereld Morgen |malper=www.dewereldmorgen.be |tarîx=2024-03-10 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=nl }}&lt;/ref&gt;

=== Perwerdehî ===
[[Wêne:Campus of Peking University.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji wargeha Zanîngeha Pekînê]]
Perwerdehiya mecbûrî li Çînê ji dibistana seretayî û dibistana navîn pêk tê ku zarok ji temenê 6 saliya xwe heta 15 saliya xwe, bi tevahî neh sal perwerdehî dibînin. Gaokao, ezmûna ketina zanîngehên neteweyî ya Çînê, ji bo ketina piraniya saziyên xwendina bilind şerteke pêşîn e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.moe.gov.cn/documents/reports/202304/t20230403_1054100.html |sernav=Statistical report on China’s educational achievements in 2022 - Ministry of Education of the People's Republic of China |malper=en.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Perwerdehiya pîşeyî ji bo xwendekarên asta navîn û bilind peyda dibe.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Her sal zêdetirî 10 milyon xwendekarên çînî ji zanîngehên pîşeyî mezûn dibin. Di sala 2024an de, nêzîkî ji %92,0ê xwendekaran perwerdehiya xwe li dibistana navîn a sê-salî berdewam kirin ku di heman demê de ji %60,8ê ji wan mezûnên dibistana navîn di perwerdehiya bilind de qeydkirî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.moe.gov.cn/jyb_sjzl/sjzl_fztjgb/202506/t20250611_1193760.html |sernav=2024年全国教育事业发展统计公报 - 中华人民共和国教育部政府门户网站 |malper=www.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;

Çîn xwedî mezintirîn sîstema perwerdehiyê ya cîhanê ye ku li gorî daneyên sala 2024an nêzîkî 287 milyon xwendekar û 18,85 milyon mamosteyên tamdemî li zêdetirî 470.300 dibistanan perwerdeyî dane xwendekaran.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unicef.org/eap/media/9321/file/Sit%20An%20-%20China%20Case%20Study.pdf |sernav=unicef.org |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221017/https://www.unicef.org/eap/media/9321/file/Sit%20An%20-%20China%20Case%20Study.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Veberhênana salane ya perwerdehiyê di sala 2003an de 50 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2020an de ev hêjmar derketiye 817 milyar dolarê amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/interactive/2013/01/16/business/In-Education-China-Takes-the-Lead.html |sernav=In Education, China Takes the Lead |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di xercên perwerdehiyê de newekheviyek hê jî heye. Di sala 2010an de, xercên salane yên perwerdehiyê ji bo her xwendekarekî dibistana navîn li Pekînê bi tevahî 20,023 ¥ bû lê li Guizhou ku yek ji parêzgehên herî xizan e, ew tenê bi tevahî 3.204 ¥ bû. Rêjeya xwendin û nivîsandinê li Çînê bi awayekî berbiçav zêde bûye ku ev rêje di sala 1949an ji %20 ê ji nifûsa welat, di sala 1979an ji %65.5 ê ji nifûsa welat û di sala 2020an de jî ev rêje gihiştiye ji %97ê ji nifûsa welat.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=49 myths about China |paşnav=Galtung |pêşnav=Marte Kjær |weşanger=Rowman &amp; Littlefield |tarîx=2015 |isbn=978-1-4422-3622-6 |cih=Lanham ; Boulder ; New York ; London |paşnav2=Stenslie |pêşnav2=Stig }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;

Ji sala 2024an pê ve, li Çînê zêdetirî 3.167 zanîngeh hene û zêdetirî 47,6 milyon xwendekar li Çîna sereke qeydkirî ne ku bi vê yekê Çînê bûye xwediyê mezintirîn sîstema xwendina bilind a cîhanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.moe.gov.cn/jyb_xxgk/s5743/s5744/202506/t20250627_1195683.html |sernav=全国高等学校名单 - 中华人民共和国教育部政府门户网站 |malper=www.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202012/03/WS5fc86ab2a31024ad0ba9999e.html |sernav=China's higher education system is world's largest, officials say |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 |paşnav=关晓萌 }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2025an pê ve, Çîn xwediyê hejmara herî zêde ya zanîngehên xwedî asta bilind ên li cîhanê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://clarivate.com/news/u-s-news-releases-2025-2026-best-global-universities-rankings/ |sernav=U.S. News Releases 2025-2026 Best Global Universities Rankings {{!}} Clarivate |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cwur.org/media.php |sernav=Media {{!}} CWUR {{!}} Center for World University Rankings |malper=cwur.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2025an pê ve, 2 zanîngehên Çînê di nav 20 zanîngehên herî baş ên cîhanê de bû, 5 ji zanîngehan di nav 50 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bû û 19 zanîngehên Çînê di nav 200 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bûn û di warê nûnertiya giştî de di lîsteya giştî ya zanîngehên herî baş de ku sîstemeke lîsteya ya tevlihev e ku sê ji lîsteyên zanîngehên herî bibandor ên cîhanê (ARWU+QS+THE) dihewîne ku tenê li pêy Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unsw.edu.au/research/artu |sernav=ARTU - UNSW Research |malper=UNSW Sites |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî lîsteya zanîngehên cîhanê ya Times Higher Education û li gorî lîsteya akademîk a zanîngehên cîhanê, Çîn malavanê du zanîngehên herî pilebilind (Zanîngeha Tsinghua û Zanîngeha Pekînê) li Asya û welatên pêşketî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/latest/world-ranking |sernav=World University Rankings 2026 |malper=Times Higher Education (THE) |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2025 |sernav=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities |malper=www.shanghairanking.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Ev zanîngeh endamên Koma C9e ne ku hevpeymaniyek ji zanîngehên elît ên çînî ye ku perwerdehiyek berfireh û pêşeng pêşkêş dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/news/eastern-stars-universities-of-chinas-c9-league-excel-in-select-fields/415193.article |sernav=Eastern stars: Universities of China's C9 League excel in select fields |malper=Times Higher Education (THE) |tarîx=2011-02-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

=== Tenduristî ===
[[Wêne:China, Trends in the Human Development Index 1970-2010.png|thumb|Grafîka ku bilindbûna endeksa pêşveçûna mirovan a Çînê ji sala 1970an heta sala 2010an nîşan dide]]
Komîsyona Tenduristiya Neteweyî, bi hevpîşeyên xwe yên di komîsyonên herêmî de, çavdêriya pêdiviyên tenduristiyê ya nifûsê dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.nhc.gov.cn/2018-09/22/c_74499.htm |sernav=What we do |malper=en.nhc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Ji destpêka salên 1950î uan vir ve, girîngîdana li ser tenduristiya giştî û dermanên pêşîlêgirtinê nexweşiyan di siyaseta tenduristiyê ya Çînê de cih girtiye. Partiya komunîst kampanyaya tenduristiyê ya welatparêz daye destpêkirin ku armanc ew bû ku rewşa paqijiyê û paqijiyê baştir bike û her wiha armanc vê kampanyayê dermankirin û pêşîgirtina li gelek nexweşiyan bû. Nexweşiyên wekî kolerayê, tîfoyê û tayê sor ku berê li Çînê belav bûn, bi kampanyayê hema hema bi tevahî ji holê hatiye rakirin.

Her çend gelek xizmetên tenduristiyê yên giştî yên belaş ên ku li gundan dihatin peyda kirin jî winda bûne jî piştî ku Deng Xiaoping di sala 1978an de dest bi reformên aborî kiriye, tenduristiya gelê Çînê bi feydeya xwarina çêtir bi awayeke bilez baştir bûye. Lênihêrîna tenduristiyê li Çînê bi piranî taybet bû û qelîteya lêhirîna tenduristiyê gelek zêde bû. Di sala 2009an de, hikûmetê destpêşxeriyek sê-salî ya berfireh ji bo dabînkirina lênêrîna tenduristiyê bi nirxa 124 milyar dolarê amerîkî daye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&amp;sid=aXFagkr3Dr6s |sernav=China’s $124 Billion Health-Care Plan Aims to Boost Consumption  - Bloomberg |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2013-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131029211403/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&amp;sid=aXFagkr3Dr6s |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Heta sala 2011an, kampanya bûye sedema ku ji %95ê nifûsa Çînê xwedî sîgortaya tenduristiyê ya bingehîn be.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/roomfordebate/2011/11/01/is-china-facing-a-health-care-crisis/chinas-health-care-reform-far-from-sufficient |sernav=China's Health Care Reform: Far From Sufficient |malper=www.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Heta sala 2022an, Çîn xwe wekî hilberîner û hinardekarekî sereke yê dermanan daye naskirin û di sala 2017an de nêzîkî ji %40ê berhemên çalak ên dermanan hilberandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/static/vdata/infographics/chinavaccine-3/ |sernav=&quot;The great medicines migration&quot; |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2024-09-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240929063530/https://asia.nikkei.com/static/vdata/infographics/chinavaccine-3/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Ji sala 2024an vir ve li Çînê temenê jiyanê ji 79 salan zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://en.nhc.gov.cn/2025-03/10/c_86403.htm |sernav=China's average life expectancy reaches 79 years in 2024: health official |malper=en.nhc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2023an pê ve, rêjeya mirina dergûşan ji hezar dergûşan 5 e.&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt; Ev her du rêje ji salên 1950î vir ve bi girîngî ber başbûnê ve çûye. Rêjeyên kêmbûna mezinbûnê, rewşek bû ku ji ber kêmbûna xurekê çêdibe, di sala 1990an ji %33,1 2024an daketiye %4,5an.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1126/science.336.6080.402 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-of-children-younger-than-5-who-suffer-from-stunting |sernav=Malnutrition: Share of children who are stunted |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Tevî başbûnên girîng di tenduristiyê de û avakirina baregehên bijîşkî yên pêşketî, li Çînê gelek pirsgirêkên tenduristiya giştî yên nû derdikevin holê ku di nav van de nexweşiyên respirasyonê yên ji ber qirêjiya hewayê ya berbelav, bi sed milyonan cixarekêş û zêdebûna qelewbûna di nav ciwanên bajarî de hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/SPECIALS/1999/china.50/dispatches/09.23.health/ |sernav=CNN In-Depth Specials - Visions of China - Serving the people? |malper=www.cnn.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/english/200008/04/eng20000804_47271.html |sernav=Obesity Sickening China's Young Hearts |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Xizmetên tenduristiya derûnî yên Çînê ne têrker in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://radio.cgtn.com/ |sernav=Live Radio, Shows &amp; Podcasts {{!}} CGTN Radio |malper=radio.cgtn.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Ji ber nifûsa mezin û bajarên qerebalix ên Çînê, nexweşiyên giran derketine holê ku di nav de SARS a di sala 2003an de hebû ku di heman salê belavbûna nexweşiye hatibû kontrolkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.who.int/csr/don/2004_05_18a/en/index.html |sernav=WHO {{!}} China’s latest SARS outbreak has been contained, but biosafety concerns remain – Update 7 |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Pandemiya COVID-19 cara yekem di kanûna sala 2019an de li Wuhanê hatiye dîtin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ne.jp/asahi/kishimoto/clinic/cash/COVID-19.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.ne.jp |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2020-02-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200222141550/http://www.ne.jp/asahi/kishimoto/clinic/cash/COVID-19.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; ku pandemiyê bûye sedem ku hikûmet tevdbîrên tenduristiya giştî yên hişk bicîh bîne ku armanc ew bû ku vîrusê bi tevahî ji holê rake û careke din dîsa di kanûna sala 2022an de piştî xwepêşandanan tevdbîrên hişk dîsa ji aliyê hikûmeta Çînê ve hatiye bidawîkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Che |pêşnav=Chang |paşnav2=Chien |pêşnav2=Amy Chang |paşnav3=Stevenson |pêşnav3=Alexandra |tarîx=2022-12-07 |sernav=What Has Changed About China’s ‘Zero Covid’ Policy |url=https://www.nytimes.com/2022/12/07/world/asia/china-zero-covid-changes.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63855508 |sernav=China abandons key parts of zero-Covid strategy after protests |malper=www.bbc.com |tarîx=2022-12-07 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Çand û civak ==
Ji demên kevnar ve çanda çînî bi giranî ji aliyê konfuçyusîzmê ve hatiye bi bandorkirin. Di heman demê de çanda çînî, bandorek mezin li ser rojhilatê Asyayê û başûrê rojhilatê Asyayê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/articles/chinas-role-in-east-asia-now-and-the-future/ |sernav=China's Influence in East Asia: Present and Future |malper=Brookings |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Di piraniya serdema xanedaniya welêt de, derfetên pêşketina civakî bi performansa bilind ê di ezmûnên împaratorî yên bi prestîj de ku kokên wan ji xanedana Han in, hatine peyda kirin. Girîngiya wêjeyî ya di ezmûnan bandor li ser çanda Çînê hiştiye ku baweriyeke derketiye holê ku di nav de xelîgrafî, helbest û wênesazî formên hunerî ji reqs an şano hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-10-18 |sernav=A Point Of View: What kind of superpower could China be? |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-19995218 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Ezmûn û çanda lîyakatê îro jî li Çînê pir bi qîmet in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://suen.educ.psu.edu/~hsuen/pubs/KEDI%20Yu.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=suen.educ.psu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-07 |archive-date=2015-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150301123007/http://suen.educ.psu.edu/~hsuen/pubs/KEDI%20Yu.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Di rojs îro de, hikûmeta Çînê gelek hêmanên çanda kevneşopî ya çînî wekî beşek ji civaka çînî qebûl kiriye. Bi bilindbûna neteweperweriya Çînî û bi dawîbûna Şoreşa Çandî re, gelek şêweyên huner, wêje, muzîk, fîlm, mod û mîmariya kevneşopî ya çînî vejînek xurt dîtine û bi taybetî hunera gelêrî û cûrbecûr li seranserê welêt û heta li çaraliyê cîhanê jî eleqeyê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com:80/eb/article-258942/China |sernav=China :: The arts --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;

== Binêre ==

* [[Împeratorîya Çînê]]
* [[Lîsteya Monarşiyên Çînê]]
* [[Împeratorê Çînê]]

== Not ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|China|Çîn}}{{Serbajarên Parêzgehên Çînê}}{{Şablon:Beşên îdarî ya Çînê di asta parêzgehan de}}{{Şablon:Komên etnîkî yên Çînê}}{{Şablon:Dewletên Asya}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên 1949an li Asyayê]]
[[Kategorî:Çîn| ]]
[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewletên komarî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1949an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Endamên G20ê]]</text>
      <sha1>4vqe5zl0j13sxlucuogjr83g1f5jk48</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063496</id>
      <parentid>2063366</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T06:12:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan</comment>
      <origin>2063496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="142172" sha1="opjllxyyq4fpaxcnmpids8ghwtxhk7d" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane
}}
'''Çîn'''{{Efn|Herwiha jî wekî '''Çînistan''' wekî  tê naskirin}} an bi navê xwe yê fermî '''Komara Gel a Çînê'''{{Efn|bi [[çînî]]: 中华人民共和国, lat. ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''}} dewletekî unîter û serwer e li [[Asyaya Rojhilat]] ev ku ji avakirina wê ya 1949ê vir ve ji aliyê [[Partiya Komunîst a Çînê]] ve tê rêveberin. Çîn di cîhanê de bi nifûsa xwe ya dora 1.416 milyar&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.un.org/en/iso/cn.html |sernav=UNData app |malper=data.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; kesan, welatê herî qerebalix duyemîn ê cîhanê ye û her wiha ji aliyê rûerda xwe ya 9.600.000&lt;ref name=&quot;:11&quot;/&gt; km² re duyem welatê herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê tevahiya qadê ve jî sêyem an jî çarem welat ê herî mezin ê cîhanê ye. Li Çînê 22 parêzgeh, 5 herêma otonom, 4 şaredariyên ku bi rasterast tê birêveberin û 2 herêmên taybet ([[Hong Kong]] û [[Makao]]) ên Çînê hene ku daxwaziya wan ên serweriya [[Taywan]]ê hene.

Mirovên pêşîn di serdema paleolîtîk de gihîştin Çînê. Di hezarsala 2yem a berî zayînê de dewletên xanedanî li qada [[Çemê Zer]] derketine holê. Sedsalên 8 û 3em ên {{bz}} bûne sedema hilweşîna desthilatdariya xanedaniya [[Zhou]] û bi derketina holê ya teknîkên îdarî û leşkerî, wêje û felsefeyê re jî çêbû. Di sala 221 {{bz}} de Çîn di bin serweriya împeratorekî de bûye yek û ev yekbûn jî bûye sedema du hezar sal ên serweriya împeratoriyan. Destketiyên Çînê ev in ku di nav de îcadkirina [[barûd]]ê, [[kaxez]], çapkirin û kumpasê, damezrandina rêya hevrîşimê û avakirina [[Dîwarê Çînê|dîwarê mezin]] ên hebû. Çanda çînî geş bûye û bandorek mezin li ser herêmê û derveyî yê herêmê kiriye. Çîn di sedsala 19an de bi rêya rêze peymanên newekhev dest bi radestkirina hinek beşên welêt ji bo hêzên ewropî re kiriye. [[Şoreşa Çînê 1911|Şoreşa sala 1911an]] xanedana [[Qîng]] hilweşandiye û piştê çend salan hilweşandina vê xanedaniyê komara Çînê hatiye damezrandin. Di serdema serwerên şer de welat bêîstîqrar û parçe parçe bûye û ev yek bi sefera bakur a ku ji aliyê [[Kuomîntang]] ve ji bo yekkirina welat hate lidarxistin, bi dawî bûye.

Dema ku hêzên Kuomîntang endamên Partiya Komunîst a Çînê ji holê rakirine şerê navxweyî ya Çînê di sala 1927an de dest pê kiriye. Di sala 1937an de Împeratoriya Japonê Çînê dagir kiriye û ev yek bûye sedem ku [[Partiya Komunîst a Çînê|Partiya Kominîst a Çînê]] û Kuomîntang çeperê yekbûyî ya duyem ava bikin ku li dijî japonan şer bikin. Di sala 1949an de Partiya Komunîst a Çînê Komara Gel a Çînê ragihandiye û hikûmeta bi serokatiya Kuomîntang neçar kiriye ku vekişe girava [[Taywan]]ê. Bi yekê re welat parçe bûye û her du aliyan jî îdia dikirin ku ew hikûmeta rewa yê Çînê ne. Piştî pêkanîna reformên axê, hewldanên Partiya Kominîst a Çînê ya ji bo pêkanîna komunîzmê bi ser neketin: Gaveke mezin a pêşvebirinê berpirsiyarê xelayiya mezin a çînê bû ku bibû sedema mirina bi milyonan kesan û şoreşa çandî jî serdemeke alozî û zilmî ya li Çînê bû. Reform û vekirinên berbi derve ve ku di sala 1978an de dest pê kiriye, welat ji aboriyeke plankirî dûr xistiye û ber bi aboriyeke bazarê ve biriye û bi vî awayî bûye sedema geşbûniyeke aborî ya li Çînê.

Ji sala 1949an vir ve Çîn dewletek yekgirtî ya komunîst e û Partiya Komunîst a Çînê tenê partiya serdest a welêt e. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya [[Neteweyên Yekbûyî]] ye û endamê gelek rêxistinên piralî û herêmî ye. Çîn ku nêzîkî ji pêncan yekê aboriya cîhanê pêk tîne, duyem welatê herî dewlemend ê cîhanê ye û aboriya Çînê dema ku li gorî parîteya hêza kirînê (PHK) Çîn aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Çîn ji ber bandora xwe ê di warên [[jeopolîtîk]], [[teknolojî]], [[pîşesazî]], [[aborî]] û [[çand]]ê de, wekê hêzek super a potansiyel an jî hêza damezrandî hatiye binavkirin. Çîn bi xwarin û çanda xwe hatiye naskirin. Di heman demê de Çîn welatekî pirreng e û li welat 60 deverên mîrateya cîhanê ya [[UNESCO]]yê hene.

== Etîmolojî ==
Peyva &quot;Çîn&quot; ji sedsala 16an vir ve di çend zimanan de hatiye bikaranîn lêbelê di vê serdemê de ji hêla çînîyan bi xwe ve nehatiye bikaranîn. Koka peyvê bi rêya portekîzî, malayî û farisî ve heta peyva sanskritî Cīna ku li Hindistan a kevnar dihat bikaranîn, tê şopandin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oed.com/view/Entry/31735 |sernav=China, n.1 and adj. : Oxford English Dictionary |malper=www.oed.com |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; &quot;Çîn&quot; di wergera Richard Eden a sala 1555an a rojnameya sala 1516an a keşifgerê portekîzî Duarte Barbosa de hatiye dîtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Bikaranîna Barbosa ji zimanê farisî Chīn (چین) hatiye wergirtin ku ev jî ji zimanê sanskrîtî Cīna (चीन) hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 |sernav=the definition of China |malper=Dictionary.com |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}&lt;/ref&gt; Eslê peyva sanskritî mijara nîqaşê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Peyva Cīna cara yekem di nivîsarên destpêkê yên hindû de, di nav de Mahabharata (sedsala 3an {{bz}} - sedsala 4an {{pz}}) û Qanûnên Manu (sedsala 2a a {{bz}} - sedsala 2an {{pz}}) de hatiye bikaranîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp188_yelang_china.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.sino-platonic.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1655an de, Martino Martini pêşniyar kiriye ku peyva &quot;Çîn&quot; di dawiyê de ji navê xanedana Qin (221–206 {{bz}}) an jî ji dewleta berê ya Qin hatiye.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Her çend ev çavkanî berî vê xanedanê (ne ya dewletê) di çavkaniyên hindî de hatibe bikaranîn jî, dîsa jî di çavkaniyên cûrbecûr de tê dayîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The state and empire of Ch'in |paşnav=Bodde |pêşnav=Derk |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1986 |rr=20–102 |isbn=978-0-521-24327-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Twitchett |pêşnavê-edîtor=Denis |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/state-and-empire-of-chin/B12C4AA8DC66CA957F529B999E8C67A4 |series=The Cambridge History of China |paşnavê-edîtor2=Loewe |pêşnavê-edîtor2=Michael |doi=10.1017/CHOL9780521243278.003 }}&lt;/ref&gt;

Navê fermî yê [[dewlet]]a nûjen &quot;Komara Gel a Çînê&quot; ye (bi çînî ya hêsan: 中华人民共和国; bi çînî ya kevneşopî: 中華人民共和國; pinyin: Zhōnghuá rénmín gònghéguó). Forma kurttir &quot;Çîn&quot; e (中国; 中國; Zhōngguó) ku ji zhōng ('navendî') û guó ('dewlet') têgehek e ku di bin xanedana Zhou ya rojavayî de li gorî demesne wê ya padîşah pêşketiye, tê. Nav di belgeyên fermî de wekê hevwateya dewleta di bin Qing de dihat bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese history: a manual |paşnav=Wilkinson |pêşnav=Endymion Porter |weşanger=Published by the Harvard University Asia Center for the Harvard-Yenching Institute : Distributed by Harvard University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-674-00247-0 |çap=Rev. and enl |cih=Cambridge, Mass |series=Harvard-Yenching Institute monograph series }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Delîlên arkeolojîk nîşan didin ku homînîdên pêşîn 2,25 milyon sal berê li Çînê dijîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.archaeology.org/0001/newsbriefs/china.html |sernav=Early Homo erectus Tools in China - Archaeology Magazine Archive |malper=archive.archaeology.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}&lt;/ref&gt; Fosîlên homînîd ên mirovê pekînê, Homo erectusek ku agir bi kar aniye ku di navbera 680.000 û 780.000 sal berê de hatine destnîşankirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm |sernav=unesco.org |malper=www.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}&lt;/ref&gt; Diranên fosîlkirî yên homo sapiens (ku dîroka wan vedigere 125.000-80.000 sal berê) di şikefta Fuyanê de hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2015-10-14 |sernav=Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early' |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-34531861 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Nivîsandinên pêşîn ên bi [[zimanê çînî]] li Jiahu li dora 6600 salên {{bz}},&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2956925.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Science/Nature {{!}} 'Earliest writing' found in China |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}&lt;/ref&gt; li Damaidi li dora 6000 {{bz}},&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese writing: = Wen-tzu-hsüeh-kai-yao |paşnav=Qiu |pêşnav=Xigui |weşanger=Society for the Study of Early China Institute of East Asian Studies, University of California |tarîx=2000 |isbn=978-1-55729-071-7 |cih=Berkeley, Calif |paşnav2=Mattos |pêşnav2=Gilbert Louis |paşnav3=Norman |pêşnav3=Jerry L. |paşnav4=Qiu |pêşnav4=Xigui |series=Early China special monograph series }}&lt;/ref&gt; Dadiwan ji sala 5800 heta sala 5400 ê {{bz}} ê û Banpo ku dîroka wê vedigere hezarsala 5ê {{bz}} hebûn. Hinek zanyaran pêşniyar kirine ku sembolên Jiahuyê (hezarsala 7an a berî zayînê) pergala nivîsandinê ya herî kevin a çînî pêk tînin.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;
=== Serweriya xanedaniya destpêkê ===
[[Wêne:26120-Anyang (49086436522).jpg|thumb|Yinxu, kavilên paytexta dawiya xanedaniya Shang ew ku sedsala 14em a berî zayînê ve maye.]]
Li gorî dîroknivîsiya kevneşopî ya çînî, xanedana Xia di dawiya hezarsala 3em a berî zayînê de hatiye damezrandin ku destpêka çerxa xanedaniyê nîşan dide ku hatiye femkirin ku ev yek bingeha tevahiya dîroka siyasî ya Çînê ye. Di serdema nûjen de, dîrokîbûna Xia zêdetir rastî lêkolînan hatiye ku beşek ji vê jî ji ber sedema ku şahidiya herî kevn a zanîn a Xia ye ku hezar sal piştî roja hilweşîna wan hatiye nivîsandin. Di sala 1958an de, arkeologan cihên çanda Erlitou dîtine ku di Serdema Bronzê ya destpêkê de hebûn ku ji wê demê ve ew wekê bermahiyên Xia yên dîrokî hatine binavkirin lê ev têgîn pir caran nehatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China: a history |paşnav=Tanner |pêşnav=Harold Miles |weşanger=Hackett Pub. Co |tarîx=2009 |isbn=978-0-87220-915-2 |cih=Indianapolis }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm |sernav=The Golden Age of Chinese Archaeology - NGA |malper=www.nga.gov |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China: five thousand years of history and civilization |weşanger=City University of Hong Kong Press |tarîx=2007 |isbn=978-962-937-140-1 |çap=1 |cih=Kowloon, Hong Kong |paşnavê-edîtor=Ye |pêşnavê-edîtor=Lang |paşnavê-edîtor2=Fei |pêşnavê-edîtor2=Zhenggang |paşnavê-edîtor3=Wang |pêşnavê-edîtor3=Tianyou }}&lt;/ref&gt; Xanedaniya Shang ku bi kevneşopî piştî Xia hatiye, ya herî kevin e ku hem tomarên nivîskî yên hemdem û hem jî delîlên arkeolojîk ên bêguman ji bo xanedaniyê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of China |weşanger=Britannica Educational Publishing in association with Rosen Educational Services |tarîx=2011 |isbn=978-1-61530-181-2 |çap=1 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Pletcher |pêşnavê-edîtor=Kenneth |series=Understanding China }}&lt;/ref&gt; Şang heta sedsala 11an a berî zayînê li geliyê Çemê Zer hikumdarî kiriye û delîlên herî kevn ên zexm ên di derbarê xanedaniyê de bi qasî sala 1300 berî zayînê de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religions: beliefs and practices |paşnav=Fowler |pêşnav=Jeaneane D. |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-84519-172-6 |cih=Brighton ; Portland, Or |paşnav2=Fowler |pêşnav2=Merv |series=The Sussex library of religious beliefs and practices }}&lt;/ref&gt; Nivîsara hestiyê orakulê ku ji dora sala 1250 berî zayînê hatiye îspat kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Boltz |pêşnav=William G. |tarîx=1986 |sernav=Early Chinese writing |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1986.9979980 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=420–436 |doi=10.1080/00438243.1986.9979980 |issn=0043-8243 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Keightley |pêşnav=David N. |tarîx=1996-10-01 |sernav=Art, Ancestors, and the Origins of Writing in China |url=https://online.ucpress.edu/representations/article/doi/10.2307/2928708/82714/Art-Ancestors-and-the-Origins-of-Writing-in-China |kovar=Representations |ziman=en |cild=56 |rr=68–95 |doi=10.2307/2928708 |issn=0734-6018 }}&lt;/ref&gt; lê bi gelemperî hatiye texmînkirin ku pir kevintir e ku nûnertiya şêweya herî kevin a nivîskî ya çînî dike&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=International dictionary of historic places |weşanger=Fitzroy Dearborn Publishers |tarîx=1994 |isbn=978-1-884964-05-3 |cih=Chicago |paşnavê-edîtor=Ring |pêşnavê-edîtor=Trudy |paşnavê-edîtor2=Salkin |pêşnavê-edîtor2=Robert M. |paşnavê-edîtor3=La Boda |pêşnavê-edîtor3=Sharon }}&lt;/ref&gt; û koka rasterast ê tîpên çînî ya nûjen e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of the history of linguistics |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-958584-7 |çap=1 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Allan |pêşnavê-edîtor=Keith |series=Oxford handbooks in linguistics }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas desthilatdariya navendî ya Kurê Ezmanan hêdî hêdî ji aliyê axayên fengjian ve hatibe hilweşandin jî, Şang ji aliyê Zhou ve hatiye hilweşandin ku di navbera sedsalên 11 û 5ên {{bz}} de hikum kirine. Di dawiyê de hinek mîrektî ji xanedaniya Zhouyên qelsbûyî derdikevin holê û di serdema bihar û payîzê de 300 sal bi hev re şer kirine. Heta serdema dewletên şer ên sedsalên 5 û 3ê {{bz}} de, heft dewletên mezin û bihêz dimînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Warring States {{!}} Definition, Period, Significance, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/event/Warring-States |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema împeratoriyan ===
==== Qin û Han ====
[[Wêne:Han Expansion.png|thumb|çep|Berfirehbûna ber bi başûr ve ya Xanedaniya Han di sedsala 2an a berî zayînê de.]]
Serdema Dewletên Şer di sala 221ê {{bz}} de bi dawî bûye û piştî ku dewleta Qîn şeş dewletên din desteser dike, Çîn ji nû ve dibe yek û rêjîma serdest a otokratîk hatiye avakirin. Qiral Zheng ê Qin xwe wekê împeratorê xanedana Qin diyar dike û bûye yekem împaratorê Çînek yekgirtî. Wî reformên qanûnî yên Qin bicîh aniye ku bi taybetî di nav de standardkirina tîpên çînî, pîvan, firehiya rêyan û standartkirina diravê hebûn. Di heman demê de xanedana wî erdên eşîrên Yueyê li Guangxi, Guangdong û li bakurê Viyetnamê desteser kiriye.&lt;ref name=&quot;Twitchett1986&quot;/&gt; Xanedana Qin tenê panzdeh salan berdewam kiriye û piştî mirina împeratorê yekem di demek kurt de hilweşiyaye.&lt;ref name=&quot;Twitchett1986&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ch'in and Han empires: 221 B.C.-A.D. 220 sf ed. by Denis Twitchett and Michael Loewe |paşnav=Twitchett |pêşnav=Denis Crispin |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1986 |isbn=978-0-521-24327-8 |cih=Cambridge New York Melbourne |paşnav2=Loewe |pêşnav2=Michael |paşnav3=Fairbank |pêşnav3=John King |series=The Cambridge history of China }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lewis2007&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Early Chinese Empires: Qin and Han |paşnav=Lewis |pêşnav=Mark Edward |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-674-02477-9 |cih=Cambridge, Mass }}&lt;/ref&gt;

Piştî serhildanên berfireh ku di dema serhildanan de pirtûkxaneya împeratoriyê hatiye şewitandin, Xanedaniya Han di navbera salên 206 {{bz}} û 220 salên {{pz}} de li Çînê hukum kiriye û di nav gelê xwe de nasnameyek çandî afirandiye ku hê jî di etnonîmê çîniyên Han ên nûjen de tê bibîranîn.&lt;ref name=&quot;Twitchett1986&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lewis2007&quot; /&gt; Xanedana Hanê axa împeratoriyê bi awayekî berbiçav berfireh kiriye ku bi kampanyayên leşkerî ku gihîştin [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], Mongolya, Kore û Yunnan, Guangdong û bakurê Viyetnamê ji Nanyue vegerandine. Tevlîbûna Hanê ya li Asyaya Navendî û Sogdyayê alîkarî daye avakirina rêya bejahî ya rêya vevrîşimê ku alternatîveke rêya berê ya li ser Hîmalaya ber bi Hindistanê ve diçû bû. Di heman demê de di vê serdemê de Çîn a Hanê hêdî hêdî bûye aboriya herî mezin ê cîhana kevnar.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dahlman |pêşnav=Carl J. |paşnav2=Aubert |pêşnav2=Jean-Eric |tarîx=2001 |sernav=China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st Century. WBI Development Studies |url=https://eric.ed.gov/?id=ED460052 |kovar=eric.ed |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Tevî nenavendîbûna destpêkê ya Han û terikandina fermî ya felsefeya legalîzmê ya Qin û li cihê wê konfuçyusîzm, sazî û polîtîkayên legalîst ên Qin ji aliyê hikûmeta Han û cîgirên wê ve hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=World History: Journeys from Past to Present - VOLUME 1: From Human Origins to 1500 CE |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2013 |isbn=978-1-135-08822-4 |çap=2 |cih=Hoboken |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda A. }}&lt;/ref&gt;

==== Hersê qiraliyet, Jîn û Xanedanên bakur û başûr ====
Piştî bidawîhatina xanedaniya Han, serdemeke şer û pevçûnê ya bi navê Sê Qiraliyetê hatiye destbiserkirin ku di dawiya şer de Wei bi awayekê bilez ji aliyê xanedaniya Jîn ve hatiye hilweşandin. Bi derketina împeratorekî seqet ê li ser textê, Jîn ketiye nav şerê navxweyî û piştre pênc barbaran dest bi serhildanan dikin û li bakurê Çînê bi navê rêveberiya şazdeh dewletan hikum kirine. Xianbei wan wekê wei bakur dike yek ku împeratorê wê Xiaowen polîtîkayên apartheidê yên pêşiyên xwe berevajî kiriye û li ser gelê xwe cezakirineke tund ferz kiriye. Li başûr, general Liu Yu destjiberdana Jîn û Liu Song misoger kiriye. Navên cûrbecûr ên van dewletan wekê xanedaniyên bakur û başûr hatine guhertin û her du herêm di dawiyê de di sala 589an de ji aliyê Sui ve ji nû ve hatiye yek kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=China - Sui Dynasty, Grand Canal, Reunification {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/China/The-Sui-dynasty |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
==== Sui, Tang û Song ====
Sui Han li serweriya xwe li seranserê Çînê vegerandiye ser desthilatdariyê, çandinî, aborî û sîstema ezmûna împeratoriyê nûjen kiriye, qenala mezin ava kiriye û piştgiriya budîzmê kiriye. Lêbelê dema ku leşkeriya wan ji bo karên giştî û şerekî têkçûyî li Koreya Bakur bûye sedema nerazîbûnên berfireh, ev împeratorî bi awayekê bilez hilweşiyaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A new history of Korea |paşnav=I |pêşnav=Gi baeg |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1984 |isbn=978-0-674-61576-2 |cih=Cambridge |paşnav2=Wagner |pêşnav2=Edward Willett |paşnav3=Shultz |pêşnav3=Edward J. |paşnav4=I |pêşnav4=Gi baeg }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Chinese warfare, 300-900 |paşnav=Graff |pêşnav=David Andrew |weşanger=Routledge |tarîx=2002 |isbn=978-0-415-23954-7 |cih=London ; New York |series=Warfare and history }}&lt;/ref&gt; Di bin desthilatdariya xanedaniyên Tang û Song ên li pey hev de, aboriya Çînê, teknolojî û çanda Çînê derbasê serdemeke zêrîn bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Politics: The Genius of T’ang |paşnav=Adshead |pêşnav=S. A. M. |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=2004 |rr=30–67 |isbn=978-0-230-00551-8 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor=Adshead |pêşnavê-edîtor=S. A. M. |url=https://doi.org/10.1057/9780230005518_2 |doi=10.1057/9780230005518_2 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de xanedaniya Tang kontrola herêmên rojava û rêya hevrîşimê parastiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The economic and social history of Former Han |paşnav=Sadao |pêşnav=Nishijima |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1986 |rr=545–607 |isbn=978-0-521-24327-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Twitchett |pêşnavê-edîtor=Denis |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/economic-and-social-history-of-former-han/2C38C79DC7D76BDA4A073CAE0572086C |series=The Cambridge History of China |paşnavê-edîtor2=Loewe |pêşnavê-edîtor2=Michael |doi=10.1017/CHOL9780521243278.012 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê xanedanî di sedsala 8an de ji ber serhildana An Lushan wêran û lawaz bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Columbia chronologies of Asian history and culture |paşnav=Bowman |pêşnav=John Stewart |weşanger=New York : Columbia University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-231-11005-1 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/columbiachronolo00john }}&lt;/ref&gt; Di sala 907an de, dema ku rayedarên leşkerî yên herêmî bêserûber dibin ku Tang bi tevahî ji hev hatiye belav kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China: five thousand years of history and civilization |weşanger=City Univ. of Hong Kong Press |tarîx=2007 |isbn=978-962-937-140-1 |cih=Hong Kong |paşnavê-edîtor=City University of Hong Kong }}&lt;/ref&gt; Dema ku waliyên leşkerî yên herêmî nema dihatin birêvebirin, di sala 907an de, Tang bi tevahî hilweşiya. Xanedaniya Song di sala 960an de rewşa cudaxwaziyê bi dawî kiriye û ev yek bûye sedema hevsengiyeke hêzê ya di navbera xanedaniya Song û xanedaniya Liao de. Song di dîroka cîhanê de yekem hikûmeta ku pereyên kaxez derxistiye û yekem hikûmeta çînî bû ku hêzeke deryayî ya daîmî ava kiriye ku ji aliyê pîşesaziya keştîvaniyê ya pêşketî û bi bazirganiya deryayî ve hatibû piştgirî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicle of the Chinese emperors : the Reign-by-Reign Record of the rulers of Imperial China |paşnav=Paludan |pêşnav=Ann |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1998 |isbn=978-0-500-05090-3 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Di navbera sedsalên 10 û 11an ên {{pz}} de, nifûsa Çînê du car zêde bûye û gihîştiye li dora 100 milyon kesî ku ev zêdebûn bi piranî ji ber berfirehbûna çandiniya birinc ê li navend û li başûrê Çînê û hilberîna zêdehiyên xwarinê ya zêde pêk hatiye. Xanedana Song her wiha vejîna konfuçyusîzmê dibîne ku wekê bersivek li hemberê mezinbûna budîzmê di dema Tang de û geşbûna felsefe û huneran. Di heman demê de hemam de hunera dîtbarî û porselenê gihîştibûn astên nû yên bilind.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/essays/northern-song-dynasty-960-1127 |sernav=Northern Song Dynasty (960–1127) - The Metropolitan Museum of Art |malper=www.metmuseum.org |tarîx=2001-10-01 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en |paşnav=Art |pêşnav=Department of Asian }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Essentials of Neo-Confucianism: eight major philosophers of the Song and Ming periods |paşnav=Huang |pêşnav=Siu-chi |weşanger=Greenwood Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-313-26449-8 |cih=Westport, Conn |series=Resources in Asian philosophy and religion }}&lt;/ref&gt; Lêbelê qelsiya leşkerî ya artêşa Song ji aliyê xanedana Jîn ve hatiye dîtin. Di sala 1127an de, împerator Huizong, împerator Qinzong ê Song û paytext Bianjing di dema şerên Jin-Song de hatine desteserkirin. Paşmayên Song vekişiyan başûrê Çînê û Song li Jiankangê ji nû ve hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in China, on the eve of the Mongol invasion, 1250-1276 |paşnav=Gernet |pêşnav=Jacques |weşanger=Stanford, Calif., Stanford University Press |tarîx=1962 |isbn=978-0-8047-0720-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/dailylifeinchina00gern }}&lt;/ref&gt;

==== Yuan, Mîng û Qîng ====
[[Wêne:Badaling China Great-Wall-of-China-01.jpg|thumb|Împeratorê yekem ê Çînê, Qîn Shi Huang, bi yekkirina dîwarên Dewletên Şer ji bo avakirina Dîwarê Mezin ê Çînê navdar e. Piraniya dîwarên heyî ji serdema xanedaniya Ming e.]]
Dagirkirina Çînê ji aliyê mongolan ve di sala 1205an de bi kampanyayên li dijî Xia ya Rojava ji aliyê Cengîz Xan ve dest pê kiriye ku wî êrîşî axên Jîn kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Mongol Conquests in World History |paşnav=May |pêşnav=Timothy |weşanger=Reaktion Books |tarîx=2013 |isbn=978-1-86189-971-2 |cih=London |series=RB-Globalities }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Genghis Khan and the making of the modern world |paşnav=Weatherford |pêşnav=Jack |weşanger=Three Rivers Press |tarîx=2012 |isbn=978-0-609-80964-8 |çap= |cih=New York }}&lt;/ref&gt; Di sala 1271ê de, serokê mongolan Kubîlay Xan, xanedana Yuan ava kiriye ku di sala 1279an de bermahiyên dawîn yên xanedana Songê dagirkiriye. Berî dagirkirina mongolan, nifûsa Çîna Song 120 milyon bû ku ev hejmar di dema serjimêriya sala 1300an de daketibû 60 milyonan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=I. Démographie: An estimate of the total population of Sung-Chin China |paşnav=Ho |pêşnav=Ping-Ti |weşanger=De Gruyter |tarîx=1970-12-31 |rr=33–54 |url=https://doi.org/10.1515/9783111542737-007 }}&lt;/ref&gt; Cotkarekî bi navê Zhu Yuanzhang di sala 1368an de desthilatdariya Yuan hilweşandiye û xanedana Ming wekê Împeratoriya Hongwu damezrandiye. Di bin serweriya xanedaniya Ming de, Çîn serdemeke zêrîn a din jiyaye ku yek ji hêzên deryayî yên herî bihêz ên cîhanê û aboriyeke dewlemend û geş di nav geşbûna huner û çandê de pêş xistiye. Di vê serdemê de bû ku amîral Zheng He rêwîtiyên xezîneyên Ming li seranserê [[Okyanûsa Hindî]], heta rojhilatê Afrîkayê, birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Rice |pêşnav=Xan |tarîx=2010-07-25 |sernav=Chinese archaeologists' African quest for sunken ship of Ming admiral |url=https://www.theguardian.com/world/2010/jul/25/kenya-china |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;

Di destpêka xanedaniya Mîng de, paytexta Çînê ji Nanjîngê ji bo Pekînê hatiye veguhastin. Bi geşbûna kapîtalîzmê re, fîlozofên wekê Wang Yangmîng rexne li neo-konfuçyusîzmê kirine û bi têgehên takekesiyê û wekheviya çar pîşeyan berfireh kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Youngmin |pêşnav=Kim, |tarîx=2005 |sernav=Wang Yangming (Wang Shou-Jen) |url=http://www.iep.utm.edu/wangyang/ |kovar=Internet Encyclopedia of Philosophy |issn=2161-0002 }}&lt;/ref&gt; Tebeqeya zanyara fermî di tevgerên boykotkirina bacê de bûye hêzek piştgir a pîşesazî û bazirganiyê ku digel birçîbûn û parastina li dijî dagirkirina japonî ya Koreyê (1592–1598) û dagirkirinên Jîn ên paşîn bûye sedema westandina xezîneyê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=论明末士人阶层与资本主义萌芽的关系 |ziman=zh-cn |url=https://www.docin.com/p-378667223.html }}&lt;/ref&gt; Di sala 1644an de, Pekîn ji aliyê hevpeymaniyeke hêzên serhildêr ên gundî ve bi serokatiya Li Zicheng hatiye dagirkirin. Împeratorê Chongzhen dema ku bajar ket xwe kuştibû. Xanedaniya Mançûyî ya Qing ku wê demê bi generalê xanedaniya Ming Wu Sangui re hevalbend bû, xanedaniya Shun a kurt-temen a Lî hilweşandiye û paşê kontrola Pekîn bi dest xistibû ku bûye paytexta nû ya xanedaniya Qingê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Qing dynasty {{!}} Definition, History, &amp; Achievements |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Xanedana Qîng ku ji 1644 heta 1912an berdewam kiriye ku xanedana împeratorî ya herî dawî ya Çînê bû. Di dema derbasbûna Mîng-Qîng (1618–1683) nêzîkê 25 milyon kes jiyana xwe ji dest dane lê diyar e ku Qîng hêza împeratorî ya Çînê ji nû ve ava kiriye û geşbûnek din a hunerê daye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A short history of the world |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-511504-8 |cih=New York }}&lt;/ref&gt; Piştî ku Ming a Başûr bi dawî bûye û bi bidestxistina Xanateya Dzungarê Mongolya, Tîbetê û Sinjiang li împeratoriyê hatiye zêdekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ch'ing Inner Asia c. 1800 |paşnav=Fletcher |pêşnav=Joseph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1978 |rr=35–106 |isbn=978-0-521-21447-6 |cild=10 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Fairbank |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/ching-inner-asia-c-1800/18BE9E502CEB370F0F8F496FB1F6F443 |series=The Cambridge History of China |doi=10.1017/CHOL9780521214476.003 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de mezinbûna nifûsa Çînê ji nû ve dest pê kiriye û di demek kurt de dest bi zêdebûneke bilez a nifûsê destpêkiriye. Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku nifûsa Çîna berêmodernê du caran zêde bûye ku yek ji vê zêdebûna nifûsê di serdema Song a Bakur de bû (960–1127) û zêdebûna nifûsê ya din jî di serdema Qîng (dora 1700–1830) de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=eprints.lse.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}&lt;/ref&gt; Di serdema Qîng a Bilind de, Çîn dibe ku welatê herî bazirganî yê cîhanê bû û Çîn a împeratorî di dawiya sedsala 18an de şoreşeke bazirganî ya duyem dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China's last empire: the great Qing |paşnav=Rowe |pêşnav=William T. |weşanger=The Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-674-05455-4 |cih=Cambridge, Mass. London |series=History of imperial China }}&lt;/ref&gt; Ji aliyekî din ve otokrasiya navendî bi qismî ji bo tepeserkirina hestên li dijî-Qîng bi siyaseta nirxandina çandiniyê û sînordarkirina bazirganiyê, mîna Haijin di serdema destpêkê ya Qîng de û kontrola îdeolojîk wekê ku ji aliyê lêpirsîna edebî ve tê temsîl kirin, hatiye xurt kirin ku bûye sedema hinek rawestana civakî û teknolojîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=ming qing shi |paşnav=jiang gong tao |tarîx=2010 |isbn=978-7-5108-0062-7 |cih=bei jing |series=zhong guo tong shi }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=zhong hua tong shi |paşnav=chen zhi ping |tarîx=1996 |isbn=978-7-5360-2320-8 |cih=guang zhou }}&lt;/ref&gt;

=== Hilweşîna xanedaniya Qîng ===
[[Wêne:EightNations in1901.jpg|thumb|çep|Hevpeymaniya Heşt Neteweyan êrîşî Çînê kiribûn ku Bokserên li dijî-biyanî û piştgirên wan ên Qîng têk bibin. Wêne ji merasîmeke pîrozbahiyê di hundirê qesra împaratoriya Çînê ya li bajarê qedexekirî de piştî îmzekirina Protokola Bokser di sala 1901an de nîşan dide.]]
Di nîvê sedsala 19an de, şerên Opiumê ya bi Brîtanya û Fransayê re Çînê neçar dike ku tezmînatê bide, benderên peymanan veke ku ji bo welatiyên biyanî destûrê bide derveyî welat û Hong Kongê di bin [[peymana Nankîngê]] ya sala 1842an de ku yekem ji wan peymanên ku wekê peymanên newekhev têne binavkirin, bide Brîtanyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Asia in western and world history: a guide for teaching |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1997 |isbn=978-1-56324-264-9 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Embree |pêşnavê-edîtor=Ainslie Thomas |series=Columbia project on Asia in the core curriculum |paşnavê-edîtor2=Gluck |pêşnavê-edîtor2=Carol }}&lt;/ref&gt; [[Şerê Çîn û Japonê yê Yekem]] (1894–1895) bûye sedema windakirina bandora Çîn a Qîng a li Nîvgirava Koreyê û her wiha Taywan jî ji Japonê re dihêle.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Sino-Japanese War {{!}} 1894-1895 |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/546176/Sino-Japanese-War |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li Xanedaniya Qîng jî dest bi bêaramiyên navxweyî rû dide ku di encamê de bi deh milyonan mirov dimirin, nemaze Serhildana Lotusê Spî, Serhildana Taiping a têkçûyî de ku di salên di navbera salên 1850 û 1860an de başûrê Çînê wêran kiriye û Serhildana Dungan (1862–1877) li bakurê rojava rû daye li welat bûne sedema gelek pêvçûn û aloziyên giran. Serketina destpêkê ya Tevgera xwe bi hêzkirinê ya salên 1860î ji ber rêze têkçûnên leşkerî yên di salên 1880 û 1890î de têk çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=jin dai zhong guo wai jiao shi shi xin yan |paşnav=li en han |tarîx=2004 |isbn=978-957-05-1891-7 |cih=tai bei }}&lt;/ref&gt;

Di sedsala 19an de, dîyasporaya mezin a çînî dest pê kiriye. Ziyana ji ber koçberiyê ji ber pevçûn û karesatên wekê [[Birçîbûna Bakurê Çînê 1876-1879an]] zêde bûye ku tê de di navbera 9 û 13 milyon kes jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/4/U8480E/U8480E05.htm |sernav=Dimensions of need - People and populations at risk |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}&lt;/ref&gt; Împerator Guangxu di sala 1898an de planeke reformê amade kiriye ku monarşiyeke destûrî ya modern ava bike lê ev plan ji aliyê împeratorîçe Dowager Cixi ve hatine têkbirin. Serhildana Bokser a lidijî-biyanî ya bêbext a salên 1899 û 1901ê xanedaniyê zêdetir qels kiriye. Her çend Cixi bernameyek reforman piştgirî kiribe ku wekê reformên Qîng ên dereng têne zanîn, Şoreşa Xînhaî ya salên 1911 û 1912an dawî li xanedaniya Qîng aniye û Komara Çînê ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the modern chinese army |paşnav=Li |pêşnav=Xiaobing |weşanger=University Press of Kentucky |tarîx=2007 |isbn=978-0-8131-2438-4 |cih=Lexington }}&lt;/ref&gt; Puyî ku împeratorê dawî yê xanedaniyê bû, di sala 1912an de dest ji text a xwe yê împeratoriyê berdaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/ |sernav=The abdication decree of Emperor Puyi (1912) |malper=Chinese Revolution |tarîx=2013-06-04 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en-US |paşnav=alphahis }}&lt;/ref&gt;

=== Damezrandina Komarê û Şerê Cîhanê ya Duyem ===
Di 1ê çileya sala 1912an de Komara Çînê (ROC) hatiye damezrandin û Sun Yat-senê ji Kuomintang (KMT) wekî serokê demkî hatibû ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China: Understanding Its Past |paşnav=Tamura |pêşnav=Eileen H. |weşanger=University of Hawai'i Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-8248-1923-1 |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt6wqmz4 |paşnav2=Menton |pêşnav2=Linda K. |paşnav3=Lush |pêşnav3=Noren W. |paşnav4=Tsui |pêşnav4=Francis K. C. |paşnav5=Cohen |pêşnav5=Warren }}&lt;/ref&gt; Di adara sala 1912an de, Yuan Shikai wekê serokê hatiye diyarkirin ku generalekî berê ya Qîng ku di sala 1915an de xwe wekê împeratorê Çînê îlan kiriye. Li hember şermezarkirina gel û dijberiya artêşa xwe ya Beiyang, ew neçar dimîne ku di sala 1916an de dev ji textê berde û komarê ji nû ve ava bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Beijing: a concise history |paşnav=Haw |pêşnav=Stephen G. |weşanger=Routledge/Taylor &amp; Francis Group |tarîx=2008 |isbn=978-0-415-39906-7 |çap= |cih=London |series=Routledge studies in the modern history of Asia }}&lt;/ref&gt; Piştî mirina Yuan Shikai di sala 1916an de, Çîn ji aliyê siyasî ve perçe perçe bûye. Hikûmeta Çînê ya li Pekînê di asta navneteweyî de dihate naskirin lê bi rastî bêhêz bû ku serleşkerên herêmî piraniya axa Çînê kontrol dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Modern Chinese warfare, 1795-1989 |paşnav=Elleman |pêşnav=Bruce A. |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-21473-5 |cih=London ; New York |series=Warfare and history }}&lt;/ref&gt; Di vê heyamê de, Çîn beşdarî Şerê Cîhanê yê Yekem bûye û şahidiya serhildaneke gel a berfireh bi navê tevgera 4ê gulanê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/ |sernav=The Legacy of China’s May Fourth Movement |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en-US |paşnav=Panda |pêşnav=Ankit }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:1945 Mao and Chiang.jpg|thumb|çep|Chiang Kai-shek û Mao Zedong di sala 1945an de piştî bidawîbûna Şerê Cîhanê yê Duyem bi hev re pîroz dikin.]]
Di dawiya salên 1920î de Kuomîntang di bin serokatiya Chiang Kai-shek de bi rêze gerwerzaniyên leşkerî û siyasî yên serkevtî ku bi hev re wekê Sefera Bakur têne zanîn, dikare welêt ji nû ve bike yek perçe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China in War and Revolution, 1895-1949 |paşnav=Zarrow |pêşnav=Peter |weşanger=Routledge |tarîx=2006-06-07 |isbn=978-1-134-21977-3 |çap=0 |ziman=en |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781134219773 |doi=10.4324/9780203015629 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Chinese Revolution in the 1920s |weşanger=Routledge |tarîx=2013-10-11 |isbn=978-1-136-87310-2 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Felber |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136873102 |paşnavê-edîtor2=Grigoriev |pêşnavê-edîtor2=A.M. |paşnavê-edîtor3=Leutner |pêşnavê-edîtor3=Mechthild |paşnavê-edîtor4=Titarenko |pêşnavê-edîtor4=M.L. |doi=10.4324/9781315029542 }}&lt;/ref&gt; Kuomintang paytexta welêt veguhestiye Nanjingê û &quot;wesiyeta siyasî&quot; bicîh aniye ku qonaxek navîn a pêşketina siyasî ye ku di bernameya Sê Prensîbên Gel a Sun Yat-sen de ji bo veguherandina Çînê ji bo dewletek demokratîk a modern hatiye destnîşan kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Government and politics in Kuomintang China, 1927-1937 |paşnav=Tien |pêşnav=Hung-mao |weşanger=Stanford University Press |tarîx=1972 |isbn=978-0-8047-0812-8 |cih=Stanford, Calif }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China and democracy: the prospect for a democratic China |weşanger=Routledge |tarîx=2000 |isbn=978-0-415-92693-5 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Zhao |pêşnavê-edîtor=Suisheng }}&lt;/ref&gt; Her çiqas hevalbendî di sala 1927an de piştî ku Chiang bi tundî CCP û çepgirên din li Şanghayê tepeser kir, hilweşiyaye ku ev yek destpêka Şerê Navxweyî yê Çînê nîşan dide, Kuomintang di dema Sefera Bakur de ji bo demek kurt bi Partiya Komunîst a Çînê (CCP) re hevalbendî kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Revolutionary discourse in Maoś republic |paşnav=Apter |pêşnav=David E. |weşanger=Harvard Univ. Press |tarîx=1994 |isbn=978-0-674-76780-5 |cih=Cambridge, Mass. |paşnav2=Saich |pêşnav2=Tony }}&lt;/ref&gt; CCP di mijdara sala 1931ê de li Ruijin, Jiangxi, herêmên welêt wekê Komara Sovyet a Çînê (Jiangxi Sovyet) ragihandiye. Sovyeta Jiangsiyê di sala 1934an de ji aliyê artêşên KMT ve hatiye hilweşandin ku ev yek bûye sedem ku CCP meşa dirêj bide destpêkirin û biçe Yan'an a li Shaanxiyê. Ew ê bibe baregeha komunîstan a berî ku şerê navxweyî yê Çînê di sala 1949an de bi dawî bibe.

Di sala 1931ê de, Japon êrîşî Mançûryayê kiriye û dagir kiriye. Japon di sala 1937an de êrîşî deverên din ên Çînê dike û ev yek bûye sedema Şerê Çîn û Japon a Duyem (1937–1945) ku ev jî yek ji qadên Şerê Cîhanê ya Duyem bû. Şerê di navbera Kuomintang û CCP de hevalbendiyeke qels çêkiriye. Hêzên japonî gelek zilmên şer li dijî nifûsa sivîl kirine ku heta 20 milyon sivîlên çînî di şer de jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuclear_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: Nuclear Power: The End of the War Against Japan |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Tenê li Nanjingê di dema dagirkirina japonan de li gorî texmînan ji 40.000 heta zêdetirî 300.000 çînî hatine qirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China at War: Triumph and Tragedy in the Emergence of the New China |paşnav=van de Ven |pêşnav=Hans |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2018-02-12 |isbn=978-0-674-91952-5 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvhrd0kx |doi=10.2307/j.ctvhrd0kx }}&lt;/ref&gt; Komara Çînê, ligel Keyaniya Yekbûyî, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di deklarasyona neteweyên yekbûyî de wekê yek ji &quot;çar dewletên nezin&quot; ên hevpeymanan hatiye diyar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.unmultimedia.org/searchers/yearbook/page.jsp?volume=1946-47&amp;page=38 |sernav=UN Yearbook |malper=www.unmultimedia.org |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The United States and the origins of the cold war, 1941-1947 |paşnav=Gaddis |pêşnav=John Lewis |weşanger=Columbia University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-231-12239-9 |cih=New York |kesên-din=American Council of Learned Societies |series=Contemporary American history series }}&lt;/ref&gt; Li gel sê hêzên mezin ên din, Çîn yek ji çar hevalbendên sereke yên Şerê Cihê Duyem bû û piştre jî wekê yek ji serketîyên sereke yên şer hatiye hesibandin. Piştî radestbûna Japonan di sala 1945an de, Çîn bi awayeke serketî derdikeve lê ji ber şer wêran bûye û ji aliyê darayî ve pir lawaz bibû. Taywan, digel Penghu, radestî kontrola Komara Çînê hatiye kirin lêbelê derbasbûna vê radestkirinê bi nakok e.&lt;ref name=&quot;Feldman1991&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Constitutional Reform and the Future of the Republic of China |paşnav=Feldman |pêşnav=Harvey |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1991 |isbn=978-0-87332-880-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xCxMn-2msr8C&amp;pg=PA3 |paşnav2=Program |pêşnav2=Columbia University Taiwan Area Studies }}&lt;/ref&gt; Di hezîrana sala 1946an de şer di navbera hêzên CCP û KMT de derketiye û welat ji nû ve dest bi şerê navxweyî kiriye ku zêdetirî sê salan berdewam kiriye. Di sala 1947an de rêveberiyeke destûrî hatiye damezrandin lê ji ber şerê berdewam, gelek bendên destûra Komara Çînê li ser axa sereke nehatiye bicîhanîn.&lt;ref name=&quot;Feldman1991&quot; /&gt;

=== Komara gel a Çînê ===
[[Wêne:Mao Proclaiming New China.JPG|thumb|Merasîma damezrandina Komara Gel a Çînê di 1ê cotmeha sala 1949an de saet di 3:00ê piştî nîvro de pêk hatibû. Di vê dîmenê a jorîn de ragihandina damezrandina Komara Gel a Çînê ji aliyê Mao Zedong ve li Qada Tiananmenê hatiye ragihandin, nîşan dide.]]
Di sala 1949an de [[Partiya Komunîst a Çînê|Partiya Kominîst a Çînê]] piraniya Çînê kontrol kiriye û hikûmeta Komara Çînê xwe ji peravan ber bi Taywanê ve kişandiye. Di 1ê cotmeha sala 1949an de, serokê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) Mao Zedong li qada Tiananmen a Pekînê bi fermî Komara Gel a Çînê ragihandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/09/29/asia/china-beijing-mao-october-1-70-intl-hnk |sernav=They were born at the start of Communist China. 70 years later, their country is unrecognizable |malper=CNN |tarîx=2019-09-30 |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en |paşnav=Lee |pêşnav=Ben Westcott,Lily }}&lt;/ref&gt; Di sala 1950an de, Komara Gel a Çînê Hainan ji Komara Çînê distîne û Tibetê jî desteser dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1817&amp;dat=19500509&amp;id=FUw_AAAAIBAJ&amp;pg=3627,3301880 |sernav=The Tuscaloosa News - Google News Archive Search |malper=news.google.com |roja-gihiştinê=2026-02-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.usc.edu |roja-gihiştinê=2026-02-05 |roja-arşîvê=2013-10-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; PKÇ bi rêya tevgera reforma axê populerbûna xwe di nav cotkaran de xurt kiriye ku tê de paşguh kirina dewletê ya bidarvekirinên di navbera 1 û 2 milyon xwediyên erdê ku ji aliyê cotkar û kirêdarên berê ve pêk hatibûn, hebû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas |paşnav=Busky |pêşnav=Donald F. |weşanger=Praeger |tarîx=2002 |isbn=978-0-275-97733-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Q6b0j1VINWgC }}&lt;/ref&gt; Her çend di destpêkê de Komara Gel a Çînê bi Yekîtiya Sovyetê re hevalbendiyeke nêzîk pêk anî be jî, têkiliyên di navbera her du welatên komunîst de hêdî hêdî xira bûye û ev yek bûye sedem ku Çîn pergaleke pîşesaziyê ya serbixwe û çekên xwe yên kîmyewî pêş bixe.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=e. |pêşnav=dolan, ronald |paşnav2=library of congress. federal research division |paşnav3=matles |pêşnav3=savada, andrea |paşnav4=l. |pêşnav4=worden, robert |sernav=China : a country study / |url=https://www.loc.gov/item/87600493/ |roja-gihiştinê=2026-02-05 |xebat=The Library of Congress |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Çînê di sala 1950an de 550 milyon bû û di sala 1974an de jî gihîştiye 900 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Students and Teachers of the New China: Thirteen Interviews |paşnav=Holmes |pêşnav=Madelyn |weşanger=McFarland &amp; Company, Inc., Publishers |tarîx=2007 |isbn=978-0-7864-3288-2 |cih=Jefferson }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Great Leap Forward, projeyek pîşesazîkirinê ya mezin ê di navbera salên 1959 û 1961ê de bû sedema mirina ji 15 heta 55 milyon kesan ku piraniya wan ji ber birçîbûnê mirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=MIRSKY |pêşnav=JONATHAN |sernav=‘Tombstone: The Great Chinese Famine, 1958-1962,’ by Yang Jisheng |url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/books/review/tombstone-the-great-chinese-famine-1958-1962-by-yang-jisheng.html?nl=books&amp;emc=edit_bk_20121207 |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Communism: a very short introduction |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-955154-5 |cih=Oxford, UK |paşnavê-edîtor=Holmes |pêşnavê-edîtor=Leslie |series=Very short introductions }}&lt;/ref&gt; Di sala 1964an de, Çînê yekem bombeya xwe ya atomî ceribandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |sernav=1964: China's first atomic bomb explodes |malper=www.china.org.cn |roja-gihiştinê=2026-02-05 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1966an de, Mao û hevalbendên wî dest bi şoreşa çandî kirine ku deh sal ji sûcdarkirinên siyasî û aloziyên civakî dest pê kiriye ku heta mirina Mao ya di sala 1976an berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Oh |pêşnav=John Kie-chiang |tarîx=1994 |sernav=Korean Challenges and American Policy. Edited by Ilpyong J. Kim. New York: Paragon House, 1991. xxvi, 582 pp. $19.95. |url=https://doi.org/10.2307/2059290 |kovar=The Journal of Asian Studies |cild=53 |hejmar=4 |rr=1282–1283 |doi=10.2307/2059290 |issn=0021-9118 }}&lt;/ref&gt;

Piştî mirina Mao, çeteya çaran ji aliyê Hua Guofeng ve hatine girtin û wekê berpirsiyarê şoreşa çandî hatiye dîtin. Şoreşa Çandî hatiye şermezarkirin ku bi milyonan kes rehabîlîte bibûn. Deng Xiaoping di sala 1978an de desthilatdariyê girtiye destê xwe û ligel &quot;heşt pîr&quot;an ku endamên herî payebilind û bi bandor ên partiyê bûn, dest bi reform û vebûnê kiribûn ku reformên siyasî û aborî yên berfireh xistibûn meriyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |sernav=China and Socialism - Monthly Review Press |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |roja-arşîvê=2009-01-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090105220123/http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Reformên aborî yek ji nîşana derbasbûna Çînê ya ji aboriya plankirî bû. Çîn destûra xwe ya heyî di 4ê kanûna pêşîn a sala 1982an de pejirandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73 |sernav=The Impact of Tiananmen on China's Foreign Policy |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |roja-arşîvê=2014-04-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Di sala 1989an de, xwepêşandanên qada Tiananmenê destpêkiriye û piştre li seranserê welat berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Deng Xiaoping and the transformation of China |paşnav=Vogel |pêşnav=Ezra F. |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-674-72586-7 |çap= |cih=Cambridge, Massachusetts London, England |paşnav2=Deng |pêşnav2=Xiaoping }}&lt;/ref&gt; Jiang Zemin dibe sekreterê giştî yê PKÇyê û piştre jî dibe serokê giştî ya partiyê.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |sernav=Jiang Zemin, who guided China's economic rise, dies |malper=AP News |tarîx=2022-11-30 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Aboriya Çînê di vê demê de heft qat mezin bûye. Hong Konga Brîtanî û Makaoya Portekîzî di salên 1997 û 1999an de wekê herêmên îdarî yên taybet li gorî prensîba yek welat, du sîstem vegeriyane Çînê. Welat di sala 2001ê de tevlî rêxistina bazirganiya cîhanê bûye.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Di 16em kongreya neteweyî ya PKÇyê ya sala 2002an de, Hu Jintao li cihê Jiang wekê sekreterê giştî ya partiyê hatiye hilbijartin.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Di bin serokatiya Hu de, Çînê rêjeya bilind a mezinbûna aborî bidestxistiye ku ji Keyaniya Yekbûyî, Fransa, Almanya û Japonyayê derbas bûye û bû duyem aboriya herî mezin ê cîhanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-11-16 |sernav=Charting China's Economy: A Decade Under Hu Jintao |url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=Wall Street Journal |ziman=en-US |issn=0099-9660 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê mezinbûna aboriyê bandorek giran li ser çavkanî&lt;ref name=&quot;Cody2006&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Cody |pêşnav=Edward |tarîx=2006-01-28 |sernav=In Face of Rural Unrest, China Rolls Out Reforms |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/27/AR2006012701588.html |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-04-16 |sernav=China worried over pace of growth |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4913622.stm |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; û jîngeha welêt jî kiriye ku bûye sedema koçberiya mezin a civakî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3166 |sernav=China: Migrants, Students, Taiwan - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cody2006&quot;/&gt; Xi Jinping di 18em kongreya neteweyî ya Partiya Komunîst a Çînê ya sala 2012an de li cihê Hu wekê serokê giştî dest bi karê xwe kiriye. Piştî ku Xi hat ser desthilatê, piştê demekê dest bi operasyoneke berfireh a dijî gendeliyê kiriye ku heta sala 2022an zêdetirî 2 milyon rayedar hatibûn darizandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2018-03-20 |sernav=China's anti-corruption campaign expands with new agency |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mao and Markets: The Communist Roots of Chinese Enterprise |paşnav=Marquis |pêşnav=Christopher |weşanger=Yale University Press |tarîx=2022-11-15 |isbn=978-0-300-26883-6 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctv3006z6k |paşnav2=Qiao |pêşnav2=Kunyuan |doi=10.2307/j.ctv3006z6k }}&lt;/ref&gt; Di dema serokatiya xwe de, Xi desthilatdariya xwe xurt kiriye ku ji destpêkirina reformên aborî û siyasî ve heya wê demê nehatibû dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2022-10-23 |sernav=Xi Jinping's party is just getting started |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:China-Historic macro areas.svg|thumb|Ev nexşeya topografîk a Rojhilatê Asyayê ye bi deverên dîrokî û herêmên makro yên Çînê ve hatiye xêzkirin.]]
Erdnîgariya Çînê erdnîgariyeke nerfireh û cihêreng e ku ji çola Gobi û Taklamakan li bakurê erdnîgariya hişk bigire heya daristanên subtropîkal li başûrê şil berdewam dike. Çiyayên Hîmalaya, Karakoram, Pamîr û Tîan Shan, Çînê ji piraniya Asyaya Başûr û Asyaya Navendî vediqetînin. Çemê Yangtze û çemê Zer ku bi rêzê ve sêyem û şeşem çemên herî dirêj ên cîhanê ne ku ji deşta Tîbetê ve ber bi peravê rojhilat a bi nifûsa giran ve diherikin. Xeta perava Çînê li ser peravê Okyanûsa Pasîfîk 14.500 km dirêj bûye ku bi deryayên Bohai, deryaya Zer, deryaya rojhilatê Çînê û deryaya başûrê Çînê welat ji aliyê deryayê ve hatiye dorpêçkirin. Çîn bi rêya sinorê Qazaxistanê bi deşta Ewrasyayê ve hatiye girêdan.

Xaka Çînê di navbera hêlîpan a 18° û 54° bakur û hêlîlar a 73° û 135° rojhilat de ye. Navenda erdnîgarî ya Çînê bi monumenta navenda welat li 35°50′40.9″N 103°27′7.5″E hatiye destnîşankirin. Erdnîgariya Çînê li seranserê axa welat ya berfireh pir diguherin. Li rojhilat, li peravên deryaya Zer û deryaya rojhilat a Çînê, deştên aluvyal ên berfireh û bi qadên nifûsên zêde ne lê li qiraxên deşta mongolyaya hundir li bakur, şînahiyên berfireh serdest in. Başûrê Çînê bi gir û rêzeçiyayên nizm serdest e û di heman demê de li rojhilata navend deltayên du çemên sereke yên Çînê, memê Zer û Çemê Yangtze, hene. Çemên din ên sereke yên welat çemê Xi, Mekong, Brahmaputra û çemê Amur e. Li rojava rêzeçiyayên mezin hene ku bi taybetî rêzeçiyayên Hîmalaya li vê deverê ye. Deştên bilind di nav erdnîgariya zuha ya bakur de ye ku di nav de çolên bilind ên Taklamakan û Gobî hene, cih digirin. Çiyayê Everestê (8.848 m) ku xala herî bilind ê cîhanê ye, li ser sinorê Çîn û Nepalê bilind bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm |sernav=BBC News - Nepal and China agree on Mount Everest's height |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Xala herî nizm a welêt û sêyem a xala herî nizm a cîhanê, korta gola hişkkirî ya gola Aydingê (-154 m) ku li depresyona Turpanê cih digire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm |sernav=Lowest Places on Earth - Death Valley National Park (U.S. National Park Service) |malper=www.nps.gov |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tevî ku Çîn di navbera pênc herêmên demê ya erdnîgarî de (ji UTC+5 heta UTC+9) digire nav xwe, Çîn yek herêma demê ya neteweyî, Dema Standard a Çînê (UTC+8) bikar tîne.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.timeanddate.com/time/china/one-time-zone.html |sernav=Why Is There Only 1 Time Zone in China? |malper=www.timeanddate.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |paşnav=Buckle |pêşnav=Anne }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=About time: China's time zone |url=https://www.bbc.com/news/av/world-asia-pacific-12841280 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Ev siyaseta demê ya yekgirtî di sala 1949an de hatiye pejirandin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;
=== Avhewa ===
[[Wêne:Koppen-Geiger Map CHN present.svg|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geiger ya Çînê.]]
Avhewaya Çînê bi giranî ji aliyê demsalên hişk û musonên şil ve serdest e ku dibe sedema cûdahiyên germahiyê yên berbiçav di navbera zivistan û havînê de. Di zivistanê de bayên bakur ên ku ji deverên bilindên fireh tên sar û hişk in; di havînê de, bayên başûr ên ji deverên peravê ên li firehiyên nizm germ û şil in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Regional Climate Studies of China |weşanger=Springer |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-79242-0 |cih=Berlin London |series=Regional climate studies }}&lt;/ref&gt;

Pirsgirêkek girîng a jîngehê li Çînê berfirehbûna berdewam a çolên Çînê ye ku bi taybetî çola Gobî çoleke berfireh ya Çînê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-04-17 |sernav=Beijing hit by eighth sandstorm |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4915690.stm |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Her çiqas rêzên darên ku ji salên 1970an vir ve hatine çandin pirbûna bahozên qûmê kêm kiribe jî, hişkesaliya dirêj û pratîkên çandiniyê yên nebaş bûne sedema bahozên tozê ku di her demsala biharê de li bakurê Çînê belav dibin û piştre belavê deverên din ên Rojhilatê Asyayê dibe ku di nav de welatên wekê Japon û Kore bi bandor dibe. Kalîteya avê, erozyon û kontrolkirina qirêjiyê di têkiliyên Çînê ya bi welatên din re bûne mijarên girîng. Helîna cemedên li Hîmalayayê dibe ku ji bo bi sed milyonan mirovan bibe sedema kêmbûna avê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2008-11-24 |sernav=Himalaya glaciers melting much faster |url=http://www.nbcnews.com/id/27894721/ |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=msnbc.com |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî akademîsyenan ji bo ku guherîna avhewayê li Çînê bigihêje 1.5&amp;nbsp;°C ê divê hilberîna elektrîkê ji komirê li Çînê bêyî girtina karbonê heta sala 2045an were bidawîkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.efchina.org/Attachments/Report/report-lceg-20201210/Full-Report_Synthesis-Report-2020-on-Chinas-Carbon-Neutrality_EN.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.efchina.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |roja-arşîvê=2021-04-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210416100821/https://www.efchina.org/Attachments/Report/report-lceg-20201210/Full-Report_Synthesis-Report-2020-on-Chinas-Carbon-Neutrality_EN.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Ji ber zêdekirina hilberînê ya ji aliyê hikûmetên alîkar, statîstîkên fermî yên hikûmetê yên derbarê hilberîna çandiniyê ya Çînê de ne bêbawer hatiye ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Liu |pêşnav=Gengyuan |paşnav2=Wang |pêşnav2=Xueqi |paşnav3=Baiocchi |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=Casazza |pêşnav4=Marco |paşnav5=Meng |pêşnav5=Fanxin |paşnav6=Cai |pêşnav6=Yanpeng |paşnav7=Hao |pêşnav7=Yan |paşnav8=Wu |pêşnav8=Feng |paşnav9=Yang |pêşnav9=Zhifeng |tarîx=2020-10-13 |sernav=On the accuracy of official Chinese crop production data: Evidence from biophysical indexes of net primary production |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1919850117 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=117 |hejmar=41 |rr=25434–25444 |doi=10.1073/pnas.1919850117 |pmc=7568317 |pmid=32978301 }}&lt;/ref&gt; Piraniya Çînê xwedî keşûhewayek pir guncaw ê ji bo çandiniyê ye û welat mezintirîn hilberînerê cîhanê yê birinc, genim, bacanê sor, firingî, tirî, zebeş, ispenax û gelek berhemên din e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2021ê de, ji sedî 12ê çêregeh û zozanên daîmî yên cîhanê û her wiha ji sedî 8ê erdê çandiniyê yê cîhanê li Çînê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2023 |isbn=978-92-5-138262-2 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cc8166en |doi=10.4060/cc8166en }}&lt;/ref&gt;

=== Biyopirrengî ===
[[Wêne:Giant Panda Eating.jpg|thumb|Pandayek mezin ku yek ji sembolên herî navdar ên Çînê ku li Baregeha Panda ya Chengdu ya li Sichuanê hatiye kişandin]]
Çîn yek ji 17 welatên xwedî pirrengiya biyolojîkî ye ku du ji qadên biyolojîk ên sereke yên cîhanê, palearktîk û îndomalayayî li Çînê ye. Li gorî pîvanekê Çîn xwedî zêdetirî 34.687 cureyên ajalan û nebatan e ku ew piştî Brezîlya û Kolombiyayê Çîn sêyem welatê herî biyolojîk ê cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm |sernav=Countries with the Highest Biological Diversity |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}&lt;/ref&gt; Çîn welat alîgirê peymana cûrbecûrîya biyolojîk e ku stratejîya neteweyî û plana çalakîyê ya cûrbecûrîya biyolojîk a Çînê di sala 2010an de ji alîyê peymanê ve hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cbd.int/countries/?country=cn |sernav=Country Profiles |malper=www.cbd.int |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |paşnav=Unit |pêşnav=Biosafety }}&lt;/ref&gt;

Çîn malavanê herî kêm 551 cureyên memikdaran (sêyem cureyê herî bilind ê cîhanê),&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns |sernav=Geographic Patterns |malper=www.iucnredlist.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}&lt;/ref&gt; 1.221 cureyên çûkan (heştem),&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm |sernav=Countries with the most number of bird species |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}&lt;/ref&gt; 424 cureyên xezalkan (heftem)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm |sernav=Countries with the most number of reptile species |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}&lt;/ref&gt; û 333 cureyên amfîbîyan (heftem) dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns |sernav=Geographic Patterns |malper=www.iucnredlist.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}&lt;/ref&gt; Jiyana kovî ya li Çînê jîngeha xwe bi yek ji mezintirîn nifûsa mirovan a cîhanê re parve dike û zexteke giran li ser wan dike. Bi kêmanî 840 cureyên ajalan di bin gefê de ne, lawaz in an jî di xetereya tunebûnê de ne ku bi giranî ji ber çalakiyên mirovan ên wekî wêran kirina jîngehê, qirêjî û nêçîra ji bo xwarin, post û dermanê kevneşopî yê çînî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Infographic: Top 20 countries with most endangered species |url=https://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=MNN - Mother Nature Network |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Jiyana kovî ya di bin xetereyê de bi qanûnê tê parastin û ji sala 2019an vir ve li Çînê zêdetirî 2,750 rezervên xwezayî hene ku bi tevahî 1.470.000 km² rûber digire nav xwe ku ji sedî 15ê tevahiya erdê Çînê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/201911/16/WS5dcfb5fba310cf3e35577cdc.html |sernav=China owns 2,750 natural reserves |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-06 |paşnav=刘明 }}&lt;/ref&gt; Piraniya ajalên kovî ji herêmên çandiniyê yên navendî yên rojhilat û navenda Çînê hatine tunekirin lê li başûr û rojavayê çiyayî rewşa wan baştir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Turvey |pêşnav=Samuel T. |paşnav2=Tong |pêşnav2=Haowen |paşnav3=Stuart |pêşnav3=Anthony J. |paşnav4=Lister |pêşnav4=Adrian M. |tarîx=2013-09-15 |sernav=Holocene survival of Late Pleistocene megafauna in China: a critical review of the evidence |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379113002503 |kovar=Quaternary Science Reviews |cild=76 |rr=156–166 |doi=10.1016/j.quascirev.2013.06.030 |issn=0277-3791 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lander |pêşnav=Brian |paşnav2=Brunson |pêşnav2=Katherine |tarîx=2018 |sernav=WILD MAMMALS OF ANCIENT NORTH CHINA |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-chinese-history/article/abs/wild-mammals-of-ancient-north-china/F4887C505A7A485BA0BAE09697574565 |kovar=Journal of Chinese History 中國歷史學刊 |ziman=en |cild=2 |hejmar=2 |rr=291–312 |doi=10.1017/jch.2017.45 |issn=2059-1632 }}&lt;/ref&gt; Di 12ê kanûna sala 2006an de hatiye piştrastkirin ku Baiji nemaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Waldron |pêşnav=Anthony |tarîx=2010 |sernav=''Witness to Extinction: How We Failed to Save the Yangtze River Dolphin''. ''By'' Samuel Turvey. Oxford and New York: Oxford University Press. $29.95. xii + 234 p. + 7 pl.; ill.; index. ISBN: 978‐0‐19‐954947‐4. 2008. |url=https://doi.org/10.1086/650241 |kovar=The Quarterly Review of Biology |cild=85 |hejmar=1 |rr=98–99 |doi=10.1086/650241 |issn=0033-5770 }}&lt;/ref&gt;

Çîn zêdetirî 32.000 cureyên nebatan ên damarî heye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://worldrainforests.com/03plants.htm |sernav=Countries with the most plant species |malper=WorldRainforests.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}&lt;/ref&gt; û malavanê cûrbecûr cureyên daristanan e. Daristanên sar ên qamîşî li bakurê welêt serdest in ku malavaniya cureyên heywanan ên wekê xezal û hirçê reş ê asyayî, 120 cureyên çûkan dike. Dibe ku li binê daristanên darê çam ên avhewaya şil de darên bambu hebin. Li deverên çiyayî yên bilind ên ku darên wekê Hevrist û ''Taxus'' hene, li cihê darên Bambu, daristanên baranê hene. Daristanên subtropîkal ên ku li navend û li başûrê Çînê ye malavaniya cureyên nebatan dike ku di nav de gelek cureyên endemîk ên kêm hene. Daristanên baranê yên tropîkal û demsalî, her çend bi Yunnan û Hainanê ve sînordar bin jî, çaryeka hemî cureyên ajal û nebat ên li Çînê têne dîtin, vedihewînin. Li Çînê zêdetirî 10.000 cureyên tomarkirî yên kiyarkan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Conservation biology: voices from the tropics |weşanger=John Wiley &amp; Sons Inc |tarîx=2014 |isbn=978-1-118-67980-7 |cih=Chichester, West Sussex, UK : Hoboken, NJ |paşnavê-edîtor=Sodhi |pêşnavê-edîtor=Navjot S. }}&lt;/ref&gt;

== Rêveberî û polîtîka ==
[[Wêne:China Senate House.jpg|thumb|Hola Mezin a Gel
ku Kongreya Neteweyî ya Gel lê dicive.]]
Komara Gel a Çînê dewletek komunîst e ku ji aliyê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) ve tê rêvebirin. PKÇ bi fermî ji aliyê sosyalîzma bi taybetmendiyên çînî ve tê rêvebirin ku ew wekê marksîzma li gorî şert û mercên Çînê hatiye adaptekirin, bi nav dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-01/05/c_132082389.htm |sernav=Xi reiterates adherence to socialism with Chinese characteristics - Xinhua {{!}} English.news.cn |malper=news.xinhuanet.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Destûra bingehîn a Çînê dibêje ku Komara Gel a Çînê &quot;dewleteke sosyalîst e ku ji aliyê dîktatoriyeke demokratîk a gel ve tê birêvebirin ku ji aliyê çîna karker ve tê rêvebirin û li ser bingeha tifaqeke karker û cotkaran e&quot; ku &quot;taybetmendiya diyarkar a sosyalîzmê bi taybetmendiyên çînî ya serokatiya Partiya Komunîst a Çînê ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wei |pêşnav=Changhao |paşnav2=Hu |pêşnav2=Taige |tarîx=2025-10-28 |sernav=Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China’s Lawmaking Reforms |url=https://doi.org/10.22459/mic.10.01.2025.02 |kovar=Made in China Journal |cild=10 |hejmar=1 |doi=10.22459/mic.10.01.2025.02 |issn=2652-6352 }}&lt;/ref&gt;

Komara Gel a Çînê bi fermî xwe wekê demokrasiyekê ku bi taybetî, demokrasiyeke gel a pêvajoya tevahî ku li dora prensîba lenînîst a navendîbûna demokratîk hatiye organîzekirin, bi nav dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://decodingchina.eu/democracy/ |sernav=One moment, please... |malper=decodingchina.eu |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê welat bi gelemperî wekê dewletek otorîter a yekpartî û dîktatorî tê binavkirin ku bi hinek sinordarkirinên herî giran ên cîhanê ya di gelek warên sivîl de disekine ku di nav van de bi taybetî astengiyên li dijî azadiya çapemeniyê, azadiya civînê, avakirina azad a rêxistinên civakî, azadiya dînî û azadiya înternetê heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The perfect dictatorship: China in the 21st century |paşnav=Ringen |pêşnav=Stein |weşanger=HKU press |tarîx=2016 |isbn=978-988-8208-93-7 |cih=Hong Kong }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Qian2022&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Qian |pêşnav=Isabelle |paşnav2=Xiao |pêşnav2=Muyi |paşnav3=Mozur |pêşnav3=Paul |paşnav4=Cardia |pêşnav4=Alexander |tarîx=2022-06-21 |sernav=Four Takeaways From a Times Investigation Into China’s Expanding Surveillance State |url=https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://freedomhouse.org/country/china/freedom-world/2024 |sernav=China: Freedom in the World 2024 Country Report |malper=Freedom House |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Çîn bi berdewamî di rêza herî nizm a &quot;rejîmên otorîter&quot; de cih girtiye ku ji aliyê Endeksa Demokrasiyê ya Yekîneya Îstîxbarata Ekonomîst ve hatiye destnîşankirin û li gorî daneyên sala 2024an Çîn ji 167 welatên otorîter de di rêza 145an de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/interactive/democracy-index-2024 |sernav=The global democracy index: how did countries perform in 2024? |malper=The Economist |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hinek çavkaniyên din jî destnîşan dikin ku binavkirina Çînê wekê rêveberiyeke &quot;otorîter&quot; bi têra xwe mekanîzmayên şêwirmendiyê yên pirjimar ên ku di pergala hikûmeta Çînê de hene, rave nake.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=One and all: the logic of Chinese sovereignty |paşnav=Pang |pêşnav=Laikwan |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2024 |isbn=978-1-5036-3822-8 |cih=Stanford, California }}&lt;/ref&gt;
=== Partiya Komunîst a Çînê ===
Partiya Kominîst a Çînê partiya damezrîner û yekane ya desthilatdar a Komara Gel a Çînê ye. Li gorî rêziknameya desteya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, Kongreya Neteweyî ye ku her pênc salan carekê li welat tê lidarxistin.&lt;ref name=&quot;Ruwitch2022&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Ruwitch |pêşnav=John |tarîx=2022-10-13 |sernav=China's major party congress is set to grant Xi Jinping a 3rd term. And that's not all |url=https://www.npr.org/2022/10/13/1124553497/china-communist-party-congress-xi-jinping |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=NPR |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Kongreya Neteweyî Komîteya Navendî hildibijêre ku herî kêm salê carekê dicive. Piştre Komîteya Navendî Polîtburoya partiyê, Komîteya Daîmî ya Polîtburoyê û sekreterê giştî (serokê partiyê) ku serokatiya herî bilind a welêt e, hildibijêre.&lt;ref name=&quot;Ruwitch2022&quot; /&gt; Sekreterê giştî desthilat û desthilatdariya dawî li ser partî û dewletê di destê xwe de digire û wekê rêberê herî bilind ê Çînê kar dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Hernández |pêşnav=Javier C. |sernav=China’s ‘Chairman of Everything’: Behind Xi Jinping’s Many Titles |url=https://www.nytimes.com/2017/10/25/world/asia/china-xi-jinping-titles-chairman.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Kongreya Neteweyî her wiha Komîsyona Navendî ya Teftîşa Dîsîplînê ye ku desteya dîsîplînê ya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, hildibijêre.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/publications/the-world-today/2022-08/guide-chinese-communist-partys-national-congress |sernav=A guide to the Chinese Communist Party's National Congress {{!}} Chatham House – International Affairs Think Tank |malper=www.chathamhouse.org |tarîx=2022-08-03 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li Çînê hikûmet bi tevahî di bin kontrola Partiya Kominîst a Çînê de ye.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3133672/why-chinas-communist-party-inseparable-state |sernav=Explainer {{!}} Why China’s Communist Party is inseparable from the state |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-05-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Partiya Kominîst a Çînê erkdar kirinên di saziyên hikûmetê de kontrol dike û piraniya karbidestên payebilind ên hikûmetê endamên Partiya Kominîst a Çînê ne.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; Partiya Kominîst a Çînê di her astê hikûmetê de komîteyên xwe ava dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.congress.gov/crs-product/R46977 |sernav=China’s Political System in Charts: A Snapshot Before the 20th Party Congress |malper=www.congress.gov |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;
=== Rêveberî ===
[[Wêne:GreatHall auditorium.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji hola kongreya neteweyî ya gel a Çînê.]]
Kongreya neteweyî ya gel (KNG), bi nêzîkî 3.000 endaman xwe, wekê dezgehê herî bilind a desthilata dewletê û desthilatên yekgirtî yên dewletê vedihewîne ku sîstemek diafirîne ku hemî dezgehên dewletê, tevî serokatiyê, şûraya dewletê, komîsyona leşkerî ya navendî ya dewletê, dadgeha bilind a gel, dozgeriya bilind a gel û komîsyona çavdêriya neteweyî bi rêya navendîbûna demokratîk di bin çavdêriya kongreyê de ye. Lêbelê çavdêr pir caran vê wekê saziyeke &quot;mohra lastîkî&quot; bi nav dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/in_depth/china_politics/government/html/7.stm |sernav=BBC NEWS |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; KNG salane dicive, di heman demê de Komîteya Daîmî ya KNGê ku nêzîkî 150 endam ji delegeyên KNGê têne hilbijartin ku her du mehan carekê dicive.&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; Hilbijartin nerasterast in û ne piralî ne û namzedên li hemî astan bi qanûnê ji aliyê PKÇê ve têne kontrol kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hao |pêşnav=Mingsong |paşnav2=Ke |pêşnav2=Xiwang |tarîx=2024-03-01 |sernav=Personal Networks and Grassroots Election Participation in China: Findings from the Chinese General Social Survey |url=https://doi.org/10.1007/s11366-023-09861-3 |kovar=Journal of Chinese Political Science |ziman=en |cild=29 |hejmar=1 |rr=159–184 |doi=10.1007/s11366-023-09861-3 |issn=1874-6357 }}&lt;/ref&gt; KNG di bin kontrola PKÇê de ye û heşt partîyên din ên biçûk xwedî nûnertiya nomînal in ku di bin şertê parastina serokatiya Partiya Kominîst a Çînê (PKÇ) de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/2000/china/china009-01.htm |sernav=China: Nipped In The Bud - Background |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;

Kongreya neteweyî ya gel serokê Çînê hildibijêre ku ew nûnerê merasîmî ya dewletê ye. Serokkomarê 2026an Xi Jinping e ku di heman demê de sekreterê giştî yê Partiya Kominîst a Çînê ye û serokê komîsyona leşkerî ya navendî ye ku bi vê yekê bûye rêberê herî bilind ê Çînê û bûye fermandarê giştî yê hêzên çekdarên Çînê. Serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê 2026an Li Qiang ku serokê Çînê ye. Serokwezîr bi fermî ji aliyê serokkomar ve tê destnîşankirin û piştre re ji aliyê kongreya neteweyî ya gel ve tê hilbijartin ku ev kesên ku dibin serokwezîr bi gelemperî endamê duyem an sêyem ê komîteya daîmî ya polîtburoyê (KDP) ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wei |pêşnav=Changhao |paşnav2=Hu |pêşnav2=Taige |tarîx=2025 |sernav=Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China's Lawmaking Reforms |url=https://doi.org/10.2139/ssrn.5233909 |kovar=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.5233909 |issn=1556-5068 }}&lt;/ref&gt; Serokwezîr serokatiya endamên konseya dewletê û kabîneya Çînê dike ku ji çar cîgirên serokwezîr, endamên şêwirmendên dewletê û serokên wezîran û komîsyonan pêk tên. Mîna kongreya kel, konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê jî xwedî binbeşan e ku di nav de komîteya neteweyî ya konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê ye û di sala 2026an de ji aliyê Wang Huning ve tê birêvebirin ku endamê çarem ê komîteya sosyalîst a gel e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/what-is-the-cppcc-anyway/ |sernav=What Is the CPPCC Anyway? |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Tiezzi |pêşnav=Shannon }}&lt;/ref&gt;

Hikumeta Çînê bi pileya bilind a navendîbûna siyasî tê bireve birin lê bi nenavendîbûna aborî ya girîng ve tê karakterîze kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new China playbook: beyond socialism and capitalism |paşnav=Jin |pêşnav=Keyu |weşanger=Viking |tarîx=2023 |isbn=978-1-9848-7828-1 |cih=New York }}&lt;/ref&gt; Amûr an pêvajoyên siyasetê pir caran berî ku bi berfirehî werin sepandin li herêmê têne ceribandin ku di encamê de siyasetek çêdibe ku ceribandin û bersivê vedihewîne.&lt;ref name=&quot;Heilmann2018&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Red Swan: How Unorthodox PolicyMaking Facilitated China's Rise |paşnav=Heilmann |pêşnav=Sebastian |weşanger=The Chinese University Press |tarîx=2018 |isbn=978-962-996-827-4 |cih=Hong Kong }}&lt;/ref&gt; Bi gelemperî, serokatiya hikûmeta navendî xwe ji hinek amadekariyên polîtîkayan dûr digire ku li cihê wê torên nefermî û serdanên malperê bikar tîne ku guhertinên di rêça ceribandinên polîtîkayên herêmî an bernameyên pîlot de piştrast bike an pêşniyar bike.&lt;ref name=&quot;Brussee2023&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Social Credit: The Warring States of China's Emerging Data Empire |paşnav=Brussee |pêşnav=Vincent |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2023 |isbn=978-981-99-2188-1 |çap=1 |cih=Singapore }}&lt;/ref&gt; Rêbaza gelemperî ev e ku serokatiya hikûmeta navendî piştî ku polîtîka di astên herêmî de hatin pêşxistin, dest bi amadekirina polîtîka, qanûn, an rêziknameyên fermî dike.&lt;ref name=&quot;Brussee2023&quot; /&gt;
=== Dabeşên îdarî ===
Komara Gel a Çînê li gorî destûra dewleteke yekgirtî ye ku ji 23 parêzgeh, pênc herêmên xweser (her yek bi komeke kêmneteweyên diyarkirî), çar şaredariyên ku rasterast têne birêvebirin ku bi hev re wekî &quot;Çîn a sereke&quot; têne binavkirin û her wiha ji herêmên îdarî yên taybet ên wekê Hong Kong û Makaoyê pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://english.www.gov.cn/archive/china_abc/2014/08/27/content_281474983873401.htm |sernav=Administrative Division |malper=english.www.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Her çend ev hemî herêm ji aliyê Komara Çînê ve têne rêvebirin jî, Komara Gel a Çînê girava Taywanê wekê parêzgeha xwe ya Taywanê, Kinmen û Matsu wekê beşek ji parêzgeha Fujian dibîne û giravên ku Komara Gel a Çînê li Deryaya Başûrê Çînê kontrol dike ku wekê beşek ji parêzgeha Hainan û parêzgeha Guangdong dibîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Place, Identity, and National Imagination in Post-war Taiwan |paşnav=Chang |pêşnav=Bi-yu |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-65812-2 |cih=Hoboken |series=Routledge Research on Taiwan Series }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê erdnîgarî ve, hemî 31 beşên parêzgehên Çîn a sereke di şeş herêman bi navê Bakurê Çînê, Rojhilatê Çînê, Başûrê rojavayê Çînê, Başûrê Çîn a Navendî, Bakurê Rojavayê Çînê û Bakurê Rojhilatê Çînê hatine binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Conclusion |paşnav=Brown |pêşnav=Kerry |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=2015 |rr=208–214 |isbn=978-1-137-51009-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-137-51012-9_10 }}&lt;/ref&gt;
{| border=&quot;0&quot;
|-----
|
'''Parêzgeh'''
* [[Anhui]] (安徽)
* [[Fujian]] (福建)
* [[Gansu]] (甘肃)
* [[Guangdong]] (广东),
* [[Guizhou]] (贵州)
* [[Hainan]] (海南),  « Grava başûr»
* [[Hebei]] (河北)
* [[Heilongjiang]] (黑龙江)
* [[Henan]] (河南)
* [[Hubei]] (湖北)
* [[Hunan]] (湖南)
* [[Jiangsu]] (江苏)
* [[Jiangxi]] (江西)
* [[Jilin]] (吉林)
* [[Liaoning]] (辽宁)
* [[Qinghai]] (青海)
* [[Shaanxi]] (陕西)
* [[Shandong]] (山东), «li rojhilatê çiyê »
* [[Shanxi]] (山西), «li rojavayê çiyê»
* [[Sichuan]] (四川), «çar çem»
* [[Yunnan]] (云南), «li başûrê ewran»
* [[Zhejiang]] (浙江)
* [[Taywan (Komara Gel a Çînê )|Taywan]] (台湾)
| valign=&quot;top&quot; |
'''Herêmên xweser'''
* [[Guangxi]] (广西壮族自治区), gelê wir [[Zhuang (netewe)|zhuang]] e.
* [[Mongolya Hundir]] (内蒙古自治区)
* [[Ningxia]] (宁夏回族自治区),  gelê wir  [[Hui (netewe)|hui]] ye.
* [[Xinjiang]] (新疆维吾尔自治区),  an Turkistana Çînî,  gelê wir [[ûygûr]] e. 
* [[Tîbet]] (西藏自治区)
&lt;br /&gt;
'''Şaredarî'''
* [[Beijing]] ([[Pekîn]]) (北京)
* [[Chongqing]] (重庆)
* [[Şanghay]] (上海)
* [[Tianjin]] (天津)
&lt;br /&gt;
'''Herêmên îdarî yên taybet'''
* [[Hong Kong]] (香港)
* [[Makao]] (澳门)
|}
=== Têkiliyên derve ===
[[Wêne:Diplomatic relations of China.svg|thumb|Nexşeya têkiliyên dîplomatîk ên Çînê]]
Komara Gel a Çînê bi 179 welatên endam ên Neteweyên Yekbûyî re têkiliyên dîplomatîk bireve dibe û li 174 ji wan welatan balyozxaneyên Çînê hene. Ji sala 2024an vir ve, Çîn xwedî mezintirîn torên dîplomatîk ên cîhanê ye. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya neteweyên yekbûyî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768 |sernav=Taipei Times - archives |malper=www.taipeitimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de endamê rêxistinên navdewletî ye ku di nav wan de G20,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.g20.org/en/about-g20/ |sernav=About G20 |malper=www.g20.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Rêxistina Hevkariya Şanghayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Riyadh joins Shanghai Cooperation Organization as ties with Beijing grow |url=https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; BRICS,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Bric summit ends in China with plea for more influence |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13076229 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Lûtkeya Rojhilatê Asyayê&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |sernav=East Asia Summit |malper=eastasiasummit.asean.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Iman |pêşnav=Setiawan }}&lt;/ref&gt; û APEC hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.apec.org/about-us/about-apec |sernav=About APEC {{!}} APEC |malper=APEC |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240321185610/https://www.apec.org/about-us/about-apec |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Her wiha Çîn endam û rêberê berê yê Tevgera Bêalî ye û di heman demê de hê jî Çîn xwe wekê parêzvaneke ji bo welatên pêşketî dibîne. Ji ber ku bandora Çînê di warên jeopolîtîk, teknolojî, pîşesazî, aborî û çandê de heye, Çîn bi berfirehî wekê hêzek super a potansiyel&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/tv-shows/the-debate/20230405-macron-in-the-middle-french-president-in-china-amid-superpower-showdown |sernav=The Debate - Macron in the middle? French president in China amid superpower showdown |malper=France 24 |tarîx=2023-04-05 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/3e96c85c-7ef7-4e74-85dc-c924599293a0 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; an jî wekê hêza super a damezrandî hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iris-france.org/en/china-as-a-technological-superpower/ |sernav=China as a Technological Superpower |malper=IRIS |tarîx=2025-01-30 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=fr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cepr.org/voxeu/columns/china-worlds-sole-manufacturing-superpower-line-sketch-rise |sernav=China is the world’s sole manufacturing superpower: A line sketch of the rise |malper=CEPR |tarîx=2024-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/news/west-no-longer-afford-ignore-135424320.html |sernav=The West can no longer afford to ignore China’s superpower status |malper=Yahoo News |tarîx=2025-04-26 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Piraniya siyaseta derve ya Çînê ya niha bi fermî li ser pênc prensîbên hevjiyana aştîxwaz a serokwezîr Zhou Enlai û her wiha li ser têgeha &quot;ahengek bêyî yekrengî&quot; ye ku tevî cudahîyên îdeolojîk jî têkilîyên dîplomatîk di navbera dewletan de teşwîq dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China From the Inside Out |paşnav=KEITH |pêşnav=RONALD C. |weşanger=Pluto Press |tarîx=2009-08-20 |isbn=978-1-84964-329-0 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctt183p430 }}&lt;/ref&gt; Li gorî siyaseta xwe ya nehevbendiyê, Çîn ji xeynî peymana xwe ya parastinê bi Koreya Bakur re ti hevpeymaniyên leşkerî nagire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zhang |pêşnav=Ketian |tarîx=2025-06-02 |sernav=Alliances with Chinese characteristics? The contents and rationale of China’s strategic partnerships |url=https://doi.org/10.1057/s41311-025-00701-0 |kovar=International Politics |ziman=en |doi=10.1057/s41311-025-00701-0 |issn=1740-3898 }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatan meyla xwe dane ku Komara Gel a Çînê (KGÇ) nas bikin ku di sala 1971ê de cihê Komara Çînê ya li Neteweyên Yekbûyî girtiye. Komara Gel a Çînê bi fermî prensîba yek Çînê diparêze ku li gorî vê prensîbê, tenê dewletek serwer ê bi navê Çînê heye û Taywan jî beşek yekgirtî ya Çînê ye. Rewşa bêhempa ya Taywanê bûye sedem ku welatên ku Komara Gel a Çînê bi fermî nas dikin, &quot;siyasetên yek Çîn&quot; ên cûda bişopînin ku hinek welat bi eşkereyî rasterast îdiaya Komara Gel a Çînê ya li ser Taywanê nas dikin, hinek welatên din jî hene ku di nav wan de DYA û Japon heye ku vê yekê tenê wekê îdia qebûl dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/one-china-multiple-interpretations |sernav=One China, Multiple Interpretations |malper=ccpwatch |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Drun |pêşnav=Jessica |roja-arşîvê=2020-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200309224301/https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/One-China-Multiple-Interpretations |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:16th BRICS Summit family photograph (2024).jpg|thumb| Di 23ê cotmeha sala 2024an, Serokê Çînê Xi Jinping di 16em civîna BRICSê de li Kazan, Rûsyayê.]]
Têkiliyeke nêzîk a siyasî, aborî û leşkerî ya Çînê bi Rûsyayê re heye ku her du dewlet pir caran di Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî de bi hev re deng dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Davidson |pêşnav=Helen |tarîx=2022-03-16 |sernav=How close are China and Russia and where does Beijing stand on Ukraine? |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/16/how-close-are-china-and-russia-and-where-does-beijing-stand-on-ukraine |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-06-05 |sernav=Russia-China unity on Syria as Putin arrives in Beijing |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-18327632 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Çînê di şerê Rûsya û Ûkraynayê de piştgiriya aborî, teknolojîk û dîplomatîk daye Rûsyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Jozwiak |pêşnav=Rikard |tarîx=2025-07-13 |sernav=Beijing's Growing Boldness: China's Stance On Ukraine Sparks EU Alarm |url=https://www.rferl.org/a/beijing-growing-boldness-china-ukraine-eu-russia/33471891.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2025/07/chinas-position-on-russia-and-ukraine-is-a-warning-to-the-west-and-the-pacific/ |sernav=China’s Position on Russia and Ukraine Is a Warning to the West and the Pacific |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Pêwendiya Çînê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi aloz e ku di nav wan de têkiliyên bazirganî yên kûr hene lê cudahîyên siyasî yên girîng jî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=US-China Goods Trade Hits Record Even as Political Split Widens |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji destpêka salên 2000î vir ve, Çînê ji bo bazirganî û hevkariya dualî bi welatên afrîkî re siyasetek şopandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=A rising China counters US clout in Africa |url=https://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/article/china-and-africa-stronger-economic-ties-mean-more-migration |sernav=China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration |malper=migrationpolicy.org |tarîx=2008-08-06 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Politzer |pêşnav=Malia }}&lt;/ref&gt; Çîn bi Yekîtiya Ewropayê re têkiliyên bazirganî yên berfireh û pirreng diparêze û bûye mezintirîn hevkarê Ewropayê ya bazirganiya kelûpelan.&lt;ref name=&quot;Wolff2023&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035 |sernav=How China is increasing its influence in central Asia as part of global plans to offer an alternative to the west |malper=The Conversation |tarîx=2023-05-24 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Wolff |pêşnav=Stefan }}&lt;/ref&gt; Çîn bandora xwe li Asyaya Navendî&lt;ref name=&quot;Wolff2023&quot;/&gt; û Pasîfîka Başûr zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105 |sernav=China’s increasing political influence in the south Pacific has sparked an international response |malper=The Conversation |tarîx=2024-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Bluth |pêşnav=Christoph |paşnav2=Greene |pêşnav2=Owen }}&lt;/ref&gt; Welat bi welatên ASEANê re û aboriyên sereke yên bi Amerîkaya Başûr re têkiliyên bazirganî yên bihêz heye û mezintirîn hevkarê bazirganî ya Brezîl, Şîlî, Perû, Ûrûguay, Arjentîn û çend welatên din e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Garrison |pêşnav=Cassandra |sernav=In Latin America, a Biden White House faces a rising China |url=https://www.reuters.com/article/us-latam-usa-china-insight/in-latin-america-a-biden-white-house-faces-a-rising-china-idUSKBN28O18R |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2013an de, Çînê însiyatîfa rê û kemberê (BRI) daye destpêkirin ku însiyatîfeke mezin a avakirina binesaziyê ya gerdûnî ye ku salane bi qasî 50-100 milyar dolaran fînanse dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/articles/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |sernav=Seven years into China’s Belt and Road |malper=Brookings |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; BRI dikare bibe yek ji mezintirîn planên pêşveçûnê di dîroka nûjen de.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-china-s-belt-road-initiative |sernav=Understanding China’s Belt and Road Initiative |malper=www.lowyinstitute.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di şeş salên pêş de bi girîngî berfireh bûye û heta nîsana sala 2020an, 138 welat û 30 rêxistinên navneteweyî di nav xwe de girtiye. Ji xeynî bihêzkirina têkiliyên siyaseta derve, balê dikişîne ser avakirina rêyên veguhastinê yên bibandor, nemaze Rêya Hevrîşimê ya deryayî ku bi Rojhilata Afrîka û Ewropayê ve girêdayî ye. Lêbelê gelek deynên ku di çarçoveya bernameyê de hatine dayîn ne domdar in û Çîn bi hejmarek bangên ji bo sivikkirina deynan ji aliyê welatên deyndar ve rû bi rû maye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2007 |sernav=Africa's Silk Road : China and India's New Economic Frontier |url=https://hdl.handle.net/10986/7186 |kovar=handle.net |ziman=en-US |doi=10.1596/978-0-8213-6835-0 }}&lt;/ref&gt;
=== Hêz ===
[[Wêne:Quadruple formation of J-20 at CCAS2023 (20230724100632).jpg|thumb|çep|Balafira şer a nepenî ya nifşê 5em a Chengdu J-20 ku yek ji balefirên şer ên Çînê ye]]
Artêşa Çînê ku bi navê Artêşa Rizgariya Gel (ARG) wekê yek ji artêşên herî bihêz ên cîhanê tê dîtin û di salên 2015 û 2025an de bi awayeke bilez hatiye modernîzekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/backgrounders/chinas-modernizing-military |sernav=China’s Modernizing Military {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2020-02-05 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî prensîba &quot;partî hêzê birêve dibe&quot;, Partiya Kominîst a Çînê kontrola xwe yê mutleq a Artêşa Rizgariya Gel berdewam dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://foreignpolicy.com/2025/10/30/xi-purges-china-military-pla-ccp-power-control/ |sernav=Why Are China’s Generals So Quiet as Xi Purges Them? |malper=Foreign Policy |tarîx=2026-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Yuwen |pêşnav=Deng }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2024an vir ve artêş ji çar hêzan pêk tê ku di nav wan de hêza bejayî (PLAGF), hêza deryayî (PLAN), hêza hewayî (PLAAF) û hêza roketî (PLARF) hene. Her wiha çar baskên artêşê ya serbixwe heye ku hêza hewayî, hêza sîberfezayê, hêza piştgiriya agahdariyê û hêza piştgiriya lojîstîkî ya hevbeş hene ku sê hêzên despêkê ji hêza piştgiriya stratejîk a belavbûyî (PLASSF) hatine veqetandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://eng.chinamil.com.cn/CHINA_209163/TopStories_209189/16302105.html |sernav=Chinese PLA embraces a new system of services and arms: Defense spokesperson - China Military |malper=eng.chinamil.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; 2 milyon personelên artêşa ya çalak ên di erkê de de hene ku hejmara herî mezin a cîhanê ye. Hêz xwediyê sêyem stoka herî mezin a çekên kîmyayî yên cîhanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.visualcapitalist.com/which-countries-have-the-most-nuclear-weapons/ |sernav=Which Countries Have the Most Nuclear Weapons? |malper=Visual Capitalist |tarîx=2021-09-30 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Wallach |pêşnav=Omri }}&lt;/ref&gt; û ji aliyê tonajê ve duyem mezintirîn hêza deryayî ya cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2021/03/05/china/china-world-biggest-navy-intl-hnk-ml-dst |sernav=Analysis: China has built the world’s largest navy. Now what’s Beijing going to do with it? |malper=CNN |tarîx=2021-03-06 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Lendon |pêşnav=Brad }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas Enstîtuya Lêkolînên Aştiyê ya Navneteweyî ya Stokholmê (SIPRI) texmîn kiriye ku lêçûnên wê yên rastîn salane 314 milyar dolarê amerîkî bûn ku ev jî %12ê lêçûnên leşkerî yên cîhanî pêk tîne û %1.7ê GDPya welêt pêk tîne ku lêçûna leşkerî ya fermî ya Çînê ji bo sala 2024an bi tevahî 229 milyar dolarê amerîkî (1.67 trilyon Yuan) bû ku duyem sermiyana herî mezin a cîhanê ye. Li gorî parîteya hêza kirînê, sermiyana leşkerî ya Çînê ya sala 2024an bi qasî 567 milyar dolarê amerîkî bû. Her çiqas bi fermî du rêxistinên cuda bin jî û her du komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê endamên wan yek in, ji xeynî demên veguheztina serokatiyê û bi bandor wekê yek rêxistinê tevdigerin jî Artêşa Rizgariya Gel ji aliyê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê ya partî û dewletê ve tê birêvebirin. Serokê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê fermandarê giştî yê Artêşa Rizgariya Gel ye ku li gorî pergala berpirsiyariya serok kontrola mutleq li ser artêşê heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://asiasociety.org/policy-institute/what-chinas-new-central-military-commission-tells-us-about-xis-military-strategy |sernav=What China’s New Central Military Commission Tells Us About Xi’s Military Strategy {{!}} Asia Society |malper=asiasociety.org |tarîx=2022-10-27 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

=== Pirsgirêkên civakî û siyasî yên mafên mirovan ===
[[Wêne:Hong Kong anti-extradition bill protest (48108594957).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji xwepêşandanên Hong Kongê ya salên 2019 û 2020]]
Rewşa mafên mirovan li Çînê ji aliyê hikûmetên biyanî, ajansên çapemeniyê yên biyanî û rêxistinên sivîl ve rastî rexneyên girîng hatiye û îdia dikin ku binpêkirinên mafên sivîl ên berfireh ên wekê girtina bê darizandin, lixwe mikurhatinên bi zorê, îşkence, sînordarkirina mafên bingehîn û bikaranîna zêde ya cezayê mirinê hene.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Human rights in China |url=https://www.amnesty.org/en/location/asia-and-the-pacific/east-asia/china/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Amnesty International |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji destpêka xwe ve freedom house (mala azadiyê) di lêkolîna xwe ya azadiya li cîhanê de Çînê wekê welateke &quot;ne azad&quot; bi nav kiriye û di heman demê de Amnesty International li Çînê binpêkirinên girîng ên mafên mirovan belge kiriye.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:14&quot;/&gt; Lêbelê destûra bingehîn a Çînê dibêje ku &quot;mafên bingehîn&quot; ên welatiyan azadiya ramanê, azadiya çapemeniyê, mafê darizandineke adil, azadiya dînî, mafê dengdanê ya gerdûnî û mafên milkê vedihewîne. Lêbelê di pratîkê de, ev xal parastineke girîng li dijî darizandina cezayî ji aliyê dewletê ve peyda nakin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/world-report/2022/country-chapters/china-and-tibet |sernav=World Report 2022: Rights Trends in China |malper=Human Rights Watch |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Her çiqas hinek rexneyên li ser polîtîkayên hikûmetê û Partiya Kominîst a Gel ya desthilatdar hatine tehemûlkirin jî, Çîn di warê sansûra axaftin û agahiyên siyasî di nav welatên herî dijwar ên cîhanê de ye û vê sansûrê bi awayeke bi rêkûpêk ji bo pêşîgirtina li çalakiyên kolektîv tê bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Gary |paşnav2=Pan |pêşnav2=Jennifer |paşnav3=Roberts |pêşnav3=Margaret E. |tarîx=2013 |sernav=How Censorship in China Allows Government Criticism but Silences Collective Expression |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/abs/how-censorship-in-china-allows-government-criticism-but-silences-collective-expression/C7EF4A9C9D59425C2D09D83742C1FE00 |kovar=American Political Science Review |ziman=en |cild=107 |hejmar=2 |rr=326–343 |doi=10.1017/S0003055413000014 |issn=0003-0554 }}&lt;/ref&gt; Hikûmeta Partiya Kominîst a Çînê xwepêşandan û nerazîbûnên gel ên ku ew wekê gefek potansiyel ji bo &quot;îstîqrara civakî&quot; dibîne û tepeser dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/public/Research/Asia/1012ecran_gobelong.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.chathamhouse.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Çîn her wiha toreke çavdêriyê ya mezin a kamerayan, nivîsbarên naskirina rû, sensoran û çavdêriya teknolojiya kesane wekê amûrek kontrola civakî ya kesên ku li welêt dijîn bikar tîne.&lt;ref name=&quot;Qian2022&quot;/&gt;

Çîn bi awayeke bi rêkûpêk bi tepeserkirineke berfireh û binpêkirina mafên mirovan ê li Tibet û Xinjiangê hatiye tawanbarkirin ku hejmareke girîng ji kêmneteweyên etnîkî lê dijîn ku di nav de serkutkirinên tund ên polîsan û tepeserkirina dînî heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-06-27 |sernav=China resettles two million Tibetans, says Human Rights Watch |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23081653 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-06-29 |sernav=China steps up operations in Xinjiang |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23112177 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;
== Aborî ==
[[Wêne:Pudong Shanghai November 2017 panorama.jpg|thumb|Dimenek ji Lujiazui ya Şanghayê ku navenda aborî ya Çînê ye.]]
Çîn ji aliyê GDPya nomînal ve xwediyê duyem aboriya herî mezin a cîhanê ye û ji aliyê hêza kirînê ve jî xwediyê yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=McCurry |pêşnav=Justin |paşnav2=Kollewe |pêşnav2=Julia |tarîx=2011-02-14 |sernav=China overtakes Japan as world's second-largest economy |url=https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&amp;start=2000&amp;year_high_desc=true |sernav=GDP, PPP (current international $) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us |roja-arşîvê=2019-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&amp;start=2000&amp;year_high_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2022an vir ve, Çîn li gorî GDPya nomînal nêzîkî ji %18ê aboriya cîhanî pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=IMF |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Çîn yek ji aboriyên mezin ên cîhanê ye ku bi awayeke bilez mezin dibe ku mezinbûna Çînê ya aborî ji dema destpêkirina siyaseta reform û vekirinê di sala 1978an de hema hema bi awayeke berdewamî ji sedî 5 zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=World Bank |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&amp;locations=CN&amp;start=1961&amp;year_high_desc=true |sernav=GDP growth (annual %) - China {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên Bankeya Cîhanê, GDPya Çînê ji di sala 1978an 150 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2024an de jî gihîştiye 18.74 trilyon dolarê amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |sernav=GDP (current US$) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê GDPya nomînal a serê kesî ve, welat di rêza 78an de ye ku bi vê awayê bûye welatekî bi dahata navîn a jorîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&amp;start=2000&amp;year_high_desc=true |sernav=GDP per capita, PPP (current international $) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us |roja-arşîvê=2019-09-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&amp;start=2000&amp;year_high_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Ji 500 şîrketên herî mezin ên cîhanê, baregeha 135 ji wan li Çînê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Fortune |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Çîn di seranserê dîroka Rojhilata Asyayê û gerdûnî de yek ji hêzên aborî yên pêşeng ên cîhanê bû. Di piraniya du hezar salên borî de, welat yek ji mezintirîn aboriyên cîhanê bû ku di van serdeman de pêşketinên geşbûn û paşketinê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |sernav=Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221041/http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Ji dema ku reformên aborî di sala 1978an de dest pê kiriye, Çîn bûye aboriyeke pir cihêreng û yek ji lîstikvaneke herî bi bandorên bazirganiya navneteweyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1521/siso.2009.73.2.235 }}&lt;/ref&gt; Çîn bi fermî sîstema xwe ya aborî wekê aboriya bazara sosyalîst bi nav dike. Çîn a roja îro pir caran wekê mînakek kapîtalîzma dewletê an jî kapîtalîzma dewleta partîzanî hatiye binavkirin ku hem hêzên bazarê û hem jî dewlet di aboriyê de roleke sereke dilîzin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Margaret |paşnav2=Rithmire |pêşnav2=Meg |paşnav3=Tsai |pêşnav3=Kellee S. |tarîx=2021-09-01 |sernav=Party-State Capitalism in China |url=https://online.ucpress.edu/currenthistory/article/120/827/207/118341/Party-State-Capitalism-in-China |kovar=Current History |ziman=en |cild=120 |hejmar=827 |rr=207–213 |doi=10.1525/curh.2021.120.827.207 |issn=0011-3530 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Margaret M. |paşnav2=Rithmire |pêşnav2=Meg |paşnav3=Tsai |pêşnav3=Kellee S. |tarîx=2022-10-01 |sernav=China's Party-State Capitalism and International Backlash: From Interdependence to Insecurity |url=https://direct.mit.edu/isec/article/47/2/135/113544/China-s-Party-State-Capitalism-and-International |kovar=International Security |ziman=en |cild=47 |hejmar=2 |rr=135–176 |doi=10.1162/isec_a_00447 |issn=0162-2889 }}&lt;/ref&gt; Çîn xwedî gelek saziyên dewletê ye ku dewlet di sektorên stratejîk ên &quot;stûnî&quot; yên wekê binesazî, telekomunîkasyon, darayî, hilberîna enerjiyê û pîşesaziyên giran de serdest e.&lt;ref name=&quot;Heilmann2018&quot;/&gt; Hikûmeta Çînê ji bo rêberiya aboriya welêt planên di heyama pênc salan de derdixe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/3307338/china-adds-nearly-2-million-private-firms-first-quarter-calls-support-rise |sernav=China adds 1.98 million private firms in first quarter as calls for support rise |malper=South China Morning Post |tarîx=2025-04-22 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Karsaziya taybet pir berfireh bûye ku di sala 2025an de li Çînê nêzîkî 57 milyon karsaziyên taybet hatine tomarkirin. Li gorî amarên fermî, şîrketên taybet ji %60î zêdetir ji GDPya Çînê pêk anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=China Crackdowns Shrink Private Sector’s Slice of Big Business |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
== Demografî ==
Li gorî hêjmartina nifûsa Çînê ya sala 2020an nifûsa welat bi qasî 1.411.778.724 kes hatiye tomarkirin. Nêzîkî ji %17,95 14 salî ne an jî biçûktirin, ji %63,35 di navbera 15 û 59 salî de ne ji û %18,7e jî ji 60 salî mezintir bûn.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2010 û 2020an de, rêjeya zêdebûna nifûsê ya navînî %0,53 bû.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; Ji sala 2022an vir ve, li welêt rêjeya mirinan ji rêjeya jidayîkbûnê zêdetir bûne.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/china-population-shrinks-births-tax-condoms-868cd1ffc949af5a2e94c523e750e97e |sernav=China's population falls again as births drop to lowest rate since 1949 communist revolution |malper=AP News |tarîx=2026-01-19 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di sala 2023an de, rêjeya giştî ya zayînê wekê j 1,09 hatiye ragihandin ku di nav rêjeya herî nizm ên cîhanê de cih digire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2023-07-17 |sernav=FOLLICULAR OUTPUT RATE, FOLLICULAR-OOCYTE-INDEX, AND OOCYTE RETRIEVED PER FOLLICLE: A NARRATIVE REVIEW |url=https://doi.org/10.48047/ecb/2023.12.si6.667 |kovar=EuropeanChemicalBulletin |cild=12 |hejmar=si6 |doi=10.48047/ecb/2023.12.si6.667 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2023an de, buroya neteweyî ya statîstîkan texmîn kiriye ku nifûs welat ji sala 2021ê heta 2022an 850.000 kêm bûye ku ev yekem kêmbûna ji sala 1961ê vir ve ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-64300190 |sernav=China's population falls for first time since 1961 |malper=www.bbc.com |tarîx=2023-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sala 2025an de nifûsa Çînê bi fermî gihîştiye 1,404 milyar kesê û hêjmara jidayikbûnê 7,92 milyon zarok bûn ku ev rêjeya jidayikbûnê ya herî nizm a tomarkirî ji herî kêm a ji sala 1949an vir ve ye.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

Ji ber fikarên li ser zêdebûna nifûsê, dewleta Çînê di salên 1970î de li welat sinoreke ji bo du zarokan li ser malbatên li seranserê welat ferz kiriye û di sala 1979an de dest bi parêzvaniya sinoreke hinek hişktir a ji bo zarokek ji bo her malbatê kiriye. Lê belê ji nîvê salên 1980î pê ve, ji ber nepopulerbûna sinorên hişk, Çînê dest bi hinek îstîsnayên mezin kiriye, nemaze li deverên gundewarî yên ku di encamê de ji nîvê salên 1980an heta 2015an polîtîkayeke &quot;1,5&quot; zarokan bû; kêmneteweyên etnîkî jî ji sinorên yek zarokî azad bûn. Sistkirina din a girîng a siyasetê di meha kanûna sala 2013an de hatiye pejirandin ku yek ji dêûbavan zarokê yekane be, rê daye malbatan ku du zarokan bînin dinyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1991-01-01 |sernav=Religion in China today: policy and practice |url=https://doi.org/10.5860/choice.28-2688 |kovar=Choice Reviews Online |cild=28 |hejmar=05 |rr=28–2688-28-2688 |doi=10.5860/choice.28-2688 |issn=0009-4978 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2016an de, siyaseta yekzarokî wekê siyaseta duzarokî hatiye guhertin.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2021-05-31 |sernav=China introduces three-child policy in response to ageing population |url=https://www.abc.net.au/news/2021-05-31/china-introduces-three-child-policy/100179832 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Ji ber bi temenbûna nifûsê, di gulana sala 2021ê de polîtîkayeke sêzarokî hatiye ragihandin û di tîrmeha sala 2021ê de, hemî sinorên mezinahiya malbatê û her wiha cezayên ji bo derbaskirina wan hatine rakirin.&lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2021/07/21/china-scraps-fines-for-families-violating-childbirth-limits.html |sernav=China scraps fines, will let families have as many children as they'd like |malper=CNBC |tarîx=2021-07-21 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Cheng |pêşnav=Evelyn }}&lt;/ref&gt;

Li gorî komek zanyaran, sinorên yek zarokî bandorek zêde li ser zêdebûna nifûsê an jî zêdebûna giştî ya nifûsê nekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Feng |pêşnav=Wang |paşnav2=Cai |pêşnav2=Yong |paşnav3=Gu |pêşnav3=Baochang |tarîx=2013 |sernav=Population, Policy, and Politics: How Will History Judge China's One‐Child Policy? |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |kovar=Population and Development Review |ziman=en |cild=38 |hejmar=s1 |rr=115–129 |doi=10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |issn=0098-7921 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1086/681664 |pmc=6701844 |pmid=31431804 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê ev zanyar rastî nerazîbûnan hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Goodkind |pêşnav=Daniel |tarîx=2017-08-01 |sernav=The Astonishing Population Averted by China’s Birth Restrictions: Estimates, Nightmares, and Reprogrammed Ambitions |url=https://read.dukeupress.edu/demography/article/54/4/1375/167729/The-Astonishing-Population-Averted-by-China-s |kovar=Demography |ziman=en |cild=54 |hejmar=4 |rr=1375–1400 |doi=10.1007/s13524-017-0595-x |issn=0070-3370 }}&lt;/ref&gt; Dibe ku ev polîtîka, digel vebijarka kevneşopî ya ji bo kuran, bibe sedema nehevsengiyek di rêjeya zayendî ya di dema jidayikbûnê de.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |sernav=Shortage of girls forces China to criminalise selective abortion {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-01-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220109050146/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-01-12 |sernav=Chinese facing shortage of wives |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6254763.stm |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di hêjmartina nifûsa ya sala 2020an hatiye dîtin ku mêr ji %51.2ê nifûsa giştî pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817189.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 4) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê rêjeya zayendan a Çînê ji sala 1953an, dema ku mêr %51.8ê nifûsê pêk tînin, hevsengtir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-04/28/c_13850191.htm |sernav=Chinese mainland gender ratios most balanced since 1950s: census data |malper=news.xinhuanet.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;

{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

=== Etnîsîte ===
Çîn bi qanûnî 56 komên etnîkî yên cuda nas dike ku Zhonghua minzu pêk tînin. Mezintirîn ji van neteweyan çîniyên Han in ku ji ji %91ê nifûsa giştî ya welat pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2021-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Çîniyên han koma etnîkî ya herî mezin a cîhanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Lilly |pêşnav=Amanda |tarîx=2009-07-08 |sernav=A Guide to China's Ethnic Groups |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/07/08/AR2009070802718.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt; ku ji xeynî Tibet, Xinjiang,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China's geography: globalization and the dynamics of political, economic, and social change |weşanger=Rowman &amp; Littlefield Publishers |tarîx=2011 |isbn=978-0-7425-6782-5 |çap=2 |cih=Lanham, Md }}&lt;/ref&gt; Linxia&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zhang |pêşnav=Bo |paşnav2=Druijven |pêşnav2=Peter |paşnav3=Strijker |pêşnav3=Dirk |tarîx=2018-01-02 |sernav=A tale of three cities: negotiating ethnic identity and acculturation in northwest China |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08873631.2017.1375779 |kovar=Journal of Cultural Geography |ziman=en |cild=35 |hejmar=1 |rr=44–74 |doi=10.1080/08873631.2017.1375779 |issn=0887-3631 }}&lt;/ref&gt; û parêzgehên xweser ên wekê Xishuangbanna, li her deverê din ên Çînê ji komên etnîkî yên din zêdetir in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cases.open.ubc.ca/ecosystem-services-and-management-of-long-forest-created-by-dai-indigenous-people-in-xishuangbanna-china/ |sernav=UBC |malper=cases.open.ubc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2020an kêmneteweyên etnîkî ji %10 kêmtir ji nifûsa Çînê pêk tînin.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Li gorî hêjmara nifûsê ya sala 2010an, nifûsa han 60.378.693 kes an jî ji %4.93 zêde bûye ku di heman demê de nifûsa 55 kêmneteweyên neteweyî bi hev re 11.675.179 kes an jî ji %10.26 zêde bûye.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; Li gorî daneyên sala 2020an, bi tevahî 845.697 welatiyên biyanî li Çînê dijîn.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817193.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 8) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;

=== Ziman ===
Li Çînê 292 zimanên zindî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=cn |sernav=Redirecting |malper=www.ethnologue.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Zimanên ku herî zêde tên axaftin zimanê şaxa sînî ya malbata zimanên çînî-tîbetî ne ku mandarînî (ji hêla %80ê nifûsê ve tê axaftin) û cureyên din ên zimanê çînî dihewîne ku di nav de jîn, wu, mîn, hakka, yue, xîang, gan, hui, pîng û tuhua yên nedabeşkirî (Shaozhou Tuhua û Xiangnan Tuhua) hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Language planning and policy in Asia |weşanger=Multilingual Matters |tarîx=2008 |isbn=978-1-84769-095-1 |cih=Bristol, UK ; Buffalo, NY |paşnavê-edîtor=Kaplan |pêşnavê-edîtor=Robert B. |series=Language planning and policy |paşnavê-edîtor2=Baldauf |pêşnavê-edîtor2=Richard B. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/n3/2020/1016/c90000-9769716.html |sernav=Over 80 percent of Chinese population speak Mandarin - People's Daily Online |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Zimanên şaxa tibeto-burmanyayê ku di nav de tibetî, qînang, naxî û yi, li seranserê deşta tîbetî û yunnan-guîzhouyê têne axaftin. Zimanên kêmneteweyên etnîkî yên din li başûrê rojavayê Çînê zhuang, thai, dong û sui yên malbata tai-kadai, mîao û yao yên malbata hmong-mien û wa yên malbata awîstroasyatîk in.&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/m/gansu/2015-11/17/content_22479011.htm |sernav=Yugur people and Sunan Yugur autonomous county |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Li seranserê bakurê rojhilat û bakurê rojavayê Çînê, komên etnîkî yên herêmî bi zimanên altyî diaxivin ku di nav de mançûrî, mongolî û çend zimanên tirkiyên ûygûrî, qazaxî, qirgizî, salarî û yûgûriya rojava heye.&lt;ref name=&quot;:15&quot;/&gt; Gelên xwemaliyên Taywanê, tevî nifûseke piçûk li ser axa sereke, bi zimanên awusturnî diaxivin.

Çînîya standard cureyekî ku li ser zaravayê Pekînê ya mandarînê hatiye avakirin ku zimanê neteweyî yê Çînê ye û xwedî statûya fermî ya de facto ye. Zarava wekê lingua franca di navbera mirovên xwedî paşxaneyên zimanî yên cuda de tê bikar anîn. Li herêmên xweser ên Çînê, zimanên din jî dikarin wekî lingua franca xizmet bikin ku wekê zimanê ûygurî li Xinjiangê ku xizmetên hikûmetê bi zimanê ûygurî bi destûrî hatine garantîkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Xinjiang conflict: Uyghur identity, language policy, and political discourse |paşnav=Dwyer |pêşnav=Arienne M. |weşanger=East-West Center Washington |tarîx=2006 |isbn=978-1-932728-28-6 |çap=reprinted |cih=Washington, DC |series=Policy studies }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
[[Wêne:Distribution of religions in China.png|thumb|Belavbûna erdnîgarî ya dînî ya li Çînê.]]
[[Wêne:Wudang Mountain (54131067531).jpg|thumb|Perestgeha Taoîst a li ser çiyayên Wudang a li Hubeiyê.]]
Her çend rêxistinên dînî yên ku destûra fermî wernegirin jî dikarin rastî çewisandina dewletê werin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.npc.gov.cn/npc/index.html |sernav=中国人大网 |malper=www.npc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Li gel van yekan her çiqas azadiya dînî ji aliyê destûra bingehîn a Çînê ve hatiye garantîkirin di warê azadiya dînî de hinek pirsgirêk berdewam dikin. Hikûmeta welêt bi fermî ateîst e û Partiya Komunîst a Çînê ji endamên xwe dixwaze ku ateîst bin. Karûbarên dînî û mijarên li welêt ji aliyê rêveberiya karûbarên dînî ya neteweyî ve ku di bin daîreya xebatê ya eniya yekbûyî ya Partiya Kominîst a Çînê de ye, têne çavdêrîkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sara.gov.cn/ |sernav=国家宗教事务局 |malper=www.sara.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;

Di dirêjahiya hezar salan de, şaristaniya çînî ji aliyê tevgerên dînî yên cûrbecûr ve hatiye bi bandor kirin. &quot;Sê doktrînên&quot; konfuçyusîzm, taoîzm û budîzmê di dîrokê de awa dane çanda çînî ku çarçoveyek teolojîk û ruhanî ya dinê kevneşopî dewlemend kirine ku vedigere serdema destpêkê ya xanedaniya Shang û Zhouyê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religion: a contextual approach |paşnav=Yao |pêşnav=Xinzhong |weşanger=New York : Continuum |tarîx=2010 |isbn=978-1-84706-475-2 |cih=London |paşnav2=Zhao |pêşnav2=Yanxia }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religions in contemporary societies |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2006 |isbn=978-1-85109-626-8 |cih=Santa Barbara, CA |paşnavê-edîtor=Miller |pêşnavê-edîtor=James }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Diversity and Public Religion in China |paşnav=Xie |pêşnav=Zhibin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2006 |isbn=978-0-7546-5648-7 |cih=Brookfield }}&lt;/ref&gt; Di nav kultên herî populer ên dînê gelêrî de yên împeratorê Zer ku nûnertiya Xwedayê ezmanan û yek ji du bavikên îlahî yên gelê Çînî ye ku Mazu (xwedawenda deryayan), Guandi (xwedayê şer û karsaziyê), Caishen (xwedayê serfirazî û dewlemendiyê), Pangu û gelekên din hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |sernav=easia.columbia.edu |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221020/http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Di dehsalên destpêkê yên sedsala 21an de, hikûmeta Çînê bi vejandina dînên gelêrî eleqedar bûye - wan bi fermî wekî &quot;baweriyên gelêrî&quot; ji dînên doktrînî cuda nas kiriye û pir caran wan ji nû ve di formên dînên sivîl ên &quot;pir bi baldarî hatine amadekirin&quot; de ji nû ve ava kiriye - û her weha bi pêşvebirina neteweyî û navneteweyî ya budîzmê re eleqedar bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The construction of racial identities in China and Japan |weşanger=Hong Kong University Press |tarîx=1997 |isbn=978-962-209-443-7 |cih=Hong Kong |paşnavê-edîtor=Dikötter |pêşnavê-edîtor=Frank }}&lt;/ref&gt; Çîn malavanê gelek ji peykerên dînê yên herî bilind ên cîhanê ye ku ev peyker nûnertiya xwedayên gelêrî ya çînî yan jî ronakbîrên budîzmê dikin ku peykera herî bilind Bûdaya Perestgeha Biharê ya li Henanê ye.

Ji ber pênaseyên tevlihev û cûda yên dîn û xwezaya belavbûyî ya kevneşopiyên dînî yên çînî, berhevkirina statîstîkên li ser girêdayîbûna dînî li Çînê dijwar e. Zanyar destnîşan dikin ku li Çînê sinorek zelal di navbera her sê doktrînan û pratîkên dînê yên gelêrî yên herêmî de tunene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religion: a contextual approach |paşnav=Yao |pêşnav=Xinzhong |weşanger=Continuum |tarîx=2010 |isbn=978-1-84706-475-2 |cih=London |paşnav2=Zhao |pêşnav2=Yanxia }}&lt;/ref&gt; Dînên çînî an jî hinek ji rêbazên wan dikarin wekê ne-teîst û humanîst werin pênasekirin ku ew nabêjin afirîneriya îlahî bi tevahî transandantal e lê ew di cîhanê de û bi taybetî ji bo mirovan xwezayî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Non-theistic.pdf |sernav=kenyon.edu |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221034/http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Non-theistic.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Ev baweriyên tenê nînin û pir caran ev baweriyên li hev dicivin ji ber ku beşdar di heman demê de xwedî gelek baweriyan in. Wek mînak ji wan ji %33ê ku baweriya xwe bi buda tînin, beşek girîng baweriya xwe bi taoîst, Îsa Mesîh, katolîk û bi Xwedê jî tînin. Dînê gelêrî ya Çînî di heman demê de ji cûrbecûr tevgerên rêxistinkirî yên doktrînî yên rizgarker pêk hatiye ku ji Xanedaniya Song vir ve derketine holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ownby |pêşnav=David |tarîx=1995 |sernav=The Heaven and Earth Society as Popular Religion |url=https://read.dukeupress.edu/journal-of-asian-studies/article/54/4/1023/337156 |kovar=The Journal of Asian Studies |ziman=en |cild=54 |hejmar=4 |rr=1023–1046 |doi=10.2307/2059958 |issn=0021-9118 }}&lt;/ref&gt; Herwiha li Çînê kêmneteweyên etnîkî hene ku dînên xwe yên xwemalî diparêzin ku di heman demê de dînên sereke yên ku taybetmendiya komên etnîkî yên taybetî ne budîzma tîbetî di nav tîbetiyan, mongolan û yuguran de heye û îslam jî di nav gelên hui, ûygur, kazak û qirgiz û etnîsîteyên din ên li herêmên bakur û bakurê rojavayê welêt de hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.antaranews.com/berita/2202994/menjumpai-etnis-yugur-di-atas-ketinggian-3830-mdpl-puncak-bars-snow |sernav=Menjumpai etnis Yugur di atas ketinggian 3.830 mdpl puncak Bars Snow |malper=Antara News |tarîx=2021-06-10 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=id |paşnav=antaranews.com }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dewereldmorgen.be/artikel/2024/03/10/op-bezoek-bij-de-oeigoeren-in-xinjiang |sernav=Op bezoek bij de Oeigoeren in Xinjiang {{!}} De Wereld Morgen |malper=www.dewereldmorgen.be |tarîx=2024-03-10 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=nl }}&lt;/ref&gt;

=== Perwerdehî ===
[[Wêne:Campus of Peking University.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji wargeha Zanîngeha Pekînê]]
Perwerdehiya mecbûrî li Çînê ji dibistana seretayî û dibistana navîn pêk tê ku zarok ji temenê 6 saliya xwe heta 15 saliya xwe, bi tevahî neh sal perwerdehî dibînin. Gaokao, ezmûna ketina zanîngehên neteweyî ya Çînê, ji bo ketina piraniya saziyên xwendina bilind şerteke pêşîn e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.moe.gov.cn/documents/reports/202304/t20230403_1054100.html |sernav=Statistical report on China’s educational achievements in 2022 - Ministry of Education of the People's Republic of China |malper=en.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Perwerdehiya pîşeyî ji bo xwendekarên asta navîn û bilind peyda dibe.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Her sal zêdetirî 10 milyon xwendekarên çînî ji zanîngehên pîşeyî mezûn dibin. Di sala 2024an de, nêzîkî ji %92,0ê xwendekaran perwerdehiya xwe li dibistana navîn a sê-salî berdewam kirin ku di heman demê de ji %60,8ê ji wan mezûnên dibistana navîn di perwerdehiya bilind de qeydkirî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.moe.gov.cn/jyb_sjzl/sjzl_fztjgb/202506/t20250611_1193760.html |sernav=2024年全国教育事业发展统计公报 - 中华人民共和国教育部政府门户网站 |malper=www.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;

Çîn xwedî mezintirîn sîstema perwerdehiyê ya cîhanê ye ku li gorî daneyên sala 2024an nêzîkî 287 milyon xwendekar û 18,85 milyon mamosteyên tamdemî li zêdetirî 470.300 dibistanan perwerdeyî dane xwendekaran.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unicef.org/eap/media/9321/file/Sit%20An%20-%20China%20Case%20Study.pdf |sernav=unicef.org |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221017/https://www.unicef.org/eap/media/9321/file/Sit%20An%20-%20China%20Case%20Study.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Veberhênana salane ya perwerdehiyê di sala 2003an de 50 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2020an de ev hêjmar derketiye 817 milyar dolarê amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/interactive/2013/01/16/business/In-Education-China-Takes-the-Lead.html |sernav=In Education, China Takes the Lead |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di xercên perwerdehiyê de newekheviyek hê jî heye. Di sala 2010an de, xercên salane yên perwerdehiyê ji bo her xwendekarekî dibistana navîn li Pekînê bi tevahî 20,023 ¥ bû lê li Guizhou ku yek ji parêzgehên herî xizan e, ew tenê bi tevahî 3.204 ¥ bû. Rêjeya xwendin û nivîsandinê li Çînê bi awayekî berbiçav zêde bûye ku ev rêje di sala 1949an ji %20 ê ji nifûsa welat, di sala 1979an ji %65.5 ê ji nifûsa welat û di sala 2020an de jî ev rêje gihiştiye ji %97ê ji nifûsa welat.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=49 myths about China |paşnav=Galtung |pêşnav=Marte Kjær |weşanger=Rowman &amp; Littlefield |tarîx=2015 |isbn=978-1-4422-3622-6 |cih=Lanham ; Boulder ; New York ; London |paşnav2=Stenslie |pêşnav2=Stig }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;

Ji sala 2024an pê ve, li Çînê zêdetirî 3.167 zanîngeh hene û zêdetirî 47,6 milyon xwendekar li Çîna sereke qeydkirî ne ku bi vê yekê Çînê bûye xwediyê mezintirîn sîstema xwendina bilind a cîhanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.moe.gov.cn/jyb_xxgk/s5743/s5744/202506/t20250627_1195683.html |sernav=全国高等学校名单 - 中华人民共和国教育部政府门户网站 |malper=www.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202012/03/WS5fc86ab2a31024ad0ba9999e.html |sernav=China's higher education system is world's largest, officials say |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 |paşnav=关晓萌 }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2025an pê ve, Çîn xwediyê hejmara herî zêde ya zanîngehên xwedî asta bilind ên li cîhanê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://clarivate.com/news/u-s-news-releases-2025-2026-best-global-universities-rankings/ |sernav=U.S. News Releases 2025-2026 Best Global Universities Rankings {{!}} Clarivate |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cwur.org/media.php |sernav=Media {{!}} CWUR {{!}} Center for World University Rankings |malper=cwur.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2025an pê ve, 2 zanîngehên Çînê di nav 20 zanîngehên herî baş ên cîhanê de bû, 5 ji zanîngehan di nav 50 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bû û 19 zanîngehên Çînê di nav 200 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bûn û di warê nûnertiya giştî de di lîsteya giştî ya zanîngehên herî baş de ku sîstemeke lîsteya ya tevlihev e ku sê ji lîsteyên zanîngehên herî bibandor ên cîhanê (ARWU+QS+THE) dihewîne ku tenê li pêy Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unsw.edu.au/research/artu |sernav=ARTU - UNSW Research |malper=UNSW Sites |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî lîsteya zanîngehên cîhanê ya Times Higher Education û li gorî lîsteya akademîk a zanîngehên cîhanê, Çîn malavanê du zanîngehên herî pilebilind (Zanîngeha Tsinghua û Zanîngeha Pekînê) li Asya û welatên pêşketî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/latest/world-ranking |sernav=World University Rankings 2026 |malper=Times Higher Education (THE) |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2025 |sernav=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities |malper=www.shanghairanking.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Ev zanîngeh endamên Koma C9e ne ku hevpeymaniyek ji zanîngehên elît ên çînî ye ku perwerdehiyek berfireh û pêşeng pêşkêş dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/news/eastern-stars-universities-of-chinas-c9-league-excel-in-select-fields/415193.article |sernav=Eastern stars: Universities of China's C9 League excel in select fields |malper=Times Higher Education (THE) |tarîx=2011-02-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

=== Tenduristî ===
[[Wêne:China, Trends in the Human Development Index 1970-2010.png|thumb|Grafîka ku bilindbûna endeksa pêşveçûna mirovan a Çînê ji sala 1970an heta sala 2010an nîşan dide]]
Komîsyona Tenduristiya Neteweyî, bi hevpîşeyên xwe yên di komîsyonên herêmî de, çavdêriya pêdiviyên tenduristiyê ya nifûsê dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.nhc.gov.cn/2018-09/22/c_74499.htm |sernav=What we do |malper=en.nhc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Ji destpêka salên 1950î uan vir ve, girîngîdana li ser tenduristiya giştî û dermanên pêşîlêgirtinê nexweşiyan di siyaseta tenduristiyê ya Çînê de cih girtiye. Partiya komunîst kampanyaya tenduristiyê ya welatparêz daye destpêkirin ku armanc ew bû ku rewşa paqijiyê û paqijiyê baştir bike û her wiha armanc vê kampanyayê dermankirin û pêşîgirtina li gelek nexweşiyan bû. Nexweşiyên wekî kolerayê, tîfoyê û tayê sor ku berê li Çînê belav bûn, bi kampanyayê hema hema bi tevahî ji holê hatiye rakirin.

Her çend gelek xizmetên tenduristiyê yên giştî yên belaş ên ku li gundan dihatin peyda kirin jî winda bûne jî piştî ku Deng Xiaoping di sala 1978an de dest bi reformên aborî kiriye, tenduristiya gelê Çînê bi feydeya xwarina çêtir bi awayeke bilez baştir bûye. Lênihêrîna tenduristiyê li Çînê bi piranî taybet bû û qelîteya lêhirîna tenduristiyê gelek zêde bû. Di sala 2009an de, hikûmetê destpêşxeriyek sê-salî ya berfireh ji bo dabînkirina lênêrîna tenduristiyê bi nirxa 124 milyar dolarê amerîkî daye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&amp;sid=aXFagkr3Dr6s |sernav=China’s $124 Billion Health-Care Plan Aims to Boost Consumption  - Bloomberg |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2013-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131029211403/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&amp;sid=aXFagkr3Dr6s |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Heta sala 2011an, kampanya bûye sedema ku ji %95ê nifûsa Çînê xwedî sîgortaya tenduristiyê ya bingehîn be.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/roomfordebate/2011/11/01/is-china-facing-a-health-care-crisis/chinas-health-care-reform-far-from-sufficient |sernav=China's Health Care Reform: Far From Sufficient |malper=www.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Heta sala 2022an, Çîn xwe wekî hilberîner û hinardekarekî sereke yê dermanan daye naskirin û di sala 2017an de nêzîkî ji %40ê berhemên çalak ên dermanan hilberandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/static/vdata/infographics/chinavaccine-3/ |sernav=&quot;The great medicines migration&quot; |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2024-09-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240929063530/https://asia.nikkei.com/static/vdata/infographics/chinavaccine-3/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Ji sala 2024an vir ve li Çînê temenê jiyanê ji 79 salan zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://en.nhc.gov.cn/2025-03/10/c_86403.htm |sernav=China's average life expectancy reaches 79 years in 2024: health official |malper=en.nhc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2023an pê ve, rêjeya mirina dergûşan ji hezar dergûşan 5 e.&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt; Ev her du rêje ji salên 1950î vir ve bi girîngî ber başbûnê ve çûye. Rêjeyên kêmbûna mezinbûnê, rewşek bû ku ji ber kêmbûna xurekê çêdibe, di sala 1990an ji %33,1 2024an daketiye %4,5an.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1126/science.336.6080.402 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-of-children-younger-than-5-who-suffer-from-stunting |sernav=Malnutrition: Share of children who are stunted |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Tevî başbûnên girîng di tenduristiyê de û avakirina baregehên bijîşkî yên pêşketî, li Çînê gelek pirsgirêkên tenduristiya giştî yên nû derdikevin holê ku di nav van de nexweşiyên respirasyonê yên ji ber qirêjiya hewayê ya berbelav, bi sed milyonan cixarekêş û zêdebûna qelewbûna di nav ciwanên bajarî de hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/SPECIALS/1999/china.50/dispatches/09.23.health/ |sernav=CNN In-Depth Specials - Visions of China - Serving the people? |malper=www.cnn.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/english/200008/04/eng20000804_47271.html |sernav=Obesity Sickening China's Young Hearts |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Xizmetên tenduristiya derûnî yên Çînê ne têrker in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://radio.cgtn.com/ |sernav=Live Radio, Shows &amp; Podcasts {{!}} CGTN Radio |malper=radio.cgtn.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Ji ber nifûsa mezin û bajarên qerebalix ên Çînê, nexweşiyên giran derketine holê ku di nav de SARS a di sala 2003an de hebû ku di heman salê belavbûna nexweşiye hatibû kontrolkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.who.int/csr/don/2004_05_18a/en/index.html |sernav=WHO {{!}} China’s latest SARS outbreak has been contained, but biosafety concerns remain – Update 7 |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Pandemiya COVID-19 cara yekem di kanûna sala 2019an de li Wuhanê hatiye dîtin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ne.jp/asahi/kishimoto/clinic/cash/COVID-19.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.ne.jp |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2020-02-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200222141550/http://www.ne.jp/asahi/kishimoto/clinic/cash/COVID-19.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; ku pandemiyê bûye sedem ku hikûmet tevdbîrên tenduristiya giştî yên hişk bicîh bîne ku armanc ew bû ku vîrusê bi tevahî ji holê rake û careke din dîsa di kanûna sala 2022an de piştî xwepêşandanan tevdbîrên hişk dîsa ji aliyê hikûmeta Çînê ve hatiye bidawîkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Che |pêşnav=Chang |paşnav2=Chien |pêşnav2=Amy Chang |paşnav3=Stevenson |pêşnav3=Alexandra |tarîx=2022-12-07 |sernav=What Has Changed About China’s ‘Zero Covid’ Policy |url=https://www.nytimes.com/2022/12/07/world/asia/china-zero-covid-changes.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63855508 |sernav=China abandons key parts of zero-Covid strategy after protests |malper=www.bbc.com |tarîx=2022-12-07 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Çand û civak ==
Ji demên kevnar ve çanda çînî bi giranî ji aliyê konfuçyusîzmê ve hatiye bi bandorkirin. Di heman demê de çanda çînî, bandorek mezin li ser rojhilatê Asyayê û başûrê rojhilatê Asyayê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/articles/chinas-role-in-east-asia-now-and-the-future/ |sernav=China's Influence in East Asia: Present and Future |malper=Brookings |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Di piraniya serdema xanedaniya welêt de, derfetên pêşketina civakî bi performansa bilind ê di ezmûnên împaratorî yên bi prestîj de ku kokên wan ji xanedana Han in, hatine peyda kirin. Girîngiya wêjeyî ya di ezmûnan bandor li ser çanda Çînê hiştiye ku baweriyeke derketiye holê ku di nav de xelîgrafî, helbest û wênesazî formên hunerî ji reqs an şano hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-10-18 |sernav=A Point Of View: What kind of superpower could China be? |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-19995218 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Ezmûn û çanda lîyakatê îro jî li Çînê pir bi qîmet in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://suen.educ.psu.edu/~hsuen/pubs/KEDI%20Yu.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=suen.educ.psu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2015-03-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150301123007/http://suen.educ.psu.edu/~hsuen/pubs/KEDI%20Yu.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Di rojs îro de, hikûmeta Çînê gelek hêmanên çanda kevneşopî ya çînî wekî beşek ji civaka çînî qebûl kiriye. Bi bilindbûna neteweperweriya Çînî û bi dawîbûna Şoreşa Çandî re, gelek şêweyên huner, wêje, muzîk, fîlm, mod û mîmariya kevneşopî ya çînî vejînek xurt dîtine û bi taybetî hunera gelêrî û cûrbecûr li seranserê welêt û heta li çaraliyê cîhanê jî eleqeyê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com:80/eb/article-258942/China |sernav=China :: The arts --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;

== Binêre ==

* [[Împeratorîya Çînê]]
* [[Lîsteya Monarşiyên Çînê]]
* [[Împeratorê Çînê]]

== Not ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|China|Çîn}}{{Serbajarên Parêzgehên Çînê}}{{Şablon:Beşên îdarî ya Çînê di asta parêzgehan de}}{{Şablon:Komên etnîkî yên Çînê}}{{Şablon:Dewletên Asya}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên 1949an li Asyayê]]
[[Kategorî:Çîn| ]]
[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewletên komarî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1949an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Endamên G20ê]]</text>
      <sha1>opjllxyyq4fpaxcnmpids8ghwtxhk7d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zimanê esperanto</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6327</id>
    <revision>
      <id>2063359</id>
      <parentid>1984973</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T03:49:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2063359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66298" sha1="5hpt5wk7vl6xdku7y2e5co7rhz9gdhj" xml:space="preserve">{{Agahîdank ziman
| nav                = Esperanto
| navê xwemalî       = Esperanto
| renga malbat       = zimanê çêkirî
| bilêvkirin         = {{IPA|espeˈranto}} {{Bilêvkirin|Eo-Esperanto.ogg|(guhdarî bike)|help=no}}
| afirîner           = [[L. L. Zamenhof]]
| dîrok              = 1887
| wêne               = Flag of Esperanto.svg
| firehiya wêne      = 140px
| binwêne            = Ala Esperantojê
| herêm              = [[Cîhan]] ([[Esperantujo]])
| nexşe              = Number of Esperanto association members by country (2015).svg
| firehiya nexşe     = 
| binnexşe           = Firehbûna zimanê esperantoyî: bi ya hejmarên endamên komelên esperantoyî
| zimanê zikmakî     = Wekî zimanê zikmakî 1000 an jî çend hezar (2016)&lt;ref&gt;Harald Haarmann, [https://web.archive.org/web/20160304230135/http://fischer-zim.ch/esperanto/lingvaj-temoj/haarmann--leksikono-eo.htm Eta leksikono pri lingvoj], 2011, archive date March 4, 2016: Esperanto … estas lernata ankaŭ de pluraj miloj da homoj en la mondo kiel gepatra lingvo. (&quot;Esperanto has also been learned by several thousand people in the world as a mother tongue.&quot;)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jouko Lindstedt, Jouko, [https://web.archive.org/web/20160303174639/http://www.helsinki.fi/~jslindst/odo.html Oftaj demandoj pri denaskaj Esperant‑lingvanoj] (&quot;Frequently asked questions about native Esperanto speakers&quot;), archive date March 3, 2016.&lt;/ref&gt; Hejmarê kesên ku wekî zimanê duyem bi kar tînîn di navbera 63.000&lt;ref&gt;&quot;[https://www.liberafolio.org/2017/02/13/nova-takso-60-000-parolas-esperanton/ Nova takso: 60.000 parolas Esperanton]&quot; [New estimate: 60.000 speak Esperanto] (in Esperanto). Libera Folio. February 13, 2017. Retrieved February 13, 2017.&lt;/ref&gt; û 2 mîlyon in.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.ethnologue.com/language/epo Esperanto]&quot; (20th ed.). Ethnologue. Retrieved October 6, 2017.&lt;/ref&gt;
| malbat1            = [[Zimanê çêkirî]]
| malbat2            = Peyv piranî ji [[Malbata zimanên hind û ewropî]] bi taybetî [[Zimanên romanî]] û [[Zimanên germanî]], rêziman jî bi taybetî [[Zimanên slavî]]
| malbat3            = [[Proto-esperanto]]
| nivîs              = [[Alfabeya esperantoyî ya latînî|Alfabeya latînî]], [[Alfabeya Braille]]
| iso1               = eo
| iso2               = epo
| iso3               = epo
| linglist           = epo
| lingua             = 51-AAB-da
| agahdarî           = 
}}
{{Esperanto}}
'''Esperanto''' (bi navê wê ya orîjînal ''Lingvo Internacia''), [[zimanê çêkirî|zimanekî çêkirî]] ye ku ji aliyê doktorê çavan ê [[polonya]]yî [[Ludwik Lejzer Zamenhof]] ve, di sala 1887an de hatiye çêkirin. Di pirtûka wî ya bi navê ''[[Fundamento de Esperanto]]'' (&quot;Bingehên Esperanto&quot;) de ya ku di 1905an de weşandiye, bingeh û rêzikên wê vegotiye.&lt;ref&gt;&quot;Esperanto.&quot; Encyclopædia Britannica Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2012&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://govarametin.com/hemereng/زمانێ-ئەسپهرانتۆ-esperanto/&lt;/ref&gt;

Zamenhofê ku xwe bi navê ''Dr. Esperanto'' daye nasîn, fikiriye ku zehmetiyên ragihandinê yên di navbera kesên ziman-cuda de bi saya zimaneke hevpar ê ku fêrbûna wê hêsan be, dê ji holê rabin û bi vê mebestê esperanto çêkiriye. Îro herçiqas zimanê çêkirî yê herî navdar û axiverên wê herî pir ew be jî negihaştiye asta &quot;zimanê navnetewî&quot;.&lt;ref&gt;Byram, Michael (2001). Routledge Encyclopedia of Language Teaching and Learning. Routledge. ss. 464.&lt;/ref&gt;

== Peyvnasî ==
Jêderka peyva esperanto dispêre peyva &quot;espérer&quot; a [[fransî]] ya ku tê wateya “hêvîkirin”. Ev peyv wekî esperi ketiye esperanto. Reh û paşgirên vê peyvê wekî esper¹-ant²-o³ ye:
* ¹ Ji lêkera esperi tê ya bi wateya “hêvîkirin” e.
* ² Paşgira partîsîpê ye.
* ³ -o’ya ku peywira navdêrî dide bêjeyan.

Navê orîjînal a esperantoyê lingvo internacia ye; lê belê L. L. Zamenhof di Unua Libro ya xwe ya 1887 tarîxî de ya ku tê de esperantoyê dida naskirin, ji xwe wekî Doktoro Esperanto (Dr. Hêvîdar) behs kiriye û piştî wê jî ziman gelek caran bi vê navê hatiye qalkirin.

== Dîroka geşedanê ==
[[Wêne:1908-kl-t-zamenhof.jpg|thumb|L.L. Zamenhof, damezrênerê esperanto]]

=== Pêvajoya afirandinê ===
Zimanê esperanto, ji aliyê Ludwik Lejzer Zamenhof ê polonî yî doktorê çavan hatiye çêkirin û di 1887an de weşandiye.

Mirovên wê herêmê ya ku Dr. Zamenhof tê de bû, bi [[polonî]], [[rûsî]], [[yîdîş]] û hwd. dipeyiviyan. Ji bo ku ew gelên ji hev cuda, bi hevre bi hêsanî têkiliyê dînin, zimaneke bi 16 rêzikê bingehîn îcad kiriye ku tu carî naguherin û îstîsnayên wan tune ne. Jêderkên peyvan ji wan ziman û bi gelemperî jî ji zimanên [[Ewropa]]yê girtiye.

Zamenhof, ji zarokatiya xwe ve xeyal kiriye ku zimaneke çêbike û mirovên ji neteweyên cuda bi hêsanî werin ba hev du. Di demên pêşî de fikiriye ku zimanên [[latînî]] û [[yewnanî]] basît bike lê belê piştî destpêka fêrbûna latînî fêm kiriye ku bingehên wê tevlihev e û biryar daye ku zimaneke ji serî afirandin jê çêtir e. Ji emrên xwe yên dehî ve xebitiye ku zimaneke wiha çêbike.

Dema fêrbûna xwe ya [[îngilîzî]] de Zamenhof hiziriye ku cur bi cur bûna kişandina lêkeran bo kesan ne hewciye û divê basîttir bibe lê belê hîn jî gelek zehmetiyan dikişand ku bêjeyan ji ber bike. Lê dema fêrbûna xwe ya rûsî de tê derxistiye ku bi bikaranîna paşgiran ev pirsgirêk dê siviktir bibe û bi vê riyê de dest bi geşedana zimên kiriye. Bêjeyên vê zimanî ji zimanên [[roman|Zimanên romanî]] û [[zimanên germanî]] wergirt ku sebaba wê jî di tevahiya dinyê de van zimanan dihat fêrkirin.

Zamenhof di [[17ê kanûna pêşîn]] a 1878ê de bi çend hevalên xwe re him rojbûna xwe ya 19em û him jî jidayîkbûna Lingwe Uniwersala (Zimanê Dinyê) pîroz kiriye. Agahiyeke berfireh a vê asta zimên tune ye, tenê çarîneyeke jê maye.

[[Wêne:Unua libro rusa.jpg|thumb|çep|Unua libro (Pirtûka Yekem) bi berga rûsî.]]
Di 1881ê de çend guhertinên girîng hat peyitandin wekî navê ziman bû Lingvo Universala; ji cihê herfa w, v hat bicihkirin; [[Paşgir (zimannasî)|paşgira]] pirhejmarî, -es hat rakirin û -oj hat hilbijartin; paşgira diyarker -l hat lêzêdekirin. Di vê astê de herfên ku îro tune ne mîna á, ć, é, ħ, -ó, ś, ź hîn hene jê pêve paşgira dema niha/fireh -é; paşgira dema borî -u; paşgira dema bê -uj; paşgira raweya hekanî -á; paşgira fermanî -ó; paşgira rader -e yan jî -i ne û cînavên kesîn ji yên îroyîn cuda ne.

Di salên din de Zamenhof bi wergerîna pexşan û helbestên zimanên biyanî bo esperanto, raman û biryarên xwe yên qala zimên aniye asta dawî. Kirpa lêkeran a li kîteyên dawî rakiriye û li ser kîteya berî kîteya dawî biryar daye. Herfên ć, ħ, ś, ź hatiye rakirin û cihên wan bi rêzî ĉ, ĥ, ŝ, ĵ aniye û ji bo dź jî herfa ĝ qebilandiye.

Di sala 1887ê de Zamenhof pirtûka xwe ya bi navê [[Unua Libro]] (Pirtûka Yekem) xelas kir û weşand û bi wê, asta ewil a esperanto a ku tê de wê wekî lingvo internacia bi nav kiriye, temam kir. 1887 ji aliyê herkesî ve wekî derketina holê ya esperanto tê qebilandin.

=== Piştî biryardariya zimên ===

Esperanto di salên ewil de berê li [[Rûsyaya Çarî]] hat naskirin; lê di dawiyê de gihaşt heta [[Ewropaya Rojava]]yê û di 1889a de [[Arjentîn]]ê, di 1901ê de [[Kanada]]yê, di 1903an de [[Cezayir]]ê, [[Şîle]]yê, [[Japon]]ê, [[Meksîk]]ê û [[Perû]]yê, di 1904an de [[Tûnis]]ê, di 1905an de [[DYA]]yê, [[Gîne]]yê, [[Hindûçîn]]ê, [[Zelanda Nû|Nû Zelandayê]], [[Viyetnam]]ê û [[Ûrûguay]]ê.

Ji xeynî salên [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], ji 1905an vir ve her sal kongreyên bi temaya Esperanto tê lidarxistin û ev kongre gelek bandor li pêvajoya prestîj û nasandina zimên kirine.

Ji bo biryardariya zimên û baweriya lê tê kirin xurt bibe, di [[Deklerasyona Bolonya]]yê de ya di 1905an de hat îmzekirin, bi rêjeya mezin guhertinên li ser esperantoyê hat sînordarkirin û hat ragihandin ku rêzikên li [[Fundamento de Esperanto]] dê heta hetayê ji aliyê kesekî ve neyê guhertin.

Di salên 1920an de pêşniyazeke ji [[Komeleya Neteweyan]] re hat kirin bo zimanê xebatê ya vê komeleyê bibe esperanto. Di dengdayînê de nûnerên 10 welatan vê pêşniyazê qebûl kir lê ji xêndî nûnera [[Fransa]]yê, Gabriel Hanotaux. Li gorî wî heke ev pêşniyaz bê pejirandin dê zimanê fransî statuya xwe ya zimanê dinyayê winda bike û madê xwe yên vetoyê ji bo dijberiya vê pêşniyazê bi kar anî. Lê belê piştî du salan Komeleya Neteweyan pêşniyaz kir ku hemû dewletan di mifredatên xwe yên perwerdeyê de cih bidin esperantoyê jî. Di van salan de [[anarşîzm]] wekî tevgereke polîtîk gelek piştgirî da esperantoyê. Ji ber van sedeman ji aliyê gelek kesan ve van salan ji bo esperantoyê salên serkeftinê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.esperanto.ie/en/zaft/zaft_2.html |roja-gihiştinê=2018-02-26 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924002210/http://www.esperanto.ie/en/zaft/zaft_2.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Piştî salên 1930an [[Adolf Hitler]] gelek axiverên esperantoyê bi seba ew dijberên neteweperstiyê ne, da kuştin. Hitler ji ber ku Zamenhof [[cihû]] bû, esperantoyê bi riya qanûnê di 1935an de qedexe kiribû û di pirtûka xwe ya bi navê [[Mein Kampf (pirtûk)|''Mein Kampf''ê]] de gotiye ku esperanto ji bo lihevkomkirina cihuyên li ser çar aliyên dinyê hatiye berhemandin.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=HyperCard Stack, Michael Urban |url=http://wwwtios.cs.utwente.nl/esperanto/hypercourse/geenkomplot.html |roja-gihiştinê=2018-02-26 |roja-arşîvê=2008-11-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081101224228/http://wwwtios.cs.utwente.nl/esperanto/hypercourse/geenkomplot.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Berevajiya Hitlerê, di van salan de di [[Îtalya]]ya [[Faşîzm|Faşîst]] de li hemberî esperantoyê mudaxileyeke girîng nehatiye kirin, bi ser de di hin broşurên danasîna neteweyê carinan zimanê esperantoyê jî hatiye bikaranîn.

Piştî Şerê Cîhanî yê Duyem, di salên [[Şerê Sar]] de her du alî jî fikare dikir ku dê esperanto ji aliyê din ve ji bo zimanê propagandayê bê bikaranîn. Di împeratoriya [[Japon]] de tevgera esperantîstên çepgir hat qedexekirin.&lt;ref&gt;Lins, Ulrich (2008). &quot;Esperanto as language and idea in China and Japan&quot;. Language Problems and Language Planning. John Benjamins. 32 (1): 47–60.&lt;/ref&gt;

Piştî [[Şoreşa Kewçêrê]] ya 1917 esperanto li [[Sovyet]]ê gelek popûler bû, bi ser de [[Yekîtiya Esparantoyê ya Sovyetê]] ji aliyê hikûmetê ve vekirî an jî veşartî piştgirî histendiye.&lt;ref name=&quot;marxists.org&quot;&gt;https://www.marxists.org/archive/trotsky/1940/xx/stalin/ch04.htm&lt;/ref&gt; [[Lev Trotskî]] di bîranînên xwe de qal dike ku [[Stalin]] bi xwe jî esperanto fêr bûye.&lt;ref name=&quot;marxists.org&quot;/&gt; Lê belê piştî 1937ê polîtîkaya Sovyetê ya esperantoyê berevajî bûye û gelek esperantîst avêtine hepsê, şandine kampa [[Gulag]]ê ya xebatê û sirgûn kirine yan jî daleqandine. Wekî sebeb jî “sîxûri di komeleyê de tê kirin” hatiye rê dan. Herçiqas di dema Stalin de esperanto nehatibe qedexekirin jî axiverbûna wê gelek bi talûke bûye.&lt;ref&gt;Ulrich Lins: Die gefährliche Sprache. Die Verfolgung der Esperantisten unter Hitler und Stalin. Bleicher: Gerlingen, 1988, p. 220 and elsewhere.&lt;/ref&gt;

Di [[Şerê navxweyî yê Spanyayê]] de [[Spanya|Spanyaya Franko]] anarşîst û [[sosyalîst|sosyalîzm]] û neteweperestên [[Katalonya|ketelanî]] qedexe kiribû û di vê eniyê de bikaranîna esperantoyê gelek fireh bû.&lt;ref&gt;[https://www.nodo50.org/esperanto/artik68es.htm], nodo50.org, 26.2.2018&lt;/ref&gt;

Di salê 1954ê de [[UNESCO]], bi [[Universala Esperanto-Asocio]] (Yekîtiya Esperantoyê ya Cîhanê) re têkiliya şêwirmendiyê ava kir. Esperanto di salên 1970an de li herêmên din yên cîhanê belav bûye.

Damezrînerê [[Komara Kurdistanê]], Qazî Mihemed dizanîbûye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.de/books?id=W78I4hK0JLQC&amp;pg=PA132&amp;lpg=PA132&amp;dq=qazi+mohammed+esperanto&amp;source=bl&amp;ots=vmqB4Atf8f&amp;sig=ACfU3U1nEUoFdMZG34La4xhTb9vMQ2KUZg&amp;hl=de&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwikgvjgjajkAhVLyKQKHXZnA6UQ6AEwDHoECAkQAQ#v=onepage&amp;q=esperanto&amp;f=false |sernav=A People Without a Country: The Kurds and Kurdistan |paşnav=Chaliand |pêşnav=Gérard |weşanger=Zed Books |sal=1993 |isbn= |cih= |rr=132 }}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;http://www.nerinaazad.info/news/life/people/psawa-qaz-muhammedin-oglu-el-qaz-ile-roportaj{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1975ê de li [[Îran]]ê tevgera esperantoyê gihaşt astekî pir bilind û li [[Tehran]]ê komekî 3000 kesî dest bi fêrbûna esperantoyê kir. [[Ayetula Xumênî]] gazî misilmanan kir û xwest ku esperanto fêr bibin û pesnê esperantoyê da ku mirovên dînên wan ji hev cuda dikare bîne li ba hev du. Di semînerên xwe yên [[Qum]]ê de esperanto bi kar anî. Bi destê dewlet [[Quran]] hat wergerandin bo esperanto.

Di salê 1985ê de UNESCO ji welatên [[NY]]ê xwest ku esperanto li tevlî mifredatên xwe bikin. Esperantîstên li [[Afrîka]]yê, di 1991ê de karine ku Kongreya Panafrîka li dar bixe.

== Taybetmendiyên rêzimanî ==
=== Senifandin ===
Wekî zimanekî çêkirî Esperanto, bi rasterast ne nêzîkî zimaneke zindî ye. Lê ji ber ferhengsaziyê nêzîkî zimanên romanî ye û ji aliyê dengsazî ve nêzîkî [[zimanên slavî]] ye. Ji aliyê watesazî ve nêzîkî [[malbata zimanên hind û ewropayê]]. Ji ber ispata navneteweyîbûna esperantoyê di demên dawî de ji aliyê peyvsazî ve nêzikbûna wê û zimanên [[tirkî]] û [[japonî]] tê qalkirin.

=== Nivîs ===
Esperanto, bi [[alfabeya latînî|alfabeyeke latînî]] tê nivîsandin û di vê alfabeyê de gelek herf ji bo esperantoyê hatiye çêkirin. Her herf di heman demê de tenê sembola dengekî ye û çawa tê nivîsandin wiha jî tê xwendin mîna [[kurdî]].

{| class = &quot;wikitable&quot; align=left
|-
! align=left | Herf 
! align=left | Navê wê
! align=left | [[IPA]]
! align=left | Dengê Kurdî
|- valign=top
|-
|[[A]] [[a]]|| a ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/65/Open_front_unrounded_vowel.ogg /a/]|| a
|-
| [[B]] [[b]] || bo ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2c/Voiced_bilabial_plosive.ogg /b/]|| b
|-
| [[C]] [[c]] || co ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9d/Voiceless_alveolar_sibilant_affricate.oga /t͡s/]|| ts
|-
| [[Ĉ]] [[ĉ]] || ĉo ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/97/Voiceless_palato-alveolar_affricate.ogg /tʃ/]|| ç
|-
| [[D]] [[d]] || do ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/01/Voiced_alveolar_plosive.ogg /d/]|| d
|-
| [[E]] [[e]] || e || [//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/6c/Close-mid_front_unrounded_vowel.ogg /e/]||e
|-
| [[F]] [[f]] || fo ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/33/Voiceless_labiodental_fricative.ogg /f/]|| f
|-
| [[G]] [[g]] || go ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b4/Voiced_velar_plosive.ogg /g/]|| g
|-
| [[Ĝ]] [[ĝ]] || ĝo ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e6/Voiced_palato-alveolar_affricate.ogg /dʒ/]|| c
|-
| [[H]] [[h]] || ho ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/da/Voiceless_glottal_fricative.ogg /h/]|| h
|-
| [[Ĥ]] [[ĥ]] || ĥo ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/0f/Voiceless_velar_fricative.ogg /x/]|| x
|-
| [[I]] [[i]] || i ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/91/Close_front_unrounded_vowel.ogg /i/]|| î
|-
| [[J]] [[j]] || jo ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e8/Palatal_approximant.ogg /j/]|| y
|-
| [[Ĵ]] [[ĵ]] || ĵo ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/30/Voiced_palato-alveolar_sibilant.ogg /ʒ/]|| j
|}
{| class = &quot;wikitable&quot;
|-
! align=left | Herf
! align=left | Navê wê
! align=left | [[IPA]]
! align=left | Dengê Kurdî
|- valign=top
|-
| [[K]] [[k]] || ko ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e3/Voiceless_velar_plosive.ogg /k/]|| k
|-
| [[L]] [[l]] || lo ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/bc/Alveolar_lateral_approximant.ogg /l/]|| l
|-
| [[M]] [[m]] || mo || [//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a9/Bilabial_nasal.ogg /m/]|| m
|-
| [[N]] [[n]] || no || [//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/29/Alveolar_nasal.ogg /n/]||n
|-
| [[O]] [[o]] || o ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/84/Close-mid_back_rounded_vowel.ogg /o/] an jî [//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Open-mid_back_rounded_vowel.ogg /ɔ/]|| o
|-
| [[P]] [[p]] || po ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/51/Voiceless_bilabial_plosive.ogg /p/]|| p
|-
| [[R]] [[r]] || ro ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/ce/Alveolar_trill.ogg /r/] an jî [//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a0/Alveolar_tap.ogg /ɾ/]|| r
|-
| [[S]] [[s]] || so ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/ac/Voiceless_alveolar_sibilant.ogg /s/]|| s
|-
| [[Ŝ]] [[ŝ]] || ŝo ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/cc/Voiceless_palato-alveolar_sibilant.ogg /ʃ/]|| ş
|-
| [[T]] [[t]] || to ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Voiceless_alveolar_plosive.ogg /t/]|| t
|-
| [[U]] [[u]] || u ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5d/Close_back_rounded_vowel.ogg /u/]|| u
|-
| [[Ŭ]] [[ŭ]] || ŭo ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f2/Voiced_labio-velar_approximant.ogg /u̯/]|| ~w
|-
| [[V]] [[v]] || vo ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/85/Voiced_labiodental_fricative.ogg /v/] an jî [//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ee/Labiodental_approximant.ogg /ʋ/]|| v
|-
| [[Z]] [[z]]|| zo ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c0/Voiced_alveolar_sibilant.ogg /z/]|| z
|}

Herfa ĥ (x-ya [[kurdî]]) di esperantoya nûjen de di kêm bêjeyan de heye. Ji ber sedema bilêvkirina wê zor e, îro gelek caran herfên ĉ, h û k li cihê wê tê bikarannîn. Herfa ŭ, tenê piştî dengdaran tê û dîftong ava dike, ji ber wê jî qet di pêşiya bêjeyan de nayê bikaranîn, du îstisnaya wê hene: navê vê dengê, ŭo û hodengên mîna ŭa!

Di alfabeya esperantoyê de herfên Q, X, W û Y tune ne.

Nivîsandina herfên ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ û ŭ carinan di amûrên elektronîk de mimkin nabe. Ji ber wê jî L. L. Zamenhof pêşniyaz kiriye ku ji bo di van rewşan de bira pergala-h’yê bê bikaranîn: ch, gh, hh, jh, sh û tenê u. Lê ji ber ku jixwe di alfabeyê de herfa h heye, pergala-x’ê tê bikaranîn: cx, gx, hx, jx, sx û ux. Li gorî îstatîstîkên Googleê ya 2007ê di dorhêla înternetê de rêjeya bikaranîna herfên Unicode a alfabeya orjînal ji %77, rêjeya bikaranîna pergala-x’ê ji %14 û rêjeya bikaranina pergala-h’yê dora ji %9 e. Hin bername hene ku herfa ku di pergala-x’ê de hatiye nivîsandin diwergirîne herfa Unicodeê, wekî mînak ji bo [[Microsoft Windows]]&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www012.upp.so-net.ne.jp/klivo/amiketo/ |roja-gihiştinê=2018-02-26 |roja-arşîvê=2016-11-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161123231615/http://www012.upp.so-net.ne.jp/klivo/amiketo/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; û [[Mac OS X]]&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www012.upp.so-net.ne.jp/klivo/amiketo/makamiketo.html |roja-gihiştinê=2018-02-26 |roja-arşîvê=2016-04-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160405160459/http://www012.upp.so-net.ne.jp/klivo/amiketo/makamiketo.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; û [[Linux]]ê&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www012.upp.so-net.ne.jp/klivo/amiketo/linamiketo.html |roja-gihiştinê=2018-02-26 |roja-arşîvê=2016-12-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161207213204/http://www012.upp.so-net.ne.jp/klivo/amiketo/linamiketo.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; bernameyên ''Tajpi'' û ''Amiketo''.

Herfên ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ xweserî esperanto ye, herfa ŭ tenê ji bo translîterasyona zimanê [[belarûsî]] tê bikaranîn ku di normalê de ev ziman bi [[alfabeya kîrîl]] tê nivîsîn.

Bêîstîsna kirpa bêjeyan li ser kîteya berî kîteya dawî ne. Tenê, bi taybetî di helbest û stranan de, -o’ya dawî ya peywira navdêrî dide, dibe bê rakirin. Lê di vê rewşê de cihê wê -o’yê nîşaneya ‘ tê bikaranîn û kirpa bêjeyê jî li ser kîteya dawî dibe.

=== Rêziman ===
Ji xeynî çend îstîsnayên jimartî, komên bêjeyan ên esperanto ji herfa dawî tê fêmkirin.

{| class = &quot;wikitable&quot;
|-
! align=left | Herfa dawî 
! align=left | Cureya bêjeyê
! align=left | Mînak
! align=left | Kurdî
|- valign=top
|-
|'''-o''' || [[navdêr]] || rapido || ''lez''
|-
|'''-a''' || [[rengdêr]] || rapida || ''lezgîn''
|-
|'''-e''' || [[hoker]] || rapide || ''bi lezgînî''
|-
|'''-i''' || [[lêker]] || rapidi || ''lezîn''
|}

Li vê mînakê “rapid” reha bêje ye û ji aliyê rêzimanî ve bêwate ye. Reh ji aliyê paşgirên -a, -e, -i, -o ve navdêr, rengdêr, hoker û lêker dibe.

Çend îstîsnayên van rêzikan hene: nun (aniha) an jî preskaŭ (hema hema, kêmzêde) hoker in û bi -e xilas nabin, gelek hokerên bi -aŭ xilas dibin hene. Her wiha cînavên mi (ez/min), vi (tu) hwd bi -i xilas dibin lê ne lêker in. Lê car din jî ev rêzik bi rêjeyeke gelek mezin li ferhengê hatiye peyitandin.

Li hemberî zimanên xwezayî, di esperanto de pir hindik bêjeyên reh hene û qasî 400-500 heb in. Bi [[Pêşgir (zimannasî)|pêşgir]] û paşgir an jî bi riya hevedudanî ji van reh-bêjeyan gelek peyv tê berhemandin û bi wan re kêmzêde li ser hemû mijarên rojane tê axaftin. Lê belê, hejmara reh-bêjeyan bi tevahiya têgînên zanyarî, pîşeyî û hwd digihije dora 15.000an.

Taybetmendiyên sereke yên esperanto ev in: herçiqas mîna kurdî zayendên bêjeyan tune be jî esperanto zayendê ji hev cuda dike; îstîsnayên lêkeran tune ne û bi bi paşgirên 6 raweyan tên kişandin û kişandina lêkeran ji kesan û hejmara kesan bandordar nabe; rewşa diyarker a navdêr heye; rengdêr, hejmar û rewşa navdêran hildigre; hêmanên hevokê dikarin cihên xwe biguherînin lê peywira xwe winda nakin.

=== Artîkel ===
Di esperanto de ji bo artîkela diyarker la tê bikaranîn. Peywira wê mina the’ya îngilîzî ye. Him ji bo bêjeyên yekjimar û him jî ji bo pirjimar tê bikaranîn.

* Infano kuras en ĝardeno. (Zarokekî li bexçeyekî dibeze) – Kîjan zarok û kîjan bexçe ne diyar e.
* La infano kuras en ĝardeno. (Zarok li bexçeyekî dibeze) – Zarok diyar e lê bexçe ne diyar e.
* La infano kuras en la ĝardeno. (Zarok di bexçê de dibeze) – Him zarok him jî bexçe diyar e.
* Infanoj kuras en la ĝardeno. (Zarokan di bexçê de dibezin) – Zarokan ne diyar e lê bexçe diyar e.
* La infanoj kuras en la ĝardeno. (Zarokan di bexçê de dibezin) – Him zarokan him jî bexçe diyar e.

L. L. Zamenhof di pirtûka xwe ya Fundamento de Esperanto de gotiye ku heke bikaranîna wê bi zehmet be, li gorî tercihê qismî an jî bi temamî dikare bê terikandin/neyê bikaranîn.

=== Hêmanên hevokê ===
Herçiqas hevoksaziya esperanto wekî kirde-lêker-bireser be jî wate ne girêdayî vê rêzkirinê ye û pir caran tê guherandin.
Di esperanto de bêjeyan bi alîkariya paşgira -j-yê ( y tê xwendin) tê pirhejmar kirin. Rengdêra ku navdêr diwesfîne, mîna navdêr paşgira pirhejmarî hildigire wekî erebî û spanyolî. Rengdêr dikare berî navdêr an jî piştî wê were: alta viro ~ viro alta (zilamê dirêj), altaj viroj ~ viroj altaj (zilamên dirêj)

Di esperanto de paşgira diyarker (akuzatîf) (-n) heye ku serbestiya wateya hevokî bi saya wê tê kirin. Paşgira -n tê paş bireserê ya ku di bin bandora lêkerê ye. Heke ev bireser qedîneka rengdêrîn be, her du bêje jî paşgira -n’yê digirin. Heke bireser pirhejmar be, -n, piştî -j’yê tê.

* Mi farbis la ruĝan pordon. (Min deriyê sor boyax kir.)
* Mi farbis la ruĝajn pordojn. (Min deriyên sor boyax kirin.)
* Min farbis la ruĝa pordo. (Deriyê sor ez boyax kirim.)
* La ruĝan pordon farbis mi. (Min deriyê sor boyax kir.)
* Mi farbis la pordon ruĝan. (Min deriyê sor boyax kir.)
* Mi farbis la pordon ruĝa. (Min derî boyaxî sor kir.)

=== Cînav ===
Di esperanto de 9 cînavên bingehîn hene. Cînava 3em a yekhejmar zayendan ji hev cuda dike û cînava 2em ên yekhejmar û pirhejmar yek in.
{| class=wikitable
|+ 
! colspan=2 | !! yekhejmar !! pirhejmar
|-
! colspan=2 | kesê yekem
| align=center | '''mi''' &lt;br /&gt; ez, min  || align=center | '''ni''' &lt;br /&gt; em, me
|-
! colspan=2 | kesên duyem
| colspan=2 align=center | '''vi''' &lt;br /&gt; tu
|-
! rowspan=3 | kesên&lt;br /&gt;sêyem !! [[Wiktionary:ku:nêr|nêr]]
| align=center | '''li''' &lt;br /&gt; ew, wî || rowspan=3 align=center | '''ili''' &lt;br /&gt; ew, wan
|-
! [[Wiktionary:ku:mê|mê]]
| align=center | '''ŝi''' &lt;br /&gt; ew, wê
|-
! [[Wiktionary:ku:epicene|bêzayend]]
| align=center | '''ĝi''' &lt;br /&gt; ew
|-
! colspan=2 | nediyar
| colspan=2 align=center | '''oni''' &lt;br /&gt; yek
|-
! colspan=2 | vegerok
| colspan=2 align=center | '''si''' &lt;br /&gt; xwe
|}

Ĝi, ji bo kirdeyên bêzayend an jî zayendên wan nayê zanîn tê bikaranîn û heke bê xwestin ji bo heywanan re jî tê bikaranîn ên ku zayendên wan tê zanîn. Dema ku zayend ne girîng bin, cînava oni tê bikaranîn. Si tê wateya “xwe”, tu carî nabe perçekî kirdeyê lê ji bo kirdeyê tê bikaranîn a ku bandora lêker li ser î/wê ye. Cînavên ku li bandora lêker in, paşgira -n’yê digirin.

Cînavên bingehîn dema paşgira -a’yê digirin, dibin cînavên xwedîtiyê: Mia a/ê min, via a/ê te,; lia a/ê wî, ŝia a/ê wê, ĝia a/ê wê/wî ilia a/ê wan, onia a/ê yekî/yeke ve sia a/ê xwe.

Mînak:
* Li lavas sin. (Ew xwe dişo.)
* Li lavas lin. (Ew wî dişo.)
* Ili manĝis siajn pomojn. (Sêvên xwe xwarin.)
* Ili manĝis iliajn pomojn. (Sêvên wan xwarin.)

=== Daçek ===
Di esperanto de daçekên ku cih nîşan didin, berî bêjeyan tê bikaranîn. Li cihê hin daçekan heke tevlîhevî dernekeve dibe ku paşgira -n’yê bê bikaranîn.

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|-
!
! colspan=&quot;2&quot; | Beramber
! colspan=&quot;2&quot; | Mînak
! colspan=&quot;2&quot; | Wate
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Al
| colspan=&quot;2&quot; | (hokera cih û berekê&lt;br /&gt; ber bi ... ve
| colspan=&quot;2&quot; | Mi iris al la lernejo.&lt;br /&gt;Li kuras al mia domo.  
| colspan=&quot;2&quot; | Ez çûm dibistanê.&lt;br /&gt;Ber bi mala min ve dibeze.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Anstataŭ
| colspan=&quot;2&quot; | li şûna
| colspan=&quot;2&quot; | Li iros anstataŭ mi.
| colspan=&quot;2&quot; | Ew ê li şûna min here.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Antaŭ
| colspan=&quot;2&quot; | li ber &lt;br /&gt;berê, berî
| colspan=&quot;2&quot; | Ŝi sidas antaŭ sia domo.&lt;br /&gt;Antaŭ li venis ĉi tie, li fartis bone.
| colspan=&quot;2&quot; | Li ber malê rûdine.&lt;br /&gt;Ew berî were vir, baştir bû.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Apud
| colspan=&quot;2&quot; | li cem, li nik
| colspan=&quot;2&quot; | Ni konstruos domon apud la rivereto.
| colspan=&quot;2&quot; | Em ê li cem çemê maleke ava bikin.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Ĉe
| colspan=&quot;2&quot; | li (li ser)
| colspan=&quot;2&quot; | Li sidas ĉe la komputilo.
| colspan=&quot;2&quot; | Li ser kompûterê rûdine.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Ĉirkaŭ
| colspan=&quot;2&quot; | li dor
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉevalo kuras ĉirkaŭ la domo.
| colspan=&quot;2&quot; | Hesp li dora malê dibeze.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Da
| colspan=&quot;2&quot; | (mîqdar) hin, hinek
| colspan=&quot;2&quot; | Ni havis multe da gastoj.
| colspan=&quot;2&quot; | Hin mêvanên me hebû.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | De
| colspan=&quot;2&quot; | (Veqetandek) -ê, -a, -ên &lt;br /&gt; ji
| colspan=&quot;2&quot; | Amed estas la urbo de kurdoj.&lt;br /&gt;Ŝi iros de la urbo.
| colspan=&quot;2&quot; | Amed bajarê kurdan e.&lt;br /&gt;Wê ji bajêr here.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Dum
| colspan=&quot;2&quot; | bo, ji bo
| colspan=&quot;2&quot; | Ili iris dum ok minutoj.
| colspan=&quot;2&quot; | Ji bo heşt deqeyê çûn.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Ekster
| colspan=&quot;2&quot; | derve
| colspan=&quot;2&quot; | Ŝi iros ekster la urbo.
| colspan=&quot;2&quot; | Ew ê here derveyê bajêr.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | El
| colspan=&quot;2&quot; | ji
| colspan=&quot;2&quot; | Ŝi iros el la urbo.
| colspan=&quot;2&quot; | Ew ê ji bajêr here.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | En
| colspan=&quot;2&quot; | di ... de, li
| colspan=&quot;2&quot; | Ili estas en la domo.
| colspan=&quot;2&quot; | Di malê de ne.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Ĝis
| colspan=&quot;2&quot; | heta
| colspan=&quot;2&quot; | Mi iros ĝis la domo.
| colspan=&quot;2&quot; | Ez ê herim heta malê.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Inter
| colspan=&quot;2&quot; | Di navberê de
| colspan=&quot;2&quot; | Li sidas inter la infanoj.
| colspan=&quot;2&quot; | Di navbera zarokan de rûnişt.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Je
| colspan=&quot;2&quot; | (hokera nediyarî)
| colspan=&quot;2&quot; | Ni matenmanĝos je la oka.&lt;br /&gt;Mi kredas je Dio.&lt;br /&gt;Donu ĝin je mi.
| colspan=&quot;2&quot; | Em ê di seat heşta de taştê bixwin.&lt;br /&gt;Baweriya min ji Xwedê heye.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Kontraŭ
| colspan=&quot;2&quot; | li hemberî
| colspan=&quot;2&quot; | Dubo gardas kontraŭ risko.
| colspan=&quot;2&quot; | Guman li hemberî rîskê diparêze.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Krom
| colspan=&quot;2&quot; | ji xeynî
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉiuj iris krom vi.
| colspan=&quot;2&quot; | Ji xeynî te herkes hatin.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Kun
| colspan=&quot;2&quot; | bi, bi .. re
| colspan=&quot;2&quot; | Ili iros kun vi.
| colspan=&quot;2&quot; | Ew ê bi we re herin.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Laŭ
| colspan=&quot;2&quot; | li gorî
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉiu mezuras aliajn laŭ sia mezurilo.
| colspan=&quot;2&quot; | Herkes serkeftiyên xwe li gorî yên din dipîvin.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Malgraŭ
| colspan=&quot;2&quot; | ligel, digel, tevî
| colspan=&quot;2&quot; | Mi iris malgraŭ la pluvo.
| colspan=&quot;2&quot; | Ligel baranê ez meşiyam.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Per
| colspan=&quot;2&quot; | bi
| colspan=&quot;2&quot; | Ni iros al Amed per trajno.
| colspan=&quot;2&quot; | Em ê bi trênê herin Amedê.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Po
| colspan=&quot;2&quot; | (ji her yekî re)
| colspan=&quot;2&quot; | Po tri Liro por persono.
| colspan=&quot;2&quot; | Ji her yekî re sê lîra.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Por
| colspan=&quot;2&quot; | bo, ji bo
| colspan=&quot;2&quot; | Mi venis ĉi tien por vidi vin.
| colspan=&quot;2&quot; | Ez hatim vir ji bo te bibînim.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Post
| colspan=&quot;2&quot; | piştî, paş, dawiyê
| colspan=&quot;2&quot; | Mi parolos post ŝi.
| colspan=&quot;2&quot; | Piştî wê ez ê bipeyivim.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Preter
| colspan=&quot;2&quot; | pêş, ber
| colspan=&quot;2&quot; | La viro kuras preter hundo.
| colspan=&quot;2&quot; | Zilam li ber kuçikekî dibeze.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Pri
| colspan=&quot;2&quot; | derheq
| colspan=&quot;2&quot; | Mi pensas ke ŝi parolos pri ni.
| colspan=&quot;2&quot; | Difikirim ku ew ê derheqê me bipeyive.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Pro
| colspan=&quot;2&quot; | ji bo, ji ber ku
| colspan=&quot;2&quot; | Pro kio vi venis?
| colspan=&quot;2&quot; | Ji ber çi hun hatin?
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Sen
| colspan=&quot;2&quot; | bêyî
| colspan=&quot;2&quot; | Ne iru sen mi.
| colspan=&quot;2&quot; | Bêyî min nere.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Sub 
| colspan=&quot;2&quot; | li bin
| colspan=&quot;2&quot; | Bildo estas sub la aŭto.
| colspan=&quot;2&quot; | Li bin erebeyê wêneyeke heye.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Super
| colspan=&quot;2&quot; | raser
| colspan=&quot;2&quot; | Birdoj flugas super la urbo.
| colspan=&quot;2&quot; | Çiwîkan li raserî bajêr difirin.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Sur
| colspan=&quot;2&quot; | li ser
| colspan=&quot;2&quot; | Mi trovis ĝin sur libro.
| colspan=&quot;2&quot; | Min ew li ser pirtûkekî dît.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Tra
| colspan=&quot;2&quot; | di .. re, tê re, bi riya &lt;br /&gt; di ... de
| colspan=&quot;2&quot; | Ni parolis tra la vojo.
| colspan=&quot;2&quot; | Em di rê de peyivîn.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Trans
| colspan=&quot;2&quot; | di ser ... re, di ... re
| colspan=&quot;2&quot; | Ni saltis trans la muro.
| colspan=&quot;2&quot; | Me xxwe di ser dîwêr re avêt.
|- align=&quot;center&quot;
|}

* Ni veturos al Usono. = Ni veturos Usonon. (Em ê seyahetê bikin Amerîkayê.)
* Mi venos en la unua de junio. = Mi venos la unuan de junio. (Ez ê di 1ê hezîranê de werim.)
* Ni iras en la urbo. (Em di nav bajêr re diherin.)
* Ni iras en la urbon. (Em diherin nav bajêr.)

=== Lêker ===
Di esperanto de lêker tenê paşgirên demê digirin û li gorî kesan nayê kişandin.&lt;ref&gt;Demir, Suleyman; Forsman, Lars, &quot;Esperanto estas bona lingvo&quot;, Nûdem, No:20, Zivistan 1996, r. 83.&lt;/ref&gt;

Di esperanto de 6 raweyên demê hene: -i rader; -as dema niha; -is dema borî; -os dema bê; -u raweya fermanî; -us raweya hekanî. Heke raweya fermanî ji xeynî kesa 2’yemîn bê bikaranîn wê çaxê dibe raweya daxwazî. Ji bilî wan 6 partîsîp hene: -anta, -inta, -onta, -ata, -ita, -ota. Heke -a’yên van paşgiran bi -e’yê bê guhertin, wê gavê ev dibin paşgirên lêkerên hokerî.

Wekî mînak iri (çûn):

* Li iras. (Dihere.) - Li iris. (Çû.) - Li iros. (Dê biçe.)
* Iru! (Biçe!) - Bonvolu iru. (Ji kerema xwe biçe.) - Li iru. (Bira biçe.) - Ni iru. (Em herin.)
* Li irus. (Ew ê biçaya) - Li irus se li ne estus malsana. (Ne nexweş baya ew ê biçaya)
* Iranta (A ku diçe) - Irinta (A ku çûye) - Ironta (A ku dê biçe) hwd.

Lêkerên alîkariyê ev in: povi lêkera karin/kanîn, devi lêkelara divêtin e.

* Vi povas aliĝi nin. (Tu dikarî tevlî me bibî.)
* Vi devis vidi tiun. (Tu divê wê bidîtaya.)

Di esperanto de esti (bûn) jî lêkera alîkariyê ye. Bi saya wê hevokên navdêran tê avakirin. Lê îro forma lêkerkirina bêjeyan jî tê tercîhkirin.

* La ĉielo estis blua. ≈ La ĉielo bluis. (Esman şîn bû.)
* La viro estas instruisto. ≈ La viro instruistas. (Zilam mamoste ye)
* Mi volas esti feliĉa. ≈ Mi volas feliĉi. (Ez dixwazim bibim dilşa.)

==== Neyînî ====
Di esperanto de mîna kurdî ji bo neyînîkirina lêkeran “ne” tê bikaranîn. Ne were ber kîjan bêjeyê ew ji aliyê wateyê ve neyînî dibe.

* Mi skribis ĉi tiun. (Min ev nivîsand.)
* Mi ne skribis ĉi tiun. (Min ev nenivîsand.)
* Ne mi skribis ĉi tiun.
* Mi skribis ne ĉi tiun.

Hin bêjeyên bi ne’yê destpê dikin jî hene. Di heman hevokê de du neyînî nayê bikaranîn.

* Mi ne faris ion ajn. (Min tiştekî nekir.)
* Mi faris nenion ajn. (Min tu tişt nekir.)
* Mi ne faris nenion ajn. - Çewt.

=== Bêjeyên pirsê ===
Di esperanto de ji bo pirsên erê-na’yê ĉu tê pêşiya hevokê û bi gelmperî bi peyvên “jes(erê)” û “ne(na)” tê bersivdayîn.

* Vi volas lerni Esperanton. (Tu dixwazî esperanto fêr bibî.)
* Ĉu vi volas lerni Esperanton. (Tu dixwazî esperanto fêr bibî?)

Di esperanto de bêjeyên pirsê û hin bêjeyên ku hevokên nesereke ava dikin, li gorî tabloyekî sîstematîk tê berhemandin.

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|-
!
! colspan=&quot;2&quot; | Ki-&lt;br /&gt;''pirs''
! colspan=&quot;2&quot; | Neni-&lt;br /&gt;''hîçî''
! colspan=&quot;2&quot; | i- &lt;br /&gt;''yeke''
! colspan=&quot;2&quot; | Ĉi-&lt;br /&gt;''tevayî''
! colspan=&quot;2&quot; | Ti-&lt;br /&gt;''nîşan''
! colspan=&quot;2&quot; | Ĉi ti- / Ti- ĉi&lt;br /&gt;''nîşana nêzîkahî''
|- align=&quot;center&quot;
! align=&quot;left&quot; | -o&lt;br /&gt;''tişt''
| colspan=&quot;2&quot; | Kio&lt;br /&gt;''çi''
| colspan=&quot;2&quot; | Nenio&lt;br /&gt;''ne tu tişt''
| colspan=&quot;2&quot; | io&lt;br /&gt;''tiştekî''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉio&lt;br /&gt;''her tişt''
| colspan=&quot;2&quot; | Tio&lt;br /&gt;''ew tişt''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉi tio / Tio ĉi&lt;br /&gt;''ev tişt''
|- align=&quot;center&quot;
! align=&quot;left&quot; | -u&lt;br /&gt;''tişt, kes''
| colspan=&quot;2&quot; | Kiu&lt;br /&gt;''kî, kîjan''
| colspan=&quot;2&quot; | Neniu&lt;br /&gt;''kesekî''
| colspan=&quot;2&quot; | iu&lt;br /&gt;''yekî''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉiu&lt;br /&gt;''herkes, giş''
| colspan=&quot;2&quot; | Tiu&lt;br /&gt;''ew''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉi tiu / Tiu ĉi&lt;br /&gt;''ev''
|- align=&quot;center&quot;
! align=&quot;left&quot; | -e&lt;br /&gt;''der, cih''
| colspan=&quot;2&quot; | Kie&lt;br /&gt;''kû derê, li kû''
| colspan=&quot;2&quot; | Nenie&lt;br /&gt;''li tu der''
| colspan=&quot;2&quot; | ie&lt;br /&gt;''şi derekî''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉie&lt;br /&gt;''li her derê''
| colspan=&quot;2&quot; | Tie&lt;br /&gt;''wê derê''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉi tie / Tie ĉi&lt;br /&gt;''li vê derê''
|- align=&quot;center&quot;
! align=&quot;left&quot; | -am&lt;br /&gt;''dem, zeman, wext, çax''
| colspan=&quot;2&quot; | Kiam&lt;br /&gt;''kengî''
| colspan=&quot;2&quot; | Neniam&lt;br /&gt;''qet, tu car''
| colspan=&quot;2&quot; | iam&lt;br /&gt;''di wextekî de''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉiam&lt;br /&gt;''her dem, her çax''
| colspan=&quot;2&quot; | Tiam&lt;br /&gt;''wê demê''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉi tiam / Tiam ĉi&lt;br /&gt;''vê demê''
|- align=&quot;center&quot;
! align=&quot;left&quot; | -es&lt;br /&gt;''xwedîtî''
| colspan=&quot;2&quot; | Kies&lt;br /&gt;''a/ê kê''
| colspan=&quot;2&quot; | Nenies&lt;br /&gt;''ne a/ê kesekî''
| colspan=&quot;2&quot; | ies&lt;br /&gt;''a/ê yekî''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉies&lt;br /&gt;''a/ê herkesî''
| colspan=&quot;2&quot; | Ties&lt;br /&gt;''a/ê wê/wî''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉi ties / Ties ĉi&lt;br /&gt;''a/ê vê/vî''
|- align=&quot;center&quot;
! align=&quot;left&quot; | -el&lt;br /&gt;''şekil''
| colspan=&quot;2&quot; | Kiel&lt;br /&gt;''çawa/çi awayî''
| colspan=&quot;2&quot; | Neniel&lt;br /&gt;''ne tu awayî''
| colspan=&quot;2&quot; | iel&lt;br /&gt;''bi awayekî''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉiel&lt;br /&gt;''bi her awayî''
| colspan=&quot;2&quot; | Tiel&lt;br /&gt;''bi wê awayî''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉi tiel / Tiel ĉi&lt;br /&gt;''bi vê awayî''
|- align=&quot;center&quot;
! align=&quot;left&quot; | -al&lt;br /&gt;''sebeb''
| colspan=&quot;2&quot; | Kial&lt;br /&gt;''çima''
| colspan=&quot;2&quot; | Nenial&lt;br /&gt;''ne tu sebebekî''
| colspan=&quot;2&quot; | ial&lt;br /&gt;''ji ber sebebkî''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉial&lt;br /&gt;''ji ber her sebebê''
| colspan=&quot;2&quot; | Tial&lt;br /&gt;''ji ber wê''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉi tial / Tial ĉi&lt;br /&gt;''ji ber vê''
|- align=&quot;center&quot;
! align=&quot;left&quot; | -om&lt;br /&gt;''mîqdar''
| colspan=&quot;2&quot; | Kiom&lt;br /&gt;''çend, çiqas''
| colspan=&quot;2&quot; | Neniom&lt;br /&gt;''hîç, qet''
| colspan=&quot;2&quot; | iom&lt;br /&gt;''hinek''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉiom&lt;br /&gt;''hemû''
| colspan=&quot;2&quot; | Tiom&lt;br /&gt;''hewqas''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉi tiom / Tiom ĉi&lt;br /&gt;''hewqas''
|- align=&quot;center&quot;
! align=&quot;left&quot; | -a&lt;br /&gt;''cure''
| colspan=&quot;2&quot; | Kia&lt;br /&gt;''bi çi cure''
| colspan=&quot;2&quot; | Nenia&lt;br /&gt;''ne bi tu cure''
| colspan=&quot;2&quot; | ia&lt;br /&gt;''cureyekî''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉia&lt;br /&gt;''her cureyê''
| colspan=&quot;2&quot; | Tia&lt;br /&gt;''wê cure''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉi tia / Tia ĉi&lt;br /&gt;''vê cure''
|- align=&quot;center&quot;
|}

=== Bêjeyên hevedudanî ===
Du riyên berhemandina bêjeyên hevedudanî hene: 1. Du bêjeyên reh tê gihandin. -o hwd.’a bêjeya yekem tê avêtin: Ringo (hingulîsk), fingro (tilî) = ringfingro. 2. Dema gihandina bêjeyan bêjeya yekem -o hwd.’a xwe navêje: ringofingro. Piranî riya ewil tê hilbijartin ji bo berhemandina bêjeyên hevedudanî.&lt;ref&gt;http://bertilow.com/pmeg/vortfarado/principoj/antauelementoj.html&lt;/ref&gt;

=== Qertafên çêker ===
Ji bo berhemandina bêjeyên nû him paşgir û him jî pêşgiran tê bikaranîn. Paşgir berî -a, -e, -i, û -o’yê tê şixûlandin.

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|-
!
! colspan=&quot;2&quot; | Peywir
! colspan=&quot;2&quot; | Mînak
! colspan=&quot;2&quot; | Wate
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | bo-
| colspan=&quot;2&quot; | merivatiya ku bi zewacê tê
| colspan=&quot;2&quot; | patro / bopatro &lt;br /&gt; fratino / bofratino 
| colspan=&quot;2&quot; | bav / xezûr &lt;br /&gt; xweh / xwehmêr, xwehjin
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | dis-
| colspan=&quot;2&quot; | veqetandin, weşandin, reşandin
| colspan=&quot;2&quot; | sendi / dissendi &lt;br /&gt; atomo / disatomi
| colspan=&quot;2&quot; | şandin / reşandin &lt;br /&gt; atom / atomê hûrkirin 
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | ek-
| colspan=&quot;2&quot; | destpêkirin
| colspan=&quot;2&quot; | ami / ekami &lt;br /&gt; lerni / eklerni
| colspan=&quot;2&quot; | hezkirin / dilgirtin &lt;br /&gt; fêrbûn / dest bi fêrbûnê kirin
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | eks-
| colspan=&quot;2&quot; | kevn, berê
| colspan=&quot;2&quot; | edzo / eksedzo
| colspan=&quot;2&quot; | mêr / mêrê berê
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | fi-
| colspan=&quot;2&quot; | derî ehlaq
| colspan=&quot;2&quot; | homo / fihomo &lt;br /&gt; vorto / fivorto
| colspan=&quot;2&quot; | mirov / mirovê bêehlaq &lt;br /&gt; bêje / çêr~xeber
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | ge-
| colspan=&quot;2&quot; | ji bo pirhejmarkirina zayendên tevlihev
| colspan=&quot;2&quot; | patro / gepatroj &lt;br /&gt; sinjoro / gesinjoroj &lt;br /&gt; lernejo / gelernejo
| colspan=&quot;2&quot; | bav / dêûbav &lt;br /&gt; camêr / camêr û xaniman &lt;br /&gt; dibistan / dibistana ku ji aliyê zayendê ve tevlihev 
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | mal-
| colspan=&quot;2&quot; | dijraberîkirin
| colspan=&quot;2&quot; | granda / malgranda &lt;br /&gt; riĉa / malriĉa &lt;br /&gt; dekstrume / maldekstrume 
| colspan=&quot;2&quot; | mezin / biçûk &lt;br /&gt; zengîn / hejar &lt;br /&gt; ber bi hêla saetê ve / berevajiya hêla saetê
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | mis-
| colspan=&quot;2&quot; | çewt, xelet
| colspan=&quot;2&quot; | akuzi / misakuzi 
| colspan=&quot;2&quot; | tawanbarkirin / tawanbarkirina neheqî
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | pra-
| colspan=&quot;2&quot; | berê, pêşî, kevnar
| colspan=&quot;2&quot; | avo / praavo &lt;br /&gt; patro / prapatroj &lt;br /&gt; besto / prabesto &lt;br /&gt; kurda / prakurda
| colspan=&quot;2&quot; | bapîr / bavê bapîr &lt;br /&gt; bav / pêşî~ ba û kal&lt;br /&gt; heywan / heywana berî dîrokê &lt;br /&gt; kurdî / kurdiya berê~pêşî
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | re-
| colspan=&quot;2&quot; | tevgerên dubarekirî
| colspan=&quot;2&quot; | sendi / resendi &lt;br /&gt; konstrui / rekonstrui &lt;br /&gt; aboni / reaboni
| colspan=&quot;2&quot; | şandin / zivirandin &lt;br /&gt; avakirin / restore kirin &lt;br /&gt; abonebûn / tezekirina abonetiyê
|- align=&quot;center&quot;
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|-
!
! colspan=&quot;2&quot; | Peywir
! colspan=&quot;2&quot; | Mînak
! colspan=&quot;2&quot; | Wate
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -aĉ.
| colspan=&quot;2&quot; | nexweşkirin, xirakirin
| colspan=&quot;2&quot; | domo / domaĉo&lt;br /&gt;skribi / skribaĉi  
| colspan=&quot;2&quot; | xanî / holik&lt;br /&gt;nivîsîn / nivîsîna xira
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -ad.
| colspan=&quot;2&quot; | tevgera ku bi çêkirina xwe dewam e
| colspan=&quot;2&quot; | kuri / kuradi / kurado &lt;br /&gt; parolo / paroli / paroladi / parolado
| colspan=&quot;2&quot; | bezîn / beza berdewam / bez &lt;br /&gt; peyv / peyivîn / peyivîna berdewam / peyv
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -aĵ.
| colspan=&quot;2&quot; | şênberkirin, girgînkirin
| colspan=&quot;2&quot; | manĝi / manĝaĵo&lt;br /&gt;trinki / trinkaĵo
| colspan=&quot;2&quot; | xwarin (''lêker'') / xwarin (''navdêr'')&lt;br /&gt;vexwarin (''lêker'') / vexwarin(''navdêr'') 
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -an.
| colspan=&quot;2&quot; | endam, -î
| colspan=&quot;2&quot; | Usono / Usonano &lt;br /&gt; ŝipo / ŝipano
| colspan=&quot;2&quot; | DYA / Amerikî (kesê ji gelê DYAyê) &lt;br /&gt; keştî / yek ji ehlê keştiyê
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -ar.
| colspan=&quot;2&quot; | kom, komek, civat
| colspan=&quot;2&quot; | arbo / arbaro &lt;br /&gt; vorto / vortaro
| colspan=&quot;2&quot; | dar / daristan &lt;br /&gt; bêje~peyv / ferheng
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -ĉj.
| colspan=&quot;2&quot; | ji bo xitaba jidil a mêran; &lt;br /&gt; bêje di nav de tê kurtkirin, -o
| colspan=&quot;2&quot; | patro / paĉjo &lt;br /&gt; amiko / amiĉjo &lt;br /&gt; Mihemed / Miĉjo, Miheĉjo
| colspan=&quot;2&quot; | bav / bavo~baviko &lt;br /&gt; heval / hevalê hêja &lt;br /&gt; Mihemed / Memo
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -ebl.
| colspan=&quot;2&quot; | ihtimal -karîn/kanîn
| colspan=&quot;2&quot; | kredi / kredebla &lt;br /&gt; vidi / videbla
| colspan=&quot;2&quot; | bawerkirin / ya-yê baweriyê &lt;br /&gt; dîtin / ya-yê dîtinê
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -ec.
| colspan=&quot;2&quot; | -î, -tî
| colspan=&quot;2&quot; | amiko / amikeco &lt;br /&gt; bona / boneco &lt;br /&gt; kurdo / Arabeco 
| colspan=&quot;2&quot; | heval / hevaltî &lt;br /&gt; baş / başî &lt;br /&gt; kurd / kurdî|kurdewarî
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -eg.
| colspan=&quot;2&quot; | mezinkirin, zêdekirin, tevlîkirin
| colspan=&quot;2&quot; | domo / domego &lt;br /&gt; varma / varmega &lt;br /&gt; bona / bonega &lt;br /&gt; ridi / ridegi
| colspan=&quot;2&quot; | mal / seray &lt;br /&gt; germ / pir germ &lt;br /&gt; baş / bêkêmasî &lt;br /&gt; kenîn / pirqînî jê çûn
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -ej.
| colspan=&quot;2&quot; | cih, -geh
| colspan=&quot;2&quot; | lerni / lernejo &lt;br /&gt; vendi / vendejo &lt;br /&gt; juĝi / juĝejo &lt;br /&gt; kuiri / kuirejo &lt;br /&gt; hundo / hundejo &lt;br /&gt; senakva / senakvejo
| colspan=&quot;2&quot; |  fêrbûn/ dibistan &lt;br /&gt; firotin / firoşgeh &lt;br /&gt; darizandin / dadgeh &lt;br /&gt; xwarin çêkirin / pêjgeh &lt;br /&gt; kûçik / koxik &lt;br /&gt; tî / çol
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -em.
| colspan=&quot;2&quot; | meyldarî, kêf ji (tiştekî) hatin
| colspan=&quot;2&quot; | ludo / ludema &lt;br /&gt; paroli / parolema
| colspan=&quot;2&quot; | lîstik / lîstikvan, kesê ku kêfa wê/wî ji lîstikê tê &lt;br /&gt; peyivîn / peyivok
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -end.
| colspan=&quot;2&quot; | diviyatî, mecbûrî
| colspan=&quot;2&quot; | pagi / pagenda &lt;br /&gt; legi / legenda
| colspan=&quot;2&quot; | (heqê tiştekî) dan / a-ê danê &lt;br /&gt; xwendin / a-ê xwendinê
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -er.
| colspan=&quot;2&quot; | yapı taşı, küçük parça
| colspan=&quot;2&quot; | ĉeno / ĉenero &lt;br /&gt; fajro / fajrero &lt;br /&gt; neĝo / neĝero &lt;br /&gt; ligno / lignero 
| colspan=&quot;2&quot; | zincîr / helqe &lt;br /&gt; agir / çirûsk &lt;br /&gt; berf / hebên berfê &lt;br /&gt; êzing / qirçik
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -estr.
| colspan=&quot;2&quot; | rêveber, pêşawa
| colspan=&quot;2&quot; | lernejo / lernejestro &lt;br /&gt; urbo / urbestro &lt;br /&gt; cent / centestro
| colspan=&quot;2&quot; | dibistan / rêvebera dibistanê &lt;br /&gt; bajar / seroka şaredariyê &lt;br /&gt; sed / sitvan 
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -et.
| colspan=&quot;2&quot; | kêkirî
| colspan=&quot;2&quot; | domo / dometo &lt;br /&gt; libro / libreto &lt;br /&gt; varma / varmeta &lt;br /&gt; ridi / rideti 
| colspan=&quot;2&quot; | xanî / xanîk &lt;br /&gt; pirtûk / pirtûkok &lt;br /&gt; germ / şîregerm &lt;br /&gt; kenîn / besimîn
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -i.
| colspan=&quot;2&quot; | cih û war, -istan
| colspan=&quot;2&quot; | Meksiko / Meksikio &lt;br /&gt; kurdo / Kurdio &lt;br /&gt; patro / patrio
| colspan=&quot;2&quot; | Bajarê Mexico City/ Meksîka &lt;br /&gt; kurd / Kurdistan &lt;br /&gt; bav / welatê bav û kal
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -id.
| colspan=&quot;2&quot; | berhem, çêlik hwd.
| colspan=&quot;2&quot; | kato / katido &lt;br /&gt; reĝo / reĝido &lt;br /&gt; Adamo / adamido
| colspan=&quot;2&quot; | pisîk / çêlîka pisîk &lt;br /&gt; şah / prens~pismîr &lt;br /&gt; Adem / benîadem
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -ig.
| colspan=&quot;2&quot; | lebatî
| colspan=&quot;2&quot; | morti / mortigi &lt;br /&gt; pura / purigi
| colspan=&quot;2&quot; | mirin / kuştin &lt;br /&gt; paqij / paqijkirin
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -iĝ.
| colspan=&quot;2&quot; | tebatî
| colspan=&quot;2&quot; | naski / naskiĝi &lt;br /&gt; ruĝo / ruĝiĝi &lt;br /&gt; ano / aniĝi 
| colspan=&quot;2&quot; | welidandin / welidîn &lt;br /&gt; sor / sorbûn &lt;br /&gt; endam / endambûn
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -il.
| colspan=&quot;2&quot; | alav
| colspan=&quot;2&quot; | ludi / ludilo &lt;br /&gt; ranĉi / ranĉilo 
| colspan=&quot;2&quot; | lîstin / pêlîstok &lt;br /&gt; jêkirin / kêr 
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -in.
| colspan=&quot;2&quot; | paşgira ku bêjeyan &lt;br /&gt; mê dike
| colspan=&quot;2&quot; | bovo / bovino &lt;br /&gt; patro / patrino
| colspan=&quot;2&quot; | ga / manga~çêlek &lt;br /&gt; bav / dayik
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -ind.
| colspan=&quot;2&quot; | a-ê çêkirinê
| colspan=&quot;2&quot; | memori / memorinda &lt;br /&gt; ami / aminda
| colspan=&quot;2&quot; | bibîranîn / a-ê bibêranînê &lt;br /&gt; hezkirin / a-ê hezkirinê
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -ing.
| colspan=&quot;2&quot; | tiştên mîna qewlik
| colspan=&quot;2&quot; | glavo / glavingo &lt;br /&gt; kuglo / kuglingo 
| colspan=&quot;2&quot; | şûr / kalan &lt;br /&gt; gule / fîşek
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -ism.
| colspan=&quot;2&quot; | doktrîn
| colspan=&quot;2&quot; | komuna / komunismo &lt;br /&gt; Esperanto / Esperantismo
| colspan=&quot;2&quot; | hevpar / hevparî~komunîzm &lt;br /&gt; esperanto / esperantistî
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -ist.
| colspan=&quot;2&quot; | kesê ku di pîşeyekê de,&lt;br /&gt; bi peywirê kar dikin
| colspan=&quot;2&quot; | Esperanto / Esperantisto &lt;br /&gt; instrui / instruisto &lt;br /&gt; dento / dentisto &lt;br /&gt; abelo / abelisto
| colspan=&quot;2&quot; | esperanto / esperantîst &lt;br /&gt; fêrkirin / fêrker~mamoste &lt;br /&gt; diran / diransaz &lt;br /&gt; mêş / mêşvan
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -njo.
| colspan=&quot;2&quot; | ji bo xitaba jidil a jinan; &lt;br /&gt; bêje di nav de tê kurtkirin, -ê
| colspan=&quot;2&quot; | patrino / panjo &lt;br /&gt; Delal / Evin, Evinjo &lt;br /&gt; amikino / aminjo  
| colspan=&quot;2&quot; | dayik / daykê &lt;br /&gt; Evîn / Evînê &lt;br /&gt; hevala keçik / hevala hêja
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -obl.
| colspan=&quot;2&quot; | pirbûn
| colspan=&quot;2&quot; | du / duoblo &lt;br /&gt; tri / trioblo
| colspan=&quot;2&quot; | du / dumend, du libî &lt;br /&gt; sê / sê libî
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -on.
| colspan=&quot;2&quot; | ji hejmaran kesr çêdike
| colspan=&quot;2&quot; | tri / triono &lt;br /&gt; cent / centono &lt;br /&gt; du / duono &lt;br /&gt; kvar / kvarono
| colspan=&quot;2&quot; | sê / ji sêyê yek, 1/3 &lt;br /&gt; sed /ji sedî yek &lt;br /&gt; iki / yarım &lt;br /&gt; dört / çeyrek
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -op.
| colspan=&quot;2&quot; | bi tevahî, bi komê
| colspan=&quot;2&quot; | du / duope &lt;br /&gt; kiom / kiomope 
| colspan=&quot;2&quot; | du / bi cot &lt;br /&gt; çend, çiqas / bi çenda 
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -uj.
| colspan=&quot;2&quot; | tiştên ku riştan dhewîne
| colspan=&quot;2&quot; | mono / monujo &lt;br /&gt; abelo / abelujo
| colspan=&quot;2&quot; | pere / cizdan &lt;br /&gt; mêş / kewar
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -ul.
| colspan=&quot;2&quot; | kes, ferd
| colspan=&quot;2&quot; | juna / junulo &lt;br /&gt; proksima / proksimulo &lt;br /&gt; multinfana / multinfanulino
| colspan=&quot;2&quot; | xort / kesê xort &lt;br /&gt; nêzîk / cîran &lt;br /&gt; pir zarokî / jinê pir zarokî
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -um.
| colspan=&quot;2&quot; | paşgira bêrêzik 
| colspan=&quot;2&quot; | kolo / kolumo &lt;br /&gt; brako / brakumi
| colspan=&quot;2&quot; | stû / bendik &lt;br /&gt; pî / himêzkirin  
|- align=&quot;center&quot;
|}

Ev qertafên çêker ên fermî ne, lê belê hin bêjeyan ku bi qîmeta qertafên çêker in[6] û di fermîyetê de tune bin jî hin qertafan jî tê şixûlandin.&lt;ref&gt;http://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/afiksecaj_elementoj/index.html&lt;/ref&gt;

== Statuya zimên ==
Herçiqas Esperanto heta niha wekî zimanekî fermî nehatibe pejirandin jî hin ceribên wê hene.

Esperanto, di [[Moresnet]]ê pirzimanî de ji aliyê axaftin ve gihiştiye rêjeyeke bilind û di demên dawiya wê de fermîkirina zimên ketibû rojevê, lê piştî [[Belçîka]] di salê 1920a de vê herêmê tevlî xwe kir, ev tişt pêk nehat.

[[Girava Roseê]] mîkrodewlet ku di salê 1968ê de li [[Deryaya Adriyatîk]] de li ser platformeke biçûk de hatibû damezrandin, Esperanto wekî zimanê fermî pejirandibû lê belê tu dewlet wê bi riya fermî nas nekiriye.

Hikûmeta [[Çîn]] ji 2001ê vir ve di ''china.org.cn.''ê de ji bo nûçeyên rojane esperanto jî bi kar tîne. Her wiha di Radyoya Navneteweyî de û kovara înternetê, El Popola Ĉinioyê de jî esperantoyê bi kar tîne.&lt;ref&gt;http://esperanto.china.org.cn&lt;/ref&gt;

Wersîyona esperanto ya malpera fermî ya Vatican Radio heye.&lt;ref&gt;http://www.radiovaticana.va&lt;/ref&gt;

Di nav civaka esperanto de hin esperantîst hene ku bi seba bêalîgirbûna esperantoyê dê xira bibe, piştgitî nade fermîkirina esperantoyê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://esperanto.org/us/USEJ/world/kontraux.html#agree |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2018-02-26 |roja-arşîvê=2010-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100309084431/http://esperanto.org/us/USEJ/world/kontraux.html#agree |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Perwerdeya esperantoyê ===
Piraniya esperantîstan bi hêzên xwe yên taybet bi riya kirêb, vîdeo hwd. fêrî esperanto bûne. Bi belavbûna înternetê gelek kes bi riya Lernu! û Duolingo fêrî esperanto bûne. Li gorî hejmara 2018a (Sibat) 1 240 000 kes li qûrsa esperantoyê ya Duolingoyê tomarkirî ne.
International Academy of Sciences a li San Marino wekî “Zanîngeha Esperanto” tê binavkirin ji ber ku him zimanê perwerdehiyê û him jî rêveberiyê ya fermî bi zimanê esperanto ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.liberafolio.org/arkivo/www.liberafolio.org/2011/akademio-internacia-de-la-sciencoj-rande-de-pereo/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2018-02-26 |roja-arşîvê=2018-03-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180324214735/http://www.liberafolio.org/arkivo/www.liberafolio.org/2011/akademio-internacia-de-la-sciencoj-rande-de-pereo/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Frank, Helmar; Fössmeier, Reinhard (2000). AIS — La Akademio Internacia de la Sciencoj San Marino / Die Internationale Akademie der Wissenschaften San Marino. Institut für Kybernetik. p. 449&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Tago de la Laboro - Pikniko (Porto Alegre, Brazilo) 2017.svg|thumb|Afîşekî esperanto ji bo Roja Karkeran (Porto Alegre, Brezîl) 2017]]
Esperanto di mifredata dibistanan de gelek kêm tê bikaranîn, yên hene jî mîna projeya pîlot a Zanîngeha Manchesterê ne û di kêm dibistanan de tê meşandin û armanca wan jî bandora esperantoyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://uea.org/agadoj/instruado/pirlot.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2012-05-29 |archive-date=2012-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120805163748/http://www.uea.org/agadoj/instruado/pirlot.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Lê wekî beşa lîsansê û bilindtir, di kêm welatan de perwerdehiya wê tê dayîn, mîna çend zanîngehên dewletê an jî saziyên taybet ên Çîn û [[Mecaristan]]ê. Zanîngeha Eötvös Loránd a Budapeşteyê ji 1966an heta 2004an de ji beşa Interlinguistics û Esperantoyê wekî asta lîsansê perwerdehî dida û piştî ev beş bû lîsansa bilind.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20091027105835/http://geocities.com/bujdosoivan/tarte.htm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.geocities.com/bujdosoivan/okt.htm |roja-gihiştinê=2009-10-25 |roja-arşîvê=2009-10-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091021083127/http://geocities.com/bujdosoivan/okt.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Herwiha Saziya Perwerdehiyê ya Mecarî, ji 1966a vir ve esperanto wekî zimaneke serbixwe û biyanî qebûl dike û li tevahiya welêt ji bo asta yekem, asta navîn û asta bilind azmûnên esperanto lidardixe.&lt;ref&gt;[http://www.esperanto.hu/hu-lernejo.htm &quot;Malgranda fina venko&quot; - en Hungario] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928164157/http://www.esperanto.hu/hu-lernejo.htm|date=2007-09-28}} (ekzamenoj 1995 - 2004); – Krome: [http://fr.groups.yahoo.com/group/bretonio/message/2317 raporto]{{Mirin girêdan|tarîx=kanûna paşîn 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} de D-ro Ludoviko Molnár el marto 2007. Kp. la alineon pri [[Hungario:Esperanto-movado#.C4.88iujare 6000 .C5.9Dtate rekonitaj ekzamenoj|ŝtate rekonitaj ekzamenoj]].&lt;/ref&gt;.

Zanîngeha Adam Mickiewicz a [[Polonya]]yê jî di beşa Interlinguistics de dîploma dide.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20120418022807/http://amu.edu.pl/en/home/about-us/education/degree-list/full-degree-students/diploma-in-interlinguistics-esperanto&lt;/ref&gt;

Senatoya [[Brezîl]]ê di sala 2009a de, pêşnûmayekî pejirand ku li gorî wê di dibistanên dewletê de heke bê xwestin, dikare perwerdehiya esperantoyê bê dayîn. Ji hêla din ev pêşnûma heta 2015a nehatiye pejirandin.&lt;ref&gt;[http://www.senado.gov.br/sf/atividade/materia/detalhes.asp?p_cod_mate=83989 PLS 27/08 (Senate)].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.camara.gov.br/sileg/Prop_Detalhe.asp?id=454210 PL-6162/2009 (Chamber of Deputies)].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.senado.gov.br/agencia/verNoticia.aspx?codNoticia=92479&amp;amp;codAplicativo=2 Entidades manifestam apoio à proposta de incluir ensino de Esperanto na grade de disciplinas da rede pública](Portuguese)''Agência Senado''&lt;/ref&gt;

The Institute of Cybernetic Pedagogy at Paderborn ([[Almanya]]), li ser xwendekarên fransî-axiver xebateke çêkir ku li gorî encamê&lt;ref&gt;Flochon, Bruno, 2000, « L'espéranto », in Gauthier, Guy (ed.) Langues: une guerre à mort, Panoramiques. 4e trim. 48: 89–95. Cited in François Grin, L'enseignement des langues étrangères comme politique publique (French)&lt;/ref&gt; ji bo fêrbûna çar zimanê divê hewqas mudet divê:

* 2,000 saet ji bo zimanê [[almanî]]
* 1,500 saet ji bo zimanê [[îngilîzî]]
* 1,000 saet ji bo zimanê [[îtalî]] (an jî zimaneke din a romanî)
* 150 saet ji bo esperanto
 
Hin xebatên din ên li Zelanda Nû&lt;ref&gt;Report: Article in Enciklopedio de Esperanto, volume I, p.436, on the pedagogic value of Esperanto.&lt;/ref&gt;, DYA &lt;ref&gt;Report: Christian Rudmick, The Wellesley College Danish-Esperanto experiment.
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Report: Edward Thorndike, Language Learning. Bureau of Publications of Teachers College, 1933. Interlingua.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Helen S. Eaton, &quot;The Educational Value of an Artificial Language.&quot; The Modern Language Journal, #12, pp. 87–94 (1927). Blackwellpublishing.com
&lt;/ref&gt;, Almanya&lt;ref&gt;Protocols of the annual November meetings in Paderborn &quot;Laborkonferencoj: Interlingvistiko en Scienco kaj Klerigo&quot; (Working conference: Interlinguistics in Science and Education), which can be obtained from the Institute of Pedagogic Cybernetics in Paderborn. Also in the works by Frank, Lobin, Geisler, and Meder.&lt;/ref&gt;, Îtalya&lt;ref&gt;&quot;Study International Language (known as Esperanto) Commission, Interministerial Decree&quot;. Internacialingovo.org. 1993. Retrieved 14 January 2015.&lt;/ref&gt; û Awistralya&lt;ref&gt;Bishop, Alan J. (1997). &quot;Ekparoli Project Report 1994–1997&quot;. Clayton, Australia: Monash University. Archived from the original on 2003-12-04.&lt;/ref&gt; rê didin ku ji bo fêrbûna zimanên biyanî, esperanto bingeheke hêsankirinê ava dike

=== Esperanto wekî zimanê zikmakî ===
Zimanê zikmakî yên kêmzêde 1000 kesan esperanto ye. Ev kesan bi gelemperî zarokên wan esperantîstan in ku di civînên esperantoyê de li hev hatine û zimanê wan ên hevpar tenê esperanto ye.&lt;ref&gt;Jouko Lindstedt (January 2006). Native Esperanto as a Test Case for Natural Language. University of Helsinki - Department of Slavonic and Baltic Languages and Literatures.&lt;/ref&gt;

== Saziyên esperantoyê ==

Gelek rêxistinên cihî û navneteweyî yên esperantoyê hene ku xebatên li ser esperantoyê dimeşînin. Wekî mînak; [[Universala Esperanto-Asocio]] (UAE) [Komeleya Cîhanê ya Esperanto], di 95 welatan de xwediyê şaxên cihî ye û têkilaya wê ya fermî bi [[Neteweyên Yekbûyî]] û [[UNESCO]] re heye, bi [[UNICEF]] re jî li ser şêwirmendî di nav ragihandinê ye. UAE bi riya pereyê piştgirî dide [[Akedemio de Esperanto]]yê ku ev rêxistin karbidestiya birêkûpêkkirina zimanê esperantoyê hildigre. Wekî mînak [[TEJO]] ([[Tutmonda Esperantista Junulara Organizo]] – Rêxistina Esperantîstên Ciwan ên Cîhanê) li sîwana UAE ye.

== Civak ==
[[Wêne:PS mapo 2015.png|thumb|Esperantîstên li ser nexşeya dinyê yên ku xwe li ser Pasporta Servo tomar kiriye.(2015)]]
Esperanto îro bi piranî ji bo seyahet û ragihandina li ser înternetê tê bikaranîn. Pirtûkoka Pasporta Servo ya ku her sal tê weşandin, navnîşanên esperantîstên serî lê dane, dihewîne. Kes û malbatên ku xwe lê tomar kirine, esperantîstên ku hatiye bajarên wan, derfeta mêvankirinê didin wan û li bergîdana wê ew jî di seyahetên xwe de dibin mêvanên esperantîstên din ên di Pasporta Servo de tomarkirî ne.&lt;ref&gt;https://pasportaservo.org&lt;/ref&gt;

Di nav civaka esperantoyê de her sal bi rêk û pêk hin civîn tê lidarxistin. [[Internacia Junulara Kongreso]] (Kongreyê Ciwanan a Navneteweyî) kongreyeke salî ya esperantîstên ciwan in ên ku esperanto dizanin. Her sal dora 400 kes beşdarî vê kongreyê dibin. [[Esperanto@Interreto-seminarioj]] (semînerên esperanto-li înternetê), [[Universala Kongreso]] (Kongreya Gerdûnî) ya her carê dora 1500 beşdarvanên wê dibin û [[Internacia Seminario]] (Semînera Navneteweyî) ya şahiya sersalê ya li [[Almanya]]yê ye, civînên herî navdar in.

Esperanto li înternetê ji jiyana rojane belavtir e, ji ber ku esperantîst bi gelemperî li herêmên ji hev dûr in, dijîn û rêxistinên ku vê bikaranînê vedikolin hene.&lt;ref&gt;http://ikso.net/eo/&lt;/ref&gt; Li înternetê komên e-peyaman ên ku ji aliyê esperantîstan ve hatiye avakirin&lt;ref&gt;https://groups.google.com/forum/#!forum/grupoj&lt;/ref&gt;, komên nûçeyan, malperên ji bo fêrkirina esperantoyê&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://lernu.net/eo |roja-gihiştinê=2018-02-26 |roja-arşîvê=2018-02-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180224090924/https://lernu.net/eo |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;, rûpelên kanala televîzyonê û radyoyên esperanto, gelek bernameyên kompûterê û wergerên esperanto yên malperên pirzimanî û gelek blogên esperanto hene. Di wîkîpediyaya esperanto de di 2018a de qasî 245 248 gotar hene û di mehê de 117 366 car tê tikandin.&lt;ref&gt;[https://eo.wikipedia.org/wiki/Vikipedio:Ĉefpaĝo], 25.02.2018&lt;/ref&gt;

Ji wan kesan re yên ku tevlî civata esperantoyê bûne, esperanto bi kar tînin û piştgirî didin tevgera esperantoyê esperantîsto tê gotin

=== Roja Zamenhof ===
Rojbûna Zamenhof, [[15ê kanûna pêşîn]], wekî Roja Esperantoyê ya Cîhanê tê pîrozkirin.

=== Nîşan ===
Nîşana esperantoyê ya herî navdar stêrka kesk e. Ev stêrk li ser ala esperantoyê jî heye. Rengê stêrkê hêviyê û pênç goşe jî pênç parzemînê nîşan dide.

=== Çand ===
Raboriya esperantoyê digihije berî esperantoyê. Zamenhof di dema afirandina ziman de gelek wergeran çêkir ji bo rexnekirina bikaranîna hêmanên ku diceribîne. Gelek berhem jî ji aliyê esperantîstan ve hat nivîsandin û wergerandin bo esperanto.

Nivîskarê herî navdar ê esperanto dinivîsîne, [[Claude Piron]] û [[William Auld]] ku Auld du sê caran ji bo [[xelata Nobelê]] hat pêşniyazkirin. [[Harold Brown]] nivîskarê şanonameyê herî navdar e.

Bi gelemperî kovara ''Monato'' di nav rojname û kovarên esperanto de, ya herî bi prestîj tê qebûlkirin ku ji 1979ê vir ve li Belçîkayê tê weşandin. Taybetmendiya wê ya din ev e ku nûçeyên ku qala welatekî tê weşandin ji aliyê nivîskarê ji wê derê tê nivîsandin.

Stranbêjên herî navdar ên esperantoyê ev in: ''Kaj Tiel Plu, Kajto (folk); Dolchamar, Persone, Sonic Youth (rock); La Pafklik, Freundeskreis (rap); Akordo (akapella); Lou Harrison, David Gaines (klasik)''.

Fîlmên metrajdirêj ên bi esperanto hatine kişandin jî hene.&lt;ref&gt;http://www.imdb.com/title/tt0229990/&lt;/ref&gt;

== Rexne ==
Rexneyên ku li hemberî esperantoyê tê kirin, li ser navneteweyî-nebûna wê giran dibe. Li gorî nêrîna wan kesan ev e ku bingeha esperanto li ser malbata zimanên hind û ewrûpayê hatiye avakirin û ev jî wê dike zimanekî ewrûpî ne cîhanî. Hin rexne li ser tercîhên deng û herfên wê giran dibe û rexneya herî mezin jî ev e ku esperanto ev 131 sal e heye lê nikariye bibe zimanekî gerdûnî, wê demê ew çawaniya zimaneke gerdûnî nahewîne.

Li ser rêzimanê jî ev rexne tê kirin: ji ber hebûna zayenda peyvan, esperanto wekî zayendperestî tê tawanbarkirin (paşgira -in ji bo diyarkirina mê tê bikaranîn)&lt;ref&gt;http://bertilow.com/pmeg/gramatiko/o-vortoj/seksa_signifo.html&lt;/ref&gt; û bandora rewşa diyarker û pirhejmariya navdêran li ser rengdêran.&lt;ref&gt;http://parracomumangi.altervista.org/Domande.htm&lt;/ref&gt;

Ji xeynî rexneyên devkî ji bo alternatîf bibe gelek zimanên din ên çêkirî jî hatiye çêkirin. Hinek ji wan piştî wekî nûkirina esperanto peyde bûne û hinekî din jî li ser bingeheke azad hatiye avakirin. Bi gelemperî ji wan zimanan re yên ku piştî esperantoyê hatiye çêkirin esperantido tê gotin û hinek ji wan ev in: Lojban, [[Ido]], Toki Pona, Novial, Lingua Franca Nova, Sona, Mirad, Kotava, [[Interlingua]], Noxilo.

== Çend gotinên pratîk ên bi esperanto ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Kurdî || Esperanto || [[Alfabeya Fonetîk a Navneteweyî|IPA]]
|-
|Rojbaş || {{Audio|Eo-saluton.ogg|Saluton|help=no}} || {{IPA|[sa.ˈlu.ton]}}
|-
|Erê || {{Audio|Eo-jes.ogg|Jes|help=no}} || {{IPA|[ˈjes]}}
|-
|Na || {{Audio|Eo-ne.ogg|Ne|help=no}} || {{IPA|[ˈne]}}
|-
|Spêdebaş || {{Audio|Eo-bonan matenon.ogg|Bonan matenon|help=no}} || {{IPA|[ˈbo.nan ma.ˈte.non]}}
|-
|Êvarbaş || {{Audio|Eo-bonan vesperon.ogg|Bonan vesperon|help=no}} || {{IPA|[ˈbo.nan ves.ˈpe.ron]}}
|-
|Şevxweş || {{Audio|Eo-bonan nokton.ogg|Bonan nokton|help=no}} || {{IPA|[ˈbo.nan ˈnok.ton]}}
|-
|Bi xatirê te || {{Audio|Eo-ĝis la revido.ogg|Ĝis (la) revido|help=no}} || {{IPA|[ˈdʒis (la) re.ˈvi.do]}}
|-
|Navê te bi xêr? || {{Audio|Eo-kio estas via nomo.ogg|Kio estas via nomo?|help=no}} || {{IPA|[ˈki.o ˌes.tas ˌvi.a ˈno.mo]}}
|-
|Navê min Marko ye. || {{Audio|Eo-mia nomo estas marko.ogg|Mia nomo estas Marko|help=no}} || {{IPA|[ˌmi.a ˈno.mo ˌes.tas ˈmar.ko]}}
|-
|Tu çawan î? || {{Audio|Eo-kiel vi fartas.ogg|Kiel vi fartas?|help=no}} || {{IPA|[ˈki.el vi ˈfar.tas]}}
|-
|Ez baş im.|| {{Audio|Eo-mi fartas bone.ogg|Mi fartas bone|help=no}} || {{IPA|[mi ˈfar.tas ˈbo.ne]}}
|-
|Gelo tu bi esperanto dizanî? || {{Audio|Eo-ĉu vi parolas esperante.ogg|Ĉu vi parolas Esperante?|help=no}} || {{IPA|[ˈtʃu vi pa.ˈro.las ˌes.pe.ˈran.te]}}
|-
|Ez te fehm nakim. || {{Audio|Eo-mi ne komprenas vin.ogg|Mi ne komprenas vin|help=no}} || {{IPA|[mi ˌne kom.ˈpre.nas ˌvin]}}
|-
|Baş e || {{Audio|Eo-bone.ogg|Bone|help=no}} || {{IPA|[ˈbo.ne]}}
|-
|Temam || {{Audio|Eo-bone.ogg|Bone|help=no}} || {{IPA|[ˈbo.ne]}}
|-
|Spas || {{Audio|Eo-dankon.ogg|Dankon|help=no}} || {{IPA|[ˈdan.kon]}}
|-
|Spasxweş || {{Audio|Eo-ne dankinde.ogg|Ne dankinde|help=no}} || {{IPA|[ˌne.dan.ˈkin.de]}}
|-
|Ji kerema xwe re || {{Audio|Eo-bonvolu.ogg|Bonvolu|help=no}} || {{IPA|[bon.ˈvo.lu]}}
|-
|Li min bibore! || {{Audio|Eo-pardonu min.ogg|Pardonu min|help=no}} || {{IPA|[par.ˈdo.nu ˈmin]}}
|-
|Bijî! (dema mirov dipişke) || {{Audio|Eo-sanon.ogg|Sanon!|help=no}} || {{IPA|[ˈsa.non]}}
|-
|Ser xêrê be || {{Audio|Eo-gratulon.ogg|Gratulon|help=no}} || {{IPA|[ɡra.ˈtu.lon]}}
|-
|Ez ji te hez dikim || {{Audio|Eo-mi amas vin.ogg|Mi amas vin|help=no}} || {{IPA|[mi ˈa.mas ˌvin]}}
|-
|Zehmet nebe, ka bîreyekê bide min! || {{Audio|Eo-unu bieron mi petas.ogg|Unu bieron, mi petas|help=no}} || {{IPA|[ˈu.nu bi.ˈe.ron, mi ˈpe.tas]}}
|-
|Avdestxane li kû ye? || {{Audio|Eo-kie estas la necesejo.ogg|Kie estas la necesejo?|help=no}} || {{IPA|[ˈki.e ˈes.tas ˈla ˌne.tse.ˈse.jo]}}
|-
|Eva ha çi ye? || {{Audio|Eo-kio estas tio.ogg|Kio estas tio?|help=no}} || {{IPA|[ˈki.o ˌes.tas ˈti.o]}}
|-
|Ewa ha kûçik e || {{Audio|Eo-tio estas hundo.ogg|Tio estas hundo|help=no}} || {{IPA|[ˈti.o ˌes.tas ˈhun.do]}}
|-
|Emê hez bikin! || {{Audio|Eo-ni amos.ogg|Ni amos!|help=no}} || {{IPA|[ni ˈa.mos]}}
|-
|Aştî! || {{Audio|Eo-pacon.ogg|Pacon!|help=no}} || {{IPA|[ˈpa.tson]}}
|-
|Min dest bi hînbûna esperanto kiriye. || {{Audio|Eo-mi estas komencanto de esperanto.ogg|Mi estas komencanto de Esperanto|help=no}} || {{IPA|[mi ˈes.tas ˌko.men.ˈtsan.to de ˌes.pe.ˈran.to]}}
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|2}}

== Girêdanên derve ==
* [https://www.uea.org Malpera Universala Esperanto-Asocio]
* [http://turkcekurtcesozluk.com/index.php?z=krmespr Ferhenga Kurdî-Esperanto/Esperanto-Kurdî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180218210559/http://www.turkcekurtcesozluk.com/index.php?z=krmespr |date=2018-02-18 }}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên 1887an li Polonyayê]]
[[Kategorî:Esperanto| ]]
[[Kategorî:Pirzimanî]]
[[Kategorî:Zimanên çêkirî]]</text>
      <sha1>5hpt5wk7vl6xdku7y2e5co7rhz9gdhj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063362</id>
      <parentid>2063359</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T04:12:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan</comment>
      <origin>2063362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66308" sha1="ho44vsvh1lqufjfqxofbssq4oo0xx74" xml:space="preserve">{{Agahîdank ziman
| nav                = Esperanto
| navê xwemalî       = Esperanto
| renga malbat       = zimanê çêkirî
| bilêvkirin         = {{IPA|espeˈranto}} {{Bilêvkirin|Eo-Esperanto.ogg|(guhdarî bike)|help=no}}
| afirîner           = [[L. L. Zamenhof]]
| dîrok              = 1887
| wêne               = Flag of Esperanto.svg
| firehiya wêne      = 140px
| binwêne            = Ala Esperantojê
| herêm              = [[Cîhan]] ([[Esperantujo]])
| nexşe              = Number of Esperanto association members by country (2015).svg
| firehiya nexşe     = 
| binnexşe           = Firehbûna zimanê esperantoyî: bi ya hejmarên endamên komelên esperantoyî
| zimanê zikmakî     = Wekî zimanê zikmakî 1000 an jî çend hezar (2016)&lt;ref&gt;Harald Haarmann, [https://web.archive.org/web/20160304230135/http://fischer-zim.ch/esperanto/lingvaj-temoj/haarmann--leksikono-eo.htm Eta leksikono pri lingvoj], 2011, archive date March 4, 2016: Esperanto … estas lernata ankaŭ de pluraj miloj da homoj en la mondo kiel gepatra lingvo. (&quot;Esperanto has also been learned by several thousand people in the world as a mother tongue.&quot;)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jouko Lindstedt, Jouko, [https://web.archive.org/web/20160303174639/http://www.helsinki.fi/~jslindst/odo.html Oftaj demandoj pri denaskaj Esperant‑lingvanoj] (&quot;Frequently asked questions about native Esperanto speakers&quot;), archive date March 3, 2016.&lt;/ref&gt; Hejmarê kesên ku wekî zimanê duyem bi kar tînîn di navbera 63.000&lt;ref&gt;&quot;[https://www.liberafolio.org/2017/02/13/nova-takso-60-000-parolas-esperanton/ Nova takso: 60.000 parolas Esperanton]&quot; [New estimate: 60.000 speak Esperanto] (in Esperanto). Libera Folio. February 13, 2017. Retrieved February 13, 2017.&lt;/ref&gt; û 2 mîlyon in.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.ethnologue.com/language/epo Esperanto]&quot; (20th ed.). Ethnologue. Retrieved October 6, 2017.&lt;/ref&gt;
| malbat1            = [[Zimanê çêkirî]]
| malbat2            = Peyv piranî ji [[Malbata zimanên hind û ewropî]] bi taybetî [[Zimanên romanî]] û [[Zimanên germanî]], rêziman jî bi taybetî [[Zimanên slavî]]
| malbat3            = [[Proto-esperanto]]
| nivîs              = [[Alfabeya esperantoyî ya latînî|Alfabeya latînî]], [[Alfabeya Braille]]
| iso1               = eo
| iso2               = epo
| iso3               = epo
| linglist           = epo
| lingua             = 51-AAB-da
| agahdarî           = 
}}
{{Esperanto}}
'''Esperanto''' (bi navê wê ya orîjînal ''Lingvo Internacia''), [[zimanê çêkirî|zimanekî çêkirî]] ye ku ji aliyê doktorê çavan ê [[polonya]]yî [[Ludwik Lejzer Zamenhof]] ve, di sala 1887an de hatiye çêkirin. Di pirtûka wî ya bi navê ''[[Fundamento de Esperanto]]'' (&quot;Bingehên Esperanto&quot;) de ya ku di 1905an de weşandiye, bingeh û rêzikên wê vegotiye.&lt;ref&gt;&quot;Esperanto.&quot; Encyclopædia Britannica Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2012&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://govarametin.com/hemereng/زمانێ-ئەسپهرانتۆ-esperanto/&lt;/ref&gt;

Zamenhofê ku xwe bi navê ''Dr. Esperanto'' daye nasîn, fikiriye ku zehmetiyên ragihandinê yên di navbera kesên ziman-cuda de bi saya zimaneke hevpar ê ku fêrbûna wê hêsan be, dê ji holê rabin û bi vê mebestê esperanto çêkiriye. Îro herçiqas zimanê çêkirî yê herî navdar û axiverên wê herî pir ew be jî negihaştiye asta &quot;zimanê navnetewî&quot;.&lt;ref&gt;Byram, Michael (2001). Routledge Encyclopedia of Language Teaching and Learning. Routledge. ss. 464.&lt;/ref&gt;

== Peyvnasî ==
Jêderka peyva esperanto dispêre peyva &quot;espérer&quot; a [[fransî]] ya ku tê wateya “hêvîkirin”. Ev peyv wekî esperi ketiye esperanto. Reh û paşgirên vê peyvê wekî esper¹-ant²-o³ ye:
* ¹ Ji lêkera esperi tê ya bi wateya “hêvîkirin” e.
* ² Paşgira partîsîpê ye.
* ³ -o’ya ku peywira navdêrî dide bêjeyan.

Navê orîjînal a esperantoyê lingvo internacia ye; lê belê L. L. Zamenhof di Unua Libro ya xwe ya 1887 tarîxî de ya ku tê de esperantoyê dida naskirin, ji xwe wekî Doktoro Esperanto (Dr. Hêvîdar) behs kiriye û piştî wê jî ziman gelek caran bi vê navê hatiye qalkirin.

== Dîroka geşedanê ==
[[Wêne:1908-kl-t-zamenhof.jpg|thumb|L.L. Zamenhof, damezrênerê esperanto]]

=== Pêvajoya afirandinê ===
Zimanê esperanto, ji aliyê Ludwik Lejzer Zamenhof ê polonî yî doktorê çavan hatiye çêkirin û di 1887an de weşandiye.

Mirovên wê herêmê ya ku Dr. Zamenhof tê de bû, bi [[polonî]], [[rûsî]], [[yîdîş]] û hwd. dipeyiviyan. Ji bo ku ew gelên ji hev cuda, bi hevre bi hêsanî têkiliyê dînin, zimaneke bi 16 rêzikê bingehîn îcad kiriye ku tu carî naguherin û îstîsnayên wan tune ne. Jêderkên peyvan ji wan ziman û bi gelemperî jî ji zimanên [[Ewropa]]yê girtiye.

Zamenhof, ji zarokatiya xwe ve xeyal kiriye ku zimaneke çêbike û mirovên ji neteweyên cuda bi hêsanî werin ba hev du. Di demên pêşî de fikiriye ku zimanên [[latînî]] û [[yewnanî]] basît bike lê belê piştî destpêka fêrbûna latînî fêm kiriye ku bingehên wê tevlihev e û biryar daye ku zimaneke ji serî afirandin jê çêtir e. Ji emrên xwe yên dehî ve xebitiye ku zimaneke wiha çêbike.

Dema fêrbûna xwe ya [[îngilîzî]] de Zamenhof hiziriye ku cur bi cur bûna kişandina lêkeran bo kesan ne hewciye û divê basîttir bibe lê belê hîn jî gelek zehmetiyan dikişand ku bêjeyan ji ber bike. Lê dema fêrbûna xwe ya rûsî de tê derxistiye ku bi bikaranîna paşgiran ev pirsgirêk dê siviktir bibe û bi vê riyê de dest bi geşedana zimên kiriye. Bêjeyên vê zimanî ji zimanên [[roman|Zimanên romanî]] û [[zimanên germanî]] wergirt ku sebaba wê jî di tevahiya dinyê de van zimanan dihat fêrkirin.

Zamenhof di [[17ê kanûna pêşîn]] a 1878ê de bi çend hevalên xwe re him rojbûna xwe ya 19em û him jî jidayîkbûna Lingwe Uniwersala (Zimanê Dinyê) pîroz kiriye. Agahiyeke berfireh a vê asta zimên tune ye, tenê çarîneyeke jê maye.

[[Wêne:Unua libro rusa.jpg|thumb|çep|Unua libro (Pirtûka Yekem) bi berga rûsî.]]
Di 1881ê de çend guhertinên girîng hat peyitandin wekî navê ziman bû Lingvo Universala; ji cihê herfa w, v hat bicihkirin; [[Paşgir (zimannasî)|paşgira]] pirhejmarî, -es hat rakirin û -oj hat hilbijartin; paşgira diyarker -l hat lêzêdekirin. Di vê astê de herfên ku îro tune ne mîna á, ć, é, ħ, -ó, ś, ź hîn hene jê pêve paşgira dema niha/fireh -é; paşgira dema borî -u; paşgira dema bê -uj; paşgira raweya hekanî -á; paşgira fermanî -ó; paşgira rader -e yan jî -i ne û cînavên kesîn ji yên îroyîn cuda ne.

Di salên din de Zamenhof bi wergerîna pexşan û helbestên zimanên biyanî bo esperanto, raman û biryarên xwe yên qala zimên aniye asta dawî. Kirpa lêkeran a li kîteyên dawî rakiriye û li ser kîteya berî kîteya dawî biryar daye. Herfên ć, ħ, ś, ź hatiye rakirin û cihên wan bi rêzî ĉ, ĥ, ŝ, ĵ aniye û ji bo dź jî herfa ĝ qebilandiye.

Di sala 1887ê de Zamenhof pirtûka xwe ya bi navê [[Unua Libro]] (Pirtûka Yekem) xelas kir û weşand û bi wê, asta ewil a esperanto a ku tê de wê wekî lingvo internacia bi nav kiriye, temam kir. 1887 ji aliyê herkesî ve wekî derketina holê ya esperanto tê qebilandin.

=== Piştî biryardariya zimên ===

Esperanto di salên ewil de berê li [[Rûsyaya Çarî]] hat naskirin; lê di dawiyê de gihaşt heta [[Ewropaya Rojava]]yê û di 1889a de [[Arjentîn]]ê, di 1901ê de [[Kanada]]yê, di 1903an de [[Cezayir]]ê, [[Şîle]]yê, [[Japon]]ê, [[Meksîk]]ê û [[Perû]]yê, di 1904an de [[Tûnis]]ê, di 1905an de [[DYA]]yê, [[Gîne]]yê, [[Hindûçîn]]ê, [[Zelanda Nû|Nû Zelandayê]], [[Viyetnam]]ê û [[Ûrûguay]]ê.

Ji xeynî salên [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], ji 1905an vir ve her sal kongreyên bi temaya Esperanto tê lidarxistin û ev kongre gelek bandor li pêvajoya prestîj û nasandina zimên kirine.

Ji bo biryardariya zimên û baweriya lê tê kirin xurt bibe, di [[Deklerasyona Bolonya]]yê de ya di 1905an de hat îmzekirin, bi rêjeya mezin guhertinên li ser esperantoyê hat sînordarkirin û hat ragihandin ku rêzikên li [[Fundamento de Esperanto]] dê heta hetayê ji aliyê kesekî ve neyê guhertin.

Di salên 1920an de pêşniyazeke ji [[Komeleya Neteweyan]] re hat kirin bo zimanê xebatê ya vê komeleyê bibe esperanto. Di dengdayînê de nûnerên 10 welatan vê pêşniyazê qebûl kir lê ji xêndî nûnera [[Fransa]]yê, Gabriel Hanotaux. Li gorî wî heke ev pêşniyaz bê pejirandin dê zimanê fransî statuya xwe ya zimanê dinyayê winda bike û madê xwe yên vetoyê ji bo dijberiya vê pêşniyazê bi kar anî. Lê belê piştî du salan Komeleya Neteweyan pêşniyaz kir ku hemû dewletan di mifredatên xwe yên perwerdeyê de cih bidin esperantoyê jî. Di van salan de [[anarşîzm]] wekî tevgereke polîtîk gelek piştgirî da esperantoyê. Ji ber van sedeman ji aliyê gelek kesan ve van salan ji bo esperantoyê salên serkeftinê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.esperanto.ie/en/zaft/zaft_2.html |roja-gihiştinê=2018-02-26 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924002210/http://www.esperanto.ie/en/zaft/zaft_2.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Piştî salên 1930an [[Adolf Hitler]] gelek axiverên esperantoyê bi seba ew dijberên neteweperstiyê ne, da kuştin. Hitler ji ber ku Zamenhof [[cihû]] bû, esperantoyê bi riya qanûnê di 1935an de qedexe kiribû û di pirtûka xwe ya bi navê [[Mein Kampf (pirtûk)|''Mein Kampf''ê]] de gotiye ku esperanto ji bo lihevkomkirina cihuyên li ser çar aliyên dinyê hatiye berhemandin.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=HyperCard Stack, Michael Urban |url=http://wwwtios.cs.utwente.nl/esperanto/hypercourse/geenkomplot.html |roja-gihiştinê=2018-02-26 |roja-arşîvê=2008-11-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081101224228/http://wwwtios.cs.utwente.nl/esperanto/hypercourse/geenkomplot.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Berevajiya Hitlerê, di van salan de di [[Îtalya]]ya [[Faşîzm|Faşîst]] de li hemberî esperantoyê mudaxileyeke girîng nehatiye kirin, bi ser de di hin broşurên danasîna neteweyê carinan zimanê esperantoyê jî hatiye bikaranîn.

Piştî Şerê Cîhanî yê Duyem, di salên [[Şerê Sar]] de her du alî jî fikare dikir ku dê esperanto ji aliyê din ve ji bo zimanê propagandayê bê bikaranîn. Di împeratoriya [[Japon]] de tevgera esperantîstên çepgir hat qedexekirin.&lt;ref&gt;Lins, Ulrich (2008). &quot;Esperanto as language and idea in China and Japan&quot;. Language Problems and Language Planning. John Benjamins. 32 (1): 47–60.&lt;/ref&gt;

Piştî [[Şoreşa Kewçêrê]] ya 1917 esperanto li [[Sovyet]]ê gelek popûler bû, bi ser de [[Yekîtiya Esparantoyê ya Sovyetê]] ji aliyê hikûmetê ve vekirî an jî veşartî piştgirî histendiye.&lt;ref name=&quot;marxists.org&quot;&gt;https://www.marxists.org/archive/trotsky/1940/xx/stalin/ch04.htm&lt;/ref&gt; [[Lev Trotskî]] di bîranînên xwe de qal dike ku [[Stalin]] bi xwe jî esperanto fêr bûye.&lt;ref name=&quot;marxists.org&quot;/&gt; Lê belê piştî 1937ê polîtîkaya Sovyetê ya esperantoyê berevajî bûye û gelek esperantîst avêtine hepsê, şandine kampa [[Gulag]]ê ya xebatê û sirgûn kirine yan jî daleqandine. Wekî sebeb jî “sîxûri di komeleyê de tê kirin” hatiye rê dan. Herçiqas di dema Stalin de esperanto nehatibe qedexekirin jî axiverbûna wê gelek bi talûke bûye.&lt;ref&gt;Ulrich Lins: Die gefährliche Sprache. Die Verfolgung der Esperantisten unter Hitler und Stalin. Bleicher: Gerlingen, 1988, p. 220 and elsewhere.&lt;/ref&gt;

Di [[Şerê navxweyî yê Spanyayê]] de [[Spanya|Spanyaya Franko]] anarşîst û [[sosyalîst|sosyalîzm]] û neteweperestên [[Katalonya|ketelanî]] qedexe kiribû û di vê eniyê de bikaranîna esperantoyê gelek fireh bû.&lt;ref&gt;[https://www.nodo50.org/esperanto/artik68es.htm], nodo50.org, 26.2.2018&lt;/ref&gt;

Di salê 1954ê de [[UNESCO]], bi [[Universala Esperanto-Asocio]] (Yekîtiya Esperantoyê ya Cîhanê) re têkiliya şêwirmendiyê ava kir. Esperanto di salên 1970an de li herêmên din yên cîhanê belav bûye.

Damezrînerê [[Komara Kurdistanê]], Qazî Mihemed dizanîbûye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.de/books?id=W78I4hK0JLQC&amp;pg=PA132&amp;lpg=PA132&amp;dq=qazi+mohammed+esperanto&amp;source=bl&amp;ots=vmqB4Atf8f&amp;sig=ACfU3U1nEUoFdMZG34La4xhTb9vMQ2KUZg&amp;hl=de&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwikgvjgjajkAhVLyKQKHXZnA6UQ6AEwDHoECAkQAQ#v=onepage&amp;q=esperanto&amp;f=false |sernav=A People Without a Country: The Kurds and Kurdistan |paşnav=Chaliand |pêşnav=Gérard |weşanger=Zed Books |sal=1993 |isbn= |cih= |rr=132 }}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;http://www.nerinaazad.info/news/life/people/psawa-qaz-muhammedin-oglu-el-qaz-ile-roportaj{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1975ê de li [[Îran]]ê tevgera esperantoyê gihaşt astekî pir bilind û li [[Tehran]]ê komekî 3000 kesî dest bi fêrbûna esperantoyê kir. [[Ayetula Xumênî]] gazî misilmanan kir û xwest ku esperanto fêr bibin û pesnê esperantoyê da ku mirovên dînên wan ji hev cuda dikare bîne li ba hev du. Di semînerên xwe yên [[Qum]]ê de esperanto bi kar anî. Bi destê dewlet [[Quran]] hat wergerandin bo esperanto.

Di salê 1985ê de UNESCO ji welatên [[NY]]ê xwest ku esperanto li tevlî mifredatên xwe bikin. Esperantîstên li [[Afrîka]]yê, di 1991ê de karine ku Kongreya Panafrîka li dar bixe.

== Taybetmendiyên rêzimanî ==
=== Senifandin ===
Wekî zimanekî çêkirî Esperanto, bi rasterast ne nêzîkî zimaneke zindî ye. Lê ji ber ferhengsaziyê nêzîkî zimanên romanî ye û ji aliyê dengsazî ve nêzîkî [[zimanên slavî]] ye. Ji aliyê watesazî ve nêzîkî [[malbata zimanên hind û ewropayê]]. Ji ber ispata navneteweyîbûna esperantoyê di demên dawî de ji aliyê peyvsazî ve nêzikbûna wê û zimanên [[tirkî]] û [[japonî]] tê qalkirin.

=== Nivîs ===
Esperanto, bi [[alfabeya latînî|alfabeyeke latînî]] tê nivîsandin û di vê alfabeyê de gelek herf ji bo esperantoyê hatiye çêkirin. Her herf di heman demê de tenê sembola dengekî ye û çawa tê nivîsandin wiha jî tê xwendin mîna [[kurdî]].

{| class = &quot;wikitable&quot; align=left
|-
! align=left | Herf 
! align=left | Navê wê
! align=left | [[IPA]]
! align=left | Dengê Kurdî
|- valign=top
|-
|[[A]] [[a]]|| a ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/65/Open_front_unrounded_vowel.ogg /a/]|| a
|-
| [[B]] [[b]] || bo ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2c/Voiced_bilabial_plosive.ogg /b/]|| b
|-
| [[C]] [[c]] || co ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9d/Voiceless_alveolar_sibilant_affricate.oga /t͡s/]|| ts
|-
| [[Ĉ]] [[ĉ]] || ĉo ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/97/Voiceless_palato-alveolar_affricate.ogg /tʃ/]|| ç
|-
| [[D]] [[d]] || do ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/01/Voiced_alveolar_plosive.ogg /d/]|| d
|-
| [[E]] [[e]] || e || [//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/6c/Close-mid_front_unrounded_vowel.ogg /e/]||e
|-
| [[F]] [[f]] || fo ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/33/Voiceless_labiodental_fricative.ogg /f/]|| f
|-
| [[G]] [[g]] || go ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b4/Voiced_velar_plosive.ogg /g/]|| g
|-
| [[Ĝ]] [[ĝ]] || ĝo ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e6/Voiced_palato-alveolar_affricate.ogg /dʒ/]|| c
|-
| [[H]] [[h]] || ho ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/da/Voiceless_glottal_fricative.ogg /h/]|| h
|-
| [[Ĥ]] [[ĥ]] || ĥo ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/0f/Voiceless_velar_fricative.ogg /x/]|| x
|-
| [[I]] [[i]] || i ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/91/Close_front_unrounded_vowel.ogg /i/]|| î
|-
| [[J]] [[j]] || jo ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e8/Palatal_approximant.ogg /j/]|| y
|-
| [[Ĵ]] [[ĵ]] || ĵo ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/30/Voiced_palato-alveolar_sibilant.ogg /ʒ/]|| j
|}
{| class = &quot;wikitable&quot;
|-
! align=left | Herf
! align=left | Navê wê
! align=left | [[IPA]]
! align=left | Dengê Kurdî
|- valign=top
|-
| [[K]] [[k]] || ko ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e3/Voiceless_velar_plosive.ogg /k/]|| k
|-
| [[L]] [[l]] || lo ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/bc/Alveolar_lateral_approximant.ogg /l/]|| l
|-
| [[M]] [[m]] || mo || [//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a9/Bilabial_nasal.ogg /m/]|| m
|-
| [[N]] [[n]] || no || [//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/29/Alveolar_nasal.ogg /n/]||n
|-
| [[O]] [[o]] || o ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/84/Close-mid_back_rounded_vowel.ogg /o/] an jî [//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Open-mid_back_rounded_vowel.ogg /ɔ/]|| o
|-
| [[P]] [[p]] || po ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/51/Voiceless_bilabial_plosive.ogg /p/]|| p
|-
| [[R]] [[r]] || ro ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/ce/Alveolar_trill.ogg /r/] an jî [//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a0/Alveolar_tap.ogg /ɾ/]|| r
|-
| [[S]] [[s]] || so ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/ac/Voiceless_alveolar_sibilant.ogg /s/]|| s
|-
| [[Ŝ]] [[ŝ]] || ŝo ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/cc/Voiceless_palato-alveolar_sibilant.ogg /ʃ/]|| ş
|-
| [[T]] [[t]] || to ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Voiceless_alveolar_plosive.ogg /t/]|| t
|-
| [[U]] [[u]] || u ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5d/Close_back_rounded_vowel.ogg /u/]|| u
|-
| [[Ŭ]] [[ŭ]] || ŭo ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f2/Voiced_labio-velar_approximant.ogg /u̯/]|| ~w
|-
| [[V]] [[v]] || vo ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/85/Voiced_labiodental_fricative.ogg /v/] an jî [//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ee/Labiodental_approximant.ogg /ʋ/]|| v
|-
| [[Z]] [[z]]|| zo ||[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c0/Voiced_alveolar_sibilant.ogg /z/]|| z
|}

Herfa ĥ (x-ya [[kurdî]]) di esperantoya nûjen de di kêm bêjeyan de heye. Ji ber sedema bilêvkirina wê zor e, îro gelek caran herfên ĉ, h û k li cihê wê tê bikarannîn. Herfa ŭ, tenê piştî dengdaran tê û dîftong ava dike, ji ber wê jî qet di pêşiya bêjeyan de nayê bikaranîn, du îstisnaya wê hene: navê vê dengê, ŭo û hodengên mîna ŭa!

Di alfabeya esperantoyê de herfên Q, X, W û Y tune ne.

Nivîsandina herfên ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ û ŭ carinan di amûrên elektronîk de mimkin nabe. Ji ber wê jî L. L. Zamenhof pêşniyaz kiriye ku ji bo di van rewşan de bira pergala-h’yê bê bikaranîn: ch, gh, hh, jh, sh û tenê u. Lê ji ber ku jixwe di alfabeyê de herfa h heye, pergala-x’ê tê bikaranîn: cx, gx, hx, jx, sx û ux. Li gorî îstatîstîkên Googleê ya 2007ê di dorhêla înternetê de rêjeya bikaranîna herfên Unicode a alfabeya orjînal ji %77, rêjeya bikaranîna pergala-x’ê ji %14 û rêjeya bikaranina pergala-h’yê dora ji %9 e. Hin bername hene ku herfa ku di pergala-x’ê de hatiye nivîsandin diwergirîne herfa Unicodeê, wekî mînak ji bo [[Microsoft Windows]]&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www012.upp.so-net.ne.jp/klivo/amiketo/ |roja-gihiştinê=2018-02-26 |roja-arşîvê=2016-11-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161123231615/http://www012.upp.so-net.ne.jp/klivo/amiketo/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; û [[Mac OS X]]&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www012.upp.so-net.ne.jp/klivo/amiketo/makamiketo.html |roja-gihiştinê=2018-02-26 |roja-arşîvê=2016-04-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160405160459/http://www012.upp.so-net.ne.jp/klivo/amiketo/makamiketo.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; û [[Linux]]ê&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www012.upp.so-net.ne.jp/klivo/amiketo/linamiketo.html |roja-gihiştinê=2018-02-26 |roja-arşîvê=2016-12-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161207213204/http://www012.upp.so-net.ne.jp/klivo/amiketo/linamiketo.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; bernameyên ''Tajpi'' û ''Amiketo''.

Herfên ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ xweserî esperanto ye, herfa ŭ tenê ji bo translîterasyona zimanê [[belarûsî]] tê bikaranîn ku di normalê de ev ziman bi [[alfabeya kîrîl]] tê nivîsîn.

Bêîstîsna kirpa bêjeyan li ser kîteya berî kîteya dawî ne. Tenê, bi taybetî di helbest û stranan de, -o’ya dawî ya peywira navdêrî dide, dibe bê rakirin. Lê di vê rewşê de cihê wê -o’yê nîşaneya ‘ tê bikaranîn û kirpa bêjeyê jî li ser kîteya dawî dibe.

=== Rêziman ===
Ji xeynî çend îstîsnayên jimartî, komên bêjeyan ên esperanto ji herfa dawî tê fêmkirin.

{| class = &quot;wikitable&quot;
|-
! align=left | Herfa dawî 
! align=left | Cureya bêjeyê
! align=left | Mînak
! align=left | Kurdî
|- valign=top
|-
|'''-o''' || [[navdêr]] || rapido || ''lez''
|-
|'''-a''' || [[rengdêr]] || rapida || ''lezgîn''
|-
|'''-e''' || [[hoker]] || rapide || ''bi lezgînî''
|-
|'''-i''' || [[lêker]] || rapidi || ''lezîn''
|}

Li vê mînakê “rapid” reha bêje ye û ji aliyê rêzimanî ve bêwate ye. Reh ji aliyê paşgirên -a, -e, -i, -o ve navdêr, rengdêr, hoker û lêker dibe.

Çend îstîsnayên van rêzikan hene: nun (aniha) an jî preskaŭ (hema hema, kêmzêde) hoker in û bi -e xilas nabin, gelek hokerên bi -aŭ xilas dibin hene. Her wiha cînavên mi (ez/min), vi (tu) hwd bi -i xilas dibin lê ne lêker in. Lê car din jî ev rêzik bi rêjeyeke gelek mezin li ferhengê hatiye peyitandin.

Li hemberî zimanên xwezayî, di esperanto de pir hindik bêjeyên reh hene û qasî 400-500 heb in. Bi [[Pêşgir (zimannasî)|pêşgir]] û paşgir an jî bi riya hevedudanî ji van reh-bêjeyan gelek peyv tê berhemandin û bi wan re kêmzêde li ser hemû mijarên rojane tê axaftin. Lê belê, hejmara reh-bêjeyan bi tevahiya têgînên zanyarî, pîşeyî û hwd digihije dora 15.000an.

Taybetmendiyên sereke yên esperanto ev in: herçiqas mîna kurdî zayendên bêjeyan tune be jî esperanto zayendê ji hev cuda dike; îstîsnayên lêkeran tune ne û bi bi paşgirên 6 raweyan tên kişandin û kişandina lêkeran ji kesan û hejmara kesan bandordar nabe; rewşa diyarker a navdêr heye; rengdêr, hejmar û rewşa navdêran hildigre; hêmanên hevokê dikarin cihên xwe biguherînin lê peywira xwe winda nakin.

=== Artîkel ===
Di esperanto de ji bo artîkela diyarker la tê bikaranîn. Peywira wê mina the’ya îngilîzî ye. Him ji bo bêjeyên yekjimar û him jî ji bo pirjimar tê bikaranîn.

* Infano kuras en ĝardeno. (Zarokekî li bexçeyekî dibeze) – Kîjan zarok û kîjan bexçe ne diyar e.
* La infano kuras en ĝardeno. (Zarok li bexçeyekî dibeze) – Zarok diyar e lê bexçe ne diyar e.
* La infano kuras en la ĝardeno. (Zarok di bexçê de dibeze) – Him zarok him jî bexçe diyar e.
* Infanoj kuras en la ĝardeno. (Zarokan di bexçê de dibezin) – Zarokan ne diyar e lê bexçe diyar e.
* La infanoj kuras en la ĝardeno. (Zarokan di bexçê de dibezin) – Him zarokan him jî bexçe diyar e.

L. L. Zamenhof di pirtûka xwe ya Fundamento de Esperanto de gotiye ku heke bikaranîna wê bi zehmet be, li gorî tercihê qismî an jî bi temamî dikare bê terikandin/neyê bikaranîn.

=== Hêmanên hevokê ===
Herçiqas hevoksaziya esperanto wekî kirde-lêker-bireser be jî wate ne girêdayî vê rêzkirinê ye û pir caran tê guherandin.
Di esperanto de bêjeyan bi alîkariya paşgira -j-yê ( y tê xwendin) tê pirhejmar kirin. Rengdêra ku navdêr diwesfîne, mîna navdêr paşgira pirhejmarî hildigire wekî erebî û spanyolî. Rengdêr dikare berî navdêr an jî piştî wê were: alta viro ~ viro alta (zilamê dirêj), altaj viroj ~ viroj altaj (zilamên dirêj)

Di esperanto de paşgira diyarker (akuzatîf) (-n) heye ku serbestiya wateya hevokî bi saya wê tê kirin. Paşgira -n tê paş bireserê ya ku di bin bandora lêkerê ye. Heke ev bireser qedîneka rengdêrîn be, her du bêje jî paşgira -n’yê digirin. Heke bireser pirhejmar be, -n, piştî -j’yê tê.

* Mi farbis la ruĝan pordon. (Min deriyê sor boyax kir.)
* Mi farbis la ruĝajn pordojn. (Min deriyên sor boyax kirin.)
* Min farbis la ruĝa pordo. (Deriyê sor ez boyax kirim.)
* La ruĝan pordon farbis mi. (Min deriyê sor boyax kir.)
* Mi farbis la pordon ruĝan. (Min deriyê sor boyax kir.)
* Mi farbis la pordon ruĝa. (Min derî boyaxî sor kir.)

=== Cînav ===
Di esperanto de 9 cînavên bingehîn hene. Cînava 3em a yekhejmar zayendan ji hev cuda dike û cînava 2em ên yekhejmar û pirhejmar yek in.
{| class=wikitable
|+ 
! colspan=2 | !! yekhejmar !! pirhejmar
|-
! colspan=2 | kesê yekem
| align=center | '''mi''' &lt;br /&gt; ez, min  || align=center | '''ni''' &lt;br /&gt; em, me
|-
! colspan=2 | kesên duyem
| colspan=2 align=center | '''vi''' &lt;br /&gt; tu
|-
! rowspan=3 | kesên&lt;br /&gt;sêyem !! [[Wiktionary:ku:nêr|nêr]]
| align=center | '''li''' &lt;br /&gt; ew, wî || rowspan=3 align=center | '''ili''' &lt;br /&gt; ew, wan
|-
! [[Wiktionary:ku:mê|mê]]
| align=center | '''ŝi''' &lt;br /&gt; ew, wê
|-
! [[Wiktionary:ku:epicene|bêzayend]]
| align=center | '''ĝi''' &lt;br /&gt; ew
|-
! colspan=2 | nediyar
| colspan=2 align=center | '''oni''' &lt;br /&gt; yek
|-
! colspan=2 | vegerok
| colspan=2 align=center | '''si''' &lt;br /&gt; xwe
|}

Ĝi, ji bo kirdeyên bêzayend an jî zayendên wan nayê zanîn tê bikaranîn û heke bê xwestin ji bo heywanan re jî tê bikaranîn ên ku zayendên wan tê zanîn. Dema ku zayend ne girîng bin, cînava oni tê bikaranîn. Si tê wateya “xwe”, tu carî nabe perçekî kirdeyê lê ji bo kirdeyê tê bikaranîn a ku bandora lêker li ser î/wê ye. Cînavên ku li bandora lêker in, paşgira -n’yê digirin.

Cînavên bingehîn dema paşgira -a’yê digirin, dibin cînavên xwedîtiyê: Mia a/ê min, via a/ê te,; lia a/ê wî, ŝia a/ê wê, ĝia a/ê wê/wî ilia a/ê wan, onia a/ê yekî/yeke ve sia a/ê xwe.

Mînak:
* Li lavas sin. (Ew xwe dişo.)
* Li lavas lin. (Ew wî dişo.)
* Ili manĝis siajn pomojn. (Sêvên xwe xwarin.)
* Ili manĝis iliajn pomojn. (Sêvên wan xwarin.)

=== Daçek ===
Di esperanto de daçekên ku cih nîşan didin, berî bêjeyan tê bikaranîn. Li cihê hin daçekan heke tevlîhevî dernekeve dibe ku paşgira -n’yê bê bikaranîn.

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|-
!
! colspan=&quot;2&quot; | Beramber
! colspan=&quot;2&quot; | Mînak
! colspan=&quot;2&quot; | Wate
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Al
| colspan=&quot;2&quot; | (hokera cih û berekê&lt;br /&gt; ber bi ... ve
| colspan=&quot;2&quot; | Mi iris al la lernejo.&lt;br /&gt;Li kuras al mia domo.  
| colspan=&quot;2&quot; | Ez çûm dibistanê.&lt;br /&gt;Ber bi mala min ve dibeze.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Anstataŭ
| colspan=&quot;2&quot; | li şûna
| colspan=&quot;2&quot; | Li iros anstataŭ mi.
| colspan=&quot;2&quot; | Ew ê li şûna min here.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Antaŭ
| colspan=&quot;2&quot; | li ber &lt;br /&gt;berê, berî
| colspan=&quot;2&quot; | Ŝi sidas antaŭ sia domo.&lt;br /&gt;Antaŭ li venis ĉi tie, li fartis bone.
| colspan=&quot;2&quot; | Li ber malê rûdine.&lt;br /&gt;Ew berî were vir, baştir bû.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Apud
| colspan=&quot;2&quot; | li cem, li nik
| colspan=&quot;2&quot; | Ni konstruos domon apud la rivereto.
| colspan=&quot;2&quot; | Em ê li cem çemê maleke ava bikin.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Ĉe
| colspan=&quot;2&quot; | li (li ser)
| colspan=&quot;2&quot; | Li sidas ĉe la komputilo.
| colspan=&quot;2&quot; | Li ser kompûterê rûdine.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Ĉirkaŭ
| colspan=&quot;2&quot; | li dor
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉevalo kuras ĉirkaŭ la domo.
| colspan=&quot;2&quot; | Hesp li dora malê dibeze.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Da
| colspan=&quot;2&quot; | (mîqdar) hin, hinek
| colspan=&quot;2&quot; | Ni havis multe da gastoj.
| colspan=&quot;2&quot; | Hin mêvanên me hebû.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | De
| colspan=&quot;2&quot; | (Veqetandek) -ê, -a, -ên &lt;br /&gt; ji
| colspan=&quot;2&quot; | Amed estas la urbo de kurdoj.&lt;br /&gt;Ŝi iros de la urbo.
| colspan=&quot;2&quot; | Amed bajarê kurdan e.&lt;br /&gt;Wê ji bajêr here.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Dum
| colspan=&quot;2&quot; | bo, ji bo
| colspan=&quot;2&quot; | Ili iris dum ok minutoj.
| colspan=&quot;2&quot; | Ji bo heşt deqeyê çûn.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Ekster
| colspan=&quot;2&quot; | derve
| colspan=&quot;2&quot; | Ŝi iros ekster la urbo.
| colspan=&quot;2&quot; | Ew ê here derveyê bajêr.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | El
| colspan=&quot;2&quot; | ji
| colspan=&quot;2&quot; | Ŝi iros el la urbo.
| colspan=&quot;2&quot; | Ew ê ji bajêr here.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | En
| colspan=&quot;2&quot; | di ... de, li
| colspan=&quot;2&quot; | Ili estas en la domo.
| colspan=&quot;2&quot; | Di malê de ne.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Ĝis
| colspan=&quot;2&quot; | heta
| colspan=&quot;2&quot; | Mi iros ĝis la domo.
| colspan=&quot;2&quot; | Ez ê herim heta malê.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Inter
| colspan=&quot;2&quot; | Di navberê de
| colspan=&quot;2&quot; | Li sidas inter la infanoj.
| colspan=&quot;2&quot; | Di navbera zarokan de rûnişt.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Je
| colspan=&quot;2&quot; | (hokera nediyarî)
| colspan=&quot;2&quot; | Ni matenmanĝos je la oka.&lt;br /&gt;Mi kredas je Dio.&lt;br /&gt;Donu ĝin je mi.
| colspan=&quot;2&quot; | Em ê di seat heşta de taştê bixwin.&lt;br /&gt;Baweriya min ji Xwedê heye.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Kontraŭ
| colspan=&quot;2&quot; | li hemberî
| colspan=&quot;2&quot; | Dubo gardas kontraŭ risko.
| colspan=&quot;2&quot; | Guman li hemberî rîskê diparêze.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Krom
| colspan=&quot;2&quot; | ji xeynî
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉiuj iris krom vi.
| colspan=&quot;2&quot; | Ji xeynî te herkes hatin.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Kun
| colspan=&quot;2&quot; | bi, bi .. re
| colspan=&quot;2&quot; | Ili iros kun vi.
| colspan=&quot;2&quot; | Ew ê bi we re herin.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Laŭ
| colspan=&quot;2&quot; | li gorî
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉiu mezuras aliajn laŭ sia mezurilo.
| colspan=&quot;2&quot; | Herkes serkeftiyên xwe li gorî yên din dipîvin.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Malgraŭ
| colspan=&quot;2&quot; | ligel, digel, tevî
| colspan=&quot;2&quot; | Mi iris malgraŭ la pluvo.
| colspan=&quot;2&quot; | Ligel baranê ez meşiyam.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Per
| colspan=&quot;2&quot; | bi
| colspan=&quot;2&quot; | Ni iros al Amed per trajno.
| colspan=&quot;2&quot; | Em ê bi trênê herin Amedê.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Po
| colspan=&quot;2&quot; | (ji her yekî re)
| colspan=&quot;2&quot; | Po tri Liro por persono.
| colspan=&quot;2&quot; | Ji her yekî re sê lîra.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Por
| colspan=&quot;2&quot; | bo, ji bo
| colspan=&quot;2&quot; | Mi venis ĉi tien por vidi vin.
| colspan=&quot;2&quot; | Ez hatim vir ji bo te bibînim.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Post
| colspan=&quot;2&quot; | piştî, paş, dawiyê
| colspan=&quot;2&quot; | Mi parolos post ŝi.
| colspan=&quot;2&quot; | Piştî wê ez ê bipeyivim.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Preter
| colspan=&quot;2&quot; | pêş, ber
| colspan=&quot;2&quot; | La viro kuras preter hundo.
| colspan=&quot;2&quot; | Zilam li ber kuçikekî dibeze.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Pri
| colspan=&quot;2&quot; | derheq
| colspan=&quot;2&quot; | Mi pensas ke ŝi parolos pri ni.
| colspan=&quot;2&quot; | Difikirim ku ew ê derheqê me bipeyive.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Pro
| colspan=&quot;2&quot; | ji bo, ji ber ku
| colspan=&quot;2&quot; | Pro kio vi venis?
| colspan=&quot;2&quot; | Ji ber çi hun hatin?
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Sen
| colspan=&quot;2&quot; | bêyî
| colspan=&quot;2&quot; | Ne iru sen mi.
| colspan=&quot;2&quot; | Bêyî min nere.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Sub 
| colspan=&quot;2&quot; | li bin
| colspan=&quot;2&quot; | Bildo estas sub la aŭto.
| colspan=&quot;2&quot; | Li bin erebeyê wêneyeke heye.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Super
| colspan=&quot;2&quot; | raser
| colspan=&quot;2&quot; | Birdoj flugas super la urbo.
| colspan=&quot;2&quot; | Çiwîkan li raserî bajêr difirin.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Sur
| colspan=&quot;2&quot; | li ser
| colspan=&quot;2&quot; | Mi trovis ĝin sur libro.
| colspan=&quot;2&quot; | Min ew li ser pirtûkekî dît.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Tra
| colspan=&quot;2&quot; | di .. re, tê re, bi riya &lt;br /&gt; di ... de
| colspan=&quot;2&quot; | Ni parolis tra la vojo.
| colspan=&quot;2&quot; | Em di rê de peyivîn.
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | Trans
| colspan=&quot;2&quot; | di ser ... re, di ... re
| colspan=&quot;2&quot; | Ni saltis trans la muro.
| colspan=&quot;2&quot; | Me xxwe di ser dîwêr re avêt.
|- align=&quot;center&quot;
|}

* Ni veturos al Usono. = Ni veturos Usonon. (Em ê seyahetê bikin Amerîkayê.)
* Mi venos en la unua de junio. = Mi venos la unuan de junio. (Ez ê di 1ê hezîranê de werim.)
* Ni iras en la urbo. (Em di nav bajêr re diherin.)
* Ni iras en la urbon. (Em diherin nav bajêr.)

=== Lêker ===
Di esperanto de lêker tenê paşgirên demê digirin û li gorî kesan nayê kişandin.&lt;ref&gt;Demir, Suleyman; Forsman, Lars, &quot;Esperanto estas bona lingvo&quot;, Nûdem, No:20, Zivistan 1996, r. 83.&lt;/ref&gt;

Di esperanto de 6 raweyên demê hene: -i rader; -as dema niha; -is dema borî; -os dema bê; -u raweya fermanî; -us raweya hekanî. Heke raweya fermanî ji xeynî kesa 2’yemîn bê bikaranîn wê çaxê dibe raweya daxwazî. Ji bilî wan 6 partîsîp hene: -anta, -inta, -onta, -ata, -ita, -ota. Heke -a’yên van paşgiran bi -e’yê bê guhertin, wê gavê ev dibin paşgirên lêkerên hokerî.

Wekî mînak iri (çûn):

* Li iras. (Dihere.) - Li iris. (Çû.) - Li iros. (Dê biçe.)
* Iru! (Biçe!) - Bonvolu iru. (Ji kerema xwe biçe.) - Li iru. (Bira biçe.) - Ni iru. (Em herin.)
* Li irus. (Ew ê biçaya) - Li irus se li ne estus malsana. (Ne nexweş baya ew ê biçaya)
* Iranta (A ku diçe) - Irinta (A ku çûye) - Ironta (A ku dê biçe) hwd.

Lêkerên alîkariyê ev in: povi lêkera karin/kanîn, devi lêkelara divêtin e.

* Vi povas aliĝi nin. (Tu dikarî tevlî me bibî.)
* Vi devis vidi tiun. (Tu divê wê bidîtaya.)

Di esperanto de esti (bûn) jî lêkera alîkariyê ye. Bi saya wê hevokên navdêran tê avakirin. Lê îro forma lêkerkirina bêjeyan jî tê tercîhkirin.

* La ĉielo estis blua. ≈ La ĉielo bluis. (Esman şîn bû.)
* La viro estas instruisto. ≈ La viro instruistas. (Zilam mamoste ye)
* Mi volas esti feliĉa. ≈ Mi volas feliĉi. (Ez dixwazim bibim dilşa.)

==== Neyînî ====
Di esperanto de mîna kurdî ji bo neyînîkirina lêkeran “ne” tê bikaranîn. Ne were ber kîjan bêjeyê ew ji aliyê wateyê ve neyînî dibe.

* Mi skribis ĉi tiun. (Min ev nivîsand.)
* Mi ne skribis ĉi tiun. (Min ev nenivîsand.)
* Ne mi skribis ĉi tiun.
* Mi skribis ne ĉi tiun.

Hin bêjeyên bi ne’yê destpê dikin jî hene. Di heman hevokê de du neyînî nayê bikaranîn.

* Mi ne faris ion ajn. (Min tiştekî nekir.)
* Mi faris nenion ajn. (Min tu tişt nekir.)
* Mi ne faris nenion ajn. - Çewt.

=== Bêjeyên pirsê ===
Di esperanto de ji bo pirsên erê-na’yê ĉu tê pêşiya hevokê û bi gelmperî bi peyvên “jes(erê)” û “ne(na)” tê bersivdayîn.

* Vi volas lerni Esperanton. (Tu dixwazî esperanto fêr bibî.)
* Ĉu vi volas lerni Esperanton. (Tu dixwazî esperanto fêr bibî?)

Di esperanto de bêjeyên pirsê û hin bêjeyên ku hevokên nesereke ava dikin, li gorî tabloyekî sîstematîk tê berhemandin.

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|-
!
! colspan=&quot;2&quot; | Ki-&lt;br /&gt;''pirs''
! colspan=&quot;2&quot; | Neni-&lt;br /&gt;''hîçî''
! colspan=&quot;2&quot; | i- &lt;br /&gt;''yeke''
! colspan=&quot;2&quot; | Ĉi-&lt;br /&gt;''tevayî''
! colspan=&quot;2&quot; | Ti-&lt;br /&gt;''nîşan''
! colspan=&quot;2&quot; | Ĉi ti- / Ti- ĉi&lt;br /&gt;''nîşana nêzîkahî''
|- align=&quot;center&quot;
! align=&quot;left&quot; | -o&lt;br /&gt;''tişt''
| colspan=&quot;2&quot; | Kio&lt;br /&gt;''çi''
| colspan=&quot;2&quot; | Nenio&lt;br /&gt;''ne tu tişt''
| colspan=&quot;2&quot; | io&lt;br /&gt;''tiştekî''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉio&lt;br /&gt;''her tişt''
| colspan=&quot;2&quot; | Tio&lt;br /&gt;''ew tişt''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉi tio / Tio ĉi&lt;br /&gt;''ev tişt''
|- align=&quot;center&quot;
! align=&quot;left&quot; | -u&lt;br /&gt;''tişt, kes''
| colspan=&quot;2&quot; | Kiu&lt;br /&gt;''kî, kîjan''
| colspan=&quot;2&quot; | Neniu&lt;br /&gt;''kesekî''
| colspan=&quot;2&quot; | iu&lt;br /&gt;''yekî''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉiu&lt;br /&gt;''herkes, giş''
| colspan=&quot;2&quot; | Tiu&lt;br /&gt;''ew''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉi tiu / Tiu ĉi&lt;br /&gt;''ev''
|- align=&quot;center&quot;
! align=&quot;left&quot; | -e&lt;br /&gt;''der, cih''
| colspan=&quot;2&quot; | Kie&lt;br /&gt;''kû derê, li kû''
| colspan=&quot;2&quot; | Nenie&lt;br /&gt;''li tu der''
| colspan=&quot;2&quot; | ie&lt;br /&gt;''şi derekî''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉie&lt;br /&gt;''li her derê''
| colspan=&quot;2&quot; | Tie&lt;br /&gt;''wê derê''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉi tie / Tie ĉi&lt;br /&gt;''li vê derê''
|- align=&quot;center&quot;
! align=&quot;left&quot; | -am&lt;br /&gt;''dem, zeman, wext, çax''
| colspan=&quot;2&quot; | Kiam&lt;br /&gt;''kengî''
| colspan=&quot;2&quot; | Neniam&lt;br /&gt;''qet, tu car''
| colspan=&quot;2&quot; | iam&lt;br /&gt;''di wextekî de''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉiam&lt;br /&gt;''her dem, her çax''
| colspan=&quot;2&quot; | Tiam&lt;br /&gt;''wê demê''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉi tiam / Tiam ĉi&lt;br /&gt;''vê demê''
|- align=&quot;center&quot;
! align=&quot;left&quot; | -es&lt;br /&gt;''xwedîtî''
| colspan=&quot;2&quot; | Kies&lt;br /&gt;''a/ê kê''
| colspan=&quot;2&quot; | Nenies&lt;br /&gt;''ne a/ê kesekî''
| colspan=&quot;2&quot; | ies&lt;br /&gt;''a/ê yekî''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉies&lt;br /&gt;''a/ê herkesî''
| colspan=&quot;2&quot; | Ties&lt;br /&gt;''a/ê wê/wî''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉi ties / Ties ĉi&lt;br /&gt;''a/ê vê/vî''
|- align=&quot;center&quot;
! align=&quot;left&quot; | -el&lt;br /&gt;''şekil''
| colspan=&quot;2&quot; | Kiel&lt;br /&gt;''çawa/çi awayî''
| colspan=&quot;2&quot; | Neniel&lt;br /&gt;''ne tu awayî''
| colspan=&quot;2&quot; | iel&lt;br /&gt;''bi awayekî''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉiel&lt;br /&gt;''bi her awayî''
| colspan=&quot;2&quot; | Tiel&lt;br /&gt;''bi wê awayî''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉi tiel / Tiel ĉi&lt;br /&gt;''bi vê awayî''
|- align=&quot;center&quot;
! align=&quot;left&quot; | -al&lt;br /&gt;''sebeb''
| colspan=&quot;2&quot; | Kial&lt;br /&gt;''çima''
| colspan=&quot;2&quot; | Nenial&lt;br /&gt;''ne tu sebebekî''
| colspan=&quot;2&quot; | ial&lt;br /&gt;''ji ber sebebkî''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉial&lt;br /&gt;''ji ber her sebebê''
| colspan=&quot;2&quot; | Tial&lt;br /&gt;''ji ber wê''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉi tial / Tial ĉi&lt;br /&gt;''ji ber vê''
|- align=&quot;center&quot;
! align=&quot;left&quot; | -om&lt;br /&gt;''mîqdar''
| colspan=&quot;2&quot; | Kiom&lt;br /&gt;''çend, çiqas''
| colspan=&quot;2&quot; | Neniom&lt;br /&gt;''hîç, qet''
| colspan=&quot;2&quot; | iom&lt;br /&gt;''hinek''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉiom&lt;br /&gt;''hemû''
| colspan=&quot;2&quot; | Tiom&lt;br /&gt;''hewqas''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉi tiom / Tiom ĉi&lt;br /&gt;''hewqas''
|- align=&quot;center&quot;
! align=&quot;left&quot; | -a&lt;br /&gt;''cure''
| colspan=&quot;2&quot; | Kia&lt;br /&gt;''bi çi cure''
| colspan=&quot;2&quot; | Nenia&lt;br /&gt;''ne bi tu cure''
| colspan=&quot;2&quot; | ia&lt;br /&gt;''cureyekî''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉia&lt;br /&gt;''her cureyê''
| colspan=&quot;2&quot; | Tia&lt;br /&gt;''wê cure''
| colspan=&quot;2&quot; | Ĉi tia / Tia ĉi&lt;br /&gt;''vê cure''
|- align=&quot;center&quot;
|}

=== Bêjeyên hevedudanî ===
Du riyên berhemandina bêjeyên hevedudanî hene: 1. Du bêjeyên reh tê gihandin. -o hwd.’a bêjeya yekem tê avêtin: Ringo (hingulîsk), fingro (tilî) = ringfingro. 2. Dema gihandina bêjeyan bêjeya yekem -o hwd.’a xwe navêje: ringofingro. Piranî riya ewil tê hilbijartin ji bo berhemandina bêjeyên hevedudanî.&lt;ref&gt;http://bertilow.com/pmeg/vortfarado/principoj/antauelementoj.html&lt;/ref&gt;

=== Qertafên çêker ===
Ji bo berhemandina bêjeyên nû him paşgir û him jî pêşgiran tê bikaranîn. Paşgir berî -a, -e, -i, û -o’yê tê şixûlandin.

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|-
!
! colspan=&quot;2&quot; | Peywir
! colspan=&quot;2&quot; | Mînak
! colspan=&quot;2&quot; | Wate
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | bo-
| colspan=&quot;2&quot; | merivatiya ku bi zewacê tê
| colspan=&quot;2&quot; | patro / bopatro &lt;br /&gt; fratino / bofratino 
| colspan=&quot;2&quot; | bav / xezûr &lt;br /&gt; xweh / xwehmêr, xwehjin
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | dis-
| colspan=&quot;2&quot; | veqetandin, weşandin, reşandin
| colspan=&quot;2&quot; | sendi / dissendi &lt;br /&gt; atomo / disatomi
| colspan=&quot;2&quot; | şandin / reşandin &lt;br /&gt; atom / atomê hûrkirin 
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | ek-
| colspan=&quot;2&quot; | destpêkirin
| colspan=&quot;2&quot; | ami / ekami &lt;br /&gt; lerni / eklerni
| colspan=&quot;2&quot; | hezkirin / dilgirtin &lt;br /&gt; fêrbûn / dest bi fêrbûnê kirin
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | eks-
| colspan=&quot;2&quot; | kevn, berê
| colspan=&quot;2&quot; | edzo / eksedzo
| colspan=&quot;2&quot; | mêr / mêrê berê
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | fi-
| colspan=&quot;2&quot; | derî ehlaq
| colspan=&quot;2&quot; | homo / fihomo &lt;br /&gt; vorto / fivorto
| colspan=&quot;2&quot; | mirov / mirovê bêehlaq &lt;br /&gt; bêje / çêr~xeber
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | ge-
| colspan=&quot;2&quot; | ji bo pirhejmarkirina zayendên tevlihev
| colspan=&quot;2&quot; | patro / gepatroj &lt;br /&gt; sinjoro / gesinjoroj &lt;br /&gt; lernejo / gelernejo
| colspan=&quot;2&quot; | bav / dêûbav &lt;br /&gt; camêr / camêr û xaniman &lt;br /&gt; dibistan / dibistana ku ji aliyê zayendê ve tevlihev 
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | mal-
| colspan=&quot;2&quot; | dijraberîkirin
| colspan=&quot;2&quot; | granda / malgranda &lt;br /&gt; riĉa / malriĉa &lt;br /&gt; dekstrume / maldekstrume 
| colspan=&quot;2&quot; | mezin / biçûk &lt;br /&gt; zengîn / hejar &lt;br /&gt; ber bi hêla saetê ve / berevajiya hêla saetê
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | mis-
| colspan=&quot;2&quot; | çewt, xelet
| colspan=&quot;2&quot; | akuzi / misakuzi 
| colspan=&quot;2&quot; | tawanbarkirin / tawanbarkirina neheqî
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | pra-
| colspan=&quot;2&quot; | berê, pêşî, kevnar
| colspan=&quot;2&quot; | avo / praavo &lt;br /&gt; patro / prapatroj &lt;br /&gt; besto / prabesto &lt;br /&gt; kurda / prakurda
| colspan=&quot;2&quot; | bapîr / bavê bapîr &lt;br /&gt; bav / pêşî~ ba û kal&lt;br /&gt; heywan / heywana berî dîrokê &lt;br /&gt; kurdî / kurdiya berê~pêşî
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | re-
| colspan=&quot;2&quot; | tevgerên dubarekirî
| colspan=&quot;2&quot; | sendi / resendi &lt;br /&gt; konstrui / rekonstrui &lt;br /&gt; aboni / reaboni
| colspan=&quot;2&quot; | şandin / zivirandin &lt;br /&gt; avakirin / restore kirin &lt;br /&gt; abonebûn / tezekirina abonetiyê
|- align=&quot;center&quot;
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|-
!
! colspan=&quot;2&quot; | Peywir
! colspan=&quot;2&quot; | Mînak
! colspan=&quot;2&quot; | Wate
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -aĉ.
| colspan=&quot;2&quot; | nexweşkirin, xirakirin
| colspan=&quot;2&quot; | domo / domaĉo&lt;br /&gt;skribi / skribaĉi  
| colspan=&quot;2&quot; | xanî / holik&lt;br /&gt;nivîsîn / nivîsîna xira
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -ad.
| colspan=&quot;2&quot; | tevgera ku bi çêkirina xwe dewam e
| colspan=&quot;2&quot; | kuri / kuradi / kurado &lt;br /&gt; parolo / paroli / paroladi / parolado
| colspan=&quot;2&quot; | bezîn / beza berdewam / bez &lt;br /&gt; peyv / peyivîn / peyivîna berdewam / peyv
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -aĵ.
| colspan=&quot;2&quot; | şênberkirin, girgînkirin
| colspan=&quot;2&quot; | manĝi / manĝaĵo&lt;br /&gt;trinki / trinkaĵo
| colspan=&quot;2&quot; | xwarin (''lêker'') / xwarin (''navdêr'')&lt;br /&gt;vexwarin (''lêker'') / vexwarin(''navdêr'') 
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -an.
| colspan=&quot;2&quot; | endam, -î
| colspan=&quot;2&quot; | Usono / Usonano &lt;br /&gt; ŝipo / ŝipano
| colspan=&quot;2&quot; | DYA / Amerikî (kesê ji gelê DYAyê) &lt;br /&gt; keştî / yek ji ehlê keştiyê
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -ar.
| colspan=&quot;2&quot; | kom, komek, civat
| colspan=&quot;2&quot; | arbo / arbaro &lt;br /&gt; vorto / vortaro
| colspan=&quot;2&quot; | dar / daristan &lt;br /&gt; bêje~peyv / ferheng
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -ĉj.
| colspan=&quot;2&quot; | ji bo xitaba jidil a mêran; &lt;br /&gt; bêje di nav de tê kurtkirin, -o
| colspan=&quot;2&quot; | patro / paĉjo &lt;br /&gt; amiko / amiĉjo &lt;br /&gt; Mihemed / Miĉjo, Miheĉjo
| colspan=&quot;2&quot; | bav / bavo~baviko &lt;br /&gt; heval / hevalê hêja &lt;br /&gt; Mihemed / Memo
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -ebl.
| colspan=&quot;2&quot; | ihtimal -karîn/kanîn
| colspan=&quot;2&quot; | kredi / kredebla &lt;br /&gt; vidi / videbla
| colspan=&quot;2&quot; | bawerkirin / ya-yê baweriyê &lt;br /&gt; dîtin / ya-yê dîtinê
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -ec.
| colspan=&quot;2&quot; | -î, -tî
| colspan=&quot;2&quot; | amiko / amikeco &lt;br /&gt; bona / boneco &lt;br /&gt; kurdo / Arabeco 
| colspan=&quot;2&quot; | heval / hevaltî &lt;br /&gt; baş / başî &lt;br /&gt; kurd / kurdî|kurdewarî
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -eg.
| colspan=&quot;2&quot; | mezinkirin, zêdekirin, tevlîkirin
| colspan=&quot;2&quot; | domo / domego &lt;br /&gt; varma / varmega &lt;br /&gt; bona / bonega &lt;br /&gt; ridi / ridegi
| colspan=&quot;2&quot; | mal / seray &lt;br /&gt; germ / pir germ &lt;br /&gt; baş / bêkêmasî &lt;br /&gt; kenîn / pirqînî jê çûn
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -ej.
| colspan=&quot;2&quot; | cih, -geh
| colspan=&quot;2&quot; | lerni / lernejo &lt;br /&gt; vendi / vendejo &lt;br /&gt; juĝi / juĝejo &lt;br /&gt; kuiri / kuirejo &lt;br /&gt; hundo / hundejo &lt;br /&gt; senakva / senakvejo
| colspan=&quot;2&quot; |  fêrbûn/ dibistan &lt;br /&gt; firotin / firoşgeh &lt;br /&gt; darizandin / dadgeh &lt;br /&gt; xwarin çêkirin / pêjgeh &lt;br /&gt; kûçik / koxik &lt;br /&gt; tî / çol
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -em.
| colspan=&quot;2&quot; | meyldarî, kêf ji (tiştekî) hatin
| colspan=&quot;2&quot; | ludo / ludema &lt;br /&gt; paroli / parolema
| colspan=&quot;2&quot; | lîstik / lîstikvan, kesê ku kêfa wê/wî ji lîstikê tê &lt;br /&gt; peyivîn / peyivok
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -end.
| colspan=&quot;2&quot; | diviyatî, mecbûrî
| colspan=&quot;2&quot; | pagi / pagenda &lt;br /&gt; legi / legenda
| colspan=&quot;2&quot; | (heqê tiştekî) dan / a-ê danê &lt;br /&gt; xwendin / a-ê xwendinê
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -er.
| colspan=&quot;2&quot; | yapı taşı, küçük parça
| colspan=&quot;2&quot; | ĉeno / ĉenero &lt;br /&gt; fajro / fajrero &lt;br /&gt; neĝo / neĝero &lt;br /&gt; ligno / lignero 
| colspan=&quot;2&quot; | zincîr / helqe &lt;br /&gt; agir / çirûsk &lt;br /&gt; berf / hebên berfê &lt;br /&gt; êzing / qirçik
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -estr.
| colspan=&quot;2&quot; | rêveber, pêşawa
| colspan=&quot;2&quot; | lernejo / lernejestro &lt;br /&gt; urbo / urbestro &lt;br /&gt; cent / centestro
| colspan=&quot;2&quot; | dibistan / rêvebera dibistanê &lt;br /&gt; bajar / seroka şaredariyê &lt;br /&gt; sed / sitvan 
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -et.
| colspan=&quot;2&quot; | kêkirî
| colspan=&quot;2&quot; | domo / dometo &lt;br /&gt; libro / libreto &lt;br /&gt; varma / varmeta &lt;br /&gt; ridi / rideti 
| colspan=&quot;2&quot; | xanî / xanîk &lt;br /&gt; pirtûk / pirtûkok &lt;br /&gt; germ / şîregerm &lt;br /&gt; kenîn / besimîn
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -i.
| colspan=&quot;2&quot; | cih û war, -istan
| colspan=&quot;2&quot; | Meksiko / Meksikio &lt;br /&gt; kurdo / Kurdio &lt;br /&gt; patro / patrio
| colspan=&quot;2&quot; | Bajarê Mexico City/ Meksîka &lt;br /&gt; kurd / Kurdistan &lt;br /&gt; bav / welatê bav û kal
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -id.
| colspan=&quot;2&quot; | berhem, çêlik hwd.
| colspan=&quot;2&quot; | kato / katido &lt;br /&gt; reĝo / reĝido &lt;br /&gt; Adamo / adamido
| colspan=&quot;2&quot; | pisîk / çêlîka pisîk &lt;br /&gt; şah / prens~pismîr &lt;br /&gt; Adem / benîadem
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -ig.
| colspan=&quot;2&quot; | lebatî
| colspan=&quot;2&quot; | morti / mortigi &lt;br /&gt; pura / purigi
| colspan=&quot;2&quot; | mirin / kuştin &lt;br /&gt; paqij / paqijkirin
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -iĝ.
| colspan=&quot;2&quot; | tebatî
| colspan=&quot;2&quot; | naski / naskiĝi &lt;br /&gt; ruĝo / ruĝiĝi &lt;br /&gt; ano / aniĝi 
| colspan=&quot;2&quot; | welidandin / welidîn &lt;br /&gt; sor / sorbûn &lt;br /&gt; endam / endambûn
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -il.
| colspan=&quot;2&quot; | alav
| colspan=&quot;2&quot; | ludi / ludilo &lt;br /&gt; ranĉi / ranĉilo 
| colspan=&quot;2&quot; | lîstin / pêlîstok &lt;br /&gt; jêkirin / kêr 
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -in.
| colspan=&quot;2&quot; | paşgira ku bêjeyan &lt;br /&gt; mê dike
| colspan=&quot;2&quot; | bovo / bovino &lt;br /&gt; patro / patrino
| colspan=&quot;2&quot; | ga / manga~çêlek &lt;br /&gt; bav / dayik
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -ind.
| colspan=&quot;2&quot; | a-ê çêkirinê
| colspan=&quot;2&quot; | memori / memorinda &lt;br /&gt; ami / aminda
| colspan=&quot;2&quot; | bibîranîn / a-ê bibêranînê &lt;br /&gt; hezkirin / a-ê hezkirinê
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -ing.
| colspan=&quot;2&quot; | tiştên mîna qewlik
| colspan=&quot;2&quot; | glavo / glavingo &lt;br /&gt; kuglo / kuglingo 
| colspan=&quot;2&quot; | şûr / kalan &lt;br /&gt; gule / fîşek
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -ism.
| colspan=&quot;2&quot; | doktrîn
| colspan=&quot;2&quot; | komuna / komunismo &lt;br /&gt; Esperanto / Esperantismo
| colspan=&quot;2&quot; | hevpar / hevparî~komunîzm &lt;br /&gt; esperanto / esperantistî
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -ist.
| colspan=&quot;2&quot; | kesê ku di pîşeyekê de,&lt;br /&gt; bi peywirê kar dikin
| colspan=&quot;2&quot; | Esperanto / Esperantisto &lt;br /&gt; instrui / instruisto &lt;br /&gt; dento / dentisto &lt;br /&gt; abelo / abelisto
| colspan=&quot;2&quot; | esperanto / esperantîst &lt;br /&gt; fêrkirin / fêrker~mamoste &lt;br /&gt; diran / diransaz &lt;br /&gt; mêş / mêşvan
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -njo.
| colspan=&quot;2&quot; | ji bo xitaba jidil a jinan; &lt;br /&gt; bêje di nav de tê kurtkirin, -ê
| colspan=&quot;2&quot; | patrino / panjo &lt;br /&gt; Delal / Evin, Evinjo &lt;br /&gt; amikino / aminjo  
| colspan=&quot;2&quot; | dayik / daykê &lt;br /&gt; Evîn / Evînê &lt;br /&gt; hevala keçik / hevala hêja
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -obl.
| colspan=&quot;2&quot; | pirbûn
| colspan=&quot;2&quot; | du / duoblo &lt;br /&gt; tri / trioblo
| colspan=&quot;2&quot; | du / dumend, du libî &lt;br /&gt; sê / sê libî
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -on.
| colspan=&quot;2&quot; | ji hejmaran kesr çêdike
| colspan=&quot;2&quot; | tri / triono &lt;br /&gt; cent / centono &lt;br /&gt; du / duono &lt;br /&gt; kvar / kvarono
| colspan=&quot;2&quot; | sê / ji sêyê yek, 1/3 &lt;br /&gt; sed /ji sedî yek &lt;br /&gt; iki / yarım &lt;br /&gt; dört / çeyrek
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -op.
| colspan=&quot;2&quot; | bi tevahî, bi komê
| colspan=&quot;2&quot; | du / duope &lt;br /&gt; kiom / kiomope 
| colspan=&quot;2&quot; | du / bi cot &lt;br /&gt; çend, çiqas / bi çenda 
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -uj.
| colspan=&quot;2&quot; | tiştên ku riştan dhewîne
| colspan=&quot;2&quot; | mono / monujo &lt;br /&gt; abelo / abelujo
| colspan=&quot;2&quot; | pere / cizdan &lt;br /&gt; mêş / kewar
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -ul.
| colspan=&quot;2&quot; | kes, ferd
| colspan=&quot;2&quot; | juna / junulo &lt;br /&gt; proksima / proksimulo &lt;br /&gt; multinfana / multinfanulino
| colspan=&quot;2&quot; | xort / kesê xort &lt;br /&gt; nêzîk / cîran &lt;br /&gt; pir zarokî / jinê pir zarokî
|- align=&quot;left&quot;
! align=&quot;left&quot; | -um.
| colspan=&quot;2&quot; | paşgira bêrêzik 
| colspan=&quot;2&quot; | kolo / kolumo &lt;br /&gt; brako / brakumi
| colspan=&quot;2&quot; | stû / bendik &lt;br /&gt; pî / himêzkirin  
|- align=&quot;center&quot;
|}

Ev qertafên çêker ên fermî ne, lê belê hin bêjeyan ku bi qîmeta qertafên çêker in[6] û di fermîyetê de tune bin jî hin qertafan jî tê şixûlandin.&lt;ref&gt;http://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/afiksecaj_elementoj/index.html&lt;/ref&gt;

== Statuya zimên ==
Herçiqas Esperanto heta niha wekî zimanekî fermî nehatibe pejirandin jî hin ceribên wê hene.

Esperanto, di [[Moresnet]]ê pirzimanî de ji aliyê axaftin ve gihiştiye rêjeyeke bilind û di demên dawiya wê de fermîkirina zimên ketibû rojevê, lê piştî [[Belçîka]] di salê 1920a de vê herêmê tevlî xwe kir, ev tişt pêk nehat.

[[Girava Roseê]] mîkrodewlet ku di salê 1968ê de li [[Deryaya Adriyatîk]] de li ser platformeke biçûk de hatibû damezrandin, Esperanto wekî zimanê fermî pejirandibû lê belê tu dewlet wê bi riya fermî nas nekiriye.

Hikûmeta [[Çîn]] ji 2001ê vir ve di ''china.org.cn.''ê de ji bo nûçeyên rojane esperanto jî bi kar tîne. Her wiha di Radyoya Navneteweyî de û kovara înternetê, El Popola Ĉinioyê de jî esperantoyê bi kar tîne.&lt;ref&gt;http://esperanto.china.org.cn&lt;/ref&gt;

Wersîyona esperanto ya malpera fermî ya Vatican Radio heye.&lt;ref&gt;http://www.radiovaticana.va&lt;/ref&gt;

Di nav civaka esperanto de hin esperantîst hene ku bi seba bêalîgirbûna esperantoyê dê xira bibe, piştgitî nade fermîkirina esperantoyê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://esperanto.org/us/USEJ/world/kontraux.html#agree |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2018-02-26 |roja-arşîvê=2010-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100309084431/http://esperanto.org/us/USEJ/world/kontraux.html#agree |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Perwerdeya esperantoyê ===
Piraniya esperantîstan bi hêzên xwe yên taybet bi riya kirêb, vîdeo hwd. fêrî esperanto bûne. Bi belavbûna înternetê gelek kes bi riya Lernu! û Duolingo fêrî esperanto bûne. Li gorî hejmara 2018a (Sibat) 1 240 000 kes li qûrsa esperantoyê ya Duolingoyê tomarkirî ne.
International Academy of Sciences a li San Marino wekî “Zanîngeha Esperanto” tê binavkirin ji ber ku him zimanê perwerdehiyê û him jî rêveberiyê ya fermî bi zimanê esperanto ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.liberafolio.org/arkivo/www.liberafolio.org/2011/akademio-internacia-de-la-sciencoj-rande-de-pereo/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2018-02-26 |roja-arşîvê=2018-03-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180324214735/http://www.liberafolio.org/arkivo/www.liberafolio.org/2011/akademio-internacia-de-la-sciencoj-rande-de-pereo/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Frank, Helmar; Fössmeier, Reinhard (2000). AIS — La Akademio Internacia de la Sciencoj San Marino / Die Internationale Akademie der Wissenschaften San Marino. Institut für Kybernetik. p. 449&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Tago de la Laboro - Pikniko (Porto Alegre, Brazilo) 2017.svg|thumb|Afîşekî esperanto ji bo Roja Karkeran (Porto Alegre, Brezîl) 2017]]
Esperanto di mifredata dibistanan de gelek kêm tê bikaranîn, yên hene jî mîna projeya pîlot a Zanîngeha Manchesterê ne û di kêm dibistanan de tê meşandin û armanca wan jî bandora esperantoyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://uea.org/agadoj/instruado/pirlot.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2012-05-29 |roja-arşîvê=2012-08-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120805163748/http://www.uea.org/agadoj/instruado/pirlot.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Lê wekî beşa lîsansê û bilindtir, di kêm welatan de perwerdehiya wê tê dayîn, mîna çend zanîngehên dewletê an jî saziyên taybet ên Çîn û [[Mecaristan]]ê. Zanîngeha Eötvös Loránd a Budapeşteyê ji 1966an heta 2004an de ji beşa Interlinguistics û Esperantoyê wekî asta lîsansê perwerdehî dida û piştî ev beş bû lîsansa bilind.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20091027105835/http://geocities.com/bujdosoivan/tarte.htm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.geocities.com/bujdosoivan/okt.htm |roja-gihiştinê=2009-10-25 |roja-arşîvê=2009-10-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091021083127/http://geocities.com/bujdosoivan/okt.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Herwiha Saziya Perwerdehiyê ya Mecarî, ji 1966a vir ve esperanto wekî zimaneke serbixwe û biyanî qebûl dike û li tevahiya welêt ji bo asta yekem, asta navîn û asta bilind azmûnên esperanto lidardixe.&lt;ref&gt;[http://www.esperanto.hu/hu-lernejo.htm &quot;Malgranda fina venko&quot; - en Hungario] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928164157/http://www.esperanto.hu/hu-lernejo.htm|date=2007-09-28}} (ekzamenoj 1995 - 2004); – Krome: [http://fr.groups.yahoo.com/group/bretonio/message/2317 raporto]{{Mirin girêdan|tarîx=kanûna paşîn 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} de D-ro Ludoviko Molnár el marto 2007. Kp. la alineon pri [[Hungario:Esperanto-movado#.C4.88iujare 6000 .C5.9Dtate rekonitaj ekzamenoj|ŝtate rekonitaj ekzamenoj]].&lt;/ref&gt;.

Zanîngeha Adam Mickiewicz a [[Polonya]]yê jî di beşa Interlinguistics de dîploma dide.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20120418022807/http://amu.edu.pl/en/home/about-us/education/degree-list/full-degree-students/diploma-in-interlinguistics-esperanto&lt;/ref&gt;

Senatoya [[Brezîl]]ê di sala 2009a de, pêşnûmayekî pejirand ku li gorî wê di dibistanên dewletê de heke bê xwestin, dikare perwerdehiya esperantoyê bê dayîn. Ji hêla din ev pêşnûma heta 2015a nehatiye pejirandin.&lt;ref&gt;[http://www.senado.gov.br/sf/atividade/materia/detalhes.asp?p_cod_mate=83989 PLS 27/08 (Senate)].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.camara.gov.br/sileg/Prop_Detalhe.asp?id=454210 PL-6162/2009 (Chamber of Deputies)].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.senado.gov.br/agencia/verNoticia.aspx?codNoticia=92479&amp;amp;codAplicativo=2 Entidades manifestam apoio à proposta de incluir ensino de Esperanto na grade de disciplinas da rede pública](Portuguese)''Agência Senado''&lt;/ref&gt;

The Institute of Cybernetic Pedagogy at Paderborn ([[Almanya]]), li ser xwendekarên fransî-axiver xebateke çêkir ku li gorî encamê&lt;ref&gt;Flochon, Bruno, 2000, « L'espéranto », in Gauthier, Guy (ed.) Langues: une guerre à mort, Panoramiques. 4e trim. 48: 89–95. Cited in François Grin, L'enseignement des langues étrangères comme politique publique (French)&lt;/ref&gt; ji bo fêrbûna çar zimanê divê hewqas mudet divê:

* 2,000 saet ji bo zimanê [[almanî]]
* 1,500 saet ji bo zimanê [[îngilîzî]]
* 1,000 saet ji bo zimanê [[îtalî]] (an jî zimaneke din a romanî)
* 150 saet ji bo esperanto
 
Hin xebatên din ên li Zelanda Nû&lt;ref&gt;Report: Article in Enciklopedio de Esperanto, volume I, p.436, on the pedagogic value of Esperanto.&lt;/ref&gt;, DYA &lt;ref&gt;Report: Christian Rudmick, The Wellesley College Danish-Esperanto experiment.
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Report: Edward Thorndike, Language Learning. Bureau of Publications of Teachers College, 1933. Interlingua.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Helen S. Eaton, &quot;The Educational Value of an Artificial Language.&quot; The Modern Language Journal, #12, pp. 87–94 (1927). Blackwellpublishing.com
&lt;/ref&gt;, Almanya&lt;ref&gt;Protocols of the annual November meetings in Paderborn &quot;Laborkonferencoj: Interlingvistiko en Scienco kaj Klerigo&quot; (Working conference: Interlinguistics in Science and Education), which can be obtained from the Institute of Pedagogic Cybernetics in Paderborn. Also in the works by Frank, Lobin, Geisler, and Meder.&lt;/ref&gt;, Îtalya&lt;ref&gt;&quot;Study International Language (known as Esperanto) Commission, Interministerial Decree&quot;. Internacialingovo.org. 1993. Retrieved 14 January 2015.&lt;/ref&gt; û Awistralya&lt;ref&gt;Bishop, Alan J. (1997). &quot;Ekparoli Project Report 1994–1997&quot;. Clayton, Australia: Monash University. Archived from the original on 2003-12-04.&lt;/ref&gt; rê didin ku ji bo fêrbûna zimanên biyanî, esperanto bingeheke hêsankirinê ava dike

=== Esperanto wekî zimanê zikmakî ===
Zimanê zikmakî yên kêmzêde 1000 kesan esperanto ye. Ev kesan bi gelemperî zarokên wan esperantîstan in ku di civînên esperantoyê de li hev hatine û zimanê wan ên hevpar tenê esperanto ye.&lt;ref&gt;Jouko Lindstedt (January 2006). Native Esperanto as a Test Case for Natural Language. University of Helsinki - Department of Slavonic and Baltic Languages and Literatures.&lt;/ref&gt;

== Saziyên esperantoyê ==

Gelek rêxistinên cihî û navneteweyî yên esperantoyê hene ku xebatên li ser esperantoyê dimeşînin. Wekî mînak; [[Universala Esperanto-Asocio]] (UAE) [Komeleya Cîhanê ya Esperanto], di 95 welatan de xwediyê şaxên cihî ye û têkilaya wê ya fermî bi [[Neteweyên Yekbûyî]] û [[UNESCO]] re heye, bi [[UNICEF]] re jî li ser şêwirmendî di nav ragihandinê ye. UAE bi riya pereyê piştgirî dide [[Akedemio de Esperanto]]yê ku ev rêxistin karbidestiya birêkûpêkkirina zimanê esperantoyê hildigre. Wekî mînak [[TEJO]] ([[Tutmonda Esperantista Junulara Organizo]] – Rêxistina Esperantîstên Ciwan ên Cîhanê) li sîwana UAE ye.

== Civak ==
[[Wêne:PS mapo 2015.png|thumb|Esperantîstên li ser nexşeya dinyê yên ku xwe li ser Pasporta Servo tomar kiriye.(2015)]]
Esperanto îro bi piranî ji bo seyahet û ragihandina li ser înternetê tê bikaranîn. Pirtûkoka Pasporta Servo ya ku her sal tê weşandin, navnîşanên esperantîstên serî lê dane, dihewîne. Kes û malbatên ku xwe lê tomar kirine, esperantîstên ku hatiye bajarên wan, derfeta mêvankirinê didin wan û li bergîdana wê ew jî di seyahetên xwe de dibin mêvanên esperantîstên din ên di Pasporta Servo de tomarkirî ne.&lt;ref&gt;https://pasportaservo.org&lt;/ref&gt;

Di nav civaka esperantoyê de her sal bi rêk û pêk hin civîn tê lidarxistin. [[Internacia Junulara Kongreso]] (Kongreyê Ciwanan a Navneteweyî) kongreyeke salî ya esperantîstên ciwan in ên ku esperanto dizanin. Her sal dora 400 kes beşdarî vê kongreyê dibin. [[Esperanto@Interreto-seminarioj]] (semînerên esperanto-li înternetê), [[Universala Kongreso]] (Kongreya Gerdûnî) ya her carê dora 1500 beşdarvanên wê dibin û [[Internacia Seminario]] (Semînera Navneteweyî) ya şahiya sersalê ya li [[Almanya]]yê ye, civînên herî navdar in.

Esperanto li înternetê ji jiyana rojane belavtir e, ji ber ku esperantîst bi gelemperî li herêmên ji hev dûr in, dijîn û rêxistinên ku vê bikaranînê vedikolin hene.&lt;ref&gt;http://ikso.net/eo/&lt;/ref&gt; Li înternetê komên e-peyaman ên ku ji aliyê esperantîstan ve hatiye avakirin&lt;ref&gt;https://groups.google.com/forum/#!forum/grupoj&lt;/ref&gt;, komên nûçeyan, malperên ji bo fêrkirina esperantoyê&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://lernu.net/eo |roja-gihiştinê=2018-02-26 |roja-arşîvê=2018-02-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180224090924/https://lernu.net/eo |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;, rûpelên kanala televîzyonê û radyoyên esperanto, gelek bernameyên kompûterê û wergerên esperanto yên malperên pirzimanî û gelek blogên esperanto hene. Di wîkîpediyaya esperanto de di 2018a de qasî 245 248 gotar hene û di mehê de 117 366 car tê tikandin.&lt;ref&gt;[https://eo.wikipedia.org/wiki/Vikipedio:Ĉefpaĝo], 25.02.2018&lt;/ref&gt;

Ji wan kesan re yên ku tevlî civata esperantoyê bûne, esperanto bi kar tînin û piştgirî didin tevgera esperantoyê esperantîsto tê gotin

=== Roja Zamenhof ===
Rojbûna Zamenhof, [[15ê kanûna pêşîn]], wekî Roja Esperantoyê ya Cîhanê tê pîrozkirin.

=== Nîşan ===
Nîşana esperantoyê ya herî navdar stêrka kesk e. Ev stêrk li ser ala esperantoyê jî heye. Rengê stêrkê hêviyê û pênç goşe jî pênç parzemînê nîşan dide.

=== Çand ===
Raboriya esperantoyê digihije berî esperantoyê. Zamenhof di dema afirandina ziman de gelek wergeran çêkir ji bo rexnekirina bikaranîna hêmanên ku diceribîne. Gelek berhem jî ji aliyê esperantîstan ve hat nivîsandin û wergerandin bo esperanto.

Nivîskarê herî navdar ê esperanto dinivîsîne, [[Claude Piron]] û [[William Auld]] ku Auld du sê caran ji bo [[xelata Nobelê]] hat pêşniyazkirin. [[Harold Brown]] nivîskarê şanonameyê herî navdar e.

Bi gelemperî kovara ''Monato'' di nav rojname û kovarên esperanto de, ya herî bi prestîj tê qebûlkirin ku ji 1979ê vir ve li Belçîkayê tê weşandin. Taybetmendiya wê ya din ev e ku nûçeyên ku qala welatekî tê weşandin ji aliyê nivîskarê ji wê derê tê nivîsandin.

Stranbêjên herî navdar ên esperantoyê ev in: ''Kaj Tiel Plu, Kajto (folk); Dolchamar, Persone, Sonic Youth (rock); La Pafklik, Freundeskreis (rap); Akordo (akapella); Lou Harrison, David Gaines (klasik)''.

Fîlmên metrajdirêj ên bi esperanto hatine kişandin jî hene.&lt;ref&gt;http://www.imdb.com/title/tt0229990/&lt;/ref&gt;

== Rexne ==
Rexneyên ku li hemberî esperantoyê tê kirin, li ser navneteweyî-nebûna wê giran dibe. Li gorî nêrîna wan kesan ev e ku bingeha esperanto li ser malbata zimanên hind û ewrûpayê hatiye avakirin û ev jî wê dike zimanekî ewrûpî ne cîhanî. Hin rexne li ser tercîhên deng û herfên wê giran dibe û rexneya herî mezin jî ev e ku esperanto ev 131 sal e heye lê nikariye bibe zimanekî gerdûnî, wê demê ew çawaniya zimaneke gerdûnî nahewîne.

Li ser rêzimanê jî ev rexne tê kirin: ji ber hebûna zayenda peyvan, esperanto wekî zayendperestî tê tawanbarkirin (paşgira -in ji bo diyarkirina mê tê bikaranîn)&lt;ref&gt;http://bertilow.com/pmeg/gramatiko/o-vortoj/seksa_signifo.html&lt;/ref&gt; û bandora rewşa diyarker û pirhejmariya navdêran li ser rengdêran.&lt;ref&gt;http://parracomumangi.altervista.org/Domande.htm&lt;/ref&gt;

Ji xeynî rexneyên devkî ji bo alternatîf bibe gelek zimanên din ên çêkirî jî hatiye çêkirin. Hinek ji wan piştî wekî nûkirina esperanto peyde bûne û hinekî din jî li ser bingeheke azad hatiye avakirin. Bi gelemperî ji wan zimanan re yên ku piştî esperantoyê hatiye çêkirin esperantido tê gotin û hinek ji wan ev in: Lojban, [[Ido]], Toki Pona, Novial, Lingua Franca Nova, Sona, Mirad, Kotava, [[Interlingua]], Noxilo.

== Çend gotinên pratîk ên bi esperanto ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Kurdî || Esperanto || [[Alfabeya Fonetîk a Navneteweyî|IPA]]
|-
|Rojbaş || {{Audio|Eo-saluton.ogg|Saluton|help=no}} || {{IPA|[sa.ˈlu.ton]}}
|-
|Erê || {{Audio|Eo-jes.ogg|Jes|help=no}} || {{IPA|[ˈjes]}}
|-
|Na || {{Audio|Eo-ne.ogg|Ne|help=no}} || {{IPA|[ˈne]}}
|-
|Spêdebaş || {{Audio|Eo-bonan matenon.ogg|Bonan matenon|help=no}} || {{IPA|[ˈbo.nan ma.ˈte.non]}}
|-
|Êvarbaş || {{Audio|Eo-bonan vesperon.ogg|Bonan vesperon|help=no}} || {{IPA|[ˈbo.nan ves.ˈpe.ron]}}
|-
|Şevxweş || {{Audio|Eo-bonan nokton.ogg|Bonan nokton|help=no}} || {{IPA|[ˈbo.nan ˈnok.ton]}}
|-
|Bi xatirê te || {{Audio|Eo-ĝis la revido.ogg|Ĝis (la) revido|help=no}} || {{IPA|[ˈdʒis (la) re.ˈvi.do]}}
|-
|Navê te bi xêr? || {{Audio|Eo-kio estas via nomo.ogg|Kio estas via nomo?|help=no}} || {{IPA|[ˈki.o ˌes.tas ˌvi.a ˈno.mo]}}
|-
|Navê min Marko ye. || {{Audio|Eo-mia nomo estas marko.ogg|Mia nomo estas Marko|help=no}} || {{IPA|[ˌmi.a ˈno.mo ˌes.tas ˈmar.ko]}}
|-
|Tu çawan î? || {{Audio|Eo-kiel vi fartas.ogg|Kiel vi fartas?|help=no}} || {{IPA|[ˈki.el vi ˈfar.tas]}}
|-
|Ez baş im.|| {{Audio|Eo-mi fartas bone.ogg|Mi fartas bone|help=no}} || {{IPA|[mi ˈfar.tas ˈbo.ne]}}
|-
|Gelo tu bi esperanto dizanî? || {{Audio|Eo-ĉu vi parolas esperante.ogg|Ĉu vi parolas Esperante?|help=no}} || {{IPA|[ˈtʃu vi pa.ˈro.las ˌes.pe.ˈran.te]}}
|-
|Ez te fehm nakim. || {{Audio|Eo-mi ne komprenas vin.ogg|Mi ne komprenas vin|help=no}} || {{IPA|[mi ˌne kom.ˈpre.nas ˌvin]}}
|-
|Baş e || {{Audio|Eo-bone.ogg|Bone|help=no}} || {{IPA|[ˈbo.ne]}}
|-
|Temam || {{Audio|Eo-bone.ogg|Bone|help=no}} || {{IPA|[ˈbo.ne]}}
|-
|Spas || {{Audio|Eo-dankon.ogg|Dankon|help=no}} || {{IPA|[ˈdan.kon]}}
|-
|Spasxweş || {{Audio|Eo-ne dankinde.ogg|Ne dankinde|help=no}} || {{IPA|[ˌne.dan.ˈkin.de]}}
|-
|Ji kerema xwe re || {{Audio|Eo-bonvolu.ogg|Bonvolu|help=no}} || {{IPA|[bon.ˈvo.lu]}}
|-
|Li min bibore! || {{Audio|Eo-pardonu min.ogg|Pardonu min|help=no}} || {{IPA|[par.ˈdo.nu ˈmin]}}
|-
|Bijî! (dema mirov dipişke) || {{Audio|Eo-sanon.ogg|Sanon!|help=no}} || {{IPA|[ˈsa.non]}}
|-
|Ser xêrê be || {{Audio|Eo-gratulon.ogg|Gratulon|help=no}} || {{IPA|[ɡra.ˈtu.lon]}}
|-
|Ez ji te hez dikim || {{Audio|Eo-mi amas vin.ogg|Mi amas vin|help=no}} || {{IPA|[mi ˈa.mas ˌvin]}}
|-
|Zehmet nebe, ka bîreyekê bide min! || {{Audio|Eo-unu bieron mi petas.ogg|Unu bieron, mi petas|help=no}} || {{IPA|[ˈu.nu bi.ˈe.ron, mi ˈpe.tas]}}
|-
|Avdestxane li kû ye? || {{Audio|Eo-kie estas la necesejo.ogg|Kie estas la necesejo?|help=no}} || {{IPA|[ˈki.e ˈes.tas ˈla ˌne.tse.ˈse.jo]}}
|-
|Eva ha çi ye? || {{Audio|Eo-kio estas tio.ogg|Kio estas tio?|help=no}} || {{IPA|[ˈki.o ˌes.tas ˈti.o]}}
|-
|Ewa ha kûçik e || {{Audio|Eo-tio estas hundo.ogg|Tio estas hundo|help=no}} || {{IPA|[ˈti.o ˌes.tas ˈhun.do]}}
|-
|Emê hez bikin! || {{Audio|Eo-ni amos.ogg|Ni amos!|help=no}} || {{IPA|[ni ˈa.mos]}}
|-
|Aştî! || {{Audio|Eo-pacon.ogg|Pacon!|help=no}} || {{IPA|[ˈpa.tson]}}
|-
|Min dest bi hînbûna esperanto kiriye. || {{Audio|Eo-mi estas komencanto de esperanto.ogg|Mi estas komencanto de Esperanto|help=no}} || {{IPA|[mi ˈes.tas ˌko.men.ˈtsan.to de ˌes.pe.ˈran.to]}}
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|2}}

== Girêdanên derve ==
* [https://www.uea.org Malpera Universala Esperanto-Asocio]
* [http://turkcekurtcesozluk.com/index.php?z=krmespr Ferhenga Kurdî-Esperanto/Esperanto-Kurdî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180218210559/http://www.turkcekurtcesozluk.com/index.php?z=krmespr |date=2018-02-18 }}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên 1887an li Polonyayê]]
[[Kategorî:Esperanto| ]]
[[Kategorî:Pirzimanî]]
[[Kategorî:Zimanên çêkirî]]</text>
      <sha1>ho44vsvh1lqufjfqxofbssq4oo0xx74</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kurdistan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6657</id>
    <revision>
      <id>2063146</id>
      <parentid>2062914</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:55:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2063146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60111" sha1="j2nz4mtpqvqu0sbm7v5pomyxhh10rqt" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|180px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]

Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku li seranserê sinorên Bakurê Kurdistanê û Başûrê Kurdistana berfireh û dirêj bûye. Rojhilata Kurdistanê ji navçeya Makoyê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku parêzgeha Îlamê û hinek deverên parêzgehên wekê Hemedanê di nav de ye berdewam dike.

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]

Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye.

Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&amp;nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
{{-}}

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>j2nz4mtpqvqu0sbm7v5pomyxhh10rqt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063149</id>
      <parentid>2063146</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T13:04:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Rojhilata Kurdistanê */</comment>
      <origin>2063149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60233" sha1="69cqkezyy8bta88fawx4g80ei4m844w" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|180px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku li seranserê sinorên Bakurê Kurdistanê û li seranserê sinorê Başûrê Kurdistanê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve heya Gola Ûrmiyê û heya sinorê parêzgehên Zencanê berfireh bûye. Rojhilata Kurdistanê aliyê bakurê be ji navçeya Makoyê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku parêzgeha Îlamê û hinek deverên parêzgehên wekê Hemedanê di nav de ye berdewam dike.

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]

Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye.

Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&amp;nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
{{-}}

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>69cqkezyy8bta88fawx4g80ei4m844w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063150</id>
      <parentid>2063149</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T13:06:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2063150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60232" sha1="tez6bo37cxotltozwx999v41ys5pebh" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|180px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku li seranserê sinorên Bakurê Kurdistanê û li seranserê sinorê Başûrê Kurdistanê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî heya Gola Ûrmiyê û heya sinorê parêzgehên Zencanê berfireh bûye. Rojhilata Kurdistanê ji aliyê bakurê ve ji navçeya Makoyê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku parêzgeha Îlamê û hinek deverên parêzgeha Hemedanê di nav de ye berdewam dike.

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]

Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye.

Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&amp;nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
{{-}}

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>tez6bo37cxotltozwx999v41ys5pebh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063152</id>
      <parentid>2063150</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T13:13:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2063152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60378" sha1="p03bnud416azvn26sfkn3rao0yggsuf" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|180px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj û berfireh bûye. Herêma Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên Bakurê Kurdistanê û li seranserê sinorê Başûrê Kurdistanê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî heya Gola Ûrmiyê û heya sinorê parêzgehên Zencanê berfireh bûye. Rojhilata Kurdistanê ji aliyê bakurê ve ji navçeya Makoyê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku parêzgeha Îlamê û hinek deverên parêzgeha Hemedanê di nav de ye berdewam dike.

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]

Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye.

Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&amp;nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
{{-}}

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>p03bnud416azvn26sfkn3rao0yggsuf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063154</id>
      <parentid>2063152</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T13:17:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2063154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60446" sha1="877t6fisn0xj9tp4uysvf8rx8bcwmtq" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|180px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê herêmên din ên Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Herêma Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên Bakurê Kurdistanê û li seranserê sinorê Başûrê Kurdistanê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî heya Gola Ûrmiyê û heya sinorê parêzgehên Zencanê berfireh bûye. Rojhilata Kurdistanê ji aliyê bakurê ve ji navçeya Makoyê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku parêzgeha Îlamê û hinek deverên parêzgeha Hemedanê di nav de ye berdewam dike.

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]

Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye.

Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&amp;nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
{{-}}

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>877t6fisn0xj9tp4uysvf8rx8bcwmtq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063155</id>
      <parentid>2063154</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T13:20:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2063155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60470" sha1="jrpjbt3k1hmrfop6nswbaqgywmyx3vx" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|180px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Herêma Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên Bakurê Kurdistanê û li seranserê sinorê Başûrê Kurdistanê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî heya Gola Ûrmiyê û heya sinorê parêzgehên Zencanê berfireh bûye. Rojhilata Kurdistanê ji aliyê bakurê ve ji navçeya Makoyê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku parêzgeha Îlamê û hinek deverên parêzgeha Hemedanê di nav de ye berdewam dike.

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]

Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye.

Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&amp;nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
{{-}}

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>jrpjbt3k1hmrfop6nswbaqgywmyx3vx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063156</id>
      <parentid>2063155</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T13:26:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2063156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60493" sha1="s61l8i0b1h5bpasgjzem40q6wzkbuba" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|180px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên Bakurê Kurdistanê û li seranserê sinorê Başûrê Kurdistanê ji navçeya Makoyê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku parêzgeha Îlamê û hinek deverên parêzgeha Hemedanê di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya Gola Ûrmiyê û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye.

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]

Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye.

Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&amp;nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
{{-}}

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>s61l8i0b1h5bpasgjzem40q6wzkbuba</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063157</id>
      <parentid>2063156</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T13:30:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2063157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60511" sha1="eqod7j02s5uc20si2t746t4vr8574lb" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|180px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye. Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên Bakurê Kurdistanê û li seranserê sinorê Başûrê Kurdistanê ji navçeya Makoyê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku parêzgeha Îlamê û hinek deverên parêzgeha Hemedanê di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya Gola Ûrmiyê û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]

Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye.

Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&amp;nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
{{-}}

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>eqod7j02s5uc20si2t746t4vr8574lb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063165</id>
      <parentid>2063157</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T13:37:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2063165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60787" sha1="3ms1574hsvfmglzfabg4aymn2ndkgk7" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|180px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye. Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên Bakurê Kurdistanê û li seranserê sinorê Başûrê Kurdistanê ji navçeya Makoyê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku parêzgeha Îlamê û hinek deverên parêzgeha Hemedanê di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya Gola Ûrmiyê û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. Çiyayên Zagrosê bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava dikin û ev Rojhilata Kurdistanê xwedî hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê ye. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye penageheke stratejîk a girin.

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]

Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye.

Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&amp;nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
{{-}}

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>3ms1574hsvfmglzfabg4aymn2ndkgk7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063167</id>
      <parentid>2063165</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T13:39:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2063167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60795" sha1="7f1ouupqqxdurr91d2g2g39r3oi5i6e" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|180px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye. Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên Bakurê Kurdistanê û li seranserê sinorê Başûrê Kurdistanê ji navçeya Makoyê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku parêzgeha Îlamê û hinek deverên parêzgeha Hemedanê di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya Gola Ûrmiyê û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. Çiyayên Zagrosê bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye penageheke stratejîk a giring.

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]

Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye.

Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&amp;nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
{{-}}

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>7f1ouupqqxdurr91d2g2g39r3oi5i6e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063173</id>
      <parentid>2063167</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T13:43:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2063173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60806" sha1="lujolqm5um9cna3vbyueea12ajqo7dp" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|180px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye. Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên Bakurê Kurdistanê û li seranserê sinorê Başûrê Kurdistanê ji navçeya Makoyê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku parêzgeha Îlamê û hinek deverên parêzgeha Hemedanê di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya Gola Ûrmiyê û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. Çiyayên Zagrosê bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring.

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]

Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye.

Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&amp;nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
{{-}}

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>lujolqm5um9cna3vbyueea12ajqo7dp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063175</id>
      <parentid>2063173</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T13:48:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2063175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60999" sha1="gchvpcimnq8yad26mo3iwj2f6qv98ly" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|180px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye. Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên Bakurê Kurdistanê û li seranserê sinorê Başûrê Kurdistanê ji navçeya Makoyê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku parêzgeha Îlamê û hinek deverên parêzgeha Hemedanê di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya Gola Ûrmiyê û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. Çiyayên Zagrosê bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring. Xalên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) ye.

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]

Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye.

Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&amp;nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
{{-}}

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>gchvpcimnq8yad26mo3iwj2f6qv98ly</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063177</id>
      <parentid>2063175</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T13:54:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Rojhilata Kurdistanê */</comment>
      <origin>2063177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61008" sha1="gsx8n6rlzesu6vztcej6icmdobho3px" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|180px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye. Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên Bakurê Kurdistanê û li seranserê sinorê Başûrê Kurdistanê ji navçeya Makoyê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku parêzgeha Îlamê û hinek deverên parêzgeha Hemedanê di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya Gola Ûrmiyê û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. Çiyayên Zagrosê bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring. Xalên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine.

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]

Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye.

Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&amp;nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
{{-}}

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>gsx8n6rlzesu6vztcej6icmdobho3px</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063178</id>
      <parentid>2063177</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T13:56:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2063178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61014" sha1="ph3n48o0a3nl5oksqqj3jja4usliu6y" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|180px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye. Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên Bakurê Kurdistanê û li seranserê sinorê Başûrê Kurdistanê ji navçeya Makoyê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku parêzgeha Îlamê û hinek deverên parêzgeha Hemedanê di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya Gola Ûrmiyê û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. Çiyayên Zagrosê bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine.

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]

Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye.

Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&amp;nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
{{-}}

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>ph3n48o0a3nl5oksqqj3jja4usliu6y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063179</id>
      <parentid>2063178</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T14:00:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2063179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61138" sha1="2f5ep5gd93twir1iivekuhz3ocrehsx" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|180px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye. Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên Bakurê Kurdistanê û li seranserê sinorê Başûrê Kurdistanê ji navçeya Makoyê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku parêzgeha Îlamê û hinek deverên parêzgeha Hemedanê di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya Gola Ûrmiyê û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. Çiyayên Zagrosê bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê Çiyayê Denayê ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine.

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]

Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye.

Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&amp;nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
{{-}}

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>2f5ep5gd93twir1iivekuhz3ocrehsx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063181</id>
      <parentid>2063179</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T14:06:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Rojhilata Kurdistanê */</comment>
      <origin>2063181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61728" sha1="1w4fmdq6rc0g6453ug7116jcqiscmkn" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|180px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên Bakurê Kurdistanê û li seranserê sinorê Başûrê Kurdistanê ji navçeya [[Makû|Makûyê]] ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku parêzgeha Îlamê û hinek deverên parêzgeha Hemedanê di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. Çiyayên Zagrosê bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê Çiyayê Denayê ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine.

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]

Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye.

Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&amp;nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
{{-}}

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>1w4fmdq6rc0g6453ug7116jcqiscmkn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063185</id>
      <parentid>2063181</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T14:32:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.)</comment>
      <origin>2063185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61722" sha1="8l4pn0mt5zpm2rsc6lb30dxz89bzvzy" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|180px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên Bakurê Kurdistanê û li seranserê sinorê Başûrê Kurdistanê ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku parêzgeha Îlamê û hinek deverên parêzgeha Hemedanê di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. Çiyayên Zagrosê bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê Çiyayê Denayê ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine.

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]

Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye.

Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&amp;nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
{{-}}

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>8l4pn0mt5zpm2rsc6lb30dxz89bzvzy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063212</id>
      <parentid>2063185</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:31:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Rojhilata Kurdistanê */</comment>
      <origin>2063212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61747" sha1="74pnsofbquamqz3tq4zoehkz9iq4m5j" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|180px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên Bakurê Kurdistanê û li seranserê sinorê Başûrê Kurdistanê ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku parêzgeha Îlamê û hinek deverên parêzgeha Hemedanê di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. Çiyayên Zagrosê bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê Çiyayê Denayê ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine.

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]

Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye.

Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&amp;nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
{{-}}

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>74pnsofbquamqz3tq4zoehkz9iq4m5j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063224</id>
      <parentid>2063212</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:44:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2063224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62360" sha1="24xm1zwgsklb71h44q7utygfk0hmf4k" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|180px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên Bakurê Kurdistanê û li seranserê sinorê Başûrê Kurdistanê ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku parêzgeha Îlamê û hinek deverên parêzgeha Hemedanê di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. Çiyayên Zagrosê bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê Çiyayê Denayê ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên  berfireh ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Ev deşt ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene.

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]

Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye.

Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&amp;nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
{{-}}

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>24xm1zwgsklb71h44q7utygfk0hmf4k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063248</id>
      <parentid>2063224</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T16:04:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2063248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62601" sha1="360pmqknd7eqq8gkxiz0yhes1ln9azf" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|180px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên Bakurê Kurdistanê û li seranserê sinorê Başûrê Kurdistanê ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku parêzgeha Îlamê û hinek deverên parêzgeha Hemedanê di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. Çiyayên Zagrosê bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê Çiyayê Denayê ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên  berfireh ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Ev deşt ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwan, Çemê Zapa Biçûk, Çemê Zapa Mezin, Çemê Zelê û Çemê Gadarê ye

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]

Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye.

Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&amp;nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
{{-}}

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>360pmqknd7eqq8gkxiz0yhes1ln9azf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063249</id>
      <parentid>2063248</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T16:05:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2063249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62617" sha1="291sppv019qbwrpmlmqmasf5sv8b3gd" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|180px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|180px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên Bakurê Kurdistanê û li seranserê sinorê Başûrê Kurdistanê ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku parêzgeha Îlamê û hinek deverên parêzgeha Hemedanê di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. Çiyayên Zagrosê bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê Çiyayê Denayê ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên  berfireh ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Ev deşt ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwan, Çemê Zapa Biçûk, Çemê Zapa Mezin, Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]

Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye.

Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&amp;nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
{{-}}

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>291sppv019qbwrpmlmqmasf5sv8b3gd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063253</id>
      <parentid>2063249</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T16:13:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2063253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62617" sha1="5oww6wm6bhdzfazhajek9zbqk16nwbr" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|180px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên Bakurê Kurdistanê û li seranserê sinorê Başûrê Kurdistanê ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku parêzgeha Îlamê û hinek deverên parêzgeha Hemedanê di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. Çiyayên Zagrosê bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê Çiyayê Denayê ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên  berfireh ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Ev deşt ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwan, Çemê Zapa Biçûk, Çemê Zapa Mezin, Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]

Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye.

Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&amp;nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
{{-}}

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>5oww6wm6bhdzfazhajek9zbqk16nwbr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063254</id>
      <parentid>2063253</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T16:14:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2063254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62617" sha1="ffsakr0ztybekwndyyixpdo983i0vzn" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|180px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|200px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên Bakurê Kurdistanê û li seranserê sinorê Başûrê Kurdistanê ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku parêzgeha Îlamê û hinek deverên parêzgeha Hemedanê di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. Çiyayên Zagrosê bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê Çiyayê Denayê ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên  berfireh ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Ev deşt ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwan, Çemê Zapa Biçûk, Çemê Zapa Mezin, Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]

Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye.

Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&amp;nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
{{-}}

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>ffsakr0ztybekwndyyixpdo983i0vzn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063255</id>
      <parentid>2063254</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T16:15:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2063255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62617" sha1="s5666ikakznmdx6oqamqpaal9ptdtyh" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|200px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên Bakurê Kurdistanê û li seranserê sinorê Başûrê Kurdistanê ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku parêzgeha Îlamê û hinek deverên parêzgeha Hemedanê di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. Çiyayên Zagrosê bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê Çiyayê Denayê ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên  berfireh ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Ev deşt ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwan, Çemê Zapa Biçûk, Çemê Zapa Mezin, Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]

Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye.

Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&amp;nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
{{-}}

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>s5666ikakznmdx6oqamqpaal9ptdtyh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063256</id>
      <parentid>2063255</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T16:16:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2063256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62617" sha1="aabi0nrkgaulm5ul0q9in4zwdn1p4u3" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên Bakurê Kurdistanê û li seranserê sinorê Başûrê Kurdistanê ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku parêzgeha Îlamê û hinek deverên parêzgeha Hemedanê di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. Çiyayên Zagrosê bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê Çiyayê Denayê ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên  berfireh ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Ev deşt ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwan, Çemê Zapa Biçûk, Çemê Zapa Mezin, Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]

Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye.

Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&amp;nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
{{-}}

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>aabi0nrkgaulm5ul0q9in4zwdn1p4u3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063258</id>
      <parentid>2063256</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T16:21:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Rojhilata Kurdistanê */</comment>
      <origin>2063258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62687" sha1="7i51pr662cj0st5xr1tzgjb6amh62vw" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên Bakurê Kurdistanê û li seranserê sinorê Başûrê Kurdistanê ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku parêzgeha Îlamê û hinek deverên parêzgeha Hemedanê di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên  berfireh ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Ev deşt ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]

Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye.

Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&amp;nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
{{-}}

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>7i51pr662cj0st5xr1tzgjb6amh62vw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063259</id>
      <parentid>2063258</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T16:23:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Rojhilata Kurdistanê */</comment>
      <origin>2063259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62690" sha1="o1smjgiid9v2jsgae8i1t8sx1h94c7m" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên Bakurê Kurdistanê û li seranserê sinorê Başûrê Kurdistanê ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku parêzgeha Îlamê û hinek deverên parêzgeha Hemedanê di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên  berfireh ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Ev deşt ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]

Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye.

Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&amp;nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
{{-}}

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>o1smjgiid9v2jsgae8i1t8sx1h94c7m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063260</id>
      <parentid>2063259</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T16:27:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Rojhilata Kurdistanê */</comment>
      <origin>2063260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63190" sha1="a46ljkrcxi0yx6b45ske9r3jxplktq9" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên Bakurê Kurdistanê û li seranserê sinorê Başûrê Kurdistanê ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku parêzgeha Îlamê û hinek deverên parêzgeha Hemedanê di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên  berfireh ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Ev deşt ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X}}&lt;/ref&gt;

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]

Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye.

Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&amp;nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
{{-}}

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>a46ljkrcxi0yx6b45ske9r3jxplktq9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063261</id>
      <parentid>2063260</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T16:32:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Rojhilata Kurdistanê */</comment>
      <origin>2063261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63724" sha1="t9gk2qqv96vonblbgwb982yb76t77a3" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên Bakurê Kurdistanê û li seranserê sinorê Başûrê Kurdistanê ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku parêzgeha Îlamê û hinek deverên parêzgeha Hemedanê di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=&quot;Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers&quot; |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-19 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339}}&lt;/ref&gt; Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên  berfireh ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Ev deşt ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X}}&lt;/ref&gt;

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]

Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye.

Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&amp;nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
{{-}}

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>t9gk2qqv96vonblbgwb982yb76t77a3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063264</id>
      <parentid>2063261</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T16:34:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Rojhilata Kurdistanê */</comment>
      <origin>2063264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63778" sha1="8ur6svjd9cx29bsxq0sh6epx2r6fcbc" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=&quot;Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers&quot; |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-19 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339}}&lt;/ref&gt; Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên  berfireh ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Ev deşt ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X}}&lt;/ref&gt;

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]

Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye.

Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&amp;nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
{{-}}

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>8ur6svjd9cx29bsxq0sh6epx2r6fcbc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063269</id>
      <parentid>2063264</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T17:32:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Nav li ref-ê zêde kir, --Valahiyên nehewce.)</comment>
      <origin>2063269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63590" sha1="m899vlix3j7rnh1cvda97z44tj5a3yp" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=&quot;Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers&quot; |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-19 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339}}&lt;/ref&gt; Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Ev deşt ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X}}&lt;/ref&gt;

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]

Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya [[Sûrî]]yê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara [[kurd]]an ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye.

Rojavaya Kurdistanê parçeya [[Kurdistanê]] ya herî biçûk e: 51.000&amp;nbsp;km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Îro di bin desthilatdariya [[Sûrî|Sûriyê]] de ye. [[Taybetiyeke]] herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
{{-}}

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>m899vlix3j7rnh1cvda97z44tj5a3yp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063284</id>
      <parentid>2063269</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T18:31:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2063284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63398" sha1="60g9l3ypbj7pvv0k4jg6uqvr9po6f97" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=&quot;Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers&quot; |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-19 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339}}&lt;/ref&gt; Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Ev deşt ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X}}&lt;/ref&gt;

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]
Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku herêmê di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta mîtaniyan kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn. Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>60g9l3ypbj7pvv0k4jg6uqvr9po6f97</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063285</id>
      <parentid>2063284</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T18:32:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2063285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63389" sha1="3sofnvhx8meck9uau8lutxpd37rjyd5" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=&quot;Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers&quot; |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-19 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339}}&lt;/ref&gt; Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Ev deşt ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X}}&lt;/ref&gt;

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]
Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta mîtaniyan kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn. Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>3sofnvhx8meck9uau8lutxpd37rjyd5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063287</id>
      <parentid>2063285</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T18:34:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2063287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63544" sha1="epcozp1id7qk2539mk7x2tvhm4vlovh" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=&quot;Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers&quot; |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-19 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339}}&lt;/ref&gt; Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Ev deşt ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X}}&lt;/ref&gt;

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]
Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta mîtaniyan kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn. Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye. Herêm ji rojava ji çiyayên Efrînê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat (Dêrika Hemkoyê) dirêj dibe.

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>epcozp1id7qk2539mk7x2tvhm4vlovh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063289</id>
      <parentid>2063287</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T18:40:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2063289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63826" sha1="prpsvwu1fwdidq07cs6cyg5lwk2soef" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=&quot;Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers&quot; |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-19 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339}}&lt;/ref&gt; Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Ev deşt ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X}}&lt;/ref&gt;

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]
Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta mîtaniyan kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn. Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye. Herêm ji rojava ji çiyayên Efrînê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat (Dêrika Hemkoyê) dirêj dibe. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û heya nêzîkî deverên herêma Kobanê berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma Efrînê ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ne.

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>prpsvwu1fwdidq07cs6cyg5lwk2soef</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063290</id>
      <parentid>2063289</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T18:45:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2063290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63839" sha1="5qufptsv1p5lc82r30l130ru8j6r4bn" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=&quot;Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers&quot; |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-19 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339}}&lt;/ref&gt; Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Ev deşt ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X}}&lt;/ref&gt;

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]
Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta mîtaniyan kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn. Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên Efrînê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat (Dêrika Hemkoyê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma Kobanê berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma Efrînê ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>5qufptsv1p5lc82r30l130ru8j6r4bn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063291</id>
      <parentid>2063290</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T18:49:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2063291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64157" sha1="hkywys8rbe9mmkrga5gt50ddvpc6yx6" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=&quot;Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers&quot; |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-19 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339}}&lt;/ref&gt; Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Ev deşt ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X}}&lt;/ref&gt;

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]
Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta mîtaniyan kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn. Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên Efrînê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat (Dêrika Hemkoyê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma Kobanê berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma Efrînê ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê Firat û çemê Xabûr in ku ji Bakurê Kurdistanê derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re derbasê ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî girîngî yên stratejîk in.

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>hkywys8rbe9mmkrga5gt50ddvpc6yx6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063292</id>
      <parentid>2063291</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T18:50:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2063292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64148" sha1="9s240hcc1c30kmi7c95pc8ghnq7xfm7" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=&quot;Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers&quot; |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-19 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339}}&lt;/ref&gt; Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Ev deşt ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X}}&lt;/ref&gt;

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]
Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta mîtaniyan kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn. Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên Efrînê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat (Dêrika Hemkoyê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma Kobanê berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma Efrînê ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê Firat û çemê Xabûr in ku ji Bakurê Kurdistanê derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî girîngî yên stratejîk in.

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>9s240hcc1c30kmi7c95pc8ghnq7xfm7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063295</id>
      <parentid>2063292</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T18:59:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2063295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64493" sha1="q5aiw34xhvv2e7s6dyakuituw0ame32" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=&quot;Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers&quot; |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-19 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339}}&lt;/ref&gt; Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Ev deşt ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X}}&lt;/ref&gt;

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]
Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta mîtaniyan kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn. Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên Efrînê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat (Dêrika Hemkoyê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma Kobanê berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma Efrînê ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye. Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek Deryaya Navîn e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê Firat û çemê Xabûrê ne ku ji Bakurê Kurdistanê derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî girîngî yên stratejîk in.

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>q5aiw34xhvv2e7s6dyakuituw0ame32</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063296</id>
      <parentid>2063295</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T19:20:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Rojavaya Kurdistanê */</comment>
      <origin>2063296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65267" sha1="63o5za31x0vwxa94gd8oet9q2vz41p9" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=&quot;Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers&quot; |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-19 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339}}&lt;/ref&gt; Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Ev deşt ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X}}&lt;/ref&gt;

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]
Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor &amp; Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&amp;id=I9mr6OgLjBoC&amp;pg=164&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}&lt;/ref&gt; û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta mîtaniyan kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn. Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên Efrînê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat (Dêrika Hemkoyê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma Kobanê berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma Efrînê ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt; Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek Deryaya Navîn e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê Firat û çemê Xabûrê ne ku ji Bakurê Kurdistanê derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî girîngî yên stratejîk in.

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>63o5za31x0vwxa94gd8oet9q2vz41p9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063299</id>
      <parentid>2063296</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T19:23:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Rojavaya Kurdistanê */</comment>
      <origin>2063299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65755" sha1="90b37o27oekpy1md7ybznlahkobspvo" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=&quot;Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers&quot; |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-19 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339}}&lt;/ref&gt; Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Ev deşt ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X}}&lt;/ref&gt;

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]
Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor &amp; Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&amp;id=I9mr6OgLjBoC&amp;pg=164&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}&lt;/ref&gt; û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies}}&lt;/ref&gt; Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên Efrînê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat (Dêrika Hemkoyê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma Kobanê berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma Efrînê ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt; Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek Deryaya Navîn e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê Firat û çemê Xabûrê ne ku ji Bakurê Kurdistanê derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî girîngî yên stratejîk in.

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>90b37o27oekpy1md7ybznlahkobspvo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063302</id>
      <parentid>2063299</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T19:24:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Rojavaya Kurdistanê */</comment>
      <origin>2063302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65782" sha1="d4nwqxqvipba7hf00rexhdq65rl28br" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=&quot;Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers&quot; |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-19 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339}}&lt;/ref&gt; Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Ev deşt ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X}}&lt;/ref&gt;

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]
Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor &amp; Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&amp;id=I9mr6OgLjBoC&amp;pg=164&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}&lt;/ref&gt; û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên Efrînê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat (Dêrika Hemkoyê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma Kobanê berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma Efrînê ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt; Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek Deryaya Navîn e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê Firat û çemê Xabûrê ne ku ji Bakurê Kurdistanê derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî girîngî yên stratejîk in.

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>d4nwqxqvipba7hf00rexhdq65rl28br</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063303</id>
      <parentid>2063302</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T19:25:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Rojavaya Kurdistanê */</comment>
      <origin>2063303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65857" sha1="jnbc64cj6gnpypt9b4060lu7z5ncsxx" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=&quot;Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers&quot; |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-19 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339}}&lt;/ref&gt; Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Ev deşt ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X}}&lt;/ref&gt;

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]
Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor &amp; Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&amp;id=I9mr6OgLjBoC&amp;pg=164&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}&lt;/ref&gt; û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên Efrînê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat (Dêrika Hemkoyê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt; Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji Bakurê Kurdistanê derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî girîngî yên stratejîk in.

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>jnbc64cj6gnpypt9b4060lu7z5ncsxx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063304</id>
      <parentid>2063303</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T19:32:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.)</comment>
      <origin>2063304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65845" sha1="tulu0725t9itle4ku870524dhs6z0z5" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=&quot;Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers&quot; |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-19 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339}}&lt;/ref&gt; Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Ev deşt ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X}}&lt;/ref&gt;

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]
Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor &amp; Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&amp;id=I9mr6OgLjBoC&amp;pg=164&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}&lt;/ref&gt; û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên Efrînê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat (Dêrika Hemkoyê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt; Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji Bakurê Kurdistanê derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî girîngî yên stratejîk in.

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>tulu0725t9itle4ku870524dhs6z0z5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063306</id>
      <parentid>2063304</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T19:35:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2063306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66064" sha1="p2zv8r3cwkbed0gbldfh6woh595yfb9" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=&quot;Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers&quot; |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-19 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339}}&lt;/ref&gt; Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Ev deşt ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X}}&lt;/ref&gt;

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]
Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor &amp; Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&amp;id=I9mr6OgLjBoC&amp;pg=164&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}&lt;/ref&gt; û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên Efrînê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat (Dêrika Hemkoyê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt; Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji Bakurê Kurdistanê derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî girîngî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>p2zv8r3cwkbed0gbldfh6woh595yfb9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063311</id>
      <parentid>2063306</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T19:49:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Rojavaya Kurdistanê */</comment>
      <origin>2063311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66198" sha1="awpc9rhpfua6xxw4p9j7pgoq28cwc4d" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=&quot;Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers&quot; |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-19 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339}}&lt;/ref&gt; Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Ev deşt ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X}}&lt;/ref&gt;

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]
Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor &amp; Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&amp;id=I9mr6OgLjBoC&amp;pg=164&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}&lt;/ref&gt; û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye. Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî herêmên din ên erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên Efrînê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat (Dêrika Hemkoyê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt; Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji Bakurê Kurdistanê derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî girîngî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>awpc9rhpfua6xxw4p9j7pgoq28cwc4d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063312</id>
      <parentid>2063311</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T19:51:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2063312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66223" sha1="lnnyyjwkf9jcdf93ric67ltkfegvpg8" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=&quot;Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers&quot; |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-19 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339}}&lt;/ref&gt; Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Ev deşt ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X}}&lt;/ref&gt;

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]
Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor &amp; Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&amp;id=I9mr6OgLjBoC&amp;pg=164&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}&lt;/ref&gt; û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye. Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên Efrînê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat (Dêrika Hemkoyê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt; Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji Bakurê Kurdistanê derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî girîngî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>lnnyyjwkf9jcdf93ric67ltkfegvpg8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063324</id>
      <parentid>2063312</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T20:06:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Rojavaya Kurdistanê */</comment>
      <origin>2063324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66467" sha1="86i2m81vc0zh14y639wlz3h5w7jbh3y" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=&quot;Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers&quot; |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-19 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339}}&lt;/ref&gt; Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Ev deşt ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X}}&lt;/ref&gt;

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]
Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor &amp; Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&amp;id=I9mr6OgLjBoC&amp;pg=164&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}&lt;/ref&gt; û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye. Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên Efrînê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat (Dêrika Hemkoyê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt; Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji Bakurê Kurdistanê derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî girîngî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>86i2m81vc0zh14y639wlz3h5w7jbh3y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063325</id>
      <parentid>2063324</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T20:13:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Rojavaya Kurdistanê */</comment>
      <origin>2063325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66500" sha1="mw9zblit13rynechbfbolucmgcnq62l" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=&quot;Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers&quot; |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-19 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339}}&lt;/ref&gt; Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Ev deşt ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X}}&lt;/ref&gt;

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]
Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor &amp; Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&amp;id=I9mr6OgLjBoC&amp;pg=164&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}&lt;/ref&gt; û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye. Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn|Efrînê]] dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko|Dêrika Hemkoyê]]) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt; Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî girîngî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>mw9zblit13rynechbfbolucmgcnq62l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063331</id>
      <parentid>2063325</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T20:32:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.)</comment>
      <origin>2063331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66479" sha1="ghmbz8xduotsdfb20kv1nqpqd0s0vya" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=&quot;Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers&quot; |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-19 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339}}&lt;/ref&gt; Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Ev deşt ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X}}&lt;/ref&gt;

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]
Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor &amp; Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&amp;id=I9mr6OgLjBoC&amp;pg=164&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}&lt;/ref&gt; û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye. Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt; Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî girîngî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]

Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>ghmbz8xduotsdfb20kv1nqpqd0s0vya</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063356</id>
      <parentid>2063331</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T02:07:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Dîrok */</comment>
      <origin>2063356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66861" sha1="2591old8pyolsekst5ioh2oqiw6oep6" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=&quot;Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers&quot; |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-19 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339}}&lt;/ref&gt; Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Ev deşt ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X}}&lt;/ref&gt;

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]
Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor &amp; Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&amp;id=I9mr6OgLjBoC&amp;pg=164&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}&lt;/ref&gt; û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye. Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt; Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî girîngî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
Delîlên bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha despê kiriye. Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a şikefta Şaneder a li quntara çiyayên Zagrosê (li başûrê Kurdistana îro) de hatiye dîtin ku dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne dîroka wan ji 75 hezar salên berê niha vedigere.
=== Serdema navîn ===
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]
Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>2591old8pyolsekst5ioh2oqiw6oep6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063357</id>
      <parentid>2063356</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T02:09:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pêşdîrok */</comment>
      <origin>2063357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66844" sha1="ofm83pkbs4cs1o2tlpkf5hz5vet4hc7" xml:space="preserve">{{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| wêneyê mertal      = Roj emblem.svg
| wêneyê nexşe       = Kurdish inhabited areas.svg
| nexşe sernav       = Balevbûna kurdan li Kurdistanê
| wêneyê nexşe2      = Kurdistan map - NironDarwesh.png
| nexşe mezinî2      = 
| 
}}
{{Parastin|small=yes}}

'''Kurdistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Her çiqas bakurê Torosan ji aliyê erdnîgarî ve profîleke çiyayî nîşan bide jî, di nav xwe de çend deştên bilind ên berfireh vegirtiye. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an diguhere û cihê xwe dide deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}&lt;/ref&gt; Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro desnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva &quot;Kurdistan&quot; cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}&lt;/ref&gt; Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}&lt;/ref&gt;

Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

== Peyvnasî ==

=== Formên kevn ên navê Kurdistanê ===
Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])&lt;ref&gt;N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)&lt;/ref&gt; û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê ===
Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

=== Navê Kurdistan yê selcûqiyan ===

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.&lt;ref&gt;Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran &amp; the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&amp;nbsp;41–74&lt;/ref&gt;

Peyva ''Kurdistan'' tê wateya &quot;welatê kurdan&quot; û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], &quot;Kurdistan&quot; lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn.

== Erdnîgarî ==
{{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}}
{{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center
| align     = right
| direction = vertical
| header=Erdnîgariya Kurdistanê
| image1   = Mountains of Kurdistan,.,.jpg
| caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide.
| image2   = Jezirah 0001.jpg
| caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide
| footer=
}}
Erdnîgariya Kurdistanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan?  {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}&lt;/ref&gt;

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Sîpanê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt; [[Çiyayê Tendûrekê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}&lt;/ref&gt; [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}&lt;/ref&gt; û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}&lt;/ref&gt; li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

[[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}&lt;/ref&gt; [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&amp;pg=PA138 }}&lt;/ref&gt; yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture &amp; Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}&lt;/ref&gt; Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.&lt;ref name=&quot;Gunter2011&quot; /&gt; Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]]
Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê
Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê
Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê
Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]]
&lt;/gallery&gt;

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&amp;# Abbas-&amp;# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&amp;q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&amp;pg=PA107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt; kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&amp;pg=PT150}}&lt;/ref&gt; û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.

=== Beşên Kurdistanê ===

==== Bakurê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 330
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.
}}
Bakurê Kurdistanê yek ji beşê Kurdistanê û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên asîmîlasyona [[Tirkiyê]] de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind, herêma herî çiyayî û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye. Bilindeya herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Başûrê Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}}
[[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]]
[[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]]
Başûrê Kurdistanê herêmeke xwedî deverên çiyayî û deştî ye ku di nav sinorê herêmê de gelek çiyayên bilind, deşt û geliyên kûr hene. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&amp;pg=PT195&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin destê rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]]. Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.&lt;ref name=&quot;Long2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt}}&lt;/ref&gt; Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died,       medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilata Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}}
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]
Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike. [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=&quot;Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers&quot; |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-19 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339}}&lt;/ref&gt; Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn. Ev deşt ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X}}&lt;/ref&gt;

==== Rojavaya Kurdistanê ====
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|250px|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]]
Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor &amp; Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&amp;id=I9mr6OgLjBoC&amp;pg=164&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}&lt;/ref&gt; û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye. Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-19}}&lt;/ref&gt; Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî girîngî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}
=== Pêşdîrok ===
Delîlên bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha despê kiriye. Li gorî delîlên ku li qada arkeolojîk a şikefta Şaneder a li quntara çiyayên Zagrosê (li başûrê Kurdistana îro) hatiye dîtin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.

=== Serdema navîn ===
[[Wêne:Near East ancient map.jpg|thumb|Berîzbûnê 63, Şahitî Kurdane: Korduene-Sophene]]
Kurd yek ji gelên herî kevnar yên [[Mezopotamya]]yê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji [[Med|Împeratoriya Medya]] û vir ve gelê kurd, cihekî giring di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên giring hatiye avakirin, bi êrîşên [[Helen]], [[Rom]], [[Bîzans]], [[Ereb]], [[Îran]]î û paşiyê jî [[Osmanî]] re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî giring yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.

Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.

Beriya [[Îslamiyet]]ê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan [[Zerdeşt]]î bû. Hinek ji zanayan jî mîna [[Tewfîq Wehbî]] dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya [[Rojhilata Navîn]] e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.

[[Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|225px|çep|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê)]]

Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser [[Împeratoriya Sasanî]], nivîskarên [[ereb]] wekî [[Îbn Nedim]], behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî ''Hoz'' jî dihêt nivisandin û gotin. ''Hoz'' jî di [[zimanê kurdî]] de bi manaya ''malbat'' e, û weke ''Xêzan'' jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb ji bo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye k''lan'' dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, ''Hozên'' dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakurê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. ''Hoz'' navê gelê [[Elam]]iye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava ''Hozi'' jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki ''mar'' qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsireke giring li ola Elamiyan bû.

Êrîşên ser Rojava ya [[xiristiyan]]an yên bi navê [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] li ser [[Rojhilata Navîn]], ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî [[Selehedînê Eyûbî]] hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.

Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.

[[Wêne:Kashgari map.jpg|thumb|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad (&quot;Axa Kurdan&quot;) lêkirî yê (sedsala 11em).]]
[[Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|thumb|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin]]

Bi [[peymana Qesrî şîrîn]] ya [[1639]]an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dîrokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.

Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împeratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împeratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.

Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya &quot;[[Îtihad û Tereqî]]&quot; ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.

Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar &quot;rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe&quot; bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cih digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.

== Aborî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Zimanê kurdî ==
{{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}}
{{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}}
Koda [[ISO 639-1]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye. Koda [[ISO 639-2]] ya kurdî &lt;tt&gt;KUR&lt;/tt&gt; e. Koda [[DIN 2335]] ya kurdî &lt;tt&gt;KU&lt;/tt&gt; ye.

Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên [[Ewropa]] û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.

Li gorî pirtûka [[Şerefxanê Bedlîsî]] a [[Şerefname]], [[Zimanê kurdî|zaravayên kurdî]], [[eşîret]], [[komên kurd]] ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:

* [[Kurmancî]]
* [[Soran]]
* [[Xwarîn]], [[Kelhur]], [[Feylî]], [[Lek]]
* [[Goran]]

Kurmanciya bakur ([[kurmancî]]) û kurmanciya başûr ([[soranî]]) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.

Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li [[bakurê Kurdistan]]ê dijîn. Her wiha li [[Qerejdax]]a bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna [[Anatolya Navîn|Anatolîyaya Navîn]] [[şêxbizinî]] lê dijîn. Şêxbizinî devokeke [[Xwarîn]] ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlam û Xaneqînê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
&lt;ref name=&quot;Mehmed Uzun 1992&quot;&gt;Mehmed Uzun, ''Kürt Edebiyatına Giriş'', Ithaki Publishing, r.38, 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mûrad Ciwan 1992&quot;&gt;Mûrad Ciwan, ''Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)'', Weşanên Jîna Nû, Çapa Yekemîn,
Swêd 1992&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ziya Gökalp 1992&quot;&gt;Ziya Gökalp, ''Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler'', Sosyal Yayınlar, Çapa Yekemîn, Stenbol 1992.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Emîr Hesenpûr 1992&quot;&gt;Emîr Hesenpûr, ''Nationalism and Language In Kurdistan'', Mellen Research University Press, Kanada 1992.&lt;/ref&gt;

=== Kurmancî, kurdiya bakur ===
{{Gotara bingehîn|Kurmancî}}
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Nûbihara Biçûkan by Ahmad Khani (Ehmed Xani), the earliest Kurdish–Arabic dictionary in verse, 18th century (Or. 5932, f. 9r).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek [[Nûbihara biçûkan|''Nûbihara Biçûkan'']] li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 9 ''recto''. ]]
[[Wêne:Kurdish manuscript in the British Library – start of the Edîqeya Îmanî by Ahmad Khani (Ehmed Xani), 18th century (Or. 5932, f. 14v).jpg|thumb|Rûpelên yekem ên destnivîsek ''[[Eqîdeya îmanê (pirtûk)|Edîqeya Îmanî]]'' li [[British Library]], ''Or''. 5932, ''folio'' 14 ''verso''.]]

Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.

Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li [[Ermenistan]]ê, li [[Xorasan]]ê, li nav kurdên [[Qefqasya]]yê, li Anatoliya Navîn û li [[Diyaspora]]yê yanî li ([[Ewropa]] û [[Amerîka]])yê pê tê axaftin &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;&gt;Kovara Fêrname hejmar: 4&lt;/ref&gt;

==== Rêzimana kurmancî ====
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina [[ziman]] û [[çand]]ê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.&quot;.&lt;ref&gt;Abdusamet Yigit, ''Şahmaran'', roman, Weşanên Han&lt;/ref&gt; Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hinek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.

Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya [[Başûrê Kurdistanê]] negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên [[Asyaya Navîn]] bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Yıldırım |pêşnav=Eslîxan |isbn=978-0-9575612-2-9 |sernav=Di Sedsala 20'an de Kurdistan û Sînor-I-II |weşanger=[[Weşanên Azad]] |rr=302 |cih=Stenbol |roja-weşandinê=2013 |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3615 |cihê-weşandinê=London }}&lt;/ref&gt; e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.

Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.

Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser [[dengzanî]] ([[fonolojî, [[peyvsazî]] ([[morfolojî]]) û [[hevoksazî|hevoksaziya]] ([[sîntaks]]a) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.

=== Soranî ===
{{Gotara bingehîn|Soranî}}

Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê [[kurdiya navendî]] kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.

=== Kirmanckî / zazakî ===
{{Gotara bingehîn|Zazakî}}
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.

=== Goranî / hewramî ===
{{Gotara bingehîn|Hewramî}}

{{Multiple image
| align        = right
| header       = Destnivîsara ya helbestan goranî li [[British Library]], ''Or''. 6444 (1197–1198 PH/1782–1784 [[PZ]])
| header_align = center
| width        = 120
| image1       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 11r).jpg
| caption1     = ''Or''. 6444, ''folio'' 11 ''recto''
| image2       = Kurdish manuscript in the British Library – Page of poetry in Gorani from the Gorani anthology in safina format, copied in 1197–8 AH 1782–4 CE (Or. 6444, f. 55r).jpg
| caption2     = ''Or''. 6444, ''folio'' 55 ''recto''
}}

[[Hewramî]] zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.

=== Xwarîn (kurdiya başûrî) ===
{{Gotara bingehîn|Xwarîn}}

[[Xwarîn]] ku bi çewtî jê re dibêjin [[Kelhurî]] (Kelhurî bixwe zaravayekî Xwarîn e) yek ji [[zarava]]yên [[kurdî]] ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo Xwarîn. Ji bo Xwarîn; [[Feylî]], Kirmaşanî, û [[Kelhurî]] û [[Lekî]] tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî Xwarînem di bin banê kelhurîXwarîn a [[şêxbizinî]] jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên [[bakur]]ê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li [[Anatolya Navîn]] tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji Xwarîn erîXwarîn d bi piranî li [[rojhilat]]ê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li [[Xaneqîn]] û [[Mendelî]] tê axaftin. Feqet kelhurî bi [[Kirmaşan]]ê tê naskirin.

Li Kirmaşanê, her çend zaravayên [[soranî]], [[lekî]] û [[hewramî]] hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye&lt;ref&gt;Kovara Fêrname, hejmar: 4&lt;/ref&gt;

=== Lekî ===
{{Gotara bingehîn|Lekî}}

Zaravayekî din ê [[kurdî]] jî [[lekî]] ye. Lekî li gorî axaftinê û rêziman ji beşa [[Xwarîn]] e, ji ber ku gelekî dişebihe devoka Xizilî ku li Îlamê tê axaftin. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye &lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

=== Lorî / bextiyarî ===
{{Gotara bingehîn|Lorî}}

[[Lorî]] jî wekî [[lekî]] tenê li rojhilatê Kurdistanê li [[Loristan]]ê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek [[kurd]] hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, [[Baba Tahirê Uryan|Baba Tahirê Hemedanî]] bi lorî berhemên xwe dane.&lt;ref name=&quot;Kovara Fêrname hejmar: 4&quot;/&gt;

== Dîn ==

{{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}}
{{Gotara bingehîn|Belavbûna Îslamê li Kurdistanê}}

Li Kurdistanê Ji xeynî [[misilman]]an gelek olên dinên cuda jî hene. Weka [[êzîdî]], [[zerdeşt]], [[xiristiyanî]], [[cihû]] û çend olên din jî.

Berê Îslamiyetê piraniya kurdan li ser dînê [[Zerdeşt]] bûn navê dînê Zerdeşt [[Zerdeştî|Behdîn]] e, piştî ku [[Îslam]] li Kurdistanê hate belakirin piraniya kurdan hatine misilman kirin.

== Civak ==
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; [[tirk]], [[îranî]] (fars), [[azerî]] (ecem), [[ermen]], [[ereb]], [[Tirkmen (gel)|tirkmen]] û [[asûrî]] jî li Kurdistanê welatî ne.

{| class=&quot;wikitable sortable alternate&quot;
|-
!Pêkhateya neteweyî&lt;br&gt; ya rûniştvanên Kurdistanê (1995) &lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.&lt;/ref&gt;
!% 
|-
|[[Kurd]] || 85,9%
|-
|[[Tirk]] ||5,3%
|-
|[[Ereb]] || 3,6%
|-
|[[Ecem]] || 3,1%
|-
|[[Fars]] || 2,9%
|-
|[[Asûrî]] || 2,2%
|-
|[[Ermen]] || 1,5%
|-
|[[Tirkmen]] || 1,4%
|-
|Neteweyên din || 4,1%
|-
|}

== Çand ==
{{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Ala ==
{{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}}
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]]

Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di [[1920]]'a de ji alî [[Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî]] ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90&amp;nbsp;cm bibe, firehî jî 60&amp;nbsp;cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjînê'' nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kevnên Kurdan de çevenga ''vejînê'' ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.

'''Ramana rengan ji eve:'''
* ''Sor'': xwîna canemergên Kurdistanê ye eva hatiye rêjtin.
* ''Spî'': [[azadî|azadiya]] li Kurdistanê
* ''Kesk'': [[sirûşt]]a Kurdistanê

== Sirûda netewî ==
Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e.

'''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
{{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}}
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}}

== Galerî ==

=== Galeriya xelk û bajaran ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê)
Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê)
Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]
Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd)
Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye.
&lt;/gallery&gt;

=== Galeriya wêneyan ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]])
Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]])
Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]])
Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]]
Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman
Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]]
Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]]
&lt;/gallery&gt;
== Binêre ==
* [[Rûerdên bajarên kurdistanî]]
* [[Çemên Kurdistanê]]
* [[Çiyayên Kurdistanê]]
* [[Listeya bajarên Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}}
{{Wîkîferheng|Kurdistan}}
* [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Çiyayên Kurdistanê}}
{{Çemên Kurdistanê}}
{{Golên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asyaya Rojava]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêmên çandî]]
[[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Kurdistan| ]]</text>
      <sha1>ofm83pkbs4cs1o2tlpkf5hz5vet4hc7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şivan Qadirî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7390</id>
    <revision>
      <id>2063502</id>
      <parentid>1717342</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T07:53:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2063502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1328" sha1="nm5x18312y5ms10ga1vki2xw2hup2a7" xml:space="preserve">'''Şivan Qadirî''' [http://www.pjak.com/default.asp?p=youth_so] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110526165919/http://www.pjak.com/default.asp?p=youth_so |date=2011-05-26 }} (anjî Seyid Kemal Esferem) xebatkareke siyasiya [[Kurd]] li bajarê [[Mehabad]]ê bû ku ji aliya hêzên [[Komara Îslamiya Îran]]ê hat kuştin û termê wî li bajarê bi [[Jeep]] hat gerandin.

Piştî kuştina wî ta çend heftan li bajarên [[rojhilata Kurdistanê]] ji aliya xelkê wê xwepîşandan hat lidar xistin.

== Girêdanên derve ==
* [https://web.archive.org/web/20051219064156/http://web.amnesty.org/wire/October2005/Iran Amnesty International]
* [https://web.archive.org/web/20060125133319/http://www.state.gov/g/drl/rls/56548.htm US State Department Iran: Voices Struggling To Be Heard, 3.11.2005 )]
* [http://www.bbc.co.uk/persian/iran/story/2005/07/050717_sm-jb-mahabad.shtml بی‌بی‌سی]
* [http://www.mihan.net/88/mihan-88-29.htm مقاله وبسایت میهن (با عکس‌های جسد شوانه قادری)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061011130132/http://www.mihan.net/88/mihan-88-29.htm |date=2006-10-11 }}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn sedsala 20an]]
[[Kategorî:Kurd]]
[[Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]]
[[Kategorî:Mirin 2005]]</text>
      <sha1>nm5x18312y5ms10ga1vki2xw2hup2a7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lîsteya nivîskaran</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7755</id>
    <revision>
      <id>2063511</id>
      <parentid>1358597</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T08:30:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VikiAzad</username>
        <id>99135</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="246" sha1="p1bsd3vqyu43gfl9b34eoz8qebldgwe" xml:space="preserve">* [[Lîsteya nivîskarên kurd]]
* [[Lîsteya nivîskarên îranî]]
* [[Lîsteya nivîskarên îngilîz]]
* [[Lîsteya nivîskarên rûs]]
* [[Lîsteya nivîskarên korêyî]]
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-şitil}}
[[Kategorî:Nivîskar]]</text>
      <sha1>p1bsd3vqyu43gfl9b34eoz8qebldgwe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063514</id>
      <parentid>2063511</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T08:39:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VikiAzad</username>
        <id>99135</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="282" sha1="r9bzpxlbl62hsme6uuqo681ecbbh64w" xml:space="preserve">== Lîsteyên li gorî neteweyê ==
* [[Lîsteya nivîskarên kurd]]
* [[Lîsteya nivîskarên îranî]]
* [[Lîsteya nivîskarên îngilîz]]
* [[Lîsteya nivîskarên rûs]]
* [[Lîsteya nivîskarên korêyî]]
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-şitil}}
[[Kategorî:Nivîskar]]</text>
      <sha1>r9bzpxlbl62hsme6uuqo681ecbbh64w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063515</id>
      <parentid>2063514</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T08:52:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="321" sha1="26mo735zyuc4ywqscezged43jng3fjq" xml:space="preserve">== Lîsteyên li gorî neteweyê ==
* [[Lîsteya nivîskarên kurd]]
* [[Lîsteya nivîskarên îranî]]
* [[Lîsteya nivîskarên îngilîz]]
* [[Lîsteya nivîskarên rûs]]
* [[Lîsteya nivîskarên korêyî]]

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-şitil}}

[[Kategorî:Lîsteyên nivîskaran]]
[[Kategorî:Nivîskar]]</text>
      <sha1>26mo735zyuc4ywqscezged43jng3fjq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ebûbekîr Çelebî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8034</id>
    <revision>
      <id>2063330</id>
      <parentid>1815752</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T20:28:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/tagger.js|T:]] +{{[[Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane2|Agahîdank mirov/wîkîdane2]]}}</comment>
      <origin>2063330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="961" sha1="n75ibl5c9866uf0242c4uvht7xq3do7" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
{{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}}
'''Ebubekîr Çelebî''' serokê [[Enstîtuya Zimanê Kurdî ya Amedê]] ye.

Çelebî di sala 1960î de li gundê [[Kosa]], yê navçeya [[Çelîkhan]]a [[Semsûr]]ê hatiye dinê. Dibistana seretayî li gundê xwe ya navîn û lîse jî li [[Meletî|Meletiyê]] xwendiye. Piştî wê çûye [[Enqere]]yê li [[Zanîngeha Gazî]], fakûlteya Perwerdehiyê, beşa Werzîşî qedandiye. Heta 2004an li bajarên cihê cihê ên Tirkiyeyê mamostetî kiriye. Di sala 1991ê de bi damezrandina [[Eğitim-Sen]]ê xebat kiriye. Gelek salan li Egîtîm-Senê, di Komîsyona Perwerdiyê de li ser perwerdehiya zimanê zikmakî xebat kiriye. Di sala 1998-99 de jî Serokatiya Egitim-Sena Amedê kiriye û 2004 de ji mamostatiyê malnişîn bûye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1960]]
[[Kategorî:Kesên ji Semsûrê]]
[[Kategorî:Mamoste]]</text>
      <sha1>n75ibl5c9866uf0242c4uvht7xq3do7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063344</id>
      <parentid>2063330</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T21:32:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir.)</comment>
      <origin>2063344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="961" sha1="gea86hju5gbykx5auit2n1cartzyx5n" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Ebubekîr Çelebî''' serokê [[Enstîtuya Zimanê Kurdî ya Amedê]] ye.

Çelebî di sala 1960î de li gundê [[Kosa]], yê navçeya [[Çelîkhan]]a [[Semsûr]]ê hatiye dinê. Dibistana seretayî li gundê xwe ya navîn û lîse jî li [[Meletî|Meletiyê]] xwendiye. Piştî wê çûye [[Enqere]]yê li [[Zanîngeha Gazî]], fakûlteya Perwerdehiyê, beşa Werzîşî qedandiye. Heta 2004an li bajarên cihê cihê ên Tirkiyeyê mamostetî kiriye. Di sala 1991ê de bi damezrandina [[Eğitim-Sen]]ê xebat kiriye. Gelek salan li Egîtîm-Senê, di Komîsyona Perwerdiyê de li ser perwerdehiya zimanê zikmakî xebat kiriye. Di sala 1998-99 de jî Serokatiya Egitim-Sena Amedê kiriye û 2004 de ji mamostatiyê malnişîn bûye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1960]]
[[Kategorî:Kesên ji Semsûrê]]
[[Kategorî:Mamoste]]</text>
      <sha1>gea86hju5gbykx5auit2n1cartzyx5n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zimanên îranî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8046</id>
    <revision>
      <id>2063210</id>
      <parentid>1740582</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:19:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdanparez</username>
        <id>137209</id>
      </contributor>
      <comment>/* Zimanên îranî yên rojava */</comment>
      <origin>2063210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6107" sha1="gg3jhmycjxqgbcfggn9lyw8j9hyq0zw" xml:space="preserve">{{Bikaranîna dîroka rms}}
{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}
{{Agahîdank ziman
| nav                = Zimanên Îranî
| navê xwemalî       = Zimanên Arî
| renga malbat       = Hind û Ewropî
| dewlet             = {{Ala|Îran}}&lt;br&gt;{{Ala|Kurdistan}}&lt;br&gt;{{Ala|Efxanistan}}&lt;br&gt;{{Ala|Pakistan}}&lt;br&gt;{{Ala|Îraq}}&lt;br&gt;{{Ala|Sûrî}}&lt;br&gt;{{Ala|Rojava}}&lt;br&gt;{{Ala|Ermenistan}}&lt;br&gt;{{Ala|Azerbaycan}}&lt;br&gt;{{Ala|Başûrê Alanistanê}}&lt;br&gt;{{Ala|Gurcistan}}&lt;br&gt;{{Ala|Rûsya}}&lt;br&gt;{{Ala|Tirkmenistan}}&lt;br&gt;{{Ala|Ûzbekistan}}&lt;br&gt;{{Ala|Tacîkistan}}&lt;br&gt;{{Ala|Hindistan}}&lt;br&gt;{{Ala|Qazaxistan}}&lt;br&gt;{{Ala|Çîn}}&lt;br&gt;
| herêm              = [[Êranax]] (Ariyanem)&lt;br&gt; [[Anatolya]]
| nexşe              = Map-IranianLanguages.png
| firehiya nexşe     = 
| binnexşe           = 
| zimanê zikmakî     = 
| malbat1            = [[Hind û Ewropî|Zimanên hind û ewropî]]
| malbat2            = [[Zimanên hind û îranî]]
| zarava             = Rojavayî &lt;br/&gt; Rojhilatî
| nivîs              = 
| netewe             = {{Ala|Îran}} &lt;br/&gt; {{Ala|Efxanistan}} &lt;br/&gt; {{Ala|Tacîkistan}} &lt;br/&gt; {{Ala|Başûrê Alanistanê}} &lt;br/&gt;{{Ala|Îraq}}
| kêmnetewe          = {{Ala|Ermenistan}} &lt;br/&gt; {{Ala|Rûsya}}
| ajans              = 
| iso1               = ira
| iso2               = 
| iso3               = 
}}
'''Zimanên îranî''' şaxeke ji [[malbata zimanên hind û ewropî]] ye ku tê texmînkirin li tevahiya cîhanê ji aliyê 200 milyon kesan ve tê axaftin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.routledge.com/The-Iranian-Languages/Windfuhr/p/book/9780415622356 |sernav=The Iranian Languages |malper=Routledge &amp; CRC Press |roja-gihiştinê=2024-05-27 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di nav vê komê de zimanên wekê [[zimanê kurdî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê peşto|peştoyî]] û [[Zimanî tacîkî|zimanê tacîkî]] hene.

== Cihêkirin bi erdnigarî ==
Mirov dikare zimanên îranî têxe du cihan: yê rojhilat û yê rojava; her yek ji wan jî cardin têxe du cihan: yê bakur û yê başûr.

=== Cihêtiya dengan di zimanên îranî yên rojava û zaraveyên kurdî ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Îranî a Kevn !! Partî !! Goranî !! Zazakî !! Talî !! Semnanî !! Zaraveyên Hezarî!!Zaraveyên Navend!! Beluçî !! Kurmancî !! Farisî
|-
| *ś/ź|| s/z|| s/z|| s/z|| s/z|| s/z|| s/z|| s/z|| s/z|| s/z|| s/z|| h/d
|-
| *č|| -ž-|| -ž-|| -ž-|| -ǰ-|| -ž-|| ǰ.ž|| -ǰ-|| ǰ.ž.z|| -č-|| -ž-|| -z-
|-
| *ǰ|| ž|| ž|| ž (y-)|| ǰ|| ž|| ǰ.ž|| ǰ (z-)|| ǰ.ž.z|| ǰ|| -ž-|| z
|-
| *thr|| hr|| (ya)r|| (h)r|| (hī)r|| (h)*r|| (h)r|| r|| r|| s|| s|| s
|-
| *d|| b|| b|| b|| b|| b|| b|| b|| b|| b(?)|| d|| d
|}

=== Zimanên îranî yên rojhilat ===
'''Bakûr'''

# [[Zimanê avestayî|Avestayî]] (''mirî ye''; wateya olî heye)
# [[Xwarizmî]] (''mirî ye'')
# [[Baktrî]] (''mirî ye'')
# [[Sogdî]] (''mirî ye''; Zaraveyên wê: Xiristiyan, Budî, [[Mana]]) --&gt; [[Yagnobî]] (li [[Tacikistan]])
# Sikitî (''mirî ye''), [[Sarmatî]] (''mirî ye''), [[Alanî]],
# [[Osetî]] (Zaraveyên wê: Îron, Dîgoron)

'''Başûr'''

# Muncî, Sanglexî, Îşkaşmî, Zebakî, Sarikolî, Şugnî, Ruşanî, Yazgulamî, Waxî, Yidga, Wanecî
# [[Sakî]] (''mirî ye''; Zaraveyên wê: Xotî û Tumşuqî )
# [[Peşto]]

=== Zimanên îranî yên rojava ===

'''Bakur'''
{{Main|Zimanên îranî yên bakur-rojava}}
[[Zimanê pehlewî yê eşkanî|Partî]] (''mirî ye'')
# Urmûrî, Paraçî
# Darî ya Zerdeştan (ne Darî ya Efxanistanê ye)
# [[Kurdî]]: [[hewramî]], [[kurmancî]], [[kelhûrî]], [[lekî]], [[soranî]]
# [[Başkurdî]]
# [[Zazaki]] ,
# [[Semnanî]], [[sengeserî]]
# [[Gîlekî]], [[mazenderanî]], [[şehmîrzadî]]
# [[Belûçî]]
# [[Zimanê talişî|Talişî]], [[herzanî]]
'''Başûr'''

# [[Farsiya kevn|Farisiya kevn]] (''mirî ye'')
# [[Pehlewî|Farisiya pehlevî]]
# [[Zimanê farisî|Farisî]] (zarave: zimanê nivîsê [[darî]], [[Tacîkistan|tacîkî]], [[hazaragî]])
# [[Lorî]], [[bextiyarî]]
# [[Zimanê tatî|Tatî]] bi tatiya cihûdan
# Fars, larî ([[laristanî]]), [[başkardî]]

== Cihêkirina dîrokî û erdnigarî ==
[[Wêne:Genetic division of Iranic languages.png|thumb|350px|dabeşkirina genetîkî ya zimanên îranî]]

=== Zimanên îranî yên nû ===
Yên ku Îro tên axaftin:

'''Bakûrê Rojhilat'''
* [[Osetî]] li [[Qefqasya]]
* [[Yagnobî]] ([[Tacikistan]])

'''Başûrê Rojhilat'''
* [[Peşto]] ([[Efxanistan]], [[Pakistan]])
* [[Zimanên Pamîr]]: Şugnî, Oroşorî, Bartangî, Roşanî, Sarikolî, Yazgulamî; Zengleçî, Îşkaşmî, Waxî; Muncî, Yidga; Wanecî ([[Tacîkistan]])

'''Bakûrê Rojava'''
* [[Zimanê kurdî]] bi zaraveyên:
** [[Kurmancî]] ([[Tirkiye]], [[Iraq]], [[Sûrî]], [[Îran]], kevnekomarên Yekîtiya Sovyetê)
** [[Soranî]] ([[Iraq]], [[Îran]])
** [[Hewramî]], [[Bacelanî]], [[Şebekî]], Sarlî (Iraq û Îran)
** [[Dimilî]] (Tirkiye)
** [[Kelhûrî]] (Îran û Iraq)
** [[Lekî]] (Îran, Tirkiye)

'''Başûrê Rojava'''
* [[Farisî]], an [[Tacîkî]] ([[Efxanistan]], [[Îran]], [[Tacîkistan]])
** Zimanê nivîsînê yê Farisî: [[Darî]]
* [[Zimanê tatî|Tatî]]
* [[Lorî]]

=== Zimanên îranî yên nîvkevn ===
* [[Partî]]
* [[Pehlewî]]
* [[Sogdî]]
* [[Xwarizmî]]
* [[Baktrî]]
* [[Sakî]]
* [[Osetî]])

=== Zimanên îranî yên kevn ===
Zimanên îranî yên kevn ji 5000 hate 1000 (b.z.) hatin axaftin.
* [[Farsiya kevn|Farisiya kevn]]
* [[Avestî]]
* [[Zimanê medî|Medî]]

Di lêkolînên nû yên [[Nicholas Sims-Williams]] ji [[Zanîngeha Londonê]] hat dîtin ku [[Avestî]] zimanê herî kevn e.

Yên din ji wî peyda bûne.

== Tabloya peyvên zimanên îranî ==
{{Tabloya peyvên zimanên îranî}}

== Çavkanî ==
* Kümmel, Martin Joachim. &quot;[https://ia601207.us.archive.org/15/items/dokumen.tips_areal-developments-in-the-history-of-iranic-west-vs-east/dokumen.tips_areal-developments-in-the-history-of-iranic-west-vs-east.pdf Areal developments in the history of Iranic: West vs. East].&quot; BOOK OF ABSTRACTS.
{{Çavkanî}}

{{Zimanên îranî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Zimanên hind û ewropî]]
[[Kategorî:Zimanên îranî| ]]</text>
      <sha1>gg3jhmycjxqgbcfggn9lyw8j9hyq0zw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063262</id>
      <parentid>2063210</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T16:32:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.)</comment>
      <origin>2063262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6119" sha1="s39r6d8pbfvtin9rgl5cdso5sbndt8f" xml:space="preserve">{{Bikaranîna dîroka rms}}
{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}
{{Agahîdank ziman
| nav                = Zimanên Îranî
| navê xwemalî       = Zimanên Arî
| renga malbat       = Hind û Ewropî
| dewlet             = {{Ala|Îran}}&lt;br&gt;{{Ala|Kurdistan}}&lt;br&gt;{{Ala|Efxanistan}}&lt;br&gt;{{Ala|Pakistan}}&lt;br&gt;{{Ala|Îraq}}&lt;br&gt;{{Ala|Sûrî}}&lt;br&gt;{{Ala|Rojava}}&lt;br&gt;{{Ala|Ermenistan}}&lt;br&gt;{{Ala|Azerbaycan}}&lt;br&gt;{{Ala|Başûrê Alanistanê}}&lt;br&gt;{{Ala|Gurcistan}}&lt;br&gt;{{Ala|Rûsya}}&lt;br&gt;{{Ala|Tirkmenistan}}&lt;br&gt;{{Ala|Ûzbekistan}}&lt;br&gt;{{Ala|Tacîkistan}}&lt;br&gt;{{Ala|Hindistan}}&lt;br&gt;{{Ala|Qazaxistan}}&lt;br&gt;{{Ala|Çîn}}&lt;br&gt;
| herêm              = [[Êranax]] (Ariyanem)&lt;br&gt; [[Anatolya]]
| nexşe              = Map-IranianLanguages.png
| firehiya nexşe     = 
| binnexşe           = 
| zimanê zikmakî     = 
| malbat1            = [[Hind û Ewropî|Zimanên hind û ewropî]]
| malbat2            = [[Zimanên hind û îranî]]
| zarava             = Rojavayî &lt;br/&gt; Rojhilatî
| nivîs              = 
| netewe             = {{Ala|Îran}} &lt;br/&gt; {{Ala|Efxanistan}} &lt;br/&gt; {{Ala|Tacîkistan}} &lt;br/&gt; {{Ala|Başûrê Alanistanê}} &lt;br/&gt;{{Ala|Îraq}}
| kêmnetewe          = {{Ala|Ermenistan}} &lt;br/&gt; {{Ala|Rûsya}}
| ajans              = 
| iso1               = ira
| iso2               = 
| iso3               = 
}}
'''Zimanên îranî''' şaxeke ji [[malbata zimanên hind û ewropî]] ye ku tê texmînkirin li tevahiya cîhanê ji aliyê 200 milyon kesan ve tê axaftin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.routledge.com/The-Iranian-Languages/Windfuhr/p/book/9780415622356 |sernav=The Iranian Languages |malper=Routledge &amp; CRC Press |roja-gihiştinê=2024-05-27 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di nav vê komê de zimanên wekê [[zimanê kurdî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê peşto|peştoyî]] û [[Zimanî tacîkî|zimanê tacîkî]] hene.

== Cihêkirin bi erdnigarî ==
Mirov dikare zimanên îranî têxe du cihan: yê rojhilat û yê rojava; her yek ji wan jî cardin têxe du cihan: yê bakur û yê başûr.

=== Cihêtiya dengan di zimanên îranî yên rojava û zaraveyên kurdî ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Îranî a Kevn !! Partî !! Goranî !! Zazakî !! Talî !! Semnanî !! Zaraveyên Hezarî!!Zaraveyên Navend!! Beluçî !! Kurmancî !! Farisî
|-
| *ś/ź|| s/z|| s/z|| s/z|| s/z|| s/z|| s/z|| s/z|| s/z|| s/z|| s/z|| h/d
|-
| *č|| -ž-|| -ž-|| -ž-|| -ǰ-|| -ž-|| ǰ.ž|| -ǰ-|| ǰ.ž.z|| -č-|| -ž-|| -z-
|-
| *ǰ|| ž|| ž|| ž (y-)|| ǰ|| ž|| ǰ.ž|| ǰ (z-)|| ǰ.ž.z|| ǰ|| -ž-|| z
|-
| *thr|| hr|| (ya)r|| (h)r|| (hī)r|| (h)*r|| (h)r|| r|| r|| s|| s|| s
|-
| *d|| b|| b|| b|| b|| b|| b|| b|| b|| b(?)|| d|| d
|}

=== Zimanên îranî yên rojhilat ===
'''Bakûr'''

# [[Zimanê avestayî|Avestayî]] (''mirî ye''; wateya olî heye)
# [[Xwarizmî]] (''mirî ye'')
# [[Baktrî]] (''mirî ye'')
# [[Sogdî]] (''mirî ye''; Zaraveyên wê: Xiristiyan, Budî, [[Mana]]) --&gt; [[Yagnobî]] (li [[Tacikistan]])
# Sikitî (''mirî ye''), [[Sarmatî]] (''mirî ye''), [[Alanî]],
# [[Osetî]] (Zaraveyên wê: Îron, Dîgoron)

'''Başûr'''

# Muncî, Sanglexî, Îşkaşmî, Zebakî, Sarikolî, Şugnî, Ruşanî, Yazgulamî, Waxî, Yidga, Wanecî
# [[Sakî]] (''mirî ye''; Zaraveyên wê: Xotî û Tumşuqî )
# [[Peşto]]

=== Zimanên îranî yên rojava ===

'''Bakur'''
{{Gotara bingehîn|Zimanên îranî yên bakur-rojava}}
[[Zimanê pehlewî yê eşkanî|Partî]] (''mirî ye'')
# Urmûrî, Paraçî
# Darî ya Zerdeştan (ne Darî ya Efxanistanê ye)
# [[Kurdî]]: [[hewramî]], [[kurmancî]], [[kelhûrî]], [[lekî]], [[soranî]]
# [[Başkurdî]]
# [[Zazaki]] ,
# [[Semnanî]], [[sengeserî]]
# [[Gîlekî]], [[mazenderanî]], [[şehmîrzadî]]
# [[Belûçî]]
# [[Zimanê talişî|Talişî]], [[herzanî]]
'''Başûr'''

# [[Farsiya kevn|Farisiya kevn]] (''mirî ye'')
# [[Pehlewî|Farisiya pehlevî]]
# [[Zimanê farisî|Farisî]] (zarave: zimanê nivîsê [[darî]], [[Tacîkistan|tacîkî]], [[hazaragî]])
# [[Lorî]], [[bextiyarî]]
# [[Zimanê tatî|Tatî]] bi tatiya cihûdan
# Fars, larî ([[laristanî]]), [[başkardî]]

== Cihêkirina dîrokî û erdnigarî ==
[[Wêne:Genetic division of Iranic languages.png|thumb|350px|dabeşkirina genetîkî ya zimanên îranî]]

=== Zimanên îranî yên nû ===
Yên ku Îro tên axaftin:

'''Bakûrê Rojhilat'''
* [[Osetî]] li [[Qefqasya]]
* [[Yagnobî]] ([[Tacikistan]])

'''Başûrê Rojhilat'''
* [[Peşto]] ([[Efxanistan]], [[Pakistan]])
* [[Zimanên Pamîr]]: Şugnî, Oroşorî, Bartangî, Roşanî, Sarikolî, Yazgulamî; Zengleçî, Îşkaşmî, Waxî; Muncî, Yidga; Wanecî ([[Tacîkistan]])

'''Bakûrê Rojava'''
* [[Zimanê kurdî]] bi zaraveyên:
** [[Kurmancî]] ([[Tirkiye]], [[Iraq]], [[Sûrî]], [[Îran]], kevnekomarên Yekîtiya Sovyetê)
** [[Soranî]] ([[Iraq]], [[Îran]])
** [[Hewramî]], [[Bacelanî]], [[Şebekî]], Sarlî (Iraq û Îran)
** [[Dimilî]] (Tirkiye)
** [[Kelhûrî]] (Îran û Iraq)
** [[Lekî]] (Îran, Tirkiye)

'''Başûrê Rojava'''
* [[Farisî]], an [[Tacîkî]] ([[Efxanistan]], [[Îran]], [[Tacîkistan]])
** Zimanê nivîsînê yê Farisî: [[Darî]]
* [[Zimanê tatî|Tatî]]
* [[Lorî]]

=== Zimanên îranî yên nîvkevn ===
* [[Partî]]
* [[Pehlewî]]
* [[Sogdî]]
* [[Xwarizmî]]
* [[Baktrî]]
* [[Sakî]]
* [[Osetî]])

=== Zimanên îranî yên kevn ===
Zimanên îranî yên kevn ji 5000 hate 1000 (b.z.) hatin axaftin.
* [[Farsiya kevn|Farisiya kevn]]
* [[Avestî]]
* [[Zimanê medî|Medî]]

Di lêkolînên nû yên [[Nicholas Sims-Williams]] ji [[Zanîngeha Londonê]] hat dîtin ku [[Avestî]] zimanê herî kevn e.

Yên din ji wî peyda bûne.

== Tabloya peyvên zimanên îranî ==
{{Tabloya peyvên zimanên îranî}}

== Çavkanî ==
* Kümmel, Martin Joachim. &quot;[https://ia601207.us.archive.org/15/items/dokumen.tips_areal-developments-in-the-history-of-iranic-west-vs-east/dokumen.tips_areal-developments-in-the-history-of-iranic-west-vs-east.pdf Areal developments in the history of Iranic: West vs. East].&quot; BOOK OF ABSTRACTS.
{{Çavkanî}}

{{Zimanên îranî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Zimanên hind û ewropî]]
[[Kategorî:Zimanên îranî| ]]</text>
      <sha1>s39r6d8pbfvtin9rgl5cdso5sbndt8f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Omer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8052</id>
    <revision>
      <id>2063096</id>
      <parentid>2032665</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:34:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6830" sha1="8jv5kztdg9abaj3i5pwgza5p4ue1q4s" xml:space="preserve">{{Wergerîne|ar|bijartî=1|beş=1}}
{{Agahîdank mirov
| nav                = Omer bin Xetab
| navê_rastî         = أبو حفص عمر بن الخطاب العدوي القرشي
| zimanê_navê_rastî  = ar
| bernav             = {{Lîsteyapehn|
* Omer el-Farûq&lt;br/&gt;(''Başî û nebaşiyê ji navhev dertîne'')
* Dadmend}}
| wêne               = Rashidun Caliphs Umar ibn Al-Khattāb - عُمر بن الخطّاب ثاني الخلفاء الراشدين.svg
| sernavê_wêne       = Navê Omer bi erebi
| roja_jidayikbûnê   = 591
| cihê_jidayikbûnê   = [[Mekke]] {{Ala|Erebistana Siyûdî}}
| roja_mirinê        = 644 (53 Salî)
| cihê_mirinê        = [[Medîne]], Erebistana Siyûdî
| dîn                = [[Îslam]]
| hevwelatî          = [[Dewleta îslam]]
| hevjîn             = Zeynep bint Maz'ûn
| zarok              = 8 Law 4 keç
| netewe             = [[Ereb]]
| bav                = Xetab bin Nufeyl
| dê                 = Hanteme bint Hîşam
| meqam              = Xelîfeyê Îslamê yê 2'emîn Serdem 634-644
| dewr               = Serdem 634-644
}}
'''Omer''', '''Emer''', '''Omerê bin Xetab''' ({{bi-ar|عمر ابن الخطاب|''Umar ibn Khattab''}}) di navbera salên 634-644'an de duyem xelîfeyê ayîna [[Îslam]]ê ye. Di 591ê de li [[Meke]]yê hatiye dinê û di 644'an de hatiye kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.unitedamericanmuslim.org/hzomer.php |roja-gihiştinê=2015-01-04 |roja-arşîvê=2015-04-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150428115003/http://www.unitedamericanmuslim.org/hzomer.php |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Kurtnasî ==

Navê bavê wî Xetabê kurê Nufêl, navê diya wî Hanteme bû û ji êla Qureyşiyan bûn.

Duyem [[Xelîfe]]ye ola [[Îslam]]ê ye ([[634]]-[[644]]). Piştî [[Ebûbekir]] ew dibe Xelîfe û nav oldarên Îslamên da wek Xelîfeye herî bidad tê nasîn.

Cara yekem di dema wî da walî û qadî ji hev cûda tê ve guhêztin. Salnameya [[Hîcrî]] wek salnameyek fermî tê pejirandin.

Dîsa dema wî da di pêvajokî kurt de welatên mîna [[Îraq]], [[Îran]], [[Kurdistan]], [[Xorasan]], [[Sûrî]], [[Filistîn]] û [[Misir]] [[Misilman]]tiyê dipejirîne û dikeve bin ala Îslamê.

== Bûyîna Omer ibn Xetab ==

Omer 13 sal di pey cenga Fîl, li [[Meke]]yê hatiye dinyayê. Bi angorî gotina wî, ew çar sal di pey cenga Fîcar a mezin ji dayîka xwe bûye. (1)

Bavê wî Xetabê kurê Nufeyl e, neseba wî di Ke'b de digihîje Pêxember, ji qebîla [[Qureyş]], ji mala Edî ye. Diya wî keça birayê Ebû Cehl (an jî keça apê wî) [[Henteme]] ye. (2)

Dîrok ji dema beriya mislimantiya wî pirr behsê nakin. Lê di piçûktiya xwe de ji keriyê bavê xwe re şivanî kiriye, dû re jî dest bi tîcaretê kiriye. Bi piranî bi tev karwanên ku diçûn [[Sûrî|Suriyê]] re hevaltî dikir. (3)

Di [[Nezantî|dewra cahiliyeyê]] de yek ji eşrefên Mekeyê bû û sefareta dewleta Mekeyê jî di dest wî de bû. Dema cengekî di navbera wan û hinekên din de çêba, Omer balyozê di navbera her du terefa bû; Omer çi raporê bida mekiyan bi angorî wê raporê hereket dikirin. Ger pirsgirêkekî di navbera du heb qebîleyên Mekeyê de derketa, Omer di vê pirsgirêkê de rolekî mezin dilîst û gotin û biryara wî, di vê pirsgirêkê de dihat qebûlkirin. (4)

Omer, xwedî mîzacekî sert û girêdayê bi baweriyên kevn va bû. Di destpêka Îslamê de, wî jî li hember mislimanan cephe girtibû. Wisan li urf û edetên xwe xwedî derdiket ku ji herkesî pirtir wî dixwest ji Îslamê re astengiyê derxe. Heta rojekî [[şûr]]ê xwe girt û çu ku Muhemmed bikuje. Lewra bi angorî wî; [[Muhemmed]] pêxember dînê bav û kalê wan înkar dikir û tu hurmetekî Wî ji [[put]]ên wan re tunebû. Di civînekî de mekeyiyan biryara kuştina Muhemmed dan, Omer jî di nava wê biryarê da bû. Ji hemiyan Omer şûrê xwe girt û bi rê ket ku biçe ji boy kuştina Muhemmed. Lê çuyîna wi, bû sedemê [[Îslam|mislimantiya]] wî.

== Mislimantiya wî ==

Omer di şeş saliya rîsaletê de bûbû [[misilman]], dema ku ew bû misilman hejmara misilmanan bi qasî heftê-heyştê kesî hebû. (5)

Bi angorî ku [[Teberî]] ji [[Ebdullah bin Ebas]] riwayet dike, yê yekem ku misilmantîya xwe bi eşkerayî ji her kesî re îlan kiriye, Omer e. (6)

Omer beşdarî hemî cenga (wekî [[Bedir]], [[Uhûd]], [[Xendek]], [[Xeyber]]) bû. Di hinekan de jî serleşkerî kiriye.

Bi hilbijartina Ebû Bekr ku bû xelîfe, Omer roleka pirr mezin lîst.

Piştî wefatkirina Ebû Bekr, Omer di sala 634'an de bû xelîfe. Xelîfeyê duyemin.

== Hinek nûzayiyên di dewra Omer de ==

* Dezgeha dîwanî hate saz kirin û qeydê leşkeran û meaş û hatiniyên wan ên cengê hatin nivîsandin.
* Heya Omer erk qazîtiyê di dest parêzgar de bû. Lê Omer dezgehek dadwerxane serbixwe saz kir û ji serê dezgehê rê qazî ve guhêztin kir. Omer rêwerz dida qaziyan da ku di bîryarên xwe de ji zagona Îslamê dernekevin. Dadwerxane raste rast girêdayê bi Xîlafetê ve bû. Bi vê dezgehayê, wekheviya hemî hemwelatiyan zêdetir kete rewacê.
* Di alîkariya bêçaran da ferqa navbera Misilman û ne Misilmanan rakir, hemwelatiyên bêçar ji kîjan dînî ba jî, ji dewleta Îslamê alîkariyê distendin.
* Girîngiyek pir mezin da ser perwerdêhi. Di hemî herêmên ve girtin kir de mizgeft û pê ve girêdayî xwendegeh avakir. Ji bo xwendegehan ferzende ve guhêztin kir û meaşek zêde da wan, da ku gelê perwerdehiya bikin, kesek nezan nemîne. Wek tê gotin ku di dema Hz. Omer de çar hezar [[mizgeft]] hatine avakirin (7)
* Rojmêr di dema Omer de hate pêk anîn. Omer hicreta Pêxember bingeh girt û di karên dewletê de rojmêr bikar anîn.
* Ta heyama Omer de, perên biyaniyan di rayîcê da bûn, li alî Îraq û Îranê [[dîrhem]]ên Farisan, li alî Sûriyê û Misirê jî [[dînar]]ên [[Bîzans]]a dihat bikar anîn. Her çiqas [[Xalid bin Welîd]] di sala 15 hicrî de, li herêma Taberiyeyê dînarê Îslamî çê kirî bûn jî ewqas di rewacê de nebû. Omer di sala 17 hicrî de perê Îslamê kir rayîcê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}}
* Hinek bajerên nû hatin avakirin wek [[Fûstat]], [[Kufe]] û [[Besra]].
* Omer guhartina kizwet dikir û di nava gel de digeriya. Her wiha halên gel baştir fêhm dikir û pirsgirêkên wan çareser dikir.
* Ji fermanberên xwe re gelek bi rêzkarî bû.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Sehabe}}
{{Eşere Mubeşere}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 591]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 584]]
[[Kategorî:Kesayetên Şahnameyê]]
[[Kategorî:Kesên ji Mekeyê]]
[[Kategorî:Kesên kuştî]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 7an]]
[[Kategorî:Mirin 644]]
[[Kategorî:Pevçûn]]
[[Kategorî:Şehîdên misilman]]
[[Kategorî:Xelîfe]]</text>
      <sha1>8jv5kztdg9abaj3i5pwgza5p4ue1q4s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Seîdê Nûrsî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8065</id>
    <revision>
      <id>2063194</id>
      <parentid>2055096</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T14:38:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2063194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21138" sha1="stw0l67trwgsrkr4w6aeojuboljxb0i" xml:space="preserve">{{Wergerîne|ckb|ziman2=|bijartî=1}}
{{Agahîdank mirov
| nav                = Seîdê Nûrsî
| bernav             = {{Lîsteyapehn|
* Bedîuzeman
* Seîdê Kurdî}}
| sernavê_wêne       = Seîdê Nursî
| roja_jidayikbûnê   = {{Dîrok|12|adar|1878}}
| cihê_jidayikbûnê   = Gundê [[Nûrs]], [[Hîzan]] - [[Bedlîs]]
| bav                = Mîrze
| dê                 = Nûrê
| roja_mirinê        = {{Dîrok|23|adar|1960}}, (82 Salî)
| cihê_mirinê        = [[Riha]] ([[Tirkiye]])
| hevwelatî          = {{Ala|Kurdistan}}
| netewe             = [[Kurd]]
| serdem             = Sedsala 19an û 20an
| destûrname         = Şêx Muhemmedê Celalî
| bandorbar          = [[Muhemmed]], [[Ebdulqadirê Geylanî]], [[Xezalî]], [[Farabî]], [[Ehmedê Xanî]], [[Şêx Esadê Erbîlî]]
| bandorker          = [[Muhemmed Seîd Remezan el-Bûtî]], [[Xelîl Xeyalî]]
| pîşe               = [[Fîlozof]], [[Alim]], [[Nivîskar]]
}}
'''Bedîuzzeman Seîd Nûrsî''', yan ''' Bedîuzzeman Seîdê Kurdî'''&lt;ref name=&quot;amouda.com&quot;&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.amouda.com/bedi-uzzeman.htm |tarîxa-gihiştinê=2014-12-09 |tarîxa-arşîvê=2016-04-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160409120348/http://amouda.com/bedi-uzzeman.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; (jdb. 1878&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.koprudergisi.com/index.asp?Bolum=EskiSayilar&amp;Goster=Yazi&amp;YaziNo=502 |tarîxa-gihiştinê=2010-07-30 |tarîxa-arşîvê=2011-07-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110713164932/http://www.koprudergisi.com/index.asp?Bolum=EskiSayilar&amp;Goster=Yazi&amp;YaziNo=502 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; li [[Nors]]/[[Nûrs]], [[Xîzan]] − m. {{Mirin|23|adar|1960}} li [[Riha]]) [[fîlozof]] û nivîskarekî [[kurd]] yê [[Îslam]]ê ye. Muellifê [[Risaleyê Nûr|Kulliyata Risaleyên Nûr]] e.

Jê re ''Bedîuzzeman''&lt;ref name=&quot;amouda.com&quot; /&gt; (&quot;Di dema wî de kes asayê wî tune&quot;) tê gotin. Di dîroka Îslamê de çar kes xwediyê vê şerefa mezin bûne.
Digel leqeba ''Bedîuzzeman'', tê zanîn ku navên ''Seîdê Nûrsî, Seîdê Kurdî, Mela Seîd, Mela Seîdê Meşhûr'' jî bi kar anîne.

== Jiyana Bedîuzzeman Seîdê Kurdî ==
[[Wêne:سەعید نوورسی 1.jpg|thumb|Seîdê Nûrsî û birayê wî Şêx Ebdulrehman. Çavkanî: Arşîva dîjîtal û orîjînal a Navenda Zhîn.]]
Bedîuzzeman Seîdê Kurdî, di sala 1878an de (navbera 5 kanûna paşîn - 12 adar) li bajarê [[Bedlîs]]ê, navçeya [[Xîzan]]ê, li gundê [[Nûrs]]ê ji dayik bûye. Bavê wî sofî Mîrze, dêya wî jî Nûre xanim bû&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=http://www.nuradilan.com |url=http://www.nuradilan.com/derheq-secereya-ustad-da-hun-dikarin-zanyariye-bidin |tarîxa-gihiştinê=2013-08-19 |tarîxa-arşîvê=2016-03-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304130642/http://www.nuradilan.com/derheq-secereya-ustad-da-hun-dikarin-zanyariye-bidin |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;. Tehsîla pêşîn û navîn li welêt diqedîne. Di xortaniya xwe de xebatên welatperweriyê dike. Beşdarî [[Şerê cîhanî yê yekem]] dibe. Li Rûsyayê, du salan dîl dimîne û paşê vedigere welêt. Di tevgera welatperweriyê de xebata xwe domand. Paşê, dev ji van xebatan berda û bi temamî xwe da rêya dînî. Di vê xebatê de dijayetiya rejîmê kişand. Li gelek deran heps û sirgûnî kişand. Li [[Riha]]yê di 23 adara sala 1960 de çû ser heqiya xwe.

Di kitêba xwe ya [[Munazerat]]ê de, Bedîuzzeman gotiye &quot;Mirin roja newroza me ye&quot;. Pirr balkêş e ku du roj piştî [[Newroz]]ê û hem di sibeha şeveke [[Leylet-ul Qedr]]ê de wefat kiriye.

=== Perwerdehî ===

Bedîuzzeman Seîd Nûrsî di sala [[1878]]an de li [[Nûrs]]ê gundekî [[Xîzan]]ê navçeya [[Bidlîs]]ê ji dayik bû. Perwerdahiya pêşîn ji [[Mela Ebdullah]] girt. [[Îcazet]]a xwe li [[Bazîd]]ê li Medresa [[Şêx Muhemmedê Celalî]] stand. Navê [[Bedîuzzeman]] (بَديعُ الزَّمان ''Badî' az-zamân'') lê hat danîn ji ber ku di zanîna Îslamî de pir pêşveçuyî bû, di nav civata Îslamnasan de cîhek zaf mezin digirt. Di sala 1894an de li kitêbxaneya Bidlîsê du sal xwendina xwe berdewam kir û di Ulema Îslamî de bû xwedî navekî giran. Ji wir çû Wanê. 10 sal li Wanê ma. Xebatên xwe li wir berdewam kir.

Di hengama ku li bajarê Wanê ma, di qonaxa waliyê Wanê de kitêbên hemdem û yên li ser zanistên fenî dîtin û bi balkêşî ew zanistên hanê di demeke kurt de bidest xistin. Di jiyana xwe ya li bajarê Wanê de kitêbek li ser [[matematîk]]ê jî nivîsandiye, lê mixabin ew kitêb di agirekî de şewitiye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}}

Li qonaxa walî di rojnameyekê de vê nûçeyê dibîne: &quot;yan divê em hemû Quranan ji nav misilmanan hilînin yan jî misilmanan ji [[Quran]]ê sar bikin. Jiholêrakirina hemû Quranan bêîmkan e lê divê em bi awayekî misilmanan ji Quranê sar bikin. Yan na heta ku Quran di destê wan de be em bi ti awayî nikarin li wan hikim bikin.&quot; Li ser vê nûçeya hanê Xîreta Bedîuzzeman Seîdê Kurdî ya dînî difûre û wiha dibêje &quot;Ez'ê nîşanî hemû cîhanê bidim ku Quran xwedî ronahiyekê ye ku ne vedimire û ne jî dikare bê vemirandin!&quot;

Li ser vê yekê berê xwe dide paytextê osmanî Stembolê û li wê derê di xaneya Şekercî de odeyekê kirê dike û li ser deriyê wê odê lewheyeke balkêş darde dike: &quot;ji hemû pirsan re bersiv heye, lê ji ti kesî pirs nayên kirin&quot;. Li ser vê daxuyaniya balkêş bi sedan kes ji ehlê ilm û zanistê berê xwe didin xana şekirciyan û pirsên xwe yên herî zor jê dikin. Ew jî bi alikariya Xwedayê Zane bê dudilî û xeletî bersivê li hemûyan vedigere. Li ser vê yekê navê wî di nav cîhana zanayên paytext de jî pêl bi pêl belav dibe û navdar dibe. Dema ku [[rektor]]ê [[zanîngeha el-Ezher]]ê ji bo serîdanekê hatiye Stembolê, alimên wê derê jê lawa dikin ku bi Bedîuzzeman Seîdê Kurdî re têkeve nîqaşê. Ew alimê han jî ji bo ku asta zanistiya wî bipîve, pirseke wiha jê dike: &quot;Gelo nerîna te derbarê Ewropa û Osmaniyan çi ye?&quot; Bedîuzzeman bersivê lê vedigerîne: &quot;Ewropa bi dewleteke îslamî avis e û dê rojekê ji dayîk bibe. Osmanî jî bi dewleteke ewropî avis e û dê rojekê ji dayîk bibe!&quot; Li ser vê bersivê rektorê el-Ezherê wiha dibêje: &quot;Ez jî di heman nerînê de bûm, lê tenê Bedîuzzeman dikare bi vê kurtayê bilêv bike. Naxwe bi vî xortî re kes nikare têkeve nîqaşê û zora wî bibe!{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}}

=== Zanîngeha Zehra ===

Xewna wî ya herî girîng ew bû ku li Wanê zanîngeheke Îslamî bi navê ''[[Medreseya Zehra]]'' were avakirin.

Ev daxwaza xwe ragihand padişahê Osmanî. Guh nedan gotinên wî û ew berê avêtin timarxanê, paşê ji wir girtin avêtin girtîxanê. Piştî serbestberdana wî li Stembolê di &quot;xîtaba li Hurriye&quot; de ji gel re got ku &quot;Meşrûtiye&quot; ne tiştekî dijî Îslamê ye. Ew axaftin di rojnamên wê demê de hat weşandin.

Di sala 1910an de zivirî welêt û hat Wanê. Li bajarên Kurdistan geriya, çû [[Mûş]], Bidlîs, [[Çolemêrg]], [[Amed]] û Rihayê. Li wan deran di nivîs û axaftinên xwe yên bi navê ''[[Munazerat]]'' de bi serokê eşîrên kurdan re li ser buyerên demê peyivî. Di sala pey wî de çû [[Şam]]ê û di mizgefta [[emewî]] de xutbek li ser kêşeyên
siyasî, aborî û civatî yên civata Îslamê da. Ew xutbe paşê bi navê ''[[Xutbeya Şamê]]'' hat çapkirin.

Ji Şamê hat Stembolê û tev li gerra [[Siltan Reşad]] li welatên rojhilatê bû. Li [[Skopiye]]yê tev li hîmavitina Zanîngehê bû. Dema ji ber [[Şerê Balkanê]] ew proje hat sekinandin, bi hikûmeta osmanî da pejirandin, ku ew texsîsata Zanîngeha Skopiyê li ''Medresa Zehra'' were guhêztin. Paşê hat Wanê. Hîmê Zanîngeha Zehra di sala 1913an de li kêleka behra Wanê, li [[Artemît]]ê hat avitin. Lê ji ber destpêkirina Şerê Cîhanî yê yekem avakirin rawest.

Di vê navberê de pêwendiyên xwe bi kurdên li Stembolê re çêdikir serî dida qehwexaneyên ku kurd lê rûdiniştin û di ber xwe dida ku wan hişyar bike û yekîtiya navxweyî çêbike da ku bi saya vê yekîtiyê hem namûsa kurdayetiyê û hem jî ya alema îslamê rizgar bike.

Ji bo nimûne maqaleyeke xwe de Bedîuzzeman Seîdê Kurdî nexweşî û çareseriya nexweşiyên kurda û qenciyên wan weha rêz dike.

:« Ey gelî kurdan! Îttifaqê de quwwet, îttihadê de heyat, di biratiyê de se'adet heye. Kabika Îttihadê û şirîta muhebbetê qewî bigrin da we ji belayê xelas ke. Qenc guhê xwe bidinê, ezê tiştekî ji we re bibêjim: Hûn bizanin ku sê cewherên me hene, hifza xwe ji me dixwazin. Yek [[îslamiyet]] e, ku hezar xûna şehîdan buhayê wê dane. Ê duduwan [[însaniyet]], ku lazim e em nezera xelqê de, bi xizmeta 'eqlî, ciwanmêranî û însaniyeta xwe nîşanî dinê bidin. Ê sisêyan, [[milliyeta]] me ye, ku meziyet da me, ê berê ku bi qenciya xwe saxin, em bi karê xwe, bi hifza milliyeta xwe, ruhê wan qebra wan de şad bikin.

:Piştî wê, sê dujminê me hene, me xerab dikin. Yek [[feqîrtî]] ye, çil hezar hemmalê [[Stembol]]ê delîla wê ye. Ê duduwan [[cehalet]] û [[bêxwendinî]] ku hezar ji me da yek &quot;qezete-rojname&quot; nikarin bixwînin delîla wê ye. Ê sisêyan [[dujminî]] û [[îxtilaf]] e, ku ew 'edawet quweta me wunda dike, me jî musteheqî terbiyê dike û hukumet jî ji bêînsafiya xwe zulm li me dikir. ku we ev seh kir, bizanin çara me ew e, ku em sê şûrê elmas bi destên xwe bigrin, ta ku em hersê cewherên xwe ji destên xwe nekin! Hersê dujminê xwe ser xwe rakin. Û şûrê ewil [[merîfet]] û xwendin e. Ê duduwan [[îtifaq]] û [[muhebet]]a millî ye. Ê sisêyan însanê şuxla xwe bi nefsa xwe bike û mîna sefîlan ji qudreta xelkê hêvî neke û pişta xwe nedê. Wesiyeta paşê: xwandin, xwandin, xwandin û destêhevgirtin, destêhevgirtin, destêhevgirtin. »
[[Wêne:Bediuzzaman after Russian camp.png|çep|thumb|'''Bedîuzzeman''' li Almanya 1918, piştî ji girtigehâ Rûsya revîya]]

=== Dema Şerê Cîhanî ===

Seîd Nûrsî bi şagirtên xwe ji bo parastina welat dijî Rûsya ket şer. Xebata xweya nivîsandinê di şer de jî neda rawestandin û Îşarat-ul I'caz qedand. Ji telebeyên wî [[Hemzeyê Muksê]] di nivîseke ser jiyana Mela Seîd de wiha behsa Işarat ul-I'caz dike:
:« Heta niha tefsîreke di wî menhecî da telîf bûyî mewcûd nîne û hetta ez dikarim bibêjim ku, ji bilî mehsûlê qeriheyê xwe malê ewqaf derc nekiriye. Îsbat dike ku Kelamê Qedîm bi nezmtî mu'ciz, bi mefhûmtî heqq û heqîqet e û bi funûnê musbete temamen muwafiq û rehnuma ye. Beriya ku hezretê Ustad vê tefsîrê telîf bike ez di helqeya tedrîsa wî da bûm. Kelamê Qedîm hildida destê xwe û bi kurdî teqrîr dikir, hêç li kitêb û tefsîrê nedinihêrrî. Ji hevalên me efendiyekî bi namê Mela Hebîb bi kurdî not digirt. Ze'f dewam nekir herba 'umûmî destpê kir. Bedîuzzeman Seîd Efendî gava muharebeyê da di cebheya herbê da wek me'xez tenê malikê wan notan bû, lê elyewm ew kitaba ku me li Metbe'eya Ewqaf bi teb'a wê ra iştixal kir, telîf kiriye. » &lt;ref&gt;[http://kurdinur.blogspot.com/2011/01/tarixceya-heyata-bediuzzeman.html http://kurdinur.blogspot.com]&lt;/ref&gt;

Di şer de pir kes ji xwendevanên wî şehîd ketin. Ew jî ji aliyê rûsan hat girtin. Di şoreşa Rûsyayê de tevlihevî li Rûsya çêbû û ev jî ji bo rvîna wî bû sedem. Ji Kostroma derbasî Petersburgê, ji wir jî Warşovayê û di dawiyê de Viyanayê bû. Bi alîkariya Hikûmeta Alman derbasî Stembolê bû. Dema osmanî di Şerê Cîhanî yekem de binketin û brîtanî ketin Stembolê Seîdê Nursî berhemekî xwe bi navê 'Xutuwatî Sîtte' dijî dagirkeriya brîtanî weşand. Desthilatdarê brîtanî dan ragihandin ku mirî an jînde wî bigrin û bînin.

=== Serhildana Anatolyayê ===

Dema serhildana Anatoliyayê dijî dagirkeran destpêkir [[Şêx-ul Îslam]] dijî wan fetwa derxist. Seîd Nursî jî dijî wê fetwayê fetwak wederxist û da ragihandin ku serhildana '[[Quwa-î Milliye]]' cîhad e û kesên dijî desthilatdaran şer bikin mucahîd in. Herwiha li aliyê [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]] dijî desthilatdaran mucadele kir.
Ev ji aliyê Mustefa Kemal û hevalên wî hat dîtin û wan xwast ku Bedîuzzeman were [[Enqere]]yê.

=== Dema Enqereyê ===

Bedîuzzeman di 25ê çiriya paşîn a sala 1922an de bi merasîmeka fermî hat meclîsa Enqereyê. Li Meclîsa Enqereyê bi piraniya dengan berdewamkirina avakirina Zanîngeha Zehra li Wanê da pejirandin. Lê dema raghiand endamên meclîsê ku bila ev nimêj bikin û girîngiya nimçjkirinê ji gel re bibêjin ew û meclîs ji hev qetiyan. Di dawiyê de ew têgihîşt ku daxwaza îslamnexwazan pêkhatiye.

=== Dema Nefiyê ===

Di serhildana [[Şêx Seîd]] de di sala 1925an de ew jî hat girtin û li [[Burdur]]ê hat nefîkirin. Di destpêka sala 1926an de ew anîn gundekî piçûkê [[Sparta]]yê, [[Barla]]. Piraniya berhema xwe a herî mezim, [[Risaleyê Nûr|Risaleyên Nûr]] li vir nivîsand û da weşandin. Ji ber ku hikûmetê dixwast ew li ber çavên wan be, Bedîuzzeman anîn nava Spartayê. Li vir polîs ew û 120 şagirtên wî girtin û birin girtîxaneya [[Eskişehir]]ê. Biryara dadgehê ew bû ku wê Bedîuzzeman 11 di girtîgehê de binmîne û pişt re nefî [[Kastamonu]] be. Di sala 1943an de careka din hat girtin. De'we hemû li ser [[Risaleyê Nûr]] lê dihat kirin. Ew ji wir şandin [[Denizli]]yê li wir heta 1944an ma. Piştî berdana wî dîsa serbest nema û ew şandin [[Emirdağ]]ê navçeya [[Afyon]]ê.

Li wir li hemberê bîna hikûmetê bicîh kirin. Nedihîştin biçe mizgeftê jî. Dewletê pê nikari bû, ewî karê xwe yê ronakkirina cîwanan li her derê berdewam kir. Sê caran hewl dan xwe ku wî bi jehrê bikujin.

Bi saya serê pêşveçûna gerdişên teknîk êdî nivîsên wî li her derê dikarî bûn werin belavkirin. Ev di çavên hikûmeta [[CHP]]ê de bibû qîtek. Lewma cardin hate girtin û 20 meh heps jê re hat dayinç Lê dadgeheka din ev biryar ji holê rakir û ew serbest ma. Paşê biryerk din ji Enqerê hat û li Afyonê hat rawestandin. Di dawiya sala 1949an de car din hîştin ku were Emirdağê.

=== Dema Partiya Demokrat ===

Di dema [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] de jî ji bo sedema [[Qanûna şepqe|şepqe]] hat dadkirin, pişt re ji bo kitêba wî a ''[[Rêbera Ciwanan]]''. Piştî dadkirinê li Stembolê sê mehan li wir ma û zivirî Ispartayê.

Di sala dawiya jiyana xwe de çû [[Riha]]yê. Pir nexweş li ber mirinê bû. Lê hikûmetê ew li [[Kurdistan]]ê nedixwast, jê re ferman derxistin da ku biçe Ispartayê. Li Rihaye 23ê adarê di sala 1960 gihîşt rihmeta xwedê. Piştî [[Alparslan Türkeş]] generalek nijadperest bi zordariyê hikûmet kir destê xwe laşê Bedîuzzeman dizîn û bi balafireke leşkerî revandin birin. Heta niha kes nizane li ku ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}}

== Nîşe ==
Seîd Nûrsî di sala [[1909]]an de xwestiye [[rojname]]yek kurdî derxîne.

== Çend Gotinên Wî ==
''&quot;Ku em kurd in, dibe ku bêne xapandin. Lê em tu kesî naxapînin. Em ji bo jiyaneke bêrûmet tenezulî derewan nakin.&quot;''
&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.rizgari.com/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=19462 |tarîxa-gihiştinê=2009-07-05 |tarîxa-arşîvê=2010-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100219203411/http://rizgari.com/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=19462 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.risalehaber.com/news_detail.php?id=58608&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.risaleakademi.com/arastirma-projeleri/mektup-hatra-ve-belgeler/313-bediuezzamann-gazete-mueracaat{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2024 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.risaleakademi.com/images/Risale/img_0148%20-%20kopya.jpg |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2013-06-30 |archive-date=2014-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140109100841/http://www.risaleakademi.com/images/Risale/img_0148%20-%20kopya.jpg |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Wesata wî li Kurdan ==

Şîretên [[Seîdê Nûrsî]] li gelê [[kurd]]an kiriye. Seîdê Nûrsî ji weke [[Ehmedê Xanî]] ji bo Yekitiya kurdan xebat kiriye, Wî jî xwestiye kurd bi hev re yekiti çêbikin di qisedanekî xwe de waha gotiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.nudempress.com/haber/bediuzzaman-said-i-nursnin-kurt-halkina-nasihati-795.html |tarîxa-gihiştinê=2015-11-11 |tarîxa-arşîvê=2016-08-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160821192335/http://www.nudempress.com/haber/bediuzzaman-said-i-nursnin-kurt-halkina-nasihati-795.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://m.risalehaber.com/said-nursi-kurtlere-2-tavsiyeyi-3-kere-tekrarladi-213526h.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2023-03-10 |tarîxa-arşîvê=2023-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230310213957/https://m.risalehaber.com/said-nursi-kurtlere-2-tavsiyeyi-3-kere-tekrarladi-213526h.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

'''Ey Gelê Kurd''' !

''Dî ttîfaqê de quwwet, di îttihadê de heyat, di biratiyê de se'adet, di hikûmetê de selamet heye. Kabika Îttihadê û sirîta muhebbetê qewî bigrin da we ji belayê xelas bike.''

''Qenc guhê xwe bidinê, ez ê tiştekî ji we re bibêjim:
Hûn bizanin ku sê cewherên me hene, hifzê ji me dixwazin.&lt;br/&gt;
▪'''Yê yekemîn''': [[Îslam]]iyet e, ku bi hezaran xûna şehîdan buhayê wê dane.''

▪'''Yê duduwan''': [[Mirov|Însaniyet]], ku gerek e em nezera xelqê de bi xizmeta 'eqlî, ciwanmêranî û însanîyetîya xwe nîsanî dunyayê bidin.

▪'''Yê sisiyan''': [[Kurd|Mîlîyeta me]] ye, ku mezîyetê da me; ê berê ku bi qencîya xwe sax in , em bi karê xwe bi hifza mîllîyeta xwe, ruhê wan qebra wan de sad bikin.

Piştî wê, sê dujminê me hene, me xerab dikin.
'''Yek feqîrî ye'''. Çil hezar hemmalê [[Stenbol|Stembolê]] delîlê wê ye.

'''Yê duduwan''': Cehalet û bêxwendinî ye ku hezar ji nav me kes hene nikarin [[rojname]]yek bixwînin ev delîla wê ye.

'''Yê sisiyan''': Dijmintayî û îxtîlaf e ku ev 'edawet quweta me wunda dike, me jî musteheqî terbîyê dike û hukumet jî, ji bêînsafîya xwe zulm li me dike.

Ku we ew seh kir, bizanin çara me ew e, ku em sê şûrê elmas bi destên xwe bigrin, ta ku em hersê cewherên xwe ji destên xwe nekin! Hersê dijminê xwe ser xwe rakin.

&lt;br/&gt;▪'''Şûrê pêşhîn''': M'rîfet û Xwendin e.
&lt;br/&gt;▪'''Yê duduwan''': Îtîfaq û Muhebeta mîlî ye.
&lt;br/&gt;▪'''Yê sisiyan''': Însanê şuxla xwe bi nefsa xwe bike û mîna sefîlan ji qudreta xelkê hêvî neke û pişta xwe nedê.

Wesîyeta paşê:

&quot;Xwendin&quot;, &quot;xwendin&quot;, &quot;xwendin&quot; û bi destêhevgirtin, bi destêhevgirtin, bi destêhevgirtin.

== Berhemên wî ==
* ''[[Risaleyê Nûr]]''

Kitêbên Seîdê Kurdî yên bi kurdî ew in:

=== Weşanên Nûbihar ===
* ''Rîsaleya Biratiyê''
* ''Peyivên Biçûk''
* ''Peyiva Bîst û Sêyemîn''
* ''Vateyê Qijkekî'' (Kirmanckî/Zazakî)
* ''Munazerat'' (Digel Metnê tirkî)

=== Weşanên Zehra ===
;Kitêbên piçûk:
* ''Xutbeya Şamê''
* ''Munazerat''
* ''Mûcizeyên Qur'anê''
* ''Mûcizeyên Ehmedî''
* ''Dîwana Herba Urfî''
* ''Rîsaleya Munacatê''
* ''Rîsaleyên Îxlasê''
* ''Rîsaleyên Remezan û Îqtisad û Şukrê''
* ''Rîsaleya Mîrac û Şeqqa Qemerê''
* ''Rîsaleya Nexweşan''

;Kitêbên mezin:
* ''Dersên Civakî''
* ''Mesnewiya Nûriye''
* ''Mektûbat''

=== Weşanên Envar ===
* ''Peyvên Biçûk''

=== Weşanên RNK ===
* ''Peyvên Biçûk - Peyva Bîst û Sêyemîn - Mektûba Bîstemîn''

=== Weşanên Weqfa Xizmet (Hizmet Vakfı) ===
* ''Rîsaleya Siruştê''
* ''Kelîmeya Bîst û Sisêyan''
* ''Rîsaleya Uxuwwetê''
* ''Şehadetnameya du Dibistanên Musîbetê Yan Jî Dîwana Herba Urfî û Seîdê Kurdî''
* ''Rîsaleya Nexweşan''
* ''Rêbera Ciwanan''

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Said Nursi}}
* [http://www.mizgin.net/Jiyana_Bediuzzeman.asp Gotara der barê Seîdê Kurdî de Mizgîn.net]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}
* [http://www.felsefevan.com/index.php?option=pek_content&amp;task=view&amp;id=729&amp;Itemid=26 Bediuzeman çawa bû Bediuzeman?]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}
* [[Şîreta Seîdê Nûrsî li Kurdan]]

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Alimên kurd]]
[[Kategorî:Fîlozofên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1878]]
[[Kategorî:Kesên ji Xîzanê]]
[[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Mirin 1960]]
[[Kategorî:Mirovê olê]]
[[Kategorî:Misilman]]
[[Kategorî:Neqşîbendî]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Rexnegirên ateîzmê]]
[[Kategorî:Seîdê Nûrsî| ]]
[[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]]
[[Kategorî:Zanayên îslamê]]
[[Kategorî:Zanyarên îslamê]]</text>
      <sha1>stw0l67trwgsrkr4w6aeojuboljxb0i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063206</id>
      <parentid>2063194</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:12:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan</comment>
      <origin>2063206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21148" sha1="py191enbboo8sx9pjep5iivng2i9t71" xml:space="preserve">{{Wergerîne|ckb|ziman2=|bijartî=1}}
{{Agahîdank mirov
| nav                = Seîdê Nûrsî
| bernav             = {{Lîsteyapehn|
* Bedîuzeman
* Seîdê Kurdî}}
| sernavê_wêne       = Seîdê Nursî
| roja_jidayikbûnê   = {{Dîrok|12|adar|1878}}
| cihê_jidayikbûnê   = Gundê [[Nûrs]], [[Hîzan]] - [[Bedlîs]]
| bav                = Mîrze
| dê                 = Nûrê
| roja_mirinê        = {{Dîrok|23|adar|1960}}, (82 Salî)
| cihê_mirinê        = [[Riha]] ([[Tirkiye]])
| hevwelatî          = {{Ala|Kurdistan}}
| netewe             = [[Kurd]]
| serdem             = Sedsala 19an û 20an
| destûrname         = Şêx Muhemmedê Celalî
| bandorbar          = [[Muhemmed]], [[Ebdulqadirê Geylanî]], [[Xezalî]], [[Farabî]], [[Ehmedê Xanî]], [[Şêx Esadê Erbîlî]]
| bandorker          = [[Muhemmed Seîd Remezan el-Bûtî]], [[Xelîl Xeyalî]]
| pîşe               = [[Fîlozof]], [[Alim]], [[Nivîskar]]
}}
'''Bedîuzzeman Seîd Nûrsî''', yan ''' Bedîuzzeman Seîdê Kurdî'''&lt;ref name=&quot;amouda.com&quot;&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.amouda.com/bedi-uzzeman.htm |tarîxa-gihiştinê=2014-12-09 |tarîxa-arşîvê=2016-04-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160409120348/http://amouda.com/bedi-uzzeman.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; (jdb. 1878&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.koprudergisi.com/index.asp?Bolum=EskiSayilar&amp;Goster=Yazi&amp;YaziNo=502 |tarîxa-gihiştinê=2010-07-30 |tarîxa-arşîvê=2011-07-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110713164932/http://www.koprudergisi.com/index.asp?Bolum=EskiSayilar&amp;Goster=Yazi&amp;YaziNo=502 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; li [[Nors]]/[[Nûrs]], [[Xîzan]] − m. {{Mirin|23|adar|1960}} li [[Riha]]) [[fîlozof]] û nivîskarekî [[kurd]] yê [[Îslam]]ê ye. Muellifê [[Risaleyê Nûr|Kulliyata Risaleyên Nûr]] e.

Jê re ''Bedîuzzeman''&lt;ref name=&quot;amouda.com&quot; /&gt; (&quot;Di dema wî de kes asayê wî tune&quot;) tê gotin. Di dîroka Îslamê de çar kes xwediyê vê şerefa mezin bûne.
Digel leqeba ''Bedîuzzeman'', tê zanîn ku navên ''Seîdê Nûrsî, Seîdê Kurdî, Mela Seîd, Mela Seîdê Meşhûr'' jî bi kar anîne.

== Jiyana Bedîuzzeman Seîdê Kurdî ==
[[Wêne:سەعید نوورسی 1.jpg|thumb|Seîdê Nûrsî û birayê wî Şêx Ebdulrehman. Çavkanî: Arşîva dîjîtal û orîjînal a Navenda Zhîn.]]
Bedîuzzeman Seîdê Kurdî, di sala 1878an de (navbera 5 kanûna paşîn - 12 adar) li bajarê [[Bedlîs]]ê, navçeya [[Xîzan]]ê, li gundê [[Nûrs]]ê ji dayik bûye. Bavê wî sofî Mîrze, dêya wî jî Nûre xanim bû&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=http://www.nuradilan.com |url=http://www.nuradilan.com/derheq-secereya-ustad-da-hun-dikarin-zanyariye-bidin |tarîxa-gihiştinê=2013-08-19 |tarîxa-arşîvê=2016-03-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304130642/http://www.nuradilan.com/derheq-secereya-ustad-da-hun-dikarin-zanyariye-bidin |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;. Tehsîla pêşîn û navîn li welêt diqedîne. Di xortaniya xwe de xebatên welatperweriyê dike. Beşdarî [[Şerê cîhanî yê yekem]] dibe. Li Rûsyayê, du salan dîl dimîne û paşê vedigere welêt. Di tevgera welatperweriyê de xebata xwe domand. Paşê, dev ji van xebatan berda û bi temamî xwe da rêya dînî. Di vê xebatê de dijayetiya rejîmê kişand. Li gelek deran heps û sirgûnî kişand. Li [[Riha]]yê di 23 adara sala 1960 de çû ser heqiya xwe.

Di kitêba xwe ya [[Munazerat]]ê de, Bedîuzzeman gotiye &quot;Mirin roja newroza me ye&quot;. Pirr balkêş e ku du roj piştî [[Newroz]]ê û hem di sibeha şeveke [[Leylet-ul Qedr]]ê de wefat kiriye.

=== Perwerdehî ===

Bedîuzzeman Seîd Nûrsî di sala [[1878]]an de li [[Nûrs]]ê gundekî [[Xîzan]]ê navçeya [[Bidlîs]]ê ji dayik bû. Perwerdahiya pêşîn ji [[Mela Ebdullah]] girt. [[Îcazet]]a xwe li [[Bazîd]]ê li Medresa [[Şêx Muhemmedê Celalî]] stand. Navê [[Bedîuzzeman]] (بَديعُ الزَّمان ''Badî' az-zamân'') lê hat danîn ji ber ku di zanîna Îslamî de pir pêşveçuyî bû, di nav civata Îslamnasan de cîhek zaf mezin digirt. Di sala 1894an de li kitêbxaneya Bidlîsê du sal xwendina xwe berdewam kir û di Ulema Îslamî de bû xwedî navekî giran. Ji wir çû Wanê. 10 sal li Wanê ma. Xebatên xwe li wir berdewam kir.

Di hengama ku li bajarê Wanê ma, di qonaxa waliyê Wanê de kitêbên hemdem û yên li ser zanistên fenî dîtin û bi balkêşî ew zanistên hanê di demeke kurt de bidest xistin. Di jiyana xwe ya li bajarê Wanê de kitêbek li ser [[matematîk]]ê jî nivîsandiye, lê mixabin ew kitêb di agirekî de şewitiye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}}

Li qonaxa walî di rojnameyekê de vê nûçeyê dibîne: &quot;yan divê em hemû Quranan ji nav misilmanan hilînin yan jî misilmanan ji [[Quran]]ê sar bikin. Jiholêrakirina hemû Quranan bêîmkan e lê divê em bi awayekî misilmanan ji Quranê sar bikin. Yan na heta ku Quran di destê wan de be em bi ti awayî nikarin li wan hikim bikin.&quot; Li ser vê nûçeya hanê Xîreta Bedîuzzeman Seîdê Kurdî ya dînî difûre û wiha dibêje &quot;Ez'ê nîşanî hemû cîhanê bidim ku Quran xwedî ronahiyekê ye ku ne vedimire û ne jî dikare bê vemirandin!&quot;

Li ser vê yekê berê xwe dide paytextê osmanî Stembolê û li wê derê di xaneya Şekercî de odeyekê kirê dike û li ser deriyê wê odê lewheyeke balkêş darde dike: &quot;ji hemû pirsan re bersiv heye, lê ji ti kesî pirs nayên kirin&quot;. Li ser vê daxuyaniya balkêş bi sedan kes ji ehlê ilm û zanistê berê xwe didin xana şekirciyan û pirsên xwe yên herî zor jê dikin. Ew jî bi alikariya Xwedayê Zane bê dudilî û xeletî bersivê li hemûyan vedigere. Li ser vê yekê navê wî di nav cîhana zanayên paytext de jî pêl bi pêl belav dibe û navdar dibe. Dema ku [[rektor]]ê [[zanîngeha el-Ezher]]ê ji bo serîdanekê hatiye Stembolê, alimên wê derê jê lawa dikin ku bi Bedîuzzeman Seîdê Kurdî re têkeve nîqaşê. Ew alimê han jî ji bo ku asta zanistiya wî bipîve, pirseke wiha jê dike: &quot;Gelo nerîna te derbarê Ewropa û Osmaniyan çi ye?&quot; Bedîuzzeman bersivê lê vedigerîne: &quot;Ewropa bi dewleteke îslamî avis e û dê rojekê ji dayîk bibe. Osmanî jî bi dewleteke ewropî avis e û dê rojekê ji dayîk bibe!&quot; Li ser vê bersivê rektorê el-Ezherê wiha dibêje: &quot;Ez jî di heman nerînê de bûm, lê tenê Bedîuzzeman dikare bi vê kurtayê bilêv bike. Naxwe bi vî xortî re kes nikare têkeve nîqaşê û zora wî bibe!{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}}

=== Zanîngeha Zehra ===

Xewna wî ya herî girîng ew bû ku li Wanê zanîngeheke Îslamî bi navê ''[[Medreseya Zehra]]'' were avakirin.

Ev daxwaza xwe ragihand padişahê Osmanî. Guh nedan gotinên wî û ew berê avêtin timarxanê, paşê ji wir girtin avêtin girtîxanê. Piştî serbestberdana wî li Stembolê di &quot;xîtaba li Hurriye&quot; de ji gel re got ku &quot;Meşrûtiye&quot; ne tiştekî dijî Îslamê ye. Ew axaftin di rojnamên wê demê de hat weşandin.

Di sala 1910an de zivirî welêt û hat Wanê. Li bajarên Kurdistan geriya, çû [[Mûş]], Bidlîs, [[Çolemêrg]], [[Amed]] û Rihayê. Li wan deran di nivîs û axaftinên xwe yên bi navê ''[[Munazerat]]'' de bi serokê eşîrên kurdan re li ser buyerên demê peyivî. Di sala pey wî de çû [[Şam]]ê û di mizgefta [[emewî]] de xutbek li ser kêşeyên
siyasî, aborî û civatî yên civata Îslamê da. Ew xutbe paşê bi navê ''[[Xutbeya Şamê]]'' hat çapkirin.

Ji Şamê hat Stembolê û tev li gerra [[Siltan Reşad]] li welatên rojhilatê bû. Li [[Skopiye]]yê tev li hîmavitina Zanîngehê bû. Dema ji ber [[Şerê Balkanê]] ew proje hat sekinandin, bi hikûmeta osmanî da pejirandin, ku ew texsîsata Zanîngeha Skopiyê li ''Medresa Zehra'' were guhêztin. Paşê hat Wanê. Hîmê Zanîngeha Zehra di sala 1913an de li kêleka behra Wanê, li [[Artemît]]ê hat avitin. Lê ji ber destpêkirina Şerê Cîhanî yê yekem avakirin rawest.

Di vê navberê de pêwendiyên xwe bi kurdên li Stembolê re çêdikir serî dida qehwexaneyên ku kurd lê rûdiniştin û di ber xwe dida ku wan hişyar bike û yekîtiya navxweyî çêbike da ku bi saya vê yekîtiyê hem namûsa kurdayetiyê û hem jî ya alema îslamê rizgar bike.

Ji bo nimûne maqaleyeke xwe de Bedîuzzeman Seîdê Kurdî nexweşî û çareseriya nexweşiyên kurda û qenciyên wan weha rêz dike.

:« Ey gelî kurdan! Îttifaqê de quwwet, îttihadê de heyat, di biratiyê de se'adet heye. Kabika Îttihadê û şirîta muhebbetê qewî bigrin da we ji belayê xelas ke. Qenc guhê xwe bidinê, ezê tiştekî ji we re bibêjim: Hûn bizanin ku sê cewherên me hene, hifza xwe ji me dixwazin. Yek [[îslamiyet]] e, ku hezar xûna şehîdan buhayê wê dane. Ê duduwan [[însaniyet]], ku lazim e em nezera xelqê de, bi xizmeta 'eqlî, ciwanmêranî û însaniyeta xwe nîşanî dinê bidin. Ê sisêyan, [[milliyeta]] me ye, ku meziyet da me, ê berê ku bi qenciya xwe saxin, em bi karê xwe, bi hifza milliyeta xwe, ruhê wan qebra wan de şad bikin.

:Piştî wê, sê dujminê me hene, me xerab dikin. Yek [[feqîrtî]] ye, çil hezar hemmalê [[Stembol]]ê delîla wê ye. Ê duduwan [[cehalet]] û [[bêxwendinî]] ku hezar ji me da yek &quot;qezete-rojname&quot; nikarin bixwînin delîla wê ye. Ê sisêyan [[dujminî]] û [[îxtilaf]] e, ku ew 'edawet quweta me wunda dike, me jî musteheqî terbiyê dike û hukumet jî ji bêînsafiya xwe zulm li me dikir. ku we ev seh kir, bizanin çara me ew e, ku em sê şûrê elmas bi destên xwe bigrin, ta ku em hersê cewherên xwe ji destên xwe nekin! Hersê dujminê xwe ser xwe rakin. Û şûrê ewil [[merîfet]] û xwendin e. Ê duduwan [[îtifaq]] û [[muhebet]]a millî ye. Ê sisêyan însanê şuxla xwe bi nefsa xwe bike û mîna sefîlan ji qudreta xelkê hêvî neke û pişta xwe nedê. Wesiyeta paşê: xwandin, xwandin, xwandin û destêhevgirtin, destêhevgirtin, destêhevgirtin. »
[[Wêne:Bediuzzaman after Russian camp.png|çep|thumb|'''Bedîuzzeman''' li Almanya 1918, piştî ji girtigehâ Rûsya revîya]]

=== Dema Şerê Cîhanî ===

Seîd Nûrsî bi şagirtên xwe ji bo parastina welat dijî Rûsya ket şer. Xebata xweya nivîsandinê di şer de jî neda rawestandin û Îşarat-ul I'caz qedand. Ji telebeyên wî [[Hemzeyê Muksê]] di nivîseke ser jiyana Mela Seîd de wiha behsa Işarat ul-I'caz dike:
:« Heta niha tefsîreke di wî menhecî da telîf bûyî mewcûd nîne û hetta ez dikarim bibêjim ku, ji bilî mehsûlê qeriheyê xwe malê ewqaf derc nekiriye. Îsbat dike ku Kelamê Qedîm bi nezmtî mu'ciz, bi mefhûmtî heqq û heqîqet e û bi funûnê musbete temamen muwafiq û rehnuma ye. Beriya ku hezretê Ustad vê tefsîrê telîf bike ez di helqeya tedrîsa wî da bûm. Kelamê Qedîm hildida destê xwe û bi kurdî teqrîr dikir, hêç li kitêb û tefsîrê nedinihêrrî. Ji hevalên me efendiyekî bi namê Mela Hebîb bi kurdî not digirt. Ze'f dewam nekir herba 'umûmî destpê kir. Bedîuzzeman Seîd Efendî gava muharebeyê da di cebheya herbê da wek me'xez tenê malikê wan notan bû, lê elyewm ew kitaba ku me li Metbe'eya Ewqaf bi teb'a wê ra iştixal kir, telîf kiriye. » &lt;ref&gt;[http://kurdinur.blogspot.com/2011/01/tarixceya-heyata-bediuzzeman.html http://kurdinur.blogspot.com]&lt;/ref&gt;

Di şer de pir kes ji xwendevanên wî şehîd ketin. Ew jî ji aliyê rûsan hat girtin. Di şoreşa Rûsyayê de tevlihevî li Rûsya çêbû û ev jî ji bo rvîna wî bû sedem. Ji Kostroma derbasî Petersburgê, ji wir jî Warşovayê û di dawiyê de Viyanayê bû. Bi alîkariya Hikûmeta Alman derbasî Stembolê bû. Dema osmanî di Şerê Cîhanî yekem de binketin û brîtanî ketin Stembolê Seîdê Nursî berhemekî xwe bi navê 'Xutuwatî Sîtte' dijî dagirkeriya brîtanî weşand. Desthilatdarê brîtanî dan ragihandin ku mirî an jînde wî bigrin û bînin.

=== Serhildana Anatolyayê ===

Dema serhildana Anatoliyayê dijî dagirkeran destpêkir [[Şêx-ul Îslam]] dijî wan fetwa derxist. Seîd Nursî jî dijî wê fetwayê fetwak wederxist û da ragihandin ku serhildana '[[Quwa-î Milliye]]' cîhad e û kesên dijî desthilatdaran şer bikin mucahîd in. Herwiha li aliyê [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]] dijî desthilatdaran mucadele kir.
Ev ji aliyê Mustefa Kemal û hevalên wî hat dîtin û wan xwast ku Bedîuzzeman were [[Enqere]]yê.

=== Dema Enqereyê ===

Bedîuzzeman di 25ê çiriya paşîn a sala 1922an de bi merasîmeka fermî hat meclîsa Enqereyê. Li Meclîsa Enqereyê bi piraniya dengan berdewamkirina avakirina Zanîngeha Zehra li Wanê da pejirandin. Lê dema raghiand endamên meclîsê ku bila ev nimêj bikin û girîngiya nimçjkirinê ji gel re bibêjin ew û meclîs ji hev qetiyan. Di dawiyê de ew têgihîşt ku daxwaza îslamnexwazan pêkhatiye.

=== Dema Nefiyê ===

Di serhildana [[Şêx Seîd]] de di sala 1925an de ew jî hat girtin û li [[Burdur]]ê hat nefîkirin. Di destpêka sala 1926an de ew anîn gundekî piçûkê [[Sparta]]yê, [[Barla]]. Piraniya berhema xwe a herî mezim, [[Risaleyê Nûr|Risaleyên Nûr]] li vir nivîsand û da weşandin. Ji ber ku hikûmetê dixwast ew li ber çavên wan be, Bedîuzzeman anîn nava Spartayê. Li vir polîs ew û 120 şagirtên wî girtin û birin girtîxaneya [[Eskişehir]]ê. Biryara dadgehê ew bû ku wê Bedîuzzeman 11 di girtîgehê de binmîne û pişt re nefî [[Kastamonu]] be. Di sala 1943an de careka din hat girtin. De'we hemû li ser [[Risaleyê Nûr]] lê dihat kirin. Ew ji wir şandin [[Denizli]]yê li wir heta 1944an ma. Piştî berdana wî dîsa serbest nema û ew şandin [[Emirdağ]]ê navçeya [[Afyon]]ê.

Li wir li hemberê bîna hikûmetê bicîh kirin. Nedihîştin biçe mizgeftê jî. Dewletê pê nikari bû, ewî karê xwe yê ronakkirina cîwanan li her derê berdewam kir. Sê caran hewl dan xwe ku wî bi jehrê bikujin.

Bi saya serê pêşveçûna gerdişên teknîk êdî nivîsên wî li her derê dikarî bûn werin belavkirin. Ev di çavên hikûmeta [[CHP]]ê de bibû qîtek. Lewma cardin hate girtin û 20 meh heps jê re hat dayinç Lê dadgeheka din ev biryar ji holê rakir û ew serbest ma. Paşê biryerk din ji Enqerê hat û li Afyonê hat rawestandin. Di dawiya sala 1949an de car din hîştin ku were Emirdağê.

=== Dema Partiya Demokrat ===

Di dema [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] de jî ji bo sedema [[Qanûna şepqe|şepqe]] hat dadkirin, pişt re ji bo kitêba wî a ''[[Rêbera Ciwanan]]''. Piştî dadkirinê li Stembolê sê mehan li wir ma û zivirî Ispartayê.

Di sala dawiya jiyana xwe de çû [[Riha]]yê. Pir nexweş li ber mirinê bû. Lê hikûmetê ew li [[Kurdistan]]ê nedixwast, jê re ferman derxistin da ku biçe Ispartayê. Li Rihaye 23ê adarê di sala 1960 gihîşt rihmeta xwedê. Piştî [[Alparslan Türkeş]] generalek nijadperest bi zordariyê hikûmet kir destê xwe laşê Bedîuzzeman dizîn û bi balafireke leşkerî revandin birin. Heta niha kes nizane li ku ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}}

== Nîşe ==
Seîd Nûrsî di sala [[1909]]an de xwestiye [[rojname]]yek kurdî derxîne.

== Çend Gotinên Wî ==
''&quot;Ku em kurd in, dibe ku bêne xapandin. Lê em tu kesî naxapînin. Em ji bo jiyaneke bêrûmet tenezulî derewan nakin.&quot;''
&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.rizgari.com/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=19462 |tarîxa-gihiştinê=2009-07-05 |tarîxa-arşîvê=2010-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100219203411/http://rizgari.com/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=19462 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.risalehaber.com/news_detail.php?id=58608&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.risaleakademi.com/arastirma-projeleri/mektup-hatra-ve-belgeler/313-bediuezzamann-gazete-mueracaat{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2024 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.risaleakademi.com/images/Risale/img_0148%20-%20kopya.jpg |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2013-06-30 |roja-arşîvê=2014-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140109100841/http://www.risaleakademi.com/images/Risale/img_0148%20-%20kopya.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Wesata wî li Kurdan ==

Şîretên [[Seîdê Nûrsî]] li gelê [[kurd]]an kiriye. Seîdê Nûrsî ji weke [[Ehmedê Xanî]] ji bo Yekitiya kurdan xebat kiriye, Wî jî xwestiye kurd bi hev re yekiti çêbikin di qisedanekî xwe de waha gotiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.nudempress.com/haber/bediuzzaman-said-i-nursnin-kurt-halkina-nasihati-795.html |tarîxa-gihiştinê=2015-11-11 |tarîxa-arşîvê=2016-08-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160821192335/http://www.nudempress.com/haber/bediuzzaman-said-i-nursnin-kurt-halkina-nasihati-795.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://m.risalehaber.com/said-nursi-kurtlere-2-tavsiyeyi-3-kere-tekrarladi-213526h.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2023-03-10 |tarîxa-arşîvê=2023-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230310213957/https://m.risalehaber.com/said-nursi-kurtlere-2-tavsiyeyi-3-kere-tekrarladi-213526h.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

'''Ey Gelê Kurd''' !

''Dî ttîfaqê de quwwet, di îttihadê de heyat, di biratiyê de se'adet, di hikûmetê de selamet heye. Kabika Îttihadê û sirîta muhebbetê qewî bigrin da we ji belayê xelas bike.''

''Qenc guhê xwe bidinê, ez ê tiştekî ji we re bibêjim:
Hûn bizanin ku sê cewherên me hene, hifzê ji me dixwazin.&lt;br/&gt;
▪'''Yê yekemîn''': [[Îslam]]iyet e, ku bi hezaran xûna şehîdan buhayê wê dane.''

▪'''Yê duduwan''': [[Mirov|Însaniyet]], ku gerek e em nezera xelqê de bi xizmeta 'eqlî, ciwanmêranî û însanîyetîya xwe nîsanî dunyayê bidin.

▪'''Yê sisiyan''': [[Kurd|Mîlîyeta me]] ye, ku mezîyetê da me; ê berê ku bi qencîya xwe sax in , em bi karê xwe bi hifza mîllîyeta xwe, ruhê wan qebra wan de sad bikin.

Piştî wê, sê dujminê me hene, me xerab dikin.
'''Yek feqîrî ye'''. Çil hezar hemmalê [[Stenbol|Stembolê]] delîlê wê ye.

'''Yê duduwan''': Cehalet û bêxwendinî ye ku hezar ji nav me kes hene nikarin [[rojname]]yek bixwînin ev delîla wê ye.

'''Yê sisiyan''': Dijmintayî û îxtîlaf e ku ev 'edawet quweta me wunda dike, me jî musteheqî terbîyê dike û hukumet jî, ji bêînsafîya xwe zulm li me dike.

Ku we ew seh kir, bizanin çara me ew e, ku em sê şûrê elmas bi destên xwe bigrin, ta ku em hersê cewherên xwe ji destên xwe nekin! Hersê dijminê xwe ser xwe rakin.

&lt;br/&gt;▪'''Şûrê pêşhîn''': M'rîfet û Xwendin e.
&lt;br/&gt;▪'''Yê duduwan''': Îtîfaq û Muhebeta mîlî ye.
&lt;br/&gt;▪'''Yê sisiyan''': Însanê şuxla xwe bi nefsa xwe bike û mîna sefîlan ji qudreta xelkê hêvî neke û pişta xwe nedê.

Wesîyeta paşê:

&quot;Xwendin&quot;, &quot;xwendin&quot;, &quot;xwendin&quot; û bi destêhevgirtin, bi destêhevgirtin, bi destêhevgirtin.

== Berhemên wî ==
* ''[[Risaleyê Nûr]]''

Kitêbên Seîdê Kurdî yên bi kurdî ew in:

=== Weşanên Nûbihar ===
* ''Rîsaleya Biratiyê''
* ''Peyivên Biçûk''
* ''Peyiva Bîst û Sêyemîn''
* ''Vateyê Qijkekî'' (Kirmanckî/Zazakî)
* ''Munazerat'' (Digel Metnê tirkî)

=== Weşanên Zehra ===
;Kitêbên piçûk:
* ''Xutbeya Şamê''
* ''Munazerat''
* ''Mûcizeyên Qur'anê''
* ''Mûcizeyên Ehmedî''
* ''Dîwana Herba Urfî''
* ''Rîsaleya Munacatê''
* ''Rîsaleyên Îxlasê''
* ''Rîsaleyên Remezan û Îqtisad û Şukrê''
* ''Rîsaleya Mîrac û Şeqqa Qemerê''
* ''Rîsaleya Nexweşan''

;Kitêbên mezin:
* ''Dersên Civakî''
* ''Mesnewiya Nûriye''
* ''Mektûbat''

=== Weşanên Envar ===
* ''Peyvên Biçûk''

=== Weşanên RNK ===
* ''Peyvên Biçûk - Peyva Bîst û Sêyemîn - Mektûba Bîstemîn''

=== Weşanên Weqfa Xizmet (Hizmet Vakfı) ===
* ''Rîsaleya Siruştê''
* ''Kelîmeya Bîst û Sisêyan''
* ''Rîsaleya Uxuwwetê''
* ''Şehadetnameya du Dibistanên Musîbetê Yan Jî Dîwana Herba Urfî û Seîdê Kurdî''
* ''Rîsaleya Nexweşan''
* ''Rêbera Ciwanan''

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Said Nursi}}
* [http://www.mizgin.net/Jiyana_Bediuzzeman.asp Gotara der barê Seîdê Kurdî de Mizgîn.net]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}
* [http://www.felsefevan.com/index.php?option=pek_content&amp;task=view&amp;id=729&amp;Itemid=26 Bediuzeman çawa bû Bediuzeman?]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}
* [[Şîreta Seîdê Nûrsî li Kurdan]]

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Alimên kurd]]
[[Kategorî:Fîlozofên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1878]]
[[Kategorî:Kesên ji Xîzanê]]
[[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Mirin 1960]]
[[Kategorî:Mirovê olê]]
[[Kategorî:Misilman]]
[[Kategorî:Neqşîbendî]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Rexnegirên ateîzmê]]
[[Kategorî:Seîdê Nûrsî| ]]
[[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]]
[[Kategorî:Zanayên îslamê]]
[[Kategorî:Zanyarên îslamê]]</text>
      <sha1>py191enbboo8sx9pjep5iivng2i9t71</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pêşdîrok</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8299</id>
    <revision>
      <id>2063286</id>
      <parentid>2032491</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T18:33:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */ yên min</comment>
      <origin>2063286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23979" sha1="q5bda3gmrbly65i9jibsinyoh53458s" xml:space="preserve">{{Tê guhartin}}{{Dîroka mirovahiyê û pêşdîrok}}

'''Pêşdîrok''' an '''pêştarîx''' ({{bi-en|prehistory}}), heyama [[tarîxa mirovahiyê]] ya beriya nivîsînê ye ku bi derketina amûrên kevirî yên ewilî nêzîkî 3,3 milyon sal berê dest pê dike û bi îcada [[Pergala nivîsê|sîstemên nivîsînê]] re bi dawî dibe.&lt;ref name=&quot;Fagan2020&quot;&gt;{{Harvnb|Fagan|2020|p=13-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;renfrew2&quot;&gt;Renfrew, Colin. 2008. ''Prehistory: The Making of the Human Mind.'' New York: Modern Library&lt;/ref&gt; Bikaranîna sembol, nîşan û resman di nav mirovan de pir zû xuya kiriye, lê sîstemên nivîsînê yên herî kevn tenê beriya 5000 salan hatine der û ji bo ku sîstema nivîsînê bi berfirehî were qebûlkirin bi hezaran sal derbas bûye. Sîstemên nivîsînê di hinek kulturên mirovan de heta sedsala nozdehan û di hinek kulturên din de heta van salên dawî nehatine qebûlkirin. Ji ber vê yekê li gorî roja îcadkirina nivîsînê dawiya vê çaxê di herêmekê de dibe ku ji herêmên din cuda be.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Connah |pêşnav=Graham |tarîx=2007-05-11 |sernav=Historical Archaeology in Africa: An Appropriate Concept? |kovar=African Archaeological Review |ziman=en |cild=24 |hejmar=1–2 |rr=35–40 |doi=10.1007/s10437-007-9014-9 |issn=0263-0338 }}&lt;/ref&gt; Bo nimûne bi giştî tê qebûlkirin ku çaxa pêştarixî li [[Misir]]ê li dora 3100an {{bz}} de bi dawî bûye lê li Gîneya Nû gelek nû, li dor sala 1900an {{pz}} de, bi dawî bûye.

Lêkolîna pêştarîxê beşeke dîsîplîna [[Arkeolojî|arkeolojiyê]] ye lê ji çend dîsîplînên wekî [[biyolojî]], [[riweknasî|botanîk]], [[cografya]], [[erdnasî|jeolojî]], [[mirovnasî|antropolojî]] û [[ajalnasî|zoolojiyê]] sûd werdigire.&lt;ref name=&quot;Fagan2020&quot; /&gt;

== Peydakirina agahiyan ==
[[Wêne:Caveman_6.jpg|thumb|Xêzeke xeyalî li ser du kesên ji serdema pêşdîrokî ku amûreke kevirî çêdikin]]

Çavkaniya sereke ya agahiyan ji bo pêşdîrokê [[arkeolojî]] ye (beşeke antropolojiyê), lê hin zanyar delîlên ji zanistên xwezayî û civakî jî bi kar tînin.&lt;ref name=&quot;Iberia2&quot;&gt;The Prehistory of Iberia: Debating Early Social Stratification and the State edited by María Cruz Berrocal, Leonardo García Sanjuán, Antonio Gilman. Pg 36.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Edge2&quot;&gt;''Historical Archaeology: Back from the Edge''. Edited by Pedro Paulo A. Funari, Martin Hall, Sian Jones. r. 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pal2&quot;&gt;''Through the Ages in Palestinian Archaeology: An Introductory Handbook''. By Walter E. Ras. p. 49.&lt;/ref&gt; Lêkolînerên pêşdîrokê kolandin, lêkolînên jeolojîk û erdnîgariyê, û analîzên din ên zanistî ji bo peydakirin û şirovekirina sirûşt û helwestên mirovên nexwendewar bi kar tînin.&lt;ref name=&quot;fagan072&quot;&gt;Fagan, Brian. 2007. ''World Prehistory: A brief introduction'' New York: Prentice-Hall, Seventh Edition, Chapter One&lt;/ref&gt;

Antropolojiya çandî ji bo têkiliyên civakê, ku tê re objeyên mirovan di nav civakê de berbelav dibe, kontekstê temîn dike, bi vî awayî analîzkirina her objeyê di çarçoveya mirovên pêşdîrokê de pêkan dibe.&lt;ref name=&quot;renfrew&quot;&gt;Renfrew, Colin. 2008. ''Prehistory: The Making of the Human Mind.'' New York: Modern Library&lt;/ref&gt; Ji ber vê yekê daneyên di derbarê pêşdîrokê de ji hêla zanistên xwezayî û civakî yên cûrbecûr ve wekî [[antropolojî]], [[arkeolojî]], [[arkeoastronomî]], [[zimannasiya berawirdî]], [[biyolojî]], [[Erdnasî|jeolojî]], [[genetîka molekuler]], [[paleontolojî]], [[palînolojî]], [[antropolojiya fizîkî]] û gelekên din tên peydakirin.

Dîroknas di dabeşkirina pêşdîroka mirovahiyê de bi gelemperî [[sîstema sê serdeman]] bi kar tînin. Ev sîstem pêşdîrokê li gorî teknolojiya mirovan a çêkirina amûrên wan dabeş dike: [[Serdema kevirî]], [[serdema bronzî]] û [[serdema hesinî]].&lt;ref name=&quot;Minds&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://www.academia.edu/3088568 |sernav=Prehistoric Minds: Human Origins as a Cultural Artefact |tarîx=2011 |weşanger=Royal Society of London |paşnavê-edîtor=Matthew Daniel Eddy |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2014-09-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210401103717/https://www.academia.edu/3088568/Prehistoric_Minds_Human_Origins_as_a_Cultural_Artefact_1780_2010_London_Royal_Society_of_London_2011_ |tarîxa-arşîvê=2021-04-01 }}&lt;/ref&gt;

== Serdema kevirî ==
Serdema kevirî serdemeke pêşdîrokî ya fireh e ku [[kevir]] ji bo çêkirina amûran dihat bikaranîn. Ev serdem bi qasî 3,4 mîlyon salan dewam kir&lt;ref name=&quot;nhm.ac.uk&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nhm.ac.uk/about-us/news/2010/august/oldest-tool-use-and-meat-eating-revealed75831.html |sernav=Oldest tool use and meat-eating revealed &amp;#124; Natural History Museum |tarîx=18 tebax 2010 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100818123718/http://www.nhm.ac.uk/about-us/news/2010/august/oldest-tool-use-and-meat-eating-revealed75831.html |tarîxa-arşîvê=18 tebax 2010 }}&lt;/ref&gt; û bi destpêka kêsimandina metalan&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/topics/pre-history/stone-age |sernav=Stone Age |paşnav=Editors |pêşnav=History com |malper=HISTORY |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-31 }}&lt;/ref&gt; di navbera 4.000 {{bz}} û 2.000 {{bz}} de qediya. Têgiha &quot;serdema kevirî&quot; di arkeolojiya piraniya cihên cîhanê de bi kêr tê, her çend e ku di arkeolojiya hin cihên din de navên din werdigire. Dabeşkirina li jêr ji bo [[Ewrasya]]yê tê bikaranîn lê ne li seranserê hemû herêmê.

=== Paleolîtîk ===
[[Wêne:Map-of-human-migrations.svg|thumb|Nexşeya pêşniyarkirî ya koçên mirovên kevn li gorî [[Genetîka nifûsê|genetîka nifûsî]] ya [[DNA ya mitokondrî|mitokondriyê]] bi hejmarên ku hezar salên berî niha (rastbûna wê tê nîqaşkirin)]]
&quot;Paleolîtîk&quot; tê maneya &quot;Serdema kevirî ya kevn&quot;, û bi bikaranîna [[Amûrê kevir|amûrên kevirî]] yên yekem dest pê dike. Paleolîtîk beşa herî kevn a [[Serdema Kevirîn|Serdema kevirî]] ye.

Ji beşa destpêkê ya Paleolîtîkê re [[Paleolîtîka jêrîn]] tê gotin, ku ji ''[[Mirov|Homo sapiens]]'' kevntir e. Paleolîtîka jêrîn nêzîkî 2,5 mîlyon sal berê bi ''[[Homo habilis]]'' (û cinsên têkildar) û amûrên kevirî yên herî kevn dest pê dike.&lt;ref&gt;The Essence of Anthropology 3rd ed. By William A. Haviland, Harald E. L. Prins, Dana Walrath, Bunny McBrid. Pg 83.&lt;/ref&gt; Delîlên li ser [[kontrolkirina agir]] ji aliyê mirovên kevn ve di serdema Paleolîtîka jêrîn de ne diyar in an jî çavkaniyên wan ên zanistî gelek kêm in.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Berna |pêşnav1=Francesco |paşnav2=Goldberg |pêşnav2=Paul |paşnav3=Horwitz |pêşnav3=Liora Kolska |paşnav4=Brink |pêşnav4=James |paşnav5=Holt |pêşnav5=Sharon |paşnav6=Bamford |pêşnav6=Marion |paşnav7=Chazan |pêşnav7=Michael |tarîx=15 gulan 2012 |sernav=Microstratigraphic evidence of in situ fire in the Acheulean strata of Wonderwerk Cave, Northern Cape province, South Africa |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |ziman=en |cild=109 |hejmar=20 |rr=E1215–20 |doi=10.1073/pnas.1117620109 |issn=0027-8424 |pmc=3356665 |pmid=22474385 }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên herî nû piştgirî didin ku bi qasî heta niha tê zanîn bikaranîna agir a herî kevn li Şikefta Wonderwerk, Afrîkaya Başûr, berî 1 mîlyon salan pêk hatiye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Gowlett |pêşnav1=J. A. J. |tarîx=23 gulan 2016 |sernav=The discovery of fire by humans: a long and convoluted process |kovar=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |ziman=en |cild=371 |hejmar=1696 |rr=20150164 |doi=10.1098/rstb.2015.0164 |pmc=4874402 |pmid=27216521 }}&lt;/ref&gt; Herwiha tê pejirandin ku [[Homo erectus]] an [[Homo ergaster]] di navbera 790.000 û 690.000 [[berî dema niha]] de li [[Pira Ya'akov|Pira Bnot Ya'akov]], [[Îsraêl]]ê agir çêkirine.&lt;ref name=&quot;Rincon&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3670017.stm |sernav=Early human fire skills revealed |paşnav=Rincon |pêşnav=Paul |tarîx=29 nîsan 2004 |xebat=[[BBC News]] |tarîxa-gihiştinê=12 çiriya paşîn 2007 }}&lt;/ref&gt; Bikaranîna agir îmkanê daye mirovên kevn da ku xwarinê çêkin, germahiyê peyda bikin, û bi şevan ronahiya wan hebe.

''[[Mirov|Homo sapiensên]]'' kevn bi qasî 200.000 sal berê peyda bûne, pê re [[Paleolîtîka navîn|Palaeolîtîka navîn]] dest pê kiriye. Guherînên [[Anatomî|anatomiyê]] nîşan didin ku kapasîteya zimên a nûjen jî di dema Paleolîtîka navîn de derketiye.&lt;ref&gt;Race and Human Evolution. By Milford H. Wolpoff. p. 348.&lt;/ref&gt; Di serdema paleolîtîka navîn de, yekem delîlên teqez ên bikaranîna agir ji aliyê mirovan ve hene. Hestî û darên şewitandî yên ku wek 61.000 berî dema niha re hatine tarîxkirin li şûnwarên [[Zambiya]]yê hene. Binaxkirina miriyan a sîstematîk, muzîk, hunerên kevn, û bikaranîna amûrên sofîstîke yên bi gelek parçeyan bûyerên giring ên Paleolîtîka navîn in.

Li seranserê Paleolîtîkê, mirov bi gelemperî wekî [[neçîrvan-komker]]ên [[Barkiranî|koçer]] dijiyan. Civakên neçîrvan-komker pir piçûk û [[Wekhevîxwazî|wekhevîxwaz]] bûn,&lt;ref&gt;Vanishing Voices : The Extinction of the World's Languages. By Daniel Nettle, Suzanne Romaine Merton Professor of English Language University of Oxford. pp. 102–103.&lt;/ref&gt; her çend civakên neçîrvan-komker, ên ku xwedan gelek kereseyan an jî teknîkên depokirina xwarinan ên pêşketî, carinan şêweyekî jiyanê yê nekoçer afirandine, ku tê de pêkhateyên civakî yên kompleks mîna serokêşîran&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Earle |pêşnav=Timothy |sal=1989 |sernav=Chiefdoms |url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_1989-02_30_1/page/84 |kovar=Current Anthropology |ziman=en |cild=30 |hejmar=1 |rr=84–88 |doi=10.1086/203717 |jstor=2743311 }}&lt;/ref&gt; û tebeqeyên civakî jî hebûn.

=== Mezolîtîk ===
[[Wêne:Dugout_boats_Kierikki_Centre_Oulu_20130526.JPG|thumb|Kanoyên ji nitirandina daran çêkirî]]
Mezolîtîk (ji [[Zimanê yewnanî|yewnanî]] ''mesos'', 'navîn', û ''lithos'', 'kevir') an jî Serdema kevirî ya navîn, serdemeke di pêşvexistina teknolojiya mirovahiyê de bû ku di navbera serdemên Paleolîtîk û Neolîtîkê de ye.

Serdema mezolîtîkê bi taybetî li Ewropayê di dawiya [[Pleîstosen|serdema Pleîstosenê]] de, anku 10.000 berî dema niha dest pê kir û bi [[Çandinî|destpêka çandiniyê]] bi dawî bû, ku dîroka wê li gorî herêman diguhere.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Mesolithic |sernav=Mesolithic {{!}} Definition, Technology, &amp; Facts |malper=Encyclopedia Britannica |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-06-13 }}&lt;/ref&gt; Li hin deveran wekî [[Rojhilata Nêzîk]], çandinî berî ku [[Pleîstosen]] bi dawî bibe dest pê kiribû, û li wan deveran Mezolîtîk kurt e û baş nayê pênasekirin. Li deverên ku bandora qeşagirtinê hindik e, carinan têgiha &quot;Epipaleolîtîk&quot; çêtir tê girtin.

Bermahiyên ji vê serdemê hindik in, pir caran tenê paşmayiyên xwarinan wekî hestiyên heywanan mane. Li deverên daristanî, yekem nîşanên darbirînê hatine dîtin, her çend destpêka darbirînê ya bi awayekî cidî di dema neolîtîkê de ji ber [[Çandinî|çandiniyê]] hatibe.

Taybetmendiyên mezolîtîkê li piraniya deveran bi amûrên têkel ên biçûk ji kevirên hesteyan tê diyarkirin. Taxima şokan, tevşoyên kevirî, û objeyên darîn, wek kano û kevanan, di hin şûnwaran de hatine dîtin. Ev teknolojî herî pêşî li Afrîkayê di çandên [[Azîlî]] de derketine holê. Dûre bi riya çanda Îbero-Maurusî ([[Mexrib]]) ya Afrîkaya Bakur û çanda [[Kebaran]] a [[Levant]]ê li Ewropayê belav bûne. Lêbelê, vedîtinên serbixwe jî carinan tên teorîzekirin.

=== Neolîtîk ===
&quot;Neolîtîk&quot; tê maneya &quot;Serdema kevirî ya nû&quot;. Tevî ku di Paleolîtîkê de çend cinsên mirovan hebûn, heta Neolîtîkê tenê ''[[Homo sapiens sapiens]]'' maye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldmuseumofman.org/neolithic.php |sernav=World Museum of Man: Neolithic / Chalcolithic Period |weşanger=World Museum of Man |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131021213642/http://www.worldmuseumofman.org/neolithic.php |tarîxa-arşîvê=21 çiriya pêşîn 2013 |tarîxa-gihiştinê=21 tebax 2013 }}&lt;/ref&gt; (Dibe ''[[Homo floresiensis]]'' heta destpêka neolîtîkê, nêzîkî 12.200 sal berê, jiyabe.)&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lyras |nivîskaran-nîşan-bide=etal |sal=2008 |sernav=The origin of Homo floresiensis and its relation to evolutionary processes under isolation |url=https://www.academia.edu/1155557 |kovar=Anthropological Science |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210401103740/https://www.academia.edu/1155557/The_origin_of_Homo_floresiensis_and_its_relation_to_evolutionary_processes_under_isolation |tarîxa-arşîvê=2021-04-01 |tarîxa-gihiştinê=2017-12-12 }}&lt;/ref&gt; Ev serdemeke [[Teknolojî|pêşketinên teknolojîk]] û civakî yên prîmîtîv bû. Neolîtîk di nêzîkî 10.200 b.z. de li hin cihên Rojhilata Navîn dest pê kir, û li deverên din ên cîhanê paşê dest pê kir.&lt;ref name=&quot;Bellwood&quot;&gt;Figure 3.3 from ''First Farmers: The Origins of Agricultural Societies'' by [[Peter Bellwood]], 2004&lt;/ref&gt; Di navbera 4.500 û 2.000 b.z de bi dawî bû. Neolîtîk pêşveçûneke taybetmendî û guherînên tevgerî û çandî ye ku tê de bikaranîna dehlên kovî û xwemalî û [[Navmalbûn|heywanên kedîkirî]] jî pêk hatiye.

Serdema neolîtîkê bi çandiniyê dest pê kir, ku &quot;[[Şoreşa Neolîtîkê]]&quot; çêkir. Çandiniya neolîtîk a destpêkî bi çend cinsên nebatên kedîkirî û kovî, û xwedîkirina kûçik, [[mih]] û [[bizin]]an re sînordar bû. Di serdema neolîtîkê de pêşketina gundên ewilî, [[çandinî]], kedîkirina heywanan, amûr, û şerên herî kevn ên qeydkirî pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://perfectirishgifts.com/blog/2008/06/prehistoric_massacres_the_twin.html |sernav=The Perfect Gift: Prehistoric Massacres. The twin vices of women and cattle in prehistoric Europe&lt;!-- Bot generated title --&gt; |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080611045553/http://perfectirishgifts.com/blog/2008/06/prehistoric_massacres_the_twin.html |tarîxa-arşîvê=11 hezîran 2008 }}&lt;/ref&gt; Jîngehên mirovan mayindetir bûn. Xaniyên girover ên ji [[kerpîç]]ê çêkirî û bi tenê odeyekê li hin ji wan jîngehan de hebûn. Dibe ku dîwarekî kevirî li derdora jîngehan hebûn da ku heywanên kedîkirî tê de xwedî bikin û şêniyan ji eşîrên din biparêzin. Jîngehên ku dûre hatin, xwedî xaniyên kerpîçî yên çargoşeyî ne ku malbatan wê demê di tenê odeyekê de an jî di gelek odeyan de bi hev re dijiyan. Vedîtinên definkirinê, [[Ola pêşiyan|kulteke bav û kalan]] dide pêşî ku mirovan [[kilox]]ên miriyên xwe diparastin. [[Çanda Vinča]]yê dibe ku pergala nivîsînê ya herî pêşîn afirandibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pre-writing in Southeastern Europe: The Sign System of the Vinča Culture ca. 4000 BC |paşnav=Winn |pêşnav=Shan |weşanger=Western Publishers |sal=1981 |cih=Calgary }}&lt;/ref&gt; Kompleksên perestgeha [[megalît]]îk ên [[Ġgantija]] bi avahiyên xwe yên gewre berbiçav in. Her çend hin civakên ewrasyayî yên neolîtîka dereng mîrektiyên tebeqekirî yên tevlihev û hetta dewletan ava kiribin jî, dewletên pêşîn li Ewrasyayê piştî derketina metalurjiyê hatine damezrandin, û piraniya civakên neolîtîkê bi giştî cikavên sade û wekhevîxwaz bûn.&lt;ref name=&quot;Leonard D. Katz Rigby 2000 352&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=6wFHth05xkoC&amp;pg=PA158 |sernav=Evolutionary Origins of Morality: Cross-disciplinary Perspectives |paşnav=Leonard D. Katz Rigby |paşnav2=S. Stephen Henry Rigby |weşanger=Imprint Academic |sal=2000 |isbn=978-0-7190-5612-3 |cih=United kingdom |rûpel=158 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-08-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210401103747/https://books.google.com/books?id=6wFHth05xkoC&amp;pg=PA158 |tarîxa-arşîvê=2021-04-01 }}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin a derziyên ji hestî û qiloçan çêkirî hatine vedîtin, ku ew ji bo girêdana çermê îdeal in lewra wisa dixuye ku piraniya cilûbergan ji çermên heywanan hatine çêkirin. Kevirên qulkirî ên ku (li gorî mezinahiyê) dibe wek serê girover ê [[Teşî|teşiyan]] an jî giraniya [[tevn]]an hatibin bikaranîn hatine vedîtin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gibbs |pêşnav=Kevin T. |sal=2006 |sernav=Pierced clay disks and Late Neolithic textile production |url=https://www.academia.edu/1587878 |kovar=Academia |ziman=en |weşanger=Academia.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210401103719/https://www.academia.edu/1587878/Pierced_clay_disks_and_Late_Neolithic_textile_production_Gibbs_2008_ |tarîxa-arşîvê=1 nîsan 2021 |tarîxa-gihiştinê=5 îlon 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Green |pêşnav=Jean M |sal=1993 |sernav=Unraveling the Enigma of the Bi: The Spindle Whorl as the Model of the Ritual Disk |url=http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/handle/10125/17022/?sequence=1 |kovar=Asian Perspectives |ziman=en |cild=32 |hejmar=1 |rr=105–124 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150211201745/http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/handle/10125/17022/?sequence=1 |tarîxa-arşîvê=2015-02-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cook |pêşnav=M |sal=2007 |sernav=The clay loom weight, in: Early Neolithic ritual activity, Bronze Age occupation and medieval activity at Pitlethie Road, Leuchars, Fife |kovar=Tayside and Fife Archaeological Journal |ziman=en |cild=13 |rr=1–23 }}&lt;/ref&gt; lewra cil û kitanên ji [[Hirî|hiriyê]] çêkirî di dawiya neolîtîkê de&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Harris |pêşnav=Susanna |sal=2009 |sernav=Smooth and Cool, or Warm and Soft: Investigatingthe Properties of Cloth in Prehistory |url=https://www.academia.edu/203730 |kovar=Academia |ziman=en |weşanger=Academia.edu |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210401103719/https://www.academia.edu/203730/Smooth_and_cool_or_warm_and_soft_investigating_the_properties_of_cloth_in_prehistory_In_E_Andersson_Strand_M_Gleba_U_Mannering_C_Munkholt_M_Ringgaard_eds_North_European_Symposium_for_Archaeological_Textiles_X_Oxford_Oxbow_Books_Ancient_Textiles_Series_5_pp_140_112 |tarîxa-arşîvê=1 nîsan 2021 |tarîxa-gihiştinê=5 îlon 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.mitchellteachers.org/WorldHistory/MrMEarlyHumansProject/PDFs/PaleolithictoNeolithicDescriptions.pdf |sernav=Aspects of Life During the Neolithic Period |weşanger=Teachers' Curriculum Institute |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160505105137/http://www.mitchellteachers.org/WorldHistory/MrMEarlyHumansProject/PDFs/PaleolithictoNeolithicDescriptions.pdf |tarîxa-arşîvê=5 gulan 2016 |tarîxa-gihiştinê=5 îlon 2013 }}&lt;/ref&gt; dibe ku derketibin holê.

Serdema neolîtîkê bi belavbûna amûrên metalî re (di [[Serdema paxirê|serdema paxirî]] an [[serdema bronzî]] de; an jî li hin herêmên cografî di [[serdema hesinî]] de) bi dawî bûye.

=== Kalkolîtîk ===
[[Wêne:Los_Millares_recreacion_cuadro.jpg|thumb|Hunera hunermendekê li ser bajarekî bi dîwaran a Serdema Paxirî, Los Millares, [[Nîvgirava Îberî|Îberîa]]]]

Di arkeolojiya Cîhana Kevn de, &quot;Kalkolîtîk&quot;, &quot;Eneolîtîk&quot; an &quot;Serdema paxirî&quot; qala serdemeke veguhêz dike ku di vê demê de hem metalurjiya [[Mis|paxirê]] ya pêşîn xuya dibe hem jî amûrên kevirî bi berfirehî tên bikaranîn. Hin çek û amûr di vê serdemê de ji paxirê hatine çêkirin. Ev serdem ji aliyê karakterê ve bi giranî hîn serdema neolîtîkê bû lê belê ev qonaxeke [[serdema bronzî]] ye berî ku were kifşkirin ku bi tevîhevkirina [[Pîl (metal)|qelay]] û [[Mis|paxirê]] re madeneke reqtir, [[bronz]], çêdibe. Serdema paxirî pêşî wekî sedemeke veguhêzînê di navbera [[neolîtîk]] û serdema bronzî de dihat pênasekirin. Lê belê ji ber ku bi bikaranîna metalan tê karekterîzekirin, serdema paxirî wek parçeyeke serdema bronzî tê hesibandin.

[[Wêne:TimnaChalcolithicMine.JPG|çep|thumb|Kaniya paxirê ya kalkolîtîk li Geliyê Timna, [[Çola Negev]], [[Îsraêl]]]]

Şûnwareke arkeolojîk li [[Serbistan]]ê kevntirîn delîlên ewledar ên çêkirina paxirê di germahiya bilind de ji 7.500 sal berê dihundirîne. Vedîtinên di hezîrana 2010an de qeydên helandina paxirê bi qasî 800 salan kevntir dike, û pêşniyaz dike dibe ku helandina paxirê ji cihekî belav nebûbe lê belê di wê demê de li deverên cuda yên Asya û Ewropayê, bi awayekî ji hev serbixwe hatibe îcadkirin.&lt;ref name=&quot;archaeology.ws&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.sciencenews.org/view/generic/id/60563/description/Serbian_site_may_have_hosted_first_copper_makers |sernav=Serbian site may have hosted first copper makers |tarîx=17 tîrmeh 2010 |malper=ScienceNews |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130508005006/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/60563/description/Serbian_site_may_have_hosted_first_copper_makers |tarîxa-arşîvê=8 gulan 2013 |tarîxa-gihiştinê=28 çiriya pêşîn 2015 }}&lt;/ref&gt; Diyardeya metalurjiyê dibe ku ewilî di [[Hîlala Berhemdar]] de hatibe pê, ku li wê derê di berî zayînê hezarsala 4an de bûye sebebê serdema bronzî (nêrîna tradîsyonel). Lê belê vedîtinên ji [[çanda Vinčayê]] ya Ewropayê niha bi ewlehî hatine tarîxkirin ku ji yên Hîlala Berhemdar hinek kevntir in. Delîlên kanzakirina paxirê li [[Geliyê Timnayê]] di navbera 9000 - 7000 sal berê de heye. Pêvajoya veguhastina ji neolîtîk ber bi kalkolîtîkê ve li Rojhilata Navîn di çêkirina amûrên kevirî yên arkeolojîk de bi kêmbûna kirîn û bikaranîna materyalên xav a kalîteya bilind ve tê diyarkirin. Afrîkaya Bakur û Geliyê Nîlê teknolojiya xwe ya hesinî ji Rojhilata Nêzîk îthal kir û pêşketinên serdema bronzî û hesinî bi riya Rojhilata Nêzîk şopand. Lê belê Serdema hesinî û bronzî di heman demê de li piraniya Afrîkayê rû da.

== Derbasbûna dîroka kevnar ==

=== Serdema bronzê ===
[[Wêne:Maler_der_Grabkammer_des_Sennudem_001.jpg|thumb|Wêneyekî gîsinekî ku gayekî radikişîne û nivîsek, [[Misira kevnare|Misir]], d. 1200 b.z]]

Serdema bronzê serdema herî kevn e ku tê de hin şaristanî bi danasîna tomarên nivîskî ve gihiştine dawiya pêşdîrokê. Ji ber vê yekê Serdema bronzê an jî parçeyên wê tenê ji bo herêm û şaristaniyên ku di demên siberojê de pergaleke tomarkirina nivîsînê pejirandine yan îcad kiriye wekî beşeke ji pêşdîrokê tên hesibandin. Îcada nivîsandinê li hin deveran li destpêka Serdema bronzê rast tê. Piştî xuyabûna nivîsîne, mirovan hema dest bi afirandina nivîsan kir ku tê de vegotinên nivîskî yên bûyeran û tomarên mijarên îdarî jî hebûn.

Têgiha Serdema bronzê nîşanî serdemeke di pêşketina çanda mirovî de dike ku tê de şixulîna metalê ya herî pêşketî (herî kêm di bikaranîna sîstematîkî û berbelav de) di nava xwe de teknîkên helandina [[Mis|sifir]] û [[Pîl (metal)|qelayê]] ji derzavên xwezayî yên kanzayan û dû re lihevxistina wan ji bo darijandina bronzê dihundirîne.

== Girêdanên derve ==
* {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}}

== Çavkanî ==
{{Werger çavkanî|en|Prehistory|oldid=1025219856}}
{{Portal|Dîrok}}
{{Çavkanî|2}}

== Bîbliyografî ==
* {{Jêder-kitêb |ref=CITEREFFagan2020 |url=https://www.worldcat.org/oclc/1124999504 |sernav=World prehistory: A brief introduction |paşnav=Fagan |pêşnav=Brian M. |tarîx=2020 |kesên-din=Nadia Durrani |isbn=978-0-429-77281-8 |çap=10 |cih=New York, NY |oclc=1124999504 }}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîroka cîhanê]]
[[Kategorî:Pêşdîrok| ]]</text>
      <sha1>q5bda3gmrbly65i9jibsinyoh53458s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Îskenderê Mezin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9968</id>
    <revision>
      <id>2063101</id>
      <parentid>2013501</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:35:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8075" sha1="48irkf7w9vd329nxvuy3u9k43wfn62u" xml:space="preserve">{{Wergerîne|ar|ziman2=fr|ziman3=en|bijartî=1}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
[[Wêne:MacedonEmpire.jpg|thumb|250px|Împeratoriya Îskenderê Mezin]]
[[Wêne:Battle of Gaugamela.jpg|thumb|250px|Şerê deşta Hewlêrê, li Gaugamelayê (dibe ku [[Tilgomel]]a îroyîn be).]]
[[Wêne:Napoli BW 2013-05-16 16-24-01.jpg|thumb|250px|Îskenderê Mezin û hespê wî [[Bûsefal]] li şerê Îsosê. Kitekita [[Mozaîka Îskenderî]] ya Pompeiyê ya ku îro li muzexaneya arkeolojîk a Napoliyê tê dîtin]]
'''Îskenderê Mezin''' an jî '''Skenderê Mezin''' ({{Bi-grc|Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας|Aléksandros ho Mégas}}; wek Îskenderê Gewre û Îskenderê Makedonî jî tê naskirin) Keyê [[Makedonya]]yê û di dîrokê de yek ji serdarên eskerî yên herî serkeftî yên cihanê bûye.

== Jiyan ==
Îskenderê Mezin an jî Aleksander III (Aleksanderê sêyem, [[356 b.z.]] - [[323 b.z.]]) yek ji keyên makedonî bû û di dema desthilatdariya xwe de ([[336 b.z.]] - [[323 b.z.]]) dawî li keyaniya Farisiyan aniye û ji [[Helenistan]]ê heya [[Hindistan]]ê împeratoriyeke mezin ava kiriye. Çand û şarezayiya [[helenîstîk]] li rojhilatê bi destê wî belav bûye. Li gorî dîroknivîsan, serleşkerekî jîr bûye. Kurd jê re &quot;Îskenderê Sergir&quot; jî dibêjin. Lê dema ku ew hatibû Kurdistanê, di wê demê de kurdan navê &quot;[[Skenderê Zûrqerneyn]]&quot; anku &quot;[[Skenderê Duquloç]]&quot; lê kiribû.

Bavê Îskender keyê makedonî [[Fîlîpos II]] (Fîlîposê duyem) e û diya wî [[Olîmpias]], keça key Neoptolemosê [[Epîros]]î ye. Di zaroktiya xwe de ji [[Arîstoteles]] re şagirtiyê dike. Piştî kuştina bavê wî dibe key. Cara pêşîn hemî reqîbên xwe ji holê radike. Dest bi xeyalên bavê xwe ku bicih neanîbû dike. Bavê wî artêşeke taybet bo seferên [[Asya]]yê amade kiribû. Eşîrên [[Trakya|trakî]], [[geteyî]] û [[hîriya]]yan dibin xwarina yekem a Îskender. Li [[Têbe]] û [[Atîna]]yê xebera mirina wî belav dibe û gel radibe ser piyan li dijî Îskender. Dema ku vê nûçeyê dibihîse, artêşa xwe radike ser Atînayê. Ji xeynî mabedan û mala helbestvan [[Pîndaros]] seranser Atînayê dişewitîne. Di heman rojê de 6.000 mirovî dikuje û yê mayî dîl digire. Li ser vê çalakiyê yewnanî dikevin bin bandora makedoniyan.

Îskender [[Antîpatros]]ê Sîbonî dike cîgirê xwe û dest bi sefera Asyayê dike. Artêşa wî ji 30.000 peya û 5.000 siwariyan pêk dihat. Rojê 30 km dimeşiyan. Gorî wê demê ev artêşeke bêhempa bû. Artêşa wî bi dijminê mezin farisiyan re li [[Granîkos]]ê tên pêşberî hevûdu. Di vê şerî de Îskender biserdikeve û deriyê [[Anatoliya|Asyaya Biçûk]] jê re vedibe. Ew dijminê tîranan bû, herçendî bi xwe jî keyekî zalim bû, sefera wî demokrasî ji bi xwe re dianî. Navê wî roj bi roj li nav gelan belav dibû. Cihê ku ew tê re derbas dibû, navê wî lê dikirin.

Piştî dagirkirina Anatoliya Rojava, bi riya [[Deryaya Spî]] riya xwe didomîne. [[Ankîra]] (îro, [[Enqere]]), [[Kapadokya]] û [[Kîlîkya]] digire û [[333'ê b.z.]] de di [[şerê Îsosê]] de artêşa [[Dariyûş III]] (Dariyûşê sêyem) têkdibe. [[Sûrî]] û [[Fenîke]]yê digire û dixwaze hêza deryayî ya Dariyûş bişikîne. Li bajarê [[Tîros]]ê Dariyûş berxwedaneke mezin nîşan dide. Dagirkirina bajêr heft mehan didome. Îskender biserdikeve ku eva jê re dibe naveke pirr mezin. Bajar tê talankirin û qirrkirin. Li ser riya [[Xaze]]yê di sala [[332'ê b.z.]] de dikeve Misrê. Wê zivistanê li wir dimîne. Bi biharê re dest bi sefera Kurdistanê dike. Di tîrmeha [[331'ê b.z.]] de bajarê Nîniv, [[Tapsakos]] û [[Hewlêr]]ê digire. Li deşta [[Gaugamela]]yê dîsa bi Dariyûş re tên rûbirû û Dariyûş têk dibe. [[Babîl]]ê digire û li ser riya [[Çiyayên Zagrosê]] re dikeve [[Parsiya]]yê. Pîştre Medyayê dagir dike û li paytext [[Ekbatana]]yê bêhna xwe vedide. Êdî hewcehiya wî bi leşkerên yewnanî namîne û dest bi xeyalan dike. Xwe bi navê &quot;Mîrê Asyayê&quot; binav dike û heyraniya wî bi çanda Medya û farisiyan re çêdibe. Ev yeka han dibe sedem ku hin caran serkanên makedonî û yewnanî li dijî wî dikevin çalakiyan.

Beriya zayînê 327'ê de bi 35.000 leşker û bi qasî 100.000 jî alîkaran dest bi sefera [[Hindistan]]ê dike. Mixabin polîtîkaya wî ya yekgirtina makedonî, medyayî û farisî ji aliyê gelekan ve nayê pejirandin. Gelek caran li dijî serhildan pêk tên. Bi keça Dariyûş re dizewice û 30.000 xortê kurd û îranî bo perwerdeya leşkerî dişîne Makedonyayê. Hemî leşkerên xwe yên makedonî dişîne malê.

Di sala [[324'ê b.z.]] de [[Luristan]]ê dadigire. Amedekariyên xwe yên bo sefera Hindistanê diqedîne, lê di pîrozbahiyekê de pirr vedixwe û bi giranî nexweş dikeve. Di 33 saliya xwe de dimire û laşê wî di nava tabûteke zêrîn de tînin bajarê [[Îskenderiye]]yê. Piştî mirina wî bi qasî demeke kurt lawê wî [[Îskender IV]] (Skenderê çarem) tînin ser text lê ew tê kuştin.

Îskenderê Mezin wekî Medya û Parsiyayê desthilatdariya xwe bi rê ve dibir. Gorî dîrokvên 70 bajar avakiriye Îskender. Desthilatdariya wî bandora [[helenîzm]]ê heya tixûbê Hindistanê aniye. Li gorî dîroknasan, miroveke jîr, zîrek, xwedî [[vîzyon]]ê, zana û cengawer bûye. Desthilatdariya wî 12 sal û 8 meh berdewam kiriye lê di vê demê de bi qasî ku hîç kesê nekiriye tiştinên girîng û bêhempa kiriye.

== Hatina Îskender a li Kurdistanê ==

Îskender, piştî ku bi artêşa xwe re, berê xwe da [[Asya]]yê rê cihek ji wan cihê ku ew jê derbas bûyî [[Kurdistan]] bû. Piştî ku hatîye Kurdistanê, li wir, wî berxwedaneke mezin ji kurdan û gelên din ên herêmê li hemberî xwe dît. Di wê demê de, Kurd û xalkên din gelek ziyan didin hêza wî, êdî bi xalkê tavakan xwe dikşînin [[Çiyayê Zagros]]an. Li wir jî tên hember hevdû. Lê di wê demê de, hêzên Îskender çi dike û naken, nikarin ji Çiyayê Zagrosê bi bihurîn. Cihek ji wan cihên di dilê wî de demên ev der bûye. Ew wekê têkçûneke mezin ji îskender re di dîrokê de cih digirê.

Di deme ku hatî de, wî pirr xuruxand. Ji ber vê yekê û wan kirinên wî yên xedar, êdî kurdan navê &quot;zûrqerneyn&quot;tiyê lê kirin û jê re gotin &quot;Îskenderê Zûrqerneyn&quot;. Ev nav, navekî kurdan lê kiribû ya. Ji bo ku deme ku navê wî hat hildan, ew kirinên wî yên xedar jî werina bîrê bi navê wî re. Di wê demê de bahse pirtûkxaneyên ku hebûn tê kirin. Lê tê gotin ku Îskender, hêzên wî ew nivîsarên di wan de hemû şawitandina. [[Pirtûk]]a pîroz ya Zerdeşt ku wî nivîsandiya û ku tê gotin ku ser bi hezaran çerman hatîya nivîsandin, hemû tên şawitandin.

== Sereke Îskender ya bi mer Misre kevn ve ==

== Kuştina Îskender û piştî re perçebûna împaratorîya ku wî avakirîya ==

== Deme ku piştre tê &quot;Serdema helenîstîk&quot; ==
{{Gotara bingehîn|Serdema helenîstîk}}

== Girêdanên derve ==

* [1] [http://www.kurdistan-news.net/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=5190:hatina-iskendere-zurqerneyn-ya-kurdistane&amp;catid=83:a-samet-yigit-&amp;Itemid=65 Hatina Îskenderê Zûrqerneyn ya li Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025338/http://kurdistan-news.net/index.php?catid=83:a-samet-yigit-&amp;id=5190:hatina-iskendere-zurqerneyn-ya-kurdistane&amp;itemid=65&amp;option=com_content&amp;view=article |date=2016-03-14 }}
[[Wêne:Iskandar (Alexander) and the Talking Tree, Folio from a Great Mongol Shahnameh.jpg|thumb|250px|Skenderê Mezin li gorî minyatûreke [[îlxanî]] (ji salên 1330-1340'î) ya berhema [[Şahname]]ya [[Firdewsî]].|çep]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]]
[[Kategorî:Karekterên di Divina Commedia de]]
[[Kategorî:Kesayetên Şahnameyê]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 4an b.z.]]
[[Kategorî:Leşker]]
[[Kategorî:Mirin 323 b.z.]]
[[Kategorî:Serdema helenîstî]]
[[Kategorî:Serdema kevnare]]
[[Kategorî:Yewnanistana kevnare]]</text>
      <sha1>48irkf7w9vd329nxvuy3u9k43wfn62u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Teyrê Sîmir</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10424</id>
    <revision>
      <id>2063099</id>
      <parentid>1886938</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:35:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11634" sha1="o8u7g6kmv2jruzjwaqljzhokih3uh7n" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}
{{Agahîdanka giştî
}}
[[Wêne:Nadir Madrasah Phoenix.JPG|thumb|200px|Teyrê Sîmir, wêneyek ji dergehê [[medrese]]ya Nadir Dîwan Beg, {{Girêdan|Lyab-i Hauz|en}}, [[Buxara]] ([[Ûzbêkistan]])]]

'''Teyrê Sîmir''' ({{Bi-fa|سيمرغ|simurx}}), [[teyr]]ekî efsanewî yê çîrokan e. Bi kurdî Sîmir dibêjin û cih û warê Sîmir [[Zagros|çiyayê Zagrosan]] e. Sîmir ji du gotinan pêk hatiye: [[sî]] û [[mir]] ({{Bi-fa|سی مرغ}}).{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}}

== Peyv ==
Li gor van herdu peyvên hevdudanî ku navê sîmir ji wan pêk hatiye, çar wate û texmînên cuda hene.
# Sîmir teyrekî pir xweşik û rengîn e. Loma di wateya teyrê sî (30) reng de navê Sîmir lê kirine.
# Sîmir teyrekî ku bi qasî sî (30) teyran mezin bûye. Loma jê re gotine sî û mir ango sî (30) teyr. ''Mir'' di kurdî û farisî de tê wateya mirîşk û teyr.
# Gotina ''sî'' di etîmolojiya kurdî ya çûkan de jî heye ku di navê çend çûkan de kîteya ''sî'' heye. Gotina sîmir jî, ji wan gotinan yek e, wek: [[sîmir]], [[sîsalek]], [[sîmanok]], [[sîberk]] û hwd…
# Hinek jî dibêjin ku koka gotinê ji ''mirinê'' tê. Ji ber ku Sîmir teyrekî pîroz e. Di serdema kevir de ew sembola ruh û vîyanê bûye û ruhê mirov biriye bihuştê. Loma li herêma Kurdistanê di serdema me de jî li ser hin tehtên gorên kevn mirov rastî weneyên teyrên Sîmir tê. Sîmir semboleke [[totemîk]] e.

== Çîrok ==
[[Wêne:Phoenix-Fabelwesen.jpg|thumb|200px|Teyrê Sîmir, an jî ''Phoenix'', li goreyî F.J. Bertuch (1747-1822).]]
[[Wêne:COLLECTIE TROPENMUSEUM Houten beeld voorstellende Garuda met knots TMnr 809-118.jpg|thumb|200px|Teyrê Sîmir, an jî ''Garuda'', li gorî ola hindiyan]]
Navê Sîmir di [[Avesta]]yê de ''Mərəɣo Saêna'' ye. Yanî Çûka (teyrê) Saêna. Ev nav di [[sanskrîtî]] de jî ''śyena'' derbas dibe û tê wateya qertêl an jî [[baz]].
Bi farisî ji Sîmir re ''Sîmurg'' dibêjin. Li gor farisan cîwarê Sîmurg (Sîmorx) li çiyayê [[Elburz]]ê (nêzîkî bajarê Tehranê) ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Di çîrokekê de [[Îsfendiyar]] li çiyayê Elburzê Sîmirek kuştiye. Weha diyar dibe ku Sîmir ne yek e, cureyek ji teyran e.
 
Îro hemû [[arkeolog]] û dîroknas hemfikir in ku rehîbên [[Heliopolîs]] çîroka Teyrê Sîmir ji rojhilat girtine û birine [[Misira kevnare]]. Di serayên Misra kevn de naveroka wê guhertine û li gor xwe gotine û formeke nû danê. [[Ereb]] ji Teyrê Sîmir re ''Enqai'' dibêjin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Di efsane û çîrokên ereban de jî welatê sîmir carnan Aryana ye ango Kurdistana îroyîn e û carnan jî li [[çiyayê Qaf]] e. Li gor ereban çiyayê ''Qaf'' ango çiyayên rojhilat. Zagros dikeve rojhilatê ereban û jê re gotine Qaf.
[[Tirk]] wek gelek çîrokên din vê çîrokê jî ji [[kurd]] û [[faris]]an girtine û guhertine. Tirk jî, ji Sîmir re dibêjin ''Zümrüte Anka kuşu''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} û li gor çîrokên tirkan jî cîwarê Sîmir çiyayê Qaf e.

[[Ewropî]] jî, ji Sîmir re dibêjin ''Phoenix'' û ev nav ji [[yewnaniya kevn]] derbasî [[Ewropa]]yê bûye.

Di çîrokên [[hindî]] de vê rol û wezîfeya Sîmir dane qertêla ''Garuda'' û di çîrokên [[çînî]] de jî dane ''Tanniao''.

Hinek dibejîn ku teyrê Sîmir weha bi temen e ku wî sê-çar car dîtiye ku [[dinya]] xerab û ji nû ve şên bûye. Di hinek varyantan de tê gotin ku temenê Sîmir 1700 sal e. Di pirtûka ''Heywanên Fantastîk'' {{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} de dinivîsîne ku teyrê Sîmir herî kêm 500 sal jiyaye. Teyreki [[sor]] e û duvê wê mîna [[zêr]] diçirise. Li gor efsaneyê dema êdî dawiya umrê wê tê, pûrtên wê agir digrin û pêdikevin, ji xweliya pûrtên xwe ji nû ve tê afirandin. Ango xwe di nav agir de vedijîne û carek din tê dinyayê. Ev bûyer ji baweriya xelkê agirperest tê. Ji vir jî diyar dibe ku li Zagrosan e û efsaneyeke kurd û îranî ye. Belê, efsaneya xelkê agirperest e.

Sîmir, di piraniya çîrokan de ne goştxwir e, lê di hinek çîrokan de jî goşt dixwe. Di çîrokên kurd û farisan de Sîmir teyrekî efsanewî ye û bi zimanê mirovan dizane. Teyrê Sîmir eqildar, hêzdar û dilovan e, hemraz (sirdaş), alîkar û qencîxwaz e. Sîmir di warê tenduristiyê de zanyareke mezin e. Bi taybetî rêwitiya dûr û dirêj dike. Weha rêwitiya dûr û dirêj ku ne bi tenê li ser rûyê erdê, herweha di navbera erd û esman de difire.

Li gor pirtûkên dînî dinya heft tebeq e, lê di çîrokeke Sîmir de dinya 14 tebeq e. Heft tebeq li jêr û heft tebeq jî, li jor in. Sîmir carnan di nav van tebeqan de difire. Ew mirov li pişta xwe siwar dike û di nav van tebeqên dinyayê de dibe û tîne. Ji mirovan re alîkarî dike û piştre jî du perikên xwe dikşîne û dibêje: &quot;ha ji te re, dema tu ketî tengasiyê, tu dikarî van herdu perikên min di hev re bidî, wê demê, ez di cih de peyda dibim û têm alîkariya te….&quot;

Li gor efsanan di serdema [[sumer]]an de Sîmir li Zagrosan giyayê Xama (Homa-Xaoma, bi [[zazakî]] ji [[Xwedê]] re ''Homa'' dibêjin) parastiye. Ew giya li lûtikê (kopê) çiya, li ciyekî nependî û asê bûye. Dema hewcedarî peyda bûye Sîmir çûye ji [[Yezdan]] û mirovan re aniye. Sîmir bi vî giyayê nemir dikaribûye temenê xwe û mirovan dirêj bike. Di hin çîrokan de, tê gotin ku tifa Sîmir jî derman e û dema tifa xwe li birînan dide, birîn pê re derman dibin.

== Teyrê Sîmir di Şahnameyê de ==

[[Wêne:Gyps fulvus 1 Luc Viatour.jpg|thumb|200px|Sîsarkek (''Gyps fulvus'')]]
[[Wêne:Corbel eagle Terme.jpg|thumb|200px|Peykerekî romayî ku tê de [[helo]]yê Romayê xuya dike.]]
[[Wêne:HN 2324.jpg|thumb|200px|Pereyekî romayî yê herêma [[Brutiyûm]]ê; li çepê [[Zeus]], li rastê helo, sembola desthilata Romê (300-280 [[berî zayînê]]).]]
[[Firdewsî]] di berhema xwe ya epîk [[Şahname]] de di vê mijarê de weha dinivîse:
:Ji [[Sam]] re kurek dibe. Navê [[Zal]] lê dikin. Bi Zal re nexweşiya [[albîno]] hebûye. Laş û porê Zal wek pembû çîlspî bûne. Pêşî Zal ji Sam veşartine, piştre dema ku Sam kurê xwe yê spî dîtiye &quot;haho ev ji tovê îblîs e û emir daye xulamên xwe ku ew bigrin û bibin li çiyê berdin û werin.&quot; Hinek dibêjin ku gotiye bibin li çiyê bikujin û werin, lêbelê xulaman ew ne kuştine û li çiyê hiştine û hatine. Teyrê Sîmir li çiya Zal dibîne û Zal digre nav pençên xwe û dibe li hêlina xwe, bi çêlikên xwe re xwedî û mezin dike. Sîmir Zal perwerde dike. Ew fêrî gelek huner û zanînan dike. Sal derbas dibin, rojekê nêçîrvan Sam agahdar dikin ku Zal di hêlîna Sîmir de bi çêlikên wê re dijî û çi babeegîtekî jê derketiye! Sam çend xulamên xwe dişêne ku herin Zal bînin. Xulam diçin ji Sîmir rica dikin ku Zal bibin cem bavê wî. Sîmir razî dikin û Sîmir perikeke xwe dide Zal û jê re dibêje: &quot;dema tu ketî tengasiyê wê bişewitîne, ez ê di cih de bêm alîkariya te&quot;. Xatir ji Sîmir dixwazin û diçin. Dem diçe dewran tê Zal mezin dibe û tê ber zewacê. Zal bi [[Rûdaba]]yê re dizewice. Rûdaba ducanî dibe û piştî neh mehan dikeve ber birînên zarokanînê. Li gor varyantek, Sîmir tê bi nikulê xwe li zikê diya [[Ristemê Zal|Ristem]] dide zikê wê diqelîşîne û Rustem ji zikê wê derdixe û bi tûka xwe ciyê birrîn û birînê rehet dike ku îro ji vê metodê re dibejin metoda sezeryanî. Piştre hinek dibêjin ji ber ku Sezar jî bi vê metode ji diya xwe re bûye, di termînolojiya bijûndariyê de navê sezeryanî lê kirine, lê li gor varyanteke din, tê gotin ku [[Sezar]] pir mirov jê kirine, loma ev nav li vê metodê hatiye danîn.

== Teyrê Sîmir li goreyî arkeolog û dîroknasan ==
Îro piraniya arkeolog û [[dîroknas]]an li ser dîtina ku di zamanê berê de, li Zagrosan hindek balindeyên (teyrên) gelek mezin jiyane, hemfikirin. Di sala [[1959]]'an de ji zanîngeha [[Illinois]]ê Dr. [[Charles Reed]] bi komek hevalên xwe yên arkeolog û dîroknas ve çûne li Başûrê Kurdistanê li şikefta Şandiyarê ku dikeve ber ava Zêyê Mezin, dest bi kolanên arkeolojîk kirine. Firehiya devê şikeftê 25 metre û bilindiya wê jî 8 metre ye. Di vê lêkolîna arkeolojîk de tiştên weha derketine ku dîroka 100 hezar salan ronî dike. Di serdema neçîrvaniyê de ev şikeft navenda neçîrvanan bûye. Di dawiya lêkolîna xwe de rastî 17 cure skelet, per û baskên teyrên dema berê hatine. Per, bask û skeletên wan gelek kevn û mezin in. Wek [[mamût]] û [[dînezor]]an neslên wan [[balinde]]yan jî niha li dinyayê nemane. Ji wan çend ên ku hatine tespîtkirin navên wan ên [[latînî]] weha ne: çar skelet [[sîsark]]a bi rih (''Gyptaeus barbatus''); skeletek [[sîsarka grîfîn]] (''Gyps fulvus''); heft skelet [[qertêl]]a dûv spî ya deryayê (''Haliaetus albicilla'') û skeletek jî [[bet]] (''Otis tarda''). Niha bi tenê bet (''Otis tarda'') li herêmê maye û cînsên din nemane. Îro jî hîn li çiyayên Kurdistanê sîsarkên (sîsalekên) ku bi latînî jê re dibêjin ''Gyps fulvus'' hene. Grîfîn di wateya nikul çengel de ye. Di çîrok û xeberoşkên îranî û kurdan de Teyrê Sîmîr şahê teyran e.

Civata [[çemê Zê]] ya wê demê hêzeke îlahî ya mezin di van teyrên leşxwir de dîtine. Di [[girê Çetalê]] de jî, li diwarê şikeftê hinek wêne li ser zinar hatine kolandin û perên wan teyrên kovî û goştxwir di laşên wan de hatine nexşkirin. Weha tê texmîn kirin ku ew mirovên ku di wan şikeftan de jiyane, teyr girtine, rûçikandine û ji bo tilsimiyê perên wan bi xwe ve kirine. Him di çîroka Ristemê Zal de û him jî di peykerên girê Çetalê de Sîmir mê ye.

[[Harold Lamb]] di romana xwe ya [[Rêwîtiya Dawiya Cîhanê]] - [[Îskenderê Mezin]] (bi îngilîzî: ''Alexander of Macedon: The Journey to World's End'', 1955) de dinivîse ku &quot;Qertelê magiyan ê mezin wek sembol – teyrê ku di navbera însanên ku li ser rûyê dinyayê dijîn û Xwedayên ku li ser rûye asîman dijîn de difire, diçe û tê - ev sembol bi awayekî hatiye Ewropayê jî. Piştre ev qertel bûye xoşewîstê [[Zeus]] û wêneyên wî li ser sancaxên lejyonerên Romayê hatine nexşandin. Serê qertêl an jî ejdiya sembola efsane ya Rojhilat e. Yanî ya teyrê Sîmir ê pîroz e. Bîzansiyan piştre bi eflatûnî rengandine. Lê çiqas kêm û ne zelal be jî dişibe ejdiya. Piştre împeratorên [[alman]], qiralên [[polonî]] û çarên [[rûs]]an di armayên xwe de teyrên yekserî an jî duserî bi kar anîne.&quot;

Li ser pereyên [[Împeratoriya Romê]] yên madenî wêneyên Sîmir hebûne. Qertelê ku niha jî sembola armaya parlamena Almanyayê ye û li ser perê wan e jî, ji wê demê tê. Herweha qertêla duserî ya ku li ser [[birca Heftbirayan]] a [[Amed]]ê ye jî di dema Romayê de hatiye çêkirin. Yanî wek ku Harold Lamb di romana xwe ya bi navê İskenderê Mezin de nivîsiye ku ewropiyan ji kurd û îraniyan girtine û ji xwe re kirine mal. Yani ev îlhama teyrê Sîmir e.

Herweha teyrê Sîmir ne bi tenê semboleke efsane û çîrokan e, ew di nav pêvajoyeke dûr û dirêj de bûye sembola ariyan a hêz û dewletê jî.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* [[Amed Tîgrîs]], ji Amîdakurd

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Balindeyên efsanewî]]
[[Kategorî:Cinawirên mîtolojîk]]
[[Kategorî:Çîrok]]
[[Kategorî:Efsane]]
[[Kategorî:Kesayetên Şahnameyê]]
[[Kategorî:Mîtolojiya îranî]]</text>
      <sha1>o8u7g6kmv2jruzjwaqljzhokih3uh7n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ristemê Zal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10484</id>
    <revision>
      <id>2063097</id>
      <parentid>1976693</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:34:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6748" sha1="feinbsdjvdqymfr3glyyqv834ys53lz" xml:space="preserve">[[Wêne:Rostam toetet esfandyar.jpg|thumb|Kuştina Esfendiyar ji aliyê Ristem ve]]
[[Wêne:Tahminah.jpg|thumb|Tehmîna serdana Ristem dike]]
'''Ristemê Zal''' an '''Rustemê Zal''' lehengekî [[destan]], [[çîrok]] û çanda devkî ya [[Kurd]]an e. Ristem lawê [[Zal]] e. Nayê zanîn ku ew kesayetiyeke dîroki ye yan efsanewî ye. Mixabin herçendî dewlemendiya çanda Kurdan e, [[Tirk]] û [[Faris]]an xwedî lê derdikevin û bikartînin.

Ristemê Zal merd, şervan, wêrek, welatparêz û şoreşger e. Serokê doza bindestan e. Ti dijmineke zalim nikare li ber Ristemê Zal bisekine. Di çîroka Kurdî de cihekê xwe yê mezin heye. Hin caran bi bandora ola [[Îslam]]ê di şûna navê Ristemê Zal de [[Elî]] derbasdibe. Pûşî ya Ristem bi xwîna împaratorên xwînrêj û zalim e. Şûrê wî hebûna wî ya herî pîroz e û ji hesinên esmanî hatiye çêkirin. Destiya şûrê Ristem ji darên kesk, sor û zer e. Bejna wî dirêj, simbêla wî zirav, kirasê wî spî ye. Rû biken e. Şûtika wî sor e. Cihê ew lê derbas be, zalim dilerizin, gul û sosin şad dibin, gur û çeqel boçika xwe hildidin û bazdidin. Navê hespê wî [[Rexş]] bû

Yekem car destanê Ristemî Zal, ji aliyê [[Firdewsî]] ve, di [[Şahname|Şahnamê]] de bi nivîskî hate nivîsandin, Firdewsî, helbestvanê mezin yê Farsan e, di pirtûka xwe ya Şahnamê de dibêje Ristem bi eslê xwe [[kurd]] e.

'''Ristemê Zal''' jî navê pirtûkeke [[Xurşîd Mîrzengî]] ye.

== Ji dîrokê de Ristem ==
Rastiyên derheqê Ristemê Zal gelek kêm în yên heyî jî tikilhev in. Ji ber vê yekê jî nayê zanîn ku kesayitek wisa rastî jiyaye an nejiyaye. Dibe ku ew lehengekî mîtolojîk bû ji ber ku hem di [[wêjeya kurdî]] de hem jî [[wêjeya farisî]] de agahîyên derheqê jiyana wê da temamî tiştên mîtolojîk pêk tê , lê tê zanîn ku efsane jî di nav xwe de agahiyên rastî weşartîne.

Ristem hem di wêjeya kurdî de hem jî yên farisî de cihekî girîng digre. Versiyonên çîroka wê jî gelek in wêjeya Farisî de piranî çîrokên Ristemê hatiye nivîsandin lê wêjeya kurdî de bi awaya devkî cih girtiye. Her dû wêjeyê da jî hebûna wî dibe delîlek ku leheng beriyê Îslamîyetê di nav dewletekî Îranîde jiyaye û çîroka wî hatiye çêkirin. Agahiyekî derheqê wî de jî başdarî şerê qewmên [[Îranî|Îran]] û qewmên Turan buyîye. Şahê hemû gelê Îranê jî li [[şahname]]yê Key Hûsrev an go navê gelên rojavayî dabûn wî [[Kyros]] bû. Ev agahî îspat dike ku Ristem di salê b.z. nêzîkê sedsala 6em da jiyaye an go wan çaxan de çîrok derketiye holê.&lt;ref&gt;https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/58798&lt;/ref&gt;

Di çanda kurdî de ji çavkaniya wêjeya devkî pêştir du pirtukên hêja heye derheqê Ristem. Yek ji wan Beyta Rustemê Zal dîsa ji devkî de hatye berhevkirin. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Beyta Rustemê Zal |weşanger=Çapxaneya Wezareta Perwerdê |sal=2001 |cih=Hewlêr |rûpel=beyta : 117em û 118em }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=I0lVCiCaz_5WnB9AT5VmLA&amp;no=GqyCX7VJ4zEEkqn4aAXHgA |sernav=DESTANA RUSTEMÊ ZAL |paşnav=Çalişir |pêşnav=Rojbîr |ziman=ku }}&lt;/ref&gt;Ya din jî şehnameya kurdî ye.

== Wêjeya Kurdî de çîroka Ristem ==
Navê bavê Ristemê, Zal e heman demê de tê watêya 'Kal'ê. Ew kurê [[Nerîman]] e. Hin çavkaniyên din de zal naviyê Nerîman e bavê wê [[Sam]] e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.parsi.wiki/fa/wiki/searchresult?searchtype=0&amp;word=2LPYp9mF&amp;p100=2 |sernav=نتایج جستجو - صفحه 2 |paşnav=ویکی |pêşnav=پارسی |malper=پارسی ویکی |ziman=fa |tarîxa-gihiştinê=2023-01-27 |roja-arşîvê=2023-01-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230127095604/https://www.parsi.wiki/fa/wiki/searchresult?searchtype=0&amp;word=2LPYp9mF&amp;p100=2 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Demên lehengiya Ristemê ew kal bû lê hêj jî ser hemdê xwe bû carna beşdarî şeran dibû. Zal dema dayik bûyî de ruyê wê sor , porên wê spî bûn ji ber wê Nerîman wê biriye çiyayên Elbrûzê hiştiye li wir. [[Teyrê Sîmir]] Zalê mezinkiriye , Nerîman poşman bûye Zal jî dîsa wegeriye nav civaka xwe. Zal [[Rudab]]ê re diziwice. Ristem zarokê herduyan e.

Wejeya kurdî de agahiyên derheqê jidayikbûn û zaroktiya Ristem de pir kêm in. Jixwe destpêka '''''Beyta Ristemê Zal ,''''' Ristem xwedî kur e. Ristem kurê xwe Zorabê bêhemdî kuştiye û kezeba wê ji bo Zorabê dişewitiya. Kurê xwe tu car nedîti bû , şerekî de hatin hemberê hev şer bi rojan dewamkir , encamê de Ristem kurê xwe kuşt.
Gotî: ʾEy heware ḥelyam û birya
Ji ber Zorabî ʾagir dilê min girya&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Ristem û Dêw ====
Ristem her dem ji bo kuştina kurê xwe diqehire. Birayarek dide malbata xwe terk dike diçe [[Mazenderan]]ê. Li wir keça şahê Mazenderanê dibîne û dilê wî dikeve keçikê. Ji şah keça wî dixwaze, şah jî ewilî ji keça xwe dipirse. Keçik jî li bavê xwe bersiva erenî diyar dike, paşê dizewicin.
[[Wêne:Shahnameh - The Div Akvan throws Rustam into the sea.jpg|thumb|Dêw dixwazê Ristemê bavêje avê]]
Ristem dixwaze ku masiyan bigre diçe golê, li wir [[dêw]]ek derdikeve pêş wî. Dêw û Ristem destbi axaftinê kirin.
Hate pêş ve gotê: ʾEy pehlewan
Tu bo çî dihêy ser taʾîfe dêwan (b. 117)
Rustem gotê: ʾEy şumê bedkar
Nav û nîşanêt Xûdê keme ʾîzhar (b. 118)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
Ristem û dew şerekî giran digrin Ristem dikarte dêwê, dêwî ser jê dike, şer xilas dibe. Ristem dilêrekî jî ji destê dêwê xilas dike. Ew deh sal bû ew di destê dêwê bû , Ristem wê dibe teslîmê bavê wî dike. Rêvîtiyê xwe didomîne.

==== Ristem li welatê Bilxaran e ====
Aciziya Ristem ku ji ber kuştina kurê xwe dikêşînî xilas nabe. Diçe welatê Bilxarê. Ristem bibû mîrê wê welatê. Dixwasta ku vegeriya welatê xwe lê şah nehişt, bêhejmar leşker şandin li hemberê wî. Ristem dît ku hezaran leşker welatê wî dorpêç kirine. Pê serkeftinekî ji wan xilas bû. Zer'elî ji winda bûna Ristemê ya bisalan metirsî dibe. Derdikeve rê Rexşêyê dibîne û nas dike , diçe li Ristemê. Hêvî dike ku Ristem vegere. Lê Ristem dibêje ku heya [[Kyros|Kawîs]] şah e, ez venagerim.
Ḥeta Key Kawis şahê ʾÎran bît
Naçimewe Xudê biket ʾÎran wêran bît (b. 282)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Kesayetên Şahnameyê]]
[[Kategorî:Lehengên di mîtolojî û efsaneyan de]]
[[Kategorî:Mîtolojiya îranî]]
[[Kategorî:Mîtolojiya Kurdistanê]]</text>
      <sha1>feinbsdjvdqymfr3glyyqv834ys53lz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dêw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10485</id>
    <revision>
      <id>2063088</id>
      <parentid>1947911</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:32:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1744" sha1="2zr4p5ituo02cjsd212ufqz8c5p76zx" xml:space="preserve">[[Wêne:Shahnameh - The Div Akvan throws Rustam into the sea.jpg|thumb|250 px|rast|Ji [[Şahname]]yê. Dêv Axvan Ristem daveêje deryayê.]]

'''Dêv''' an jî '''dêw''' di mîtolojiya [[kurd]] û gelên din ên [[îranî]] de, di nava hêmanên sereke de cihdigire. Têgîn û binavkirinek bo cure afirîdeyek (bûnewer) e. Dêvên bikêr, baş jî hene, yên neyînî jî. Wekî [[perî]] û milyaketan, dêv jî ji mehlûqan in. Dêvên baş wekî [[firîşte]] (yezeta û periyan bi hestên erênî tên bîbîxistin, ên nebaş jî wekî [[cin]] û hûtên ziyandêr.

== Hêmaneke sereke di çîrokên kurdî de ==
Gotina dêv îro jî di zimanê [[kurdî]] de tê bikaranîn. Di wateya îro de canberekî ku di [[wêjeya devkî]] ya kurdî de behsê tê kirin e. Gotin ji koka &quot;dîva&quot; ya zimanên [[hind û ewropayî]] tê û wateya wê ''xweda'' anjî ruhberên xwedayî. Lê di kurdî de îro tenê xwedî wateyeke neerênî ne. Di [[çîrok]] û berhemên wêjeya devkî de, wekî hin afirîdeyên xwedî xwexeysetên neerênî û dilxerab in, tên nasandin.

== Lîsteya dêvan di mîtolojiya Zerdeştîtî de ==
* [[Êşma]] yan Xişma
* [[Ageş]], Agaş, Agij
* [[Aka Manah]], di çîrokên kurdî de Axman karaktereke gêjok e
* [[Akataş]]
* [[Andar]]
* [[Apaoşa]]
* [[Astovîdatû]]
* [[Az]] yan Azî, Ajî
* [[Nanxayît]], Nanxwar ''(di kurdî de gotineke weke Nanxwerê Cilqetên heye)''
* [[Zaûrva]], Zûrva, Zirve
* [[Taûrvî]]

== Girêdanên derve ==
{{Wîkîferheng-biçûk|dêw}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Çîrokên kurdî]]
[[Kategorî:Efsaneyên serxwezayî]]
[[Kategorî:Kesayetên Şahnameyê]]
[[Kategorî:Mîtolojiya îranî]]
[[Kategorî:Mîtolojiya kurdî]]
[[Kategorî:Zerdeştî]]</text>
      <sha1>2zr4p5ituo02cjsd212ufqz8c5p76zx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şerefxanê Bidlîsî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12351</id>
    <revision>
      <id>2063499</id>
      <parentid>1987011</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T07:19:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2063499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17979" sha1="fdfg7b5psxs4oz0bzvleatz4e3oyn20" xml:space="preserve">{{Agahîdank xwedî meqam
| nav                = Şerefxanê Bidlîsî
| pênasê_paşîn       = Mîr, Xan, Beg
| wêne               = ჩობან აღა.png
| mezinahiya_wêne    = 149px
| alt_wêne           = Potreyeke Şerefxanê Bidlîsî
| roja_jidayikbûnê   = 25ê sibata 1525an
| cihê_jidayikbûnê   = [[Kerehrûd]], [[Dewleta Sefewiyan]]
| roja_mirinê        = {{derdora}} 1603-04an
| cihê_mirinê        = [[Bidlîs]], [[Mîrektiya Bedlîsê]], [[Bakurê Kurdistanê]]
| netewe             = [[Kurd]]ê [[Sunîtî|sunî]]
| bav                = Şemsedîn Beg
| meqam1             = Mîre [[Mîrektiya Bedlîsê]]
| berê1              = Şemsedîn Beg
| paşê1              = Şemsedîn Beg Ebûmelîk
| dewr1              = 1576-1597
| xelat              = [[Şerefname]]
| şerên_tevlêbûyî    = [[Şerê osmanî û sefewî (1578-1590)]]
}}
'''Şerefxanê Bidlîsî'''{{Efn|Navê wî yê temanî: '''Şerefedîn Xan kurê Şemsedîn kurê Şeref Begê Bidlîsî'''}} an jî '''Mîr Şeref''' ({{Jidayikbûn|25|2|1543|j=1}} − m. {{Derdora}} 1603-04) mîr, [[nivîskar]] û [[dîrok]]nasekî [[kurd]] e. Pirtûka wî ya herî bi nav û deng [[Şerefname]] ye. Mijara Şerefnameyê [[Dîroka Kurdistanê|dîroka kurd]] û [[Kurdistan]]ê ye. Ew li gundê [[Kerehrûd]] ê li navenda Îranê, di navbera [[Erak]] û [[Qum]]ê de jidayikbû, di temenê ciwan de ew şandin dadgeha [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] û li wir perwerdehiya xwe wergirt.

Ew nivîskarê Şerefnameyê ye ku yek ji girîngtirîn berhemên li ser dîroka Kurdistanê a [[Serdema Navîn|serdema navîn]] e, ku di sala 1597an de hatiye nivîsandin. Wî di berhemên xwe de wêneyekî baş ê jiyana kurd û [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedanên kurd]] ên sedsala 16an afirand. Li derveyî [[Farsistan]]ê û welatên ku kurdîaxêv lê dijîn, Şerefxanê Bidlîsî bi wergerandina berhemên xwe ji hêla zanyarên din ve bandor li ser edebiyat û civakên kurdî kiriye.

Ew her wiha hunermendekî jêhatî û zilamekî xwende bû, di [[Matematîknas|matematîk]] û stratejiya leşkerî de bi qasî ku di dîrokê de jî serketî bû.

== Jiyana berê ==
Şerefxanê Bidlîsî di 25ê sibata 1543an de, li parêzgeha [[Merkezî (parêzgeh)|Merkezî]] ya Farsistanê li gundê [[Kerehrûd]]ê, di dema sirgûnkirina bavê xwe de jidayikbûye. Bavê wî Şemşedîn, begekî kurd bû. Bavê wî di dema berbelavbûna reqabetên [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriyên osmanî]] û sefewî de mirasta xwe winda kiribû.

Şerefxan endamê malbata serdest a konfederasyona [[eşîra rojakî]] bû ku endamên wê di wê demê de [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]] ji sedsala 9an vir ve bi navber wekî mîrnişîneke serbixwe hikum dikirin.&lt;ref name=&quot;Aktürk2018&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=http://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=393 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 |s2cid=158487762 |gihiştina-urlyê=subscription |via=[[Project MUSE]] }}&lt;/ref&gt; Ji ber vê yekê Şerefxan qet sernavê eşîrî yê hevpar &quot;Xan&quot; hilnegirt, li şûna wî sernavê qraliyetê yê &quot;emîr&quot; an jî &quot;mîr&quot; tercîh kir. Ew bi gelemperî wekî ''Mîr Şeref'' dihat nasîn.

Paşê malbata wî ket bin parastina xanedana sefewiyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedic Historiography of the Muslim World |paşnav=Singh |pêşnav=NK |weşanger=Global Vision Publishing House |sal=2004 |isbn=9788187746546 |url=https://books.google.com/books?id=EDdGPxC1stIC&amp;q=Sharaf+Khan&amp;pg=PA201 }}&lt;/ref&gt; Ew li dadgeha [[Tahmasp I]] hate perwerdekirin û di sala 1596an de nivîsand:
{{Quote|Dema ez bûm neh salî (di sala 1551an de) ez ketim haremeke taybet (haram-i khass)... sê salan (1551–1554) min li qesra hundir wekî pageyek xizmeta malbata (sîlsîla) wî şahê paqijkirî (pakiza atvar) kir.|sign=Şerefxanê Bidlîsî}}
Bedlîsî behsa perwerdehiya xwe kir ku tê de hînkirina [[Quran]]ê, xwendina prensîbên [[şerîet]]ê, dîndarî û paqijiyê hebû. Ji ber meyla olî ya Şah Tahmasp, Bidlîsî bi alimên olî re hate nasandin, yên ku wî li dijî mirovên xerab hişyar dikirin, û li şûna wê dostaniya bi mirovên baş re teşwîq dikirin û gava Bidlîsî gihîşt asta herî jor, hunerên şerî (sipahîgira), [[tîrbazî]], [[polo]], [[pêşbirk]], [[şûrbazî]] û [[rêgeza şovalyetiyê|rêgezên şovalyetiyê]] - [[mirovahî]] û [[comerdî]] - fêrî wî hatin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slaves of the Shah: new elites of Safavid Iran |paşnav=R. Babaie |pêşnav=Sussan |weşanger=Bloomsbury Academic |sal=2004 |isbn=9781860647215 |url=https://books.google.com/books?id=2BMVnw9JQh8C&amp;q=Sharaf+Khan+Bidlisi&amp;pg=PA29 }}&lt;/ref&gt;

== Mîrê Bidlîsê (1578-1597) ==
[[Wêne:Ancient Kurdistan.png|thumb|Kurdistan di sedsala 16an de]]
Di sala 1576an de, Tahmasb I nasnavê ''Mîrê Mîran'' da wî û ew wek serokê hemî eşîrên kurd ên [[Rojhilata Kurdistanê]] tayîn kir. Wî nasnavê xwe qebûl kir, lê tenê du sal şûnda, Şerefxan dev ji helwesta xwe ya berê berda û di şerê wan ê li dijî sefewiyan de piştgirî da osmaniyan û 400 leşker pêşkêşî wan kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Routledge Handbook on the Kurds |paşnav=Eppel |pêşnav=Michael |weşanger=Routledge Handbooks Online |tarîx=8 tebax 2018 |rr=35–47 |isbn=978-1-138-64664-3 |ziman=en |beş=The Kurdish emirates |url=https://www.routledgehandbooks.com/doi/10.4324/9781315627427-4 |doi=10.4324/9781315627427-4 |s2cid=186808301 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1578an de, siltan [[Murad III]], nasnavê ''Mîrê Şerefxan'' da wî û ew bû mîrê [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]].&lt;ref name=&quot;N1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The New world order: sovereignty, human rights, and the self-determination |paşnav=N. S. Sellers |pêşnav=Mortimer |weşanger=Berg Publishers |sal=1996 |isbn=9781859730645 |url=https://books.google.com/books?id=bKTsZMoY8XIC&amp;q=Sharaf+al-Din+Bitlisi&amp;pg=PA141 }}&lt;/ref&gt;

=== Şerê sefewî û osmaniyan ===
Serweriya Şerefxan bi awayekî rasterast dikeve çarçoveya reqabeta dubare di navbera împeratoriyên sefewî û osmanî de li ser sinorên Kurdistan û [[Qefqaz]]ê.&lt;ref name=&quot;Alsancakli2016&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2016-04-19 |sernav=The Early History of Kurdish Studies (1787–1901) |url=https://doi.org/10.1163/15700607-00561p05 |kovar=Die Welt des Islams |cild=56 |hejmar=1 |rr=55–88 |doi=10.1163/15700607-00561p05 |issn=0043-2539 }}&lt;/ref&gt; Piştî ku di sala 1576an de ji aliyê şahê sefewî ve hat rûmetdarkirin, Şerefxan di kanûna 1578an de dilsoziya xwe guherand û nêzîkî 400 leşkerên kurd anî aliyê xwe.&lt;ref name=&quot;Alsancakli2016&quot; /&gt;

Li gorî raporê, ji sala 1578an heta dora sala 1588an wî di kampanyayên osmaniyan ên li dijî farisan li Qefqasyayê û deverên sinorî yên cîran de rêberî an çavdêriya [[kontîngent]]ên kurdan kir.&lt;ref name=&quot;Alsancakli2016&quot; /&gt; Biryara wî hem bandorên stratejîk û hem jî yên xanedanî hebûn: bi hevgirtina bi osmaniyan re, wî mîrektiya Bidlîsê ji bo xwe û neviyên xwe misoger kir; osmaniyan jî di encamê de hevalbendek dilsoz ê kurdan li herêmeke sinorî ya nakokî bi dest xistin.&lt;ref name=&quot;N1996&quot; /&gt;

Di şerê berfirehtir de, her çend şerê navdar ê [[Şerê Çaldiranê]] (1514) beriya desthilatdariya wî ya çalak bû jî, pevçûna berdewam a osmanî-sefewiyan hilbijartin û dagirkirina wî ya herêmê şekil da.&lt;ref name=&quot;Alsancakli2016&quot; /&gt;

Ji ber vê yekê, divê desthilatdariya Şerefxan wekî di nav &quot;sîstema şer&quot; a farisî-osmanî ya dawiya sedsala 16an de were dîtin, ku tê de mîrnişînên kurd ên mîna ya Bidlîsê wekî aktorên nîvxweser tevdigerin ku bi împeratoriyekê an yê din re nêzîktir in.&lt;ref name=&quot;Alsancakli2016&quot; /&gt;

=== Dema dawîn ===
Şerefxan heta sala 1597an desthilatdariya fermî ya xanedaniyê veguhestibû kurê xwe Şemsedîn.&lt;ref name=&quot;N1996&quot; /&gt;

Piştî desthilatdariya wî, mîrektiya Bidlîsê di bin neviyên wî de berdewam kir, lê hêdî hêdî asta xweseriyê û rewşa siyasî ya mîrektiyên kurd li herêmên sinorê osmanî di sedsalên 17 û 18an de guherî.&lt;ref name=&quot;Iranica89&quot;&gt;{{Jêder-ensîklopedî |sernav=BEDLĪSĪ, ŠARAF-AL-DĪN KHAN |ensîklopedî=Encyclopædia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/bedlisi-saraf-al-din-khan-b |roja-gihiştinê=31 adar 2015 |paşnav=Glassen |pêşnav=Erika }}&lt;/ref&gt;

Bi kurtasî, qonaxa dawî ya serweriya Şerefxan xurtkirin û veguhertinê nîşan dide: radestkirina desthilatdariyê, balkişandina ser dîrok û meşrûiyetê û hiştina mîrateyek hem xanedanî û hem jî edebî li dû xwe.&lt;ref name=&quot;Iranica89&quot; /&gt;

== Şerefname ==
{{Gotara bingehîn|Şerefname}}
Şerefxanê Bidlîsî demek dirêj plan dikir ku pirtûkek li ser dîroka kurdan binivîse û di dawiyê de di sala 1597an de dest bi nivîsandina destana xwe ya Şerefnameyê kir. Şerefname, ku bi [[Zimanê farisî|farisî]] hatiye nivîsandin, dîroka wê dike çar beş. Ya yekem behsa pênc xanedanên kurd dike ku wekî padîşahî (siltanatî) xwedî bûne: [[Merwanî (xanedan)|merwaniyan]], [[Hesnewî (xanedan)|hesnewiyan]], [[Hezarhespî (xanedan)|hezarhespiyan]], [[Hezbanî (xanedan)|hezbaniyan]] û di dawiyê de [[Selahedînê Eyûbî]]. Beşa duyem navnîşa xanedanên ku pere lê hatine çêkirin û xutbe li ser navên wan hatiye xwendin dike. Beşa sêyem malbatên parêzgarên mîrasî hejmar dike, dema ku ya çarem dîroka mîrên Bidlîsê vedibêje.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The A to Z of the Kurds |paşnav=M. Gunter |pêşnav=Michael |weşanger=Scarecrow Press |sal=2009 |isbn=9780810863347 |url=https://books.google.com/books?id=gbmTlG4_QxAC&amp;q=Sharafnama&amp;pg=PA28 }}&lt;/ref&gt;

Ji ber şert û mercên serdema xwe, ji bo Şerefxan neçar bû ku Şerefnameyê bi farisî binivîse.&lt;ref name=&quot;Vural&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Genç |pêşnav1=Vural |tarîx=2024 |sernav=The Cultural Impact of the Persian Language in and around Bidlis |kovar=Iranian Studies |cild=57 |hejmar=1 |rûpel=38 |doi=10.1017/irn.2023.61 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Piştî ku bavê wî, [[Şemsedîn Xan]], li qesra Şah Tahmasp penageh girt, ne ecêb e ku Şerefxan ku li kêleka mîran li qesra Şah Tahmasp li [[Qazwên|Qaswênê]] perwerdehiyek bilind wergirt û mîna axaftvanekî xwemalî farisî fêr bû, hilbijart ku vê berhemê bi wî zimanî binivîse. Biryara wî hem ji ber xwesteka gihîştina temaşevanên berfireh li seranserê herêmên farisîaxiv û hem jî ji bo zêdekirina meşrûiyeta xanedana xwe li cîhana berfirehtir bû. Piştî qedandina pirtûka xwe, Şerefxan kopiyên wê ji serokên [[Mîrektiya Kilîsê|mîrektiya Kilisê]] û [[Mîrektiya Erdelan|Erdelanê]] re şand. Ev jest dikaribû armanca nîşandana desthilatdariya xanedaniya hikumdarê Bidlîsê û bidestxistina nasînek berfirehtir be, di heman demê de nîşan bide ku farisî di qesrên hikumdarên din ên kurd de tê xwendin û nivîsandin.&lt;ref name=&quot;Vural&quot; /&gt;

== Mirin ==
Piştî dawiya salên 1590an, Şerefxanê Bidlîsî hêdî hêdî ji siyaseta aktîv vekişiya. Piştî temamkirina Şerefnameya xwe (ku li dora 1597–1599an qediya ye), tê bawerkirin ku ew vegeriyaye Bidlîsê, ku mîrateya malbata wî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bajalan |pêşnav=Djene Rhys |tarîx=2012-11-01 |sernav=Şeref Xan's''Sharafnama'': Kurdish Ethno-Politics in the Early Modern World, Its Meaning and Its Legacy |url=https://doi.org/10.1080/00210862.2012.737726 |kovar=Iranian Studies |cild=45 |hejmar=6 |rr=818 |doi=10.1080/00210862.2012.737726 |issn=0021-0862 }}&lt;/ref&gt;

Piraniya texmînên akademîk mirina wî li dora sala 1603an, di dema serweriya siltanê osmanî [[Ehmed I]] de destnîşan dikin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=27}} Hin çavkaniyên kurdî, li ser bingeha kronîkên herêmî, pêşniyar dikin ku ew li Bidlîsê miriye, dibe ku ji ber sedemên xwezayî.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=27}}

== Mîrasê wî ==
[[Wêne:Sharaf Khan Bidlisi Statue at Slemani Public Park.jpg|thumb|Pêyrekê Şerefxanê Bidlîsî li [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]]]]
Şerefnameya Şerefxan (ku di sala 1597an de temam bûye) ji hêla zanyarên nûjen ve wekî çavkaniya sereke ya navendî ji bo dîroka xanedanên kurd di serdema pêş-nûjên de tê hesibandin: ew şecereyan, vegotinên mîr û dîrokên herêmî bi farisî sîstematîze dike û hemî dîroknûsiya paşê ya li ser mîrektiyên kurd ên destpêka-nûjên şekil daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Özoğglu |pêşnav=Hakan |tarîx=1996-05-01 |sernav=State‐tribe relations: Kurdish tribalism in the 16th‐ and 17th‐century Ottoman empire |url=https://doi.org/10.1080/13530199608705620 |kovar=British Journal of Middle Eastern Studies |cild=23 |hejmar=1 |rr=5–27 |doi=10.1080/13530199608705620 |issn=1353-0194 }}&lt;/ref&gt; Ev navendîbûn di lêkolînên dawî û danasînên projeyan de bi berdewamî tê tekez kirin: projeya Akademiya Awistiryayê bi eşkere Şerefnameyê wekî &quot;çavkaniya herî girîng ji bo dîroka kurd berî serdema hemdem&quot; bi nav dike û tekez dike ku, tevî girîngiya wê, çapek bi tevahî rexneyî hîn peyda nebûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oeaw.ac.at/en/isa/research/project-archive/sharaf-nama-amir-sharaf-khan-bidlisi-a-persian-source-for-the-history-of-kurds?utm_source=chatgpt.com |sernav=Sharaf-nāma. Amīr Sharaf Khān Bidlīsī A Persian Source for the History of Kurds |malper=www.oeaw.ac.at |roja-gihiştinê=2025-11-12 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2026 }}&lt;/ref&gt;

Ji ber vê yekê zanyar Şerefxan ne tenê wekî hikumdarekî herêmî tê zanin, lê wekî nivîskar-dîroknasek ku projeya wî ya nivîskî bi zanebûn meşrûiyeta xanedaniyê û bîranînek dîrokî ya kurdan ava kiriye, derman kirine; rexneyên nûjen hem nirxa belgefîlm a pirtûkê û hem jî karanînên wê yên îdeolojîk (îdiayên şecereyan, stratejiyên meşrûkirinê) derdixin pêş.&lt;ref name=&quot;Bajalan2012&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bajalan |pêşnav=Djene Rhys |tarîx=2012-11-01 |sernav=Şeref Xan's''Sharafnama'': Kurdish Ethno-Politics in the Early Modern World, Its Meaning and Its Legacy |url=https://doi.org/10.1080/00210862.2012.737726 |kovar=Iranian Studies |cild=45 |hejmar=6 |rr=795–818 |doi=10.1080/00210862.2012.737726 |issn=0021-0862 }}&lt;/ref&gt;

Şerefxan li herêmeke sinorî ya pirzimanî bi farisî nivîsandiye; xebatên dawî Bidlîsê wekî navendek destnîşan dikin ku çanda wêjeyî ya farisî heta dawiya sedsala 16an tê de bandorker maye û farisî wekî zimanê dîroknûsî û rêveberiya elîteyê xizmet kiriye. Nivîsa dawî ya Vural Genç bandora çandî ya berdewam a farisî li Bidlîs û derdora wê belge dike, û îdia dike ku farisî şêwaz daye pratîkên wêjeyî û rêveberiya herêmî - şertek ku dibe alîkar ku hilbijartina farisî ji bo Şerefnameyê rave bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dehqan |pêşnav=Mustafa |paşnav2=Genç |pêşnav2=Vural |tarîx=2018-06-01 |sernav=Kurds as spies: Information-gathering on the 16th-century Ottoman–Safavid frontier |url=https://doi.org/10.1556/062.2018.71.2.5 |kovar=Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae |cild=71 |hejmar=2 |rr=197–230 |doi=10.1556/062.2018.71.2.5 |issn=0001-6446 }}&lt;/ref&gt;

Akademîsyen herwiha mîrata Şerefxan di çand û bîra maddî de dişopînin: [[patronaj]], nivîs û weqfên bajarî yên li Bidlîsê hawîrdora çandî ya ku Şerefname hilberandiye nîşan didin, û pratîkên bîranînê yên nûjen (peyker, projeyên dîroka giştî, tevlêbûna di mufredatên lêkolînên Kurdî de) Şerefxan wekî sembola berdewamiya dîrokî ya kurdan bi kar tînin.&lt;ref name=&quot;Bajalan2012&quot; /&gt; Zanyariyên li ser dîrok û mîmariya çandî ya herêmê çarçoveyek ji bo van îdiayan peyda dikin.&lt;ref name=&quot;Bajalan2012&quot; /&gt;

== Binerê ==

* [[Îdrîsê Bidlîsî]]

== Çavkanî ==
=== Nîşe ===
{{Notelist}}

=== Jêder ===
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
* {{Jêder-kovar |paşnav1=Alsancakli |pêşnav1=Sacha |sernav=Matrimonial Alliances and the Transmission of Dynastic Power in Kurdistan: The Case of the Diyādīnids of Bidlīs in the Fifteenth to Seventeenth Centuries |kovar=Eurasian Studies |tarîx=2017 |cild=15 |hejmar=2 |rr=222–249 |doi=10.1163/24685623-12340037 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav1=Floor |pêşnav1=Willem M. |sernav=Titles and Emoluments in Safavid Iran: A Third Manual of Safavid Administration, by Mirza Naqi Nasiri |tarîx=2008 |weşanger=Mage Publishers |cih=Washington, DC |isbn=978-1933823232 |rûpel=248 }}
* {{Jêder-kitêb |beş=The Kurdish frontier under the Safavids |pêşnav=Akihiko |paşnav=Yamaguchi |sernav=The Safavid World |pêşnavê-edîtor=Rudi |paşnavê-edîtor=Matthee |weşanger=Routledge |rr=556–571 |sal=2021 }}

== Xwendina bêhtir ==
* {{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/1573-3912_ei3_COM_25248 |sernav=Bidlisī, Sharaf al-Dīn |malper=Encyclopaedia of Islam Three Online |tarîx=2018 |weşanger=Brill |paşnav=Atmaca |pêşnav=Metin |gihiştina-urlyê=subscription |doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_25248 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.kurdistanica.com/?q=node/16 KURDISTANICA]
* [https://web.archive.org/web/20101229123002/http://web.telia.com/~u63802125/Xaneper/Hemsida/Nivisar/Kurdimak/serefname.html Şerefname; pencereya kurdan a ber li mêjûyê]

{{Dîroknasên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Desthilatdarên kurd]]
[[Kategorî:Dîroknasên kurd]]
[[Kategorî:Fîlozofên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1543]]
[[Kategorî:Kesên ji Bidlîsê]]
[[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]]
[[Kategorî:Kurdên sedsala 17an]]
[[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]]
[[Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]]
[[Kategorî:Mirin 1603]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]]</text>
      <sha1>fdfg7b5psxs4oz0bzvleatz4e3oyn20</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063501</id>
      <parentid>2063499</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T07:53:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18007" sha1="c9nx5ptg4mmp6181cysx3mr3hhn18az" xml:space="preserve">{{Agahîdank xwedî meqam
| nav                = Şerefxanê Bidlîsî
| pênasê_paşîn       = Mîr, Xan, Beg
| wêne               = ჩობან აღა.png
| mezinahiya_wêne    = 149px
| alt_wêne           = Potreyeke Şerefxanê Bidlîsî
| roja_jidayikbûnê   = 25ê sibata 1525an
| cihê_jidayikbûnê   = [[Kerehrûd]], [[Dewleta Sefewiyan]]
| roja_mirinê        = {{derdora}} 1603-04an
| cihê_mirinê        = [[Bidlîs]], [[Mîrektiya Bedlîsê]], [[Bakurê Kurdistanê]]
| netewe             = [[Kurd]]ê [[Sunîtî|sunî]]
| bav                = Şemsedîn Beg
| meqam1             = Mîre [[Mîrektiya Bedlîsê]]
| berê1              = Şemsedîn Beg
| paşê1              = Şemsedîn Beg Ebûmelîk
| dewr1              = 1576-1597
| xelat              = [[Şerefname]]
| şerên_tevlêbûyî    = [[Şerê osmanî û sefewî (1578-1590)]]
}}
'''Şerefxanê Bidlîsî'''{{Efn|Navê wî yê temanî: '''Şerefedîn Xan kurê Şemsedîn kurê Şeref Begê Bidlîsî'''}} an jî '''Mîr Şeref''' ({{Jidayikbûn|25|2|1543|j=1}} − m. {{Derdora}} 1603-04) mîr, [[nivîskar]] û [[dîrok]]nasekî [[kurd]] e. Pirtûka wî ya herî bi nav û deng [[Şerefname]] ye. Mijara Şerefnameyê [[Dîroka Kurdistanê|dîroka kurd]] û [[Kurdistan]]ê ye. Ew li gundê [[Kerehrûd]] ê li navenda Îranê, di navbera [[Erak]] û [[Qum]]ê de jidayikbû, di temenê ciwan de ew şandin dadgeha [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] û li wir perwerdehiya xwe wergirt.

Ew nivîskarê Şerefnameyê ye ku yek ji girîngtirîn berhemên li ser dîroka Kurdistanê a [[Serdema Navîn|serdema navîn]] e, ku di sala 1597an de hatiye nivîsandin. Wî di berhemên xwe de wêneyekî baş ê jiyana kurd û [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedanên kurd]] ên sedsala 16an afirand. Li derveyî [[Farsistan]]ê û welatên ku kurdîaxêv lê dijîn, Şerefxanê Bidlîsî bi wergerandina berhemên xwe ji hêla zanyarên din ve bandor li ser edebiyat û civakên kurdî kiriye.

Ew her wiha hunermendekî jêhatî û zilamekî xwende bû, di [[Matematîknas|matematîk]] û stratejiya leşkerî de bi qasî ku di dîrokê de jî serketî bû.

== Jiyana berê ==
Şerefxanê Bidlîsî di 25ê sibata 1543an de, li parêzgeha [[Merkezî (parêzgeh)|Merkezî]] ya Farsistanê li gundê [[Kerehrûd]]ê, di dema sirgûnkirina bavê xwe de jidayikbûye. Bavê wî Şemşedîn, begekî kurd bû. Bavê wî di dema berbelavbûna reqabetên [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriyên osmanî]] û sefewî de mirasta xwe winda kiribû.

Şerefxan endamê malbata serdest a konfederasyona [[eşîra rojakî]] bû ku endamên wê di wê demê de [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]] ji sedsala 9an vir ve bi navber wekî mîrnişîneke serbixwe hikum dikirin.&lt;ref name=&quot;Aktürk2018&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=http://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=393 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 |s2cid=158487762 |gihiştina-urlyê=subscription |via=[[Project MUSE]] }}&lt;/ref&gt; Ji ber vê yekê Şerefxan qet sernavê eşîrî yê hevpar &quot;Xan&quot; hilnegirt, li şûna wî sernavê qraliyetê yê &quot;emîr&quot; an jî &quot;mîr&quot; tercîh kir. Ew bi gelemperî wekî ''Mîr Şeref'' dihat nasîn.

Paşê malbata wî ket bin parastina xanedana sefewiyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedic Historiography of the Muslim World |paşnav=Singh |pêşnav=NK |weşanger=Global Vision Publishing House |sal=2004 |isbn=9788187746546 |url=https://books.google.com/books?id=EDdGPxC1stIC&amp;q=Sharaf+Khan&amp;pg=PA201 }}&lt;/ref&gt; Ew li dadgeha [[Tahmasp I]] hate perwerdekirin û di sala 1596an de nivîsand:
{{Quote|Dema ez bûm neh salî (di sala 1551an de) ez ketim haremeke taybet (haram-i khass)... sê salan (1551–1554) min li qesra hundir wekî pageyek xizmeta malbata (sîlsîla) wî şahê paqijkirî (pakiza atvar) kir.|sign=Şerefxanê Bidlîsî}}
Bedlîsî behsa perwerdehiya xwe kir ku tê de hînkirina [[Quran]]ê, xwendina prensîbên [[şerîet]]ê, dîndarî û paqijiyê hebû. Ji ber meyla olî ya Şah Tahmasp, Bidlîsî bi alimên olî re hate nasandin, yên ku wî li dijî mirovên xerab hişyar dikirin, û li şûna wê dostaniya bi mirovên baş re teşwîq dikirin û gava Bidlîsî gihîşt asta herî jor, hunerên şerî (sipahîgira), [[tîrbazî]], [[polo]], [[pêşbirk]], [[şûrbazî]] û [[rêgeza şovalyetiyê|rêgezên şovalyetiyê]] - [[mirovahî]] û [[comerdî]] - fêrî wî hatin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slaves of the Shah: new elites of Safavid Iran |paşnav=R. Babaie |pêşnav=Sussan |weşanger=Bloomsbury Academic |sal=2004 |isbn=9781860647215 |url=https://books.google.com/books?id=2BMVnw9JQh8C&amp;q=Sharaf+Khan+Bidlisi&amp;pg=PA29 }}&lt;/ref&gt;

== Mîrê Bidlîsê (1578-1597) ==
[[Wêne:Ancient Kurdistan.png|thumb|Kurdistan di sedsala 16an de]]
Di sala 1576an de, Tahmasb I nasnavê ''Mîrê Mîran'' da wî û ew wek serokê hemî eşîrên kurd ên [[Rojhilata Kurdistanê]] tayîn kir. Wî nasnavê xwe qebûl kir, lê tenê du sal şûnda, Şerefxan dev ji helwesta xwe ya berê berda û di şerê wan ê li dijî sefewiyan de piştgirî da osmaniyan û 400 leşker pêşkêşî wan kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Routledge Handbook on the Kurds |paşnav=Eppel |pêşnav=Michael |weşanger=Routledge Handbooks Online |tarîx=8 tebax 2018 |rr=35–47 |isbn=978-1-138-64664-3 |ziman=en |beş=The Kurdish emirates |url=https://www.routledgehandbooks.com/doi/10.4324/9781315627427-4 |doi=10.4324/9781315627427-4 |s2cid=186808301 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1578an de, siltan [[Murad III]], nasnavê ''Mîrê Şerefxan'' da wî û ew bû mîrê [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]].&lt;ref name=&quot;N1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The New world order: sovereignty, human rights, and the self-determination |paşnav=N. S. Sellers |pêşnav=Mortimer |weşanger=Berg Publishers |sal=1996 |isbn=9781859730645 |url=https://books.google.com/books?id=bKTsZMoY8XIC&amp;q=Sharaf+al-Din+Bitlisi&amp;pg=PA141 }}&lt;/ref&gt;

=== Şerê sefewî û osmaniyan ===
Serweriya Şerefxan bi awayekî rasterast dikeve çarçoveya reqabeta dubare di navbera împeratoriyên sefewî û osmanî de li ser sinorên Kurdistan û [[Qefqaz]]ê.&lt;ref name=&quot;Alsancakli2016&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2016-04-19 |sernav=The Early History of Kurdish Studies (1787–1901) |url=https://doi.org/10.1163/15700607-00561p05 |kovar=Die Welt des Islams |cild=56 |hejmar=1 |rr=55–88 |doi=10.1163/15700607-00561p05 |issn=0043-2539 }}&lt;/ref&gt; Piştî ku di sala 1576an de ji aliyê şahê sefewî ve hat rûmetdarkirin, Şerefxan di kanûna 1578an de dilsoziya xwe guherand û nêzîkî 400 leşkerên kurd anî aliyê xwe.&lt;ref name=&quot;Alsancakli2016&quot; /&gt;

Li gorî raporê, ji sala 1578an heta dora sala 1588an wî di kampanyayên osmaniyan ên li dijî farisan li Qefqasyayê û deverên sinorî yên cîran de rêberî an çavdêriya [[kontîngent]]ên kurdan kir.&lt;ref name=&quot;Alsancakli2016&quot; /&gt; Biryara wî hem bandorên stratejîk û hem jî yên xanedanî hebûn: bi hevgirtina bi osmaniyan re, wî mîrektiya Bidlîsê ji bo xwe û neviyên xwe misoger kir; osmaniyan jî di encamê de hevalbendek dilsoz ê kurdan li herêmeke sinorî ya nakokî bi dest xistin.&lt;ref name=&quot;N1996&quot; /&gt;

Di şerê berfirehtir de, her çend şerê navdar ê [[Şerê Çaldiranê]] (1514) beriya desthilatdariya wî ya çalak bû jî, pevçûna berdewam a osmanî-sefewiyan hilbijartin û dagirkirina wî ya herêmê şekil da.&lt;ref name=&quot;Alsancakli2016&quot; /&gt;

Ji ber vê yekê, divê desthilatdariya Şerefxan wekî di nav &quot;sîstema şer&quot; a farisî-osmanî ya dawiya sedsala 16an de were dîtin, ku tê de mîrnişînên kurd ên mîna ya Bidlîsê wekî aktorên nîvxweser tevdigerin ku bi împeratoriyekê an yê din re nêzîktir in.&lt;ref name=&quot;Alsancakli2016&quot; /&gt;

=== Dema dawîn ===
Şerefxan heta sala 1597an desthilatdariya fermî ya xanedaniyê veguhestibû kurê xwe Şemsedîn.&lt;ref name=&quot;N1996&quot; /&gt;

Piştî desthilatdariya wî, mîrektiya Bidlîsê di bin neviyên wî de berdewam kir, lê hêdî hêdî asta xweseriyê û rewşa siyasî ya mîrektiyên kurd li herêmên sinorê osmanî di sedsalên 17 û 18an de guherî.&lt;ref name=&quot;Iranica89&quot;&gt;{{Jêder-ensîklopedî |sernav=BEDLĪSĪ, ŠARAF-AL-DĪN KHAN |ensîklopedî=Encyclopædia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/bedlisi-saraf-al-din-khan-b |roja-gihiştinê=31 adar 2015 |paşnav=Glassen |pêşnav=Erika }}&lt;/ref&gt;

Bi kurtasî, qonaxa dawî ya serweriya Şerefxan xurtkirin û veguhertinê nîşan dide: radestkirina desthilatdariyê, balkişandina ser dîrok û meşrûiyetê û hiştina mîrateyek hem xanedanî û hem jî edebî li dû xwe.&lt;ref name=&quot;Iranica89&quot; /&gt;

== Şerefname ==
{{Gotara bingehîn|Şerefname}}
Şerefxanê Bidlîsî demek dirêj plan dikir ku pirtûkek li ser dîroka kurdan binivîse û di dawiyê de di sala 1597an de dest bi nivîsandina destana xwe ya Şerefnameyê kir. Şerefname, ku bi [[Zimanê farisî|farisî]] hatiye nivîsandin, dîroka wê dike çar beş. Ya yekem behsa pênc xanedanên kurd dike ku wekî padîşahî (siltanatî) xwedî bûne: [[Merwanî (xanedan)|merwaniyan]], [[Hesnewî (xanedan)|hesnewiyan]], [[Hezarhespî (xanedan)|hezarhespiyan]], [[Hezbanî (xanedan)|hezbaniyan]] û di dawiyê de [[Selahedînê Eyûbî]]. Beşa duyem navnîşa xanedanên ku pere lê hatine çêkirin û xutbe li ser navên wan hatiye xwendin dike. Beşa sêyem malbatên parêzgarên mîrasî hejmar dike, dema ku ya çarem dîroka mîrên Bidlîsê vedibêje.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The A to Z of the Kurds |paşnav=M. Gunter |pêşnav=Michael |weşanger=Scarecrow Press |sal=2009 |isbn=9780810863347 |url=https://books.google.com/books?id=gbmTlG4_QxAC&amp;q=Sharafnama&amp;pg=PA28 }}&lt;/ref&gt;

Ji ber şert û mercên serdema xwe, ji bo Şerefxan neçar bû ku Şerefnameyê bi farisî binivîse.&lt;ref name=&quot;Vural&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Genç |pêşnav1=Vural |tarîx=2024 |sernav=The Cultural Impact of the Persian Language in and around Bidlis |kovar=Iranian Studies |cild=57 |hejmar=1 |rûpel=38 |doi=10.1017/irn.2023.61 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Piştî ku bavê wî, [[Şemsedîn Xan]], li qesra Şah Tahmasp penageh girt, ne ecêb e ku Şerefxan ku li kêleka mîran li qesra Şah Tahmasp li [[Qazwên|Qaswênê]] perwerdehiyek bilind wergirt û mîna axaftvanekî xwemalî farisî fêr bû, hilbijart ku vê berhemê bi wî zimanî binivîse. Biryara wî hem ji ber xwesteka gihîştina temaşevanên berfireh li seranserê herêmên farisîaxiv û hem jî ji bo zêdekirina meşrûiyeta xanedana xwe li cîhana berfirehtir bû. Piştî qedandina pirtûka xwe, Şerefxan kopiyên wê ji serokên [[Mîrektiya Kilîsê|mîrektiya Kilisê]] û [[Mîrektiya Erdelan|Erdelanê]] re şand. Ev jest dikaribû armanca nîşandana desthilatdariya xanedaniya hikumdarê Bidlîsê û bidestxistina nasînek berfirehtir be, di heman demê de nîşan bide ku farisî di qesrên hikumdarên din ên kurd de tê xwendin û nivîsandin.&lt;ref name=&quot;Vural&quot; /&gt;

== Mirin ==
Piştî dawiya salên 1590an, Şerefxanê Bidlîsî hêdî hêdî ji siyaseta aktîv vekişiya. Piştî temamkirina Şerefnameya xwe (ku li dora 1597–1599an qediya ye), tê bawerkirin ku ew vegeriyaye Bidlîsê, ku mîrateya malbata wî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bajalan |pêşnav=Djene Rhys |tarîx=2012-11-01 |sernav=Şeref Xan's''Sharafnama'': Kurdish Ethno-Politics in the Early Modern World, Its Meaning and Its Legacy |url=https://doi.org/10.1080/00210862.2012.737726 |kovar=Iranian Studies |cild=45 |hejmar=6 |rr=818 |doi=10.1080/00210862.2012.737726 |issn=0021-0862 }}&lt;/ref&gt;

Piraniya texmînên akademîk mirina wî li dora sala 1603an, di dema serweriya siltanê osmanî [[Ehmed I]] de destnîşan dikin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=27}} Hin çavkaniyên kurdî, li ser bingeha kronîkên herêmî, pêşniyar dikin ku ew li Bidlîsê miriye, dibe ku ji ber sedemên xwezayî.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=27}}

== Mîrasê wî ==
[[Wêne:Sharaf Khan Bidlisi Statue at Slemani Public Park.jpg|thumb|Pêyrekê Şerefxanê Bidlîsî li [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]]]]
Şerefnameya Şerefxan (ku di sala 1597an de temam bûye) ji hêla zanyarên nûjen ve wekî çavkaniya sereke ya navendî ji bo dîroka xanedanên kurd di serdema pêş-nûjên de tê hesibandin: ew şecereyan, vegotinên mîr û dîrokên herêmî bi farisî sîstematîze dike û hemî dîroknûsiya paşê ya li ser mîrektiyên kurd ên destpêka-nûjên şekil daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Özoğglu |pêşnav=Hakan |tarîx=1996-05-01 |sernav=State‐tribe relations: Kurdish tribalism in the 16th‐ and 17th‐century Ottoman empire |url=https://doi.org/10.1080/13530199608705620 |kovar=British Journal of Middle Eastern Studies |cild=23 |hejmar=1 |rr=5–27 |doi=10.1080/13530199608705620 |issn=1353-0194 }}&lt;/ref&gt; Ev navendîbûn di lêkolînên dawî û danasînên projeyan de bi berdewamî tê tekez kirin: projeya Akademiya Awistiryayê bi eşkere Şerefnameyê wekî &quot;çavkaniya herî girîng ji bo dîroka kurd berî serdema hemdem&quot; bi nav dike û tekez dike ku, tevî girîngiya wê, çapek bi tevahî rexneyî hîn peyda nebûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oeaw.ac.at/en/isa/research/project-archive/sharaf-nama-amir-sharaf-khan-bidlisi-a-persian-source-for-the-history-of-kurds?utm_source=chatgpt.com |sernav=Sharaf-nāma. Amīr Sharaf Khān Bidlīsī A Persian Source for the History of Kurds |malper=www.oeaw.ac.at |roja-gihiştinê=2025-11-12 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2026 }}&lt;/ref&gt;

Ji ber vê yekê zanyar Şerefxan ne tenê wekî hikumdarekî herêmî tê zanin, lê wekî nivîskar-dîroknasek ku projeya wî ya nivîskî bi zanebûn meşrûiyeta xanedaniyê û bîranînek dîrokî ya kurdan ava kiriye, derman kirine; rexneyên nûjen hem nirxa belgefîlm a pirtûkê û hem jî karanînên wê yên îdeolojîk (îdiayên şecereyan, stratejiyên meşrûkirinê) derdixin pêş.&lt;ref name=&quot;Bajalan2012&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bajalan |pêşnav=Djene Rhys |tarîx=2012-11-01 |sernav=Şeref Xan's''Sharafnama'': Kurdish Ethno-Politics in the Early Modern World, Its Meaning and Its Legacy |url=https://doi.org/10.1080/00210862.2012.737726 |kovar=Iranian Studies |cild=45 |hejmar=6 |rr=795–818 |doi=10.1080/00210862.2012.737726 |issn=0021-0862 }}&lt;/ref&gt;

Şerefxan li herêmeke sinorî ya pirzimanî bi farisî nivîsandiye; xebatên dawî Bidlîsê wekî navendek destnîşan dikin ku çanda wêjeyî ya farisî heta dawiya sedsala 16an tê de bandorker maye û farisî wekî zimanê dîroknûsî û rêveberiya elîteyê xizmet kiriye. Nivîsa dawî ya Vural Genç bandora çandî ya berdewam a farisî li Bidlîs û derdora wê belge dike, û îdia dike ku farisî şêwaz daye pratîkên wêjeyî û rêveberiya herêmî - şertek ku dibe alîkar ku hilbijartina farisî ji bo Şerefnameyê rave bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dehqan |pêşnav=Mustafa |paşnav2=Genç |pêşnav2=Vural |tarîx=2018-06-01 |sernav=Kurds as spies: Information-gathering on the 16th-century Ottoman–Safavid frontier |url=https://doi.org/10.1556/062.2018.71.2.5 |kovar=Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae |cild=71 |hejmar=2 |rr=197–230 |doi=10.1556/062.2018.71.2.5 |issn=0001-6446 }}&lt;/ref&gt;

Akademîsyen herwiha mîrata Şerefxan di çand û bîra maddî de dişopînin: [[patronaj]], nivîs û weqfên bajarî yên li Bidlîsê hawîrdora çandî ya ku Şerefname hilberandiye nîşan didin, û pratîkên bîranînê yên nûjen (peyker, projeyên dîroka giştî, tevlêbûna di mufredatên lêkolînên Kurdî de) Şerefxan wekî sembola berdewamiya dîrokî ya kurdan bi kar tînin.&lt;ref name=&quot;Bajalan2012&quot; /&gt; Zanyariyên li ser dîrok û mîmariya çandî ya herêmê çarçoveyek ji bo van îdiayan peyda dikin.&lt;ref name=&quot;Bajalan2012&quot; /&gt;

== Binerê ==

* [[Îdrîsê Bidlîsî]]

== Çavkanî ==
=== Nîşe ===
{{Notelist}}

=== Jêder ===
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
* {{Jêder-kovar |paşnav1=Alsancakli |pêşnav1=Sacha |sernav=Matrimonial Alliances and the Transmission of Dynastic Power in Kurdistan: The Case of the Diyādīnids of Bidlīs in the Fifteenth to Seventeenth Centuries |kovar=Eurasian Studies |tarîx=2017 |cild=15 |hejmar=2 |rr=222–249 |doi=10.1163/24685623-12340037 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav1=Floor |pêşnav1=Willem M. |sernav=Titles and Emoluments in Safavid Iran: A Third Manual of Safavid Administration, by Mirza Naqi Nasiri |tarîx=2008 |weşanger=Mage Publishers |cih=Washington, DC |isbn=978-1933823232 |rûpel=248 }}
* {{Jêder-kitêb |beş=The Kurdish frontier under the Safavids |pêşnav=Akihiko |paşnav=Yamaguchi |sernav=The Safavid World |pêşnavê-edîtor=Rudi |paşnavê-edîtor=Matthee |weşanger=Routledge |rr=556–571 |sal=2021 }}

== Xwendina bêhtir ==
* {{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/1573-3912_ei3_COM_25248 |sernav=Bidlisī, Sharaf al-Dīn |malper=Encyclopaedia of Islam Three Online |tarîx=2018 |weşanger=Brill |paşnav=Atmaca |pêşnav=Metin |gihiştina-urlyê=subscription |doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_25248 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.kurdistanica.com/?q=node/16 KURDISTANICA]
* [https://web.archive.org/web/20101229123002/http://web.telia.com/~u63802125/Xaneper/Hemsida/Nivisar/Kurdimak/serefname.html Şerefname; pencereya kurdan a ber li mêjûyê]

{{Dîroknasên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Desthilatdarên kurd]]
[[Kategorî:Dîroknasên kurd]]
[[Kategorî:Fîlozofên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1543]]
[[Kategorî:Kesên ji Bidlîsê]]
[[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]]
[[Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]]
[[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]]
[[Kategorî:Kurdên sedsala 17an]]
[[Kategorî:Mirin 1603]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]]
[[Kategorî:Zanayên kurd]]</text>
      <sha1>c9nx5ptg4mmp6181cysx3mr3hhn18az</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Çamûrlî, Wêranşar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12819</id>
    <revision>
      <id>2063168</id>
      <parentid>2024001</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T13:40:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Wikihezî/ê navê [[Çamûrlî]] weke [[Çamûrlî, Wêranşar]] guhart</comment>
      <origin>2024001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="378" sha1="4sypnus88li0yfrl94si3q4e3gwp5p8" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| welat              = 
| mapframe-zoom      = 12
| nexşeya_reptiyeyê  = 
}}
'''Çamûrlî''' ({{bi-tr|Çamurlu}}), [[gund]]ekî navçeya [[Riha]]yê [[wêranşar]]ê ye.

{{Gundên Wêranşarê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Riha-şitil}}
{{Koord|37.3591841|N|39.6898836|E|format=dms|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Gundên Wêranşarê]]</text>
      <sha1>4sypnus88li0yfrl94si3q4e3gwp5p8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Derifkân</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12884</id>
    <redirect title="Dêrikfan" />
    <revision>
      <id>2063345</id>
      <parentid>44874</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T23:32:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>7548</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Beralîkirina ducarî li ser [[Dêrikfan]] hat sererastkirin</comment>
      <origin>2063345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="1t9mp7io5pdsw7vcu2qku1v02l70ap4" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Dêrikfan]]</text>
      <sha1>1t9mp7io5pdsw7vcu2qku1v02l70ap4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şablon:Şêwaz</title>
    <ns>10</ns>
    <id>13608</id>
    <revision>
      <id>2063188</id>
      <parentid>1976473</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T14:34:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>du car şêwaz bûye</comment>
      <origin>2063188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="896" sha1="9f90ht77t4en7izclwcvuvmopz73qz5" xml:space="preserve">{{ {{{|safesubst:}}}#invoke:Unsubst||tarîx=__DATE__ |$B=
{{Ambox 
| name  = Islûb
| subst = &lt;includeonly&gt;{{subst:substcheck}}&lt;/includeonly&gt;
| type  = style
| class = ambox-Tone
| issue = '''Şêwaz û zimanê ku di vê {{paşgir|{{{1|gotar}}}|ê}} de tê bikaranîn [[Wîkîpediya:Pênc hîm#ensîklopedîk|ne ensîklopedîk]] e.''' {{#if:{{{reason|{{{sedem|}}}}}}|Sedema ku hatiye dayîn:''' {{{reason|{{{sedem|}}}}}} '''}}
| talk  = {{{talk|{{{gotûbêj|}}}}}}
| fix   = Ji kerema xwe gotarê weke şirove yan quncikê pêşkêş neke, gotarê bi awayekî ensîklopedîk ê bêalî yê Wîkîpediyayê binivîse!
| removalnotice = no
| date  = {{{date|{{{tarîx|{{{dîrok|}}}}}}}}}
}}{{DMCA|Gotarên bi problemên stîlê|ji|{{{date|{{{tarîx|{{{dîrok|}}}}}}}}}|Hemû gotarên bi problemên stîlê|Gotarên bi problemên stîlê li gorî mehan}}
}}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9f90ht77t4en7izclwcvuvmopz73qz5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1905</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13950</id>
    <revision>
      <id>2063341</id>
      <parentid>1765022</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T21:11:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Zayîn */</comment>
      <origin>2063341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1526" sha1="afhe5mxqv11lvjsqtk4762bz1qvunai" xml:space="preserve">{{Gotara salê}}

== Bûyer ==
=== Cîhan ===
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
* [[4ê nîsanê]]: Li [[Hindistan]]ê erdhej çêbû~: 20 hezar kes mirin.

=== Kurdistan ===

== Jidayikbûn ==
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
* {{Roj û meh|1|1}} – [[Osman Sebrî]], siyasetmedar û şairê kurd (m. [[1993]]).
* {{Roj û meh|12|1}} – [[Nihâl Atsız]], nijadperest û şairê tirk (m. [[1975]]).
* {{Roj û meh|21|1}} – [[Christian Dior]], dîzaynerê modayê yê fransî (m. [[1957]]).
* {{Roj û meh|1|2}} – [[Emilio Segrè]], fizîknasê îtalî-amerîkî (m. [[1989]]).
* {{Roj û meh|14|3}} – [[Raymond Aron]], fîlozof, sosyolog û rojnamevanê fransî yê bi eslê xwe cihû ye. (m. [[1983]]).
* {{Roj û meh|26|3}} – [[Viktor Frankl]], psîkologê awistiryayî (m. [[1997]]).
* {{Roj û meh|11|5}} – [[Mîxaîl Şoloxov]], nivîskarê rûs (m. [[1984]]).
* {{Roj û meh|16|5}} – [[Henry Fonda]], aktorê amerîkî (m. [[1982]]).
* {{Roj û meh|19|6}} – [[Mildred Natwick]], aktrîsa amerîkî (m. [[1994]]).
* {{Roj û meh|21|6}} – [[Jean-Paul Sartre]], niviskar û fîlozofê fransî (m. [[1980]]).
* {{Roj û meh|25|7}} – [[Elias Canetti]], nivîskarê bulgarî (m. [[1994]]).
* {{Roj û meh|29|7}} – [[Dag Hammarskjöld]], siyasetmedarê swêdî (m. [[1961]]).
* {{Roj û meh|23|10}} – [[Felix Bloch]], fizîknasê swîsreyî (m. [[1983]]).

== Mirin ==
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)

{{Interwiki conflict}}

{{Kontrola otorîteyê}}

{{Sal-şitil}}

[[Kategorî:1905| ]]</text>
      <sha1>afhe5mxqv11lvjsqtk4762bz1qvunai</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063343</id>
      <parentid>2063341</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T21:17:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Mirin */</comment>
      <origin>2063343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1791" sha1="nnseuyydf4g8lr7x22p4p3t06074s7w" xml:space="preserve">{{Gotara salê}}

== Bûyer ==
=== Cîhan ===
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
* [[4ê nîsanê]]: Li [[Hindistan]]ê erdhej çêbû~: 20 hezar kes mirin.

=== Kurdistan ===

== Jidayikbûn ==
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
* {{Roj û meh|1|1}} – [[Osman Sebrî]], siyasetmedar û şairê kurd (m. [[1993]]).
* {{Roj û meh|12|1}} – [[Nihâl Atsız]], nijadperest û şairê tirk (m. [[1975]]).
* {{Roj û meh|21|1}} – [[Christian Dior]], dîzaynerê modayê yê fransî (m. [[1957]]).
* {{Roj û meh|1|2}} – [[Emilio Segrè]], fizîknasê îtalî-amerîkî (m. [[1989]]).
* {{Roj û meh|14|3}} – [[Raymond Aron]], fîlozof, sosyolog û rojnamevanê fransî yê bi eslê xwe cihû ye. (m. [[1983]]).
* {{Roj û meh|26|3}} – [[Viktor Frankl]], psîkologê awistiryayî (m. [[1997]]).
* {{Roj û meh|11|5}} – [[Mîxaîl Şoloxov]], nivîskarê rûs (m. [[1984]]).
* {{Roj û meh|16|5}} – [[Henry Fonda]], aktorê amerîkî (m. [[1982]]).
* {{Roj û meh|19|6}} – [[Mildred Natwick]], aktrîsa amerîkî (m. [[1994]]).
* {{Roj û meh|21|6}} – [[Jean-Paul Sartre]], niviskar û fîlozofê fransî (m. [[1980]]).
* {{Roj û meh|25|7}} – [[Elias Canetti]], nivîskarê bulgarî (m. [[1994]]).
* {{Roj û meh|29|7}} – [[Dag Hammarskjöld]], siyasetmedarê swêdî (m. [[1961]]).
* {{Roj û meh|23|10}} – [[Felix Bloch]], fizîknasê swîsreyî (m. [[1983]]).

== Mirin ==
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)

* [[Ebdurehmanê Axtepî]], alimê kurd (jdb. [[1850]])
* {{Roj û meh|1|1}} – [[Cefer Axa]], serokê êla Şikak (-1905).
* {{Roj û meh|24|3}} – [[Jules Verne]], nivîskarê fransî (jdb. [[1828]]).
* {{Roj û meh|18|8}} – [[Albert Edelfelt]], resamê fînlendî (jdb. [[1854]]).

{{Kontrola otorîteyê}}

{{Sal-şitil}}

[[Kategorî:1905| ]]</text>
      <sha1>nnseuyydf4g8lr7x22p4p3t06074s7w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kawayê Hesinkar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15548</id>
    <revision>
      <id>2063093</id>
      <parentid>1783075</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:33:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7596" sha1="nl6834jzw5wqh9mxi3uwd80ocee7irg" xml:space="preserve">[[Wêne:Hesinkar Kawa.jpg|thumb|200px|Peykerê Kawayê Hesinkar]]
'''Kawayê Hesinkar''' yan jî '''Kawayê Hesinger''' kesê sereke yê [[mîtolojî|mîtolojiya]] newrozê ye ku li gorî texmînan nêzîkî 4300 sal berê li dijî serdarê [[Sitem|zordest]] [[Dehaq]] serî hildaye û wî têk biriye. Piştî ku Kawa Dehaq têk dibe vê têk birinê bi agirekî mezin ku ji çar aliyê bajêr ve tê dîtin ji bo gelê bajêr diyar dike. Li gorî heman mitolojiyan Kawa vê serhildanê di roj yan jî di şeva 21ê adarê de pêk aniye ku ji wî rojê vir ve roja 21ê adarê ji aliyê gelên îranî û gelên din ên herêmê ve wekê roja pîrozbahî ya [[Newroz]]ê hatiye diyar kirin. Kawayê hesinkar di roja îro de ji aliyê kurdan ve wekî kesayeteke azadî û serhildanê tê dîtin ku roja Newrozê ji aliyê [[kurd]]an ve wekê cejna azadiyê û vejînê tê dîtin. Newroz û şahiya Newrozê her sal di roja 21ê adarê de ji aliyê kurdan ve li seranserê [[Kurdistan]]ê tê pîrozkirin.

== Dîrok ==
Bi efsaneya Kawayê Hesinker re dîrokeke mezin tê ser ziman. Berî zayînê di deme [[Medan]] de keyê Asurî yê bi navê Dehaq êrîşî Mediyan dike û wan dike bindestê xwe de. Wan dike ku bike koleyên xwe. Lê medî li ber xwe didin. Di nav [[kurd]]an de ji deme Naîriyan ve li gor nêzîkatiyeke konfadarasyonî xwe birêxistin kirin heye. Her herêm, xwedi key e. Jê re dibêjin ´mîr´.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} Berî deme Medan, Naîriyan weke nêzîkî 500 salî di welatê xwe de bi azadî jîn bûn. Cih bi cih êrîş jî dibûn. Lê bi serê xwe bûn. Di wê demê de, demên Asuriyan dest pê dikin û ku ew jî bi hêz dibin, êdî dixwazin ku li ser wan herêman hemûkan serweriya xwe ava bikin. Bi şeran li deran bi ser jî dikevin, ta ku dem tê deme 800 wan berî zayînê, êdî hin bi hin Naîrî serweriye weke ku bi tememî winda dikin. Êdî ew jî bi wê windakirinê re li ber xwe didin û dikin ku careke dîn serweriye xwe ava bikin. Ji berî zayînê 800 û ta 600 wan, di dîroke wan de mirov karê weke demên raperîn û şeran bêne ser ziman. Di wan deman de kurd bi tememî serweriye winda dikin û êdî li her deverî berxwadana wan dest pê dike.

Dem ku tê ta dema [[Medan]], êdî hin bi hin li hine herêmne xwe bi ser dikevin. Serweriya xwe bi serdixin. Herême mazin ya wan [[Gerzûbaqartan]] û [[Aqbatanê]] ya. Li Gerzûbaqartan jî bi ser dikevin. Piştre li Aqbatanê jî, bi Kaweyê Hesinker bi ser dikevin. Êdî ji Medan re demeke nû dest pê dike. Piştî serketina Kawa re, bi Med'a re demeke nû li [[Kurdistan]]ê an jî bi giştî li herêmê dest pê dike.

Medî hêzeke mezin diafirênin. Gelek herêmên [[Asya]] jî dikine bîndestên xwe de. Ta bi [[Anatolya]] diçin. Îran û ta [[Efxanistan]]ê û ji wir jî ta [[Pakistan]]ê diçin. Nirxên xwe li mirovan belav dikin.

== Ramana Kawa ==
Hizir û ramana kawa pir girînge. Pir di nav xelkê li ser tê sekinandin. Bahsa azadîxweziya wî tê kirin. Hizre wî ya azadiyê pir xurte. Ew li azadiya xwe xwedi derketiya. Deme ku azadiya wî ketiye bindest de, êdî wî bidest li ber xwedanê kiriya. Di nav kurdan de îro jî dagarê(sembol)ê vê yekê ye. Weke hizir û dagerê berxwadanê azadiya xwe ya. Ew hizrê wî di nav xalkê de bideng e. Pir bahsa vê yekê bi rêz tê kirin. Rêzeke mezin jê re heye. Pîroziyeke mezin di nav kurdan de bi navê wî re tê ser ziman. Bi vê yekê re mirov karê bêje ku [[felsefe azad]] û mirov pêre tê ser ziman.

Hizrê Kawa bi gelek awayan tê ser ziman. Deme ku mirov hizrê wî bêne ser ziman, divêt ku mirov ji bîr nekê ku piştî serketina wî re li Mediya pêşketineke çawa derkete holê. Bi vê yekê re ew xwediyê hizreke bi pergal e. Xwediyê hizreke ku civaknasiya wê xurte jî. Ew, pêşî, bi li nirxên xwe xwedi derketinê tê ser ziman. Ew weke sembola vê yekê jî ye.

== Newroz ==
Newroz, weke roja bi serketina serhildana Kawa ya. Bi vê yekê tê ser ziman. Piştî ku Kawa bi ser dikeve, êdî şahiyên serketinê dest pê dikin. Di nav kurdan de, di wê demê de [[agir]] pir pîroze. Piştî serhildan û serketinê agir tê pêxistin. Êdî piştre, ew agir pêxistin di be weke sembola wê rojê. Piştre hertimî di wê rojê de weke bi bîr anîna Kawa û serkeftina wî, agir tê pêxistin.

Di pêxistina agir de gelek wate têne ser ziman. Di serî de wate, azadiyê têne ser ziman. Wate serxwabûnê jî têde heye. Ji ber vê yekê, agir dadan pir girînge ji bo kurdan di wê rojê de.

== Newroza hemdem û Kawayê hemdem ==
Îro newroz pir bi şahî û girseyî weke berê di nav kurdan tê pîrozkirin.

Îraniyan, ji ber ku wan xwe nêzkî kurdan didît, di wan herêmên kurdan de, yên di nav sînorê wan de, zêde pirsgirêk derneketin. Lê &quot;weke çandaka Îranî&quot; ta ji wan hat xwestin ku bidina nîşandin. Bi vê yekê re gelek nirxên kurdî di nav Îraniyan de jî bicih bûn. Vê yekê kir ku çandaka wek hevdû şîn bibe di nav wan de. Ji xwe, ji aliyê zimên ve gelek xosletên wek hevdû hene. Bi vê yekê re pevçûn û bi hev re pêşketin, bi hev re bi wan re jîn bû.

Lê li aliyê Osmaniyan wilo ne bû. Piştî şerê Çardiranê çend ku Îranî serdest bûn û xwe lev dana hevdû jî, lê Kurdan xisarên mazin jê dîtin û zû bi zû xwe lev ne dana hevdû. Piştre di demên piştre de, hin bi hin qedexekirineke mezin li ser serê Kurdan berdewam kir. Ta deme komara tirk ev qedexekirin berdewam kirin. Di deme komarê de jî wê qedexekirinê hê xurttir û zêdetir hebûna xwe berdewam kir. Li ser navê kurdan nirxên wan hatina jêbirin. Li aliyê Kurdistanê yê qatê Tirkî, çanda wê derê weke çanda tirk hata nîşandin. Demên bişavtinê her weha dest pê kirin. Piştî ku tekoşîna azadiyê e kurdan dest pê kir, êdî dîsa li xwediderketine nirxên xwe derkete hole. Êdî Newroz jî bidest bi girseyî hatina pîrozkirinê hata kirin. Weke ku kurdan ji vê rewşê re di got, &quot;ji nû ve şiyar bûn&quot; bû. Êdî Newroz û nirxên ku bi Newrozê re dihatina ser ziman û kevneşopiyên ku pêre hebûn, careke dî zîn û jîn bûn. Weke ku kurdan got &quot;Newroz ji nû va careke dî bû&quot;, êdî. Ew nûbûn jî, bi navê [[newroza hemdem]] hate pêşwazîkirin.

Li gor demê, navê Kawa jî hate ser ziman. Weke wê demê, çawa ku bindestî bû û Kawa rabû û li ber xwe da, êdî ji nû ve jî, [[kurd]] weke wê demê rabûna ser pîyan û tekoşîna xwe ya nûjen dan. Ji pêşengiya wê jî gotin &quot;kawatîya hemdem&quot;. Ev gotin di nav tekoşîna kurdan de ku hê nû ve dest pê dikir û hemû tişt hatibû jibîrkirin, pêşengekî kurd bi navê [[Mazlum Dogan]] ku di zîndanê de girtî, bedena xwe bi sê darikên kibrîtê, ku weke sembola agirê Newrozê pêxistin û dawi li jiyana xwe anî. Vê bûyarê, careke dî di ser hişê kurdan de kawatî bi bîr anî. Êdî berxwedan mezin û bilind bû. Bi vê yekê re [[kawayê hemdem]] bû.

Lê wekî dî jî ku mirov bêne ser ziman, divêt ku mirov her weha bêje ku weke hizir û felsefe hemdem û mîte hemdem bû, ew zîn û jîn kirin. Îro, [[felsefe kurd]] ji nû ve bi hemdemî afirî. Ev hemdemî jî her weha ew hemdemî ye.

== Binêre ==
* [[Newroz]]
* [[Kurdalægon]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}
* Destana [[Gilgameş]]
* Zagonên lipît [[Îştar]]
* Zagonên Eşnûna
* ''[[Destana Kawayê Hesinger]]'' (Abdusamet Yigit)

== Girêdanên derve ==

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Hesinkar]]
[[Kategorî:Kesayetên Şahnameyê]]
[[Kategorî:Mîtolojiya îranî]]
[[Kategorî:Mîtolojiya kurdî]]</text>
      <sha1>nl6834jzw5wqh9mxi3uwd80ocee7irg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bûrdûr (parêzgeh)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15686</id>
    <revision>
      <id>2063525</id>
      <parentid>1765387</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T09:46:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Navçeyên Burdurê */</comment>
      <origin>2063525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="587" sha1="trnmux2uuf9dlc0czhewwni5i8edkqf" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Bûrdûr''' ({{1928|بوردور|tr=Bûrdûr}}, bi fermî û {{bi-tr|Burdur}}) yek ji bajar û parêzgehên [[Tirkiyê]] ye.

Navê herêmê yê orgînal ku bajar lê hatiya avakirin '''Psidia''' ye û bi zimanê [[grekî]] ye. Rûber 7.238 km², gelhe 256.803 (2000) ye.

== Navçeyên Bûrdûrê ==

* Navenda Bûrdûrê
* Altınyayla
* Bucak
* Çavdır
* Çeltikçi
* Gölhisar
* Karamanlı
* Kemer
* Tefenni
* Yeşilova

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Tirkiyeyê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê]]</text>
      <sha1>trnmux2uuf9dlc0czhewwni5i8edkqf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063527</id>
      <parentid>2063525</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T09:52:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2063527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="625" sha1="bw7qor9af2d5hlx72zww0q7g2urfa2c" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Bûrdûr''' ({{1928|بوردور|tr=Bûrdûr}}, bi fermî û {{bi-tr|Burdur}}) yek ji bajar û parêzgehên [[Tirkiyê]] ye.

Navê herêmê yê orgînal ku bajar lê hatiya avakirin '''Psidia''' ye û bi zimanê [[grekî]] ye. Rûber 7.238 km², gelhe 256.803 (2000) ye.

== Navçeyên Bûrdûrê ==

* Navenda Bûrdûrê
* Altınyayla
* Bucak
* Çavdır
* Çeltikçi
* Gölhisar
* Karamanlı
* Kemer
* Tefenni
* Yeşilova

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajarên Tirkiyeyê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Parêzgehên Tirkiyeyê]]</text>
      <sha1>bw7qor9af2d5hlx72zww0q7g2urfa2c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aziz Nesin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15693</id>
    <revision>
      <id>2063537</id>
      <parentid>2044746</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T10:17:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2063537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2183" sha1="rodp0uxirjzavjrxrv6osazmqs2wymb" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| wêne               = 
| sernavê_wêne       = 
}}
'''Aziz Nesin''' (jdb. [[20ê kanûna pêşîn]] 1915, li [[Stembol]]ê - [[6ê tîrmehê]] 1995, li Îzmîrê&lt;ref&gt;[[Armanc (kovar)|Armanc]], 1 (159):1995, r. 6.&lt;/ref&gt;), [[nivîskar]], [[Rexnegir|rexnegîr]], [[şanonivîs]], [[çîroknivîs]] û [[siyasetmedar]]ekî tirk bû. Nameyê wî yê berê Mehmet Nusret e.

Nesin li pey xwe jiyaneke têr serkeftî, bi hezaran nivîs, bi sedan çîrok, bi dehan pirtûk, gelek xelat û weqfekê hiştiye. Wî li nûjenkirina civakê digeriya. Herçendî di kêşeya Kurd de hîç roleke erênî neleyîstibe jî miroveke demokrat bû.

== Pirtûkên Aziz Nesin ==

* Kadın Olan Erkek (1955), Jinemêr
* Gol Kralı Sait Hopsait (1957), Mirê laqan Sait Hopsait
* Erkek Sabahat (1957), Kuremêr Sabahat
* Saçkıran (1959), Porkujer
* Zübük (1961), Qeşmer
* Şimdiki Çocuklar Harika (1967), Zarokên îro bêhempa ne
* Tatlı Betüş (1974), Xwînşîrîn Betüş
* Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz (1977), Yaşar ne dijî ne jî najî
* Surname (1976), Sûrname
* Tek Yol (1978), Yekerê
* Nutuk Makinası (1958), Makîneya gotinên beredayî
* Az Gittik Uz Gittik (1959), Pirr çûn hindik çûn
* Merhaba (1971), Merheba
* Suçlanan ve Aklanan Yazılar (1982), Nivîsarên tewanbarkiri û bêsûcdîtî
* Ah Biz Ödlek Aydınlar (1985), Ax em ronakbîrên newêrek
* Biraz Gelir misiniz (1958), Aya dikanin nêzîk bin
* Bir Şey Yap Met (1959), Tiştekê bike Met
* Toros Canavarı (1963), Hûtê Torosê
* Düdükçülerle Fırçacıların Savaşı (1968), Şerê fîtikvan û xorşimvanan
* Çiçu (1970), Çiçû
* Tut Elimden Rovni (1970), Bi destên min bigire Rovnî
* Hadi Öldürsene Canikom (1970), De ka bikuje canikam
* Beş Kısa Oyun (1979), Pênc kurteleyîstik
* Bütün Oyunları (1982) Hemi leyîstikên Wî
* Korkudan Korkmak (1988), Ji tirsê tirsîn
* Azizname (1970)

{{Çk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1915]]
[[Kategorî:Kesên ku çûne ser ateîzmê]]
[[Kategorî:Mirin 1995]]
[[Kategorî:Nivîskar]]
[[Kategorî:Nivîskarên ji Stembolê]]
[[Kategorî:Romannivîsên sedsala 20an]]</text>
      <sha1>rodp0uxirjzavjrxrv6osazmqs2wymb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063543</id>
      <parentid>2063537</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T10:43:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: {{[[Şablon:Çk|Çk]]}} kir {{[[Şablon:Çk|subst:Çk]]}}</comment>
      <origin>2063543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2205" sha1="0nq0vp3n0yttjghiqspsiqvey61agm3" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| wêne               = 
| sernavê_wêne       = 
}}
'''Aziz Nesin''' (jdb. [[20ê kanûna pêşîn]] 1915, li [[Stembol]]ê - [[6ê tîrmehê]] 1995, li Îzmîrê&lt;ref&gt;[[Armanc (kovar)|Armanc]], 1 (159):1995, r. 6.&lt;/ref&gt;), [[nivîskar]], [[Rexnegir|rexnegîr]], [[şanonivîs]], [[çîroknivîs]] û [[siyasetmedar]]ekî tirk bû. Nameyê wî yê berê Mehmet Nusret e.

Nesin li pey xwe jiyaneke têr serkeftî, bi hezaran nivîs, bi sedan çîrok, bi dehan pirtûk, gelek xelat û weqfekê hiştiye. Wî li nûjenkirina civakê digeriya. Herçendî di kêşeya Kurd de hîç roleke erênî neleyîstibe jî miroveke demokrat bû.

== Pirtûkên Aziz Nesin ==

* Kadın Olan Erkek (1955), Jinemêr
* Gol Kralı Sait Hopsait (1957), Mirê laqan Sait Hopsait
* Erkek Sabahat (1957), Kuremêr Sabahat
* Saçkıran (1959), Porkujer
* Zübük (1961), Qeşmer
* Şimdiki Çocuklar Harika (1967), Zarokên îro bêhempa ne
* Tatlı Betüş (1974), Xwînşîrîn Betüş
* Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz (1977), Yaşar ne dijî ne jî najî
* Surname (1976), Sûrname
* Tek Yol (1978), Yekerê
* Nutuk Makinası (1958), Makîneya gotinên beredayî
* Az Gittik Uz Gittik (1959), Pirr çûn hindik çûn
* Merhaba (1971), Merheba
* Suçlanan ve Aklanan Yazılar (1982), Nivîsarên tewanbarkiri û bêsûcdîtî
* Ah Biz Ödlek Aydınlar (1985), Ax em ronakbîrên newêrek
* Biraz Gelir misiniz (1958), Aya dikanin nêzîk bin
* Bir Şey Yap Met (1959), Tiştekê bike Met
* Toros Canavarı (1963), Hûtê Torosê
* Düdükçülerle Fırçacıların Savaşı (1968), Şerê fîtikvan û xorşimvanan
* Çiçu (1970), Çiçû
* Tut Elimden Rovni (1970), Bi destên min bigire Rovnî
* Hadi Öldürsene Canikom (1970), De ka bikuje canikam
* Beş Kısa Oyun (1979), Pênc kurteleyîstik
* Bütün Oyunları (1982) Hemi leyîstikên Wî
* Korkudan Korkmak (1988), Ji tirsê tirsîn
* Azizname (1970)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1915]]
[[Kategorî:Kesên ku çûne ser ateîzmê]]
[[Kategorî:Mirin 1995]]
[[Kategorî:Nivîskar]]
[[Kategorî:Nivîskarên ji Stembolê]]
[[Kategorî:Romannivîsên sedsala 20an]]</text>
      <sha1>0nq0vp3n0yttjghiqspsiqvey61agm3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yaşar Kaya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15781</id>
    <revision>
      <id>2063300</id>
      <parentid>2003397</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T19:23:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2063300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2129" sha1="bqrc6gbdbidyc42lozve2ymml4vboth" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| wêne               = Yaşar Kaya.jpg
| sernavê_wêne       = Siyasetmedar, nivîskar û rojnamevanê kurdan, Yaşar Kaya
}}
'''Yaşar Kaya''' (jdb. [[1938]], [[Qers]] - m. {{Dîrok|19|3|2016}}, [[Hewlêr]])&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/kurt-siyasetci-yasar-kaya-vefat-etti-40066108 |sernav=Kürt siyasetçi Yaşar Kaya vefat etti |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîx=2016-03-09 |roja-gihiştinê=2026-04-20 |ziman=tr |paşnav=AA}}&lt;/ref&gt; Yek ji [[siyasetmedar]], [[nivîskar]] û [[rojnamevan]]ê Kurdan e.

Piştî qedandina dibistana amadeyî li [[Stenbol]]ê dest bi perwerdeya aborînasiyê li [[Zanîngeha Stembolê]] dike. Di sala [[1959]]'î de wekî 49 kes ji ber Kurdbûyîn û xwedîderketina mafên rewa yên Kurdan tên darizandin. Ev darizandin di dîroka Kurdistanê de bi navê &quot;[[Doza 49an]]&quot; tê binavkirin. Ev doz 10 salî didome û di vê pêvajoyê de Yaşar Kaya rastî gelek zilm û zordariya sazûmaniya Tirk tê. Di sala [[1968]]î de sirgûnê bajarê Konya dikin. Kaya herçendî karsaz û aborîzanek bû/e jî jiyana wî bi tevayî di xizmeta Kurd û Kurdistanê de diborî/e.

Kaya yek ji endamên damezrêner ên Weqfa Kurd, Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê û [[PKDW]]´ê bû. Xwedî û berpirsiyariya yekemîn rojnameya rojane ya Kurd [[Özgür Gündem]]ê bû. Yekemîn serokê partiya legal a Kurd [[DEP]]ê bû. Kaya herçendî du caran ji dilê xwe emeliyat bûbe jî, hêj jî li sirgûnê karên xwe yî rojnamegerî, nivîskarî û polîtîk didomîne.

== Berhemên wî ==
* Gündem Yazıları
* Özgür Ülke Yazıları
* Kürt Portreleri
* Erbil-Venedik hattı
* Polemik Yazıları
* Öcalan'la Konuşmalar
* Türk Solu ve Kürt Siyaseti
* Kürt Bilgesi Musa Anter
* Gotin
* Midye Kabuğunda Aşk

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1938]]
[[Kategorî:Kesên ji Qersê (bajar)]]
[[Kategorî:Mirin 2016]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd|Kaya, Yaşar]]
[[Kategorî:Rojnamevanên kurd|Kaya, Yaşar]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]]</text>
      <sha1>bqrc6gbdbidyc42lozve2ymml4vboth</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063301</id>
      <parentid>2063300</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T19:23:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2063301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2130" sha1="676d0jl2k1zm15lvlzulo9s5ntdum74" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| wêne               = Yaşar Kaya.jpg
| sernavê_wêne       = Siyasetmedar, nivîskar û rojnamevanê kurdan, Yaşar Kaya
}}
'''Yaşar Kaya''' (jdb. [[1938]], [[Qers]] - m. {{Dîrok|19|3|2016}}, [[Hewlêr]])&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/kurt-siyasetci-yasar-kaya-vefat-etti-40066108 |sernav=Kürt siyasetçi Yaşar Kaya vefat etti |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîx=2016-03-09 |roja-gihiştinê=2026-04-20 |ziman=tr |paşnav=AA}}&lt;/ref&gt; Yek ji [[siyasetmedar]], [[nivîskar]] û [[rojnamevan]]ê Kurdan e.

Piştî qedandina dibistana amadeyî li [[Stenbol]]ê dest bi perwerdeya aborînasiyê li [[Zanîngeha Stembolê]] dike. Di sala [[1959]]'î de wekî 49 kes ji ber Kurdbûyîn û xwedîderketina mafên rewa yên Kurdan tên darizandin. Ev darizandin di dîroka Kurdistanê de bi navê &quot;[[Doza 49an]]&quot; tê binavkirin. Ev doz 10 salî didome û di vê pêvajoyê de Yaşar Kaya rastî gelek zilm û zordariya sazûmaniya Tirk tê. Di sala [[1968]]î de sirgûnê bajarê Konya dikin. Kaya herçendî karsaz û aborîzanek bû/e jî jiyana wî bi tevayî di xizmeta Kurd û Kurdistanê de diborî/e.

Kaya yek ji endamên damezrêner ên Weqfa Kurd, Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê û [[PKDW]]´ê bû. Xwedî û berpirsiyariya yekemîn rojnameya rojane ya Kurd [[Özgür Gündem]]ê bû. Yekemîn serokê partiya legal a Kurd [[DEP]]ê bû. Kaya herçendî du caran ji dilê xwe emeliyat bûbe jî, hêj jî li sirgûnê karên xwe yî rojnamegerî, nivîskarî û polîtîk didomîne.

== Berhemên wî ==
* Gündem Yazıları
* Özgür Ülke Yazıları
* Kürt Portreleri
* Erbil-Venedik hattı
* Polemik Yazıları
* Öcalan'la Konuşmalar
* Türk Solu ve Kürt Siyaseti
* Kürt Bilgesi Musa Anter
* Gotin
* Midye Kabuğunda Aşk

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1938]]
[[Kategorî:Kesên ji Qersê (bajar)]]
[[Kategorî:Mirin 2016]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd|Kaya, Yaşar]]
[[Kategorî:Rojnamevanên kurd|Kaya, Yaşar]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]]</text>
      <sha1>676d0jl2k1zm15lvlzulo9s5ntdum74</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mano Xelîl</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17381</id>
    <revision>
      <id>2063554</id>
      <parentid>1923079</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T11:45:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2063554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3701" sha1="c9jqdkfrcwdu471ns4thio4h2jj9tfu" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Mano Xelîl''' an jî '''Mano Khalil''' (jdb. 1964&lt;ref&gt;[[Taha Xelîl]] (1997). Rejîsor Mano Xelîl: &quot;Ez di rûyê zarokê Kurd de, di çavên jina Kurd de dîroka şînê û renckêşanê dibînim!&quot; [[Armanc (kovar)|Armanc]], 1 (159):1995, r. 10.&lt;/ref&gt;/1970 li [[Qamişlo]]yê, [[Rojavayê Kurdistanê]], [[Sûrî]]) [[derhêner]]ekî [[kurd]] e.

Mano Xelîl li beşa Kurdistana bin destê Sûriyê hate dinyayê, bavê wî kurdê [[Başûrê Kurdistanê|başûrî]] ye û dayika wî bakuriya ji derdora [[Mêrdîn]]e ye.&lt;ref&gt;{{en}} https://www.guernicamag.com/a-dangerous-language/&lt;/ref&gt;

Xelîl dibistana xwe ya seretayî û lîse li bajarê Qamişlo qedand. Pişt re li [[Şam]]ê dîrok û qanûn xwend, lê dest ji xwendinê berda û di sala 1986an de berê xwe da [[Çekoslovakya]] û li wir Akademiya Sînemayê di bin destê mamoste [[Stanislav Parnicky]] de li akademiya derhênêrî di sala 1993an de qedand.

Mano Xelîl niha li [[Swîsre]]yê dijî û weke [[derhênêr]], [[hilberîner]], [[kamêrakêş|amadekar û kamêrakêş]] xebata xwe didomîne.

== Berhem ==
* 1988 	Oh world!, 16mm, 11Min. (hey dinya!)
* 1989 	My pain, My hope, 16 mm, 15 min. (derdê min, arezûya min)
* 1990 	Embassy, 16mm, 22 Min. (balyozxane)
* 1991	Oh father, 35mm, 21 min.(School films) (oy bavo!)
* 1990 My God 16mm, (Xwedêyê min) 20Min.Czechoslovakian TV.
* 1992 [http://mano.cms4people.de/46.html The place where god sleeps], 16mm, 30Min. (Ciyê ku xwedê lê radizê)
* 1995 [http://mano.cms4people.de/fero_velecky.html Kino-ocko] (Kino eye) 16mm, 20Min Slovak TV.
* 1998 [http://mano.cms4people.de/45.html Triumph of Iron]. Beta SP, 31 1999 -UBS– (biserketina asin)
* 2003 	[http://mano.cms4people.de/44.html Colorful dreams] 60.Min 35 mm. co-production Swiss TV (xewnên rengîn)
* 2005 	[http://mano.cms4people.de/42.html Al-Anfal, &quot;in the name of Allah, Baath and Saddam]&quot; 52 min. ([[Al-Anfal, &quot;bi navê Allah, Baes û Saddam&quot;|Al-Anfal, &quot;bi navê Allah, Be's û Saddamî&quot;]])
* 2006	[http://mano.cms4people.de/41.html David the tolhildan][[David the Tolhildan]], 54min and 70 Min. Digi-beta. Co production wit Swiss TV.
* 2009 [http://mano.cms4people.de/43.html Zindana mi, mala mi] - My Prison, my Home. Dokumentar..[http://www.kulturname.com/?p=1172 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603105349/http://www.kulturname.com/?p=1172 |date=2013-06-03 }}]
* 2010 [https://www.kurdishinstitute.be/ku/bexcen-bihiste-ciroke-bexcen-swisri/ baxçeyê bihiştê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922104242/https://www.kurdishinstitute.be/ku/bexcen-bihiste-ciroke-bexcen-swisri/ |date=2020-09-22 }}
* 2013 [https://der-andere-film.ch/filme/filme/titel/def/der-imker Mêsevan 107 deqe.]
* 2018 [https://waarmedia.com/latini/hechecik-heciresk-helina-xwe-berda/ Hachaîk 102 deqe.]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}

* 2018 [https://rabe.ch/2018/01/29/mano-khalils-beruehrendes-filmportraet-hafis-mara/ Hafis &amp; Mara 88 deqe.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920232937/https://rabe.ch/2018/01/29/mano-khalils-beruehrendes-filmportraet-hafis-mara/ |date=2020-09-20 }}
* 2021 [http://portal.netewe.com/filme-mano-xelil-ciran/ Cîran 124 deqe.] Produksion: Frame Film, Welat: Swîsra.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.framefilm.ch Malper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530082635/http://www.framefilm.ch/ |date=2019-05-30 }}
* [http://www.mano.cms4people.de Malper]
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Derhênerên fîlman ên kurd]]
[[Kategorî:Kesên ji Qamişloyê]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>c9jqdkfrcwdu471ns4thio4h2jj9tfu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063555</id>
      <parentid>2063554</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T11:51:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2063555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3904" sha1="qk53o3lk5sb6bozwqx23n4612zxd1yj" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Mano Xelîl''' an jî '''Mano Khalil''' (jdb. 1964&lt;ref&gt;[[Taha Xelîl]] (1997). Rejîsor Mano Xelîl: &quot;Ez di rûyê zarokê Kurd de, di çavên jina Kurd de dîroka şînê û renckêşanê dibînim!&quot; [[Armanc (kovar)|Armanc]], 1 (159):1995, r. 10.&lt;/ref&gt;/1970 li [[Qamişlo]]yê, [[Rojavayê Kurdistanê]], [[Sûrî]]) [[derhêner]]ekî [[kurd]] e.

Mano Xelîl li beşa Kurdistana bin destê Sûriyê hate dinyayê, bavê wî kurdê [[Başûrê Kurdistanê|başûrî]] ye û dayika wî bakuriya ji derdora [[Mêrdîn]]e ye.&lt;ref&gt;{{en}} https://www.guernicamag.com/a-dangerous-language/&lt;/ref&gt;

Xelîl dibistana xwe ya seretayî û lîse li bajarê Qamişlo qedand. Pişt re li [[Şam]]ê dîrok û qanûn xwend, lê dest ji xwendinê berda û di sala 1986an de berê xwe da [[Çekoslovakya]] û li wir Akademiya Sînemayê di bin destê mamoste [[Stanislav Parnicky]] de li akademiya derhênêrî di sala 1993an de qedand.&lt;ref&gt;[[Taha Xelîl]] (1997). Rejîsor Mano Xelîl: &quot;Ez di rûyê zarokê Kurd de, di çavên jina Kurd de dîroka şînê û renckêşanê dibînim!&quot; [[Armanc (kovar)|Armanc]], 1 (159):1995, r. 10.&lt;/ref&gt;

Mano Xelîl niha li [[Swîsre]]yê dijî û weke [[derhênêr]], [[hilberîner]], [[kamêrakêş|amadekar û kamêrakêş]] xebata xwe didomîne.

== Berhem ==
* 1988 	Oh world!, 16mm, 11Min. (hey dinya!)
* 1989 	My pain, My hope, 16 mm, 15 min. (derdê min, arezûya min)
* 1990 	Embassy, 16mm, 22 Min. (balyozxane)
* 1991	Oh father, 35mm, 21 min.(School films) (oy bavo!)
* 1990 My God 16mm, (Xwedêyê min) 20Min.Czechoslovakian TV.
* 1992 [http://mano.cms4people.de/46.html The place where god sleeps], 16mm, 30Min. (Ciyê ku xwedê lê radizê)
* 1995 [http://mano.cms4people.de/fero_velecky.html Kino-ocko] (Kino eye) 16mm, 20Min Slovak TV.
* 1998 [http://mano.cms4people.de/45.html Triumph of Iron]. Beta SP, 31 1999 -UBS– (biserketina asin)
* 2003 	[http://mano.cms4people.de/44.html Colorful dreams] 60.Min 35 mm. co-production Swiss TV (xewnên rengîn)
* 2005 	[http://mano.cms4people.de/42.html Al-Anfal, &quot;in the name of Allah, Baath and Saddam]&quot; 52 min. ([[Al-Anfal, &quot;bi navê Allah, Baes û Saddam&quot;|Al-Anfal, &quot;bi navê Allah, Be's û Saddamî&quot;]])
* 2006	[http://mano.cms4people.de/41.html David the tolhildan][[David the Tolhildan]], 54min and 70 Min. Digi-beta. Co production wit Swiss TV.
* 2009 [http://mano.cms4people.de/43.html Zindana mi, mala mi] - My Prison, my Home. Dokumentar..[http://www.kulturname.com/?p=1172 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603105349/http://www.kulturname.com/?p=1172 |date=2013-06-03 }}]
* 2010 [https://www.kurdishinstitute.be/ku/bexcen-bihiste-ciroke-bexcen-swisri/ baxçeyê bihiştê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922104242/https://www.kurdishinstitute.be/ku/bexcen-bihiste-ciroke-bexcen-swisri/ |date=2020-09-22 }}
* 2013 [https://der-andere-film.ch/filme/filme/titel/def/der-imker Mêsevan 107 deqe.]
* 2018 [https://waarmedia.com/latini/hechecik-heciresk-helina-xwe-berda/ Hachaîk 102 deqe.]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}

* 2018 [https://rabe.ch/2018/01/29/mano-khalils-beruehrendes-filmportraet-hafis-mara/ Hafis &amp; Mara 88 deqe.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920232937/https://rabe.ch/2018/01/29/mano-khalils-beruehrendes-filmportraet-hafis-mara/ |date=2020-09-20 }}
* 2021 [http://portal.netewe.com/filme-mano-xelil-ciran/ Cîran 124 deqe.] Produksion: Frame Film, Welat: Swîsra.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.framefilm.ch Malper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530082635/http://www.framefilm.ch/ |date=2019-05-30 }}
* [http://www.mano.cms4people.de Malper]
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Derhênerên fîlman ên kurd]]
[[Kategorî:Kesên ji Qamişloyê]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>qk53o3lk5sb6bozwqx23n4612zxd1yj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Erdeşêrê Yekê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17685</id>
    <revision>
      <id>2063089</id>
      <parentid>1961442</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:32:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5022" sha1="f43ny8kd4zhkyu2cqapp7e5vpob928e" xml:space="preserve">{{Agahîdank mîr
| nav                = Erdeşîrê Yekê&lt;br&gt;{{ziman|pal|𐭠𐭥𐭲𐭧𐭱𐭲𐭥}}
| sernav             = [[Şahanşah]] ê [[Mîrê Îranê]]
| wêne               = Coin of Ardashir I (phase 3), Hamadan mint.jpg
| wêne sernav        = Diravê Erdeşîrê Yekê, çapkirina li [[Hemedan]]ê di navbera 233 û 239an de
| şûngirî1           = Mîrê [[Pars (welat)|Persisê]]
| serwerî1           = 211/2–224
| yê pêşî1           = [[Şepûr(kurê Pabag)|Şepûr]]
| yê paşî1           = Meqam Hatiye Rakirin
| şûngirî2           = Şahê Şahan ya [[Împeratoriya Sasanî]]
| serwerî2           = 224–242
| tackirin2          = 226&lt;br&gt;[[Tîsfûn]]
| yê pêşî2           = [[Erdevan IV]] &lt;small&gt;([[Împeratoriya Eşkanî]])&lt;/small&gt;
| yê paşî2           = [[Şepûr I]]
| navê rastî         = 
| roja zayînê        = Nayê Zanîn
| cihê zayînê        = Tiruda, [[Banavan, Fars|Khir]], Pars
| roja mirinê        = Sibat [[242]]
| cihê mirinê        = 
| keybanû            = [[Denag]]
| dîn                = [[Zerdeştî]]
| xanedan            = [[Malbata Sasan]]
| bav                = [[Pabag]] an [[Sasan]]
| zarok              = [[Şepûr I]]
}}
'''Erdeşîrê Yekê''' yan jî '''Erdeşîrê Babekan''' (bi [[înglîzî]]: ''Ardashir I'', bi [[pehlewî]] ''Arđaxšēr'', bi [[farisî]]: اردشیر بابکان, ''Ardeshir Babekan'') anko &quot;kesê şahîniya xwe ji Xwedê girtî ye&quot; şahanşahê yekê ji şahên împeratoriya çarê ji desthilatên xurtên [[îran]]î yên berî hatina [[îslam]]ê [[Sasanî|sasaniyan]] bû. Wî di sala 226an de piştî şikandina şahanşah [[Erdevan IV]], şahê [[Împeratoriya Eşkanî|partiyan]] împeratoriya sasaniyan damezrandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Sasanian Empire |paşnav=Daryaee |pêşnav= |weşanger= |sal= |isbn= |cih= |rr= |via= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political History of Ērānšahr |paşnav=Daryaee |pêşnav= |weşanger= |sal= |isbn= |cih= |rr= |via= }}&lt;/ref&gt; Li gorî hin jêderkan Erdeşîr I [[kurd]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.shafaaq.com/en/history/65-sassanid-were-kurds-not-persians-.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2013-12-27 |tarîxa-arşîvê=2013-05-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130529154954/http://shafaaq.com/en/history/65-sassanid-were-kurds-not-persians-.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.fordham.edu/halsall/ancient/ardashir.asp |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2013-12-27 |tarîxa-arşîvê=2013-10-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131011225038/http://www.fordham.edu/Halsall/ancient/ardashir.asp |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.avesta.org/mp/karname.htm&lt;/ref&gt;

Li gorî nameya [[Erdevan IV|Erdewan IV]], Erdeşîrê Babekan [[kurd]] bû.&lt;ref&gt;[http://books.google.be/books?ei=CZl9T_jXE4Wo8QOKoripAw&amp;hl=nl&amp;id=p7kltwf9yrwC&amp;dq=ardavan+letter+ardashir&amp;ots=1CDtnEgwfv&amp;q=ardavan+letter+ardashir#v=snippet&amp;q=ardavan%20letter%20ardashir&amp;f=false Shadows in the Desert: Ancient Persia at War, Door Kaveh Farrokh]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.zoroastrian.org.uk/vohuman/SlideShow/Firuzabad/Firuzabad00.htm (&quot;You wretched Kurd, how did you dare to build such a royal residence?&quot;)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=p7kltwf9yrwC&amp;pg=PA178&amp;lpg=PA178&amp;dq=ardashir+kurd&amp;source=bl&amp;ots=1CIyiHmziz&amp;sig=BNANhBGkdhPR9cU1bdLeQmXB2tE&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=l8G9UuWLCqO00wXcvICoCA&amp;ved=0CFkQ6AEwBQ#v=onepage&amp;q=ardashir%20kurd&amp;f=false{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Shadows in the Desert: Ancient Persia at War Par Kaveh Farrokh)&lt;/ref&gt;

'''Nameya Erdewanê IV.'''&lt;ref&gt;[http://www.kavehfarrokh.com/wp-content/uploads/2009/07/origins-of-kurds-in-preislamic-iran.pdf You've bitten off more than you can chew
and you have brought death to yourself.
0 son of a Kurd, raised in the tents of
the Kurds, who gave you permission to put
a crown on your head?]&lt;/ref&gt;:&lt;br&gt;
Te bêhtirî ku karibî bicû gez kir&lt;br&gt;
Û te mirin ji xwe re anî &lt;br&gt;
Hey kurê [[kurd]]an, ê di konên kurdan de mezinbûyî &lt;br&gt;
Kê dêstûr da te ku tu tacê bidî serê xwe?

== Galerî ==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
Wêne:Silver coin of Ardashir I.jpg|Diravekî Erdeşîrê Yekê. Li [[Muzexaneya Brîtanî]] ya Londonê tê dîtin.
Wêne:Ardeshir Babakan and Ahuramazda Photo From Sahand Ace.jpg|Erdeşîrê Yekê ji [[Ahûra Mezda]] gûstilka Mîratî li [[Neqşê Receb]] werdigire.
Wêne:Ghal'eh Dokhtar2.jpg|Ghaleh Dokhtar, an &quot;Kelha Bakîre,&quot; Îran, ji aliyê Erdeşîrê Yekê ve di BZ 209 de hatiye çêkirin.
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]]
[[Kategorî:Erdeşêrê Yekê| ]]
[[Kategorî:Îranî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 180]]
[[Kategorî:Kesayetên Şahnameyê]]
[[Kategorî:Mirin 242]]
[[Kategorî:Serwerên Împeratoriya Sasaniyan]]</text>
      <sha1>f43ny8kd4zhkyu2cqapp7e5vpob928e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cide</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19377</id>
    <revision>
      <id>2063158</id>
      <parentid>2063000</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T13:32:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +Agahîdank wargeh/wîkîdane</comment>
      <origin>2063158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="469" sha1="9tdjriq4gupjy5pbk6dhsae7ej1u3h1" xml:space="preserve">{{bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| welat=
}}
[[Wêne:الواجهة_البحرية_في_مدينة_جدة_غرب_السعودية_(2025)_(cropped).jpg|thumb|Cide (2019)]]

'''Cide''' (bi erebî: جدّة, ''Jiddah'') duyemîn bajarê herî mezin ê [[Erebistana Siûdî]] ye.
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Bajar-şitil}}

[[Kategorî:Bajarên Erebistana Siûdî]]
[[Kategorî:Cide| ]]
[[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Erebistana Siûdî]]</text>
      <sha1>9tdjriq4gupjy5pbk6dhsae7ej1u3h1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063159</id>
      <parentid>2063158</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T13:32:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2063159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="343" sha1="14t9ch5hzj6z6rxwm6xtqx11wwncbt3" xml:space="preserve">{{bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| welat=
}}

'''Cide''' (bi erebî: جدّة, ''Jiddah'') duyemîn bajarê herî mezin ê [[Erebistana Siûdî]] ye.
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Bajar-şitil}}

[[Kategorî:Bajarên Erebistana Siûdî]]
[[Kategorî:Cide| ]]
[[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Erebistana Siûdî]]</text>
      <sha1>14t9ch5hzj6z6rxwm6xtqx11wwncbt3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ebubekir Pamukçu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19652</id>
    <revision>
      <id>2063273</id>
      <parentid>1779715</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T17:40:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdanparez</username>
        <id>137209</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2063273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2292" sha1="hk9ecvspig8whmgr3t3u5oslhktaydb" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}}
'''Ebubekir Pamukçu''' (jdb. [[2ê nîsanê]] [[1946]] li gundê [[Badûran]] a [[Çêrmik]] a [[Diyarbekir]]ê - m. [[18ê tîrmehê]] 1991 li [[Stockholm]], [[Swêd]]ê{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}}) yek ji giregirên [[MHP]] ên berê û serokên projekta [[zazaperwerî]] ye: veqetandina dimiliyan (kirmanc, kird, zaza, ginî hwd) ji kurdên din û damezrandina dewleta bi navê Zazaistan e.

Perwerdeya mamostetiyê dîtiye û gelek salan mamostetî kiriye. Di nava refên hêzên rastgîr ên tirk (''ülkücüler'', ''bozkurtlar'') cih digire û li dijî kurd, çepgîr û sosyalîstan têdikoşe. Di rojname û kovaran de &quot;tirkbûna kurdan&quot; tîne zimên. Bi navê ''&quot;Kurtuluş Savaşı - Şerê azadiyê&quot;'' pirtûkek di sala [[1970]]î de diweşîne û pesnê avabûna û têkoşîna dewletê li dijî dijminan dide. Bi qasî demek kurt têkilî bi [[Doğu Perinçek]] re datîne û piştî ku Perinçek ji aliyê çepgîran ve giran tê birîndarkirin, têkiliya xwe înkar dike.

Wekî endamekî dewletê dikeve nava hin kom û hizbên kurdan û sîxuriyê dike lê di demeke kurt de tê pêderxistin. Di sala [[1984]]an de rêxistineke kurd ê bi navê [[Pêşeng]] bi daxûyaniyekê dide îlankirin ku ev kes ketiye nava refên rêxistina wan û ew peyayekê dewletê ye. Li ser vê daxûyaniyê Pamukçu êdî xwe venaşêre û dibêje: &quot;Erê wisa bû lê niha êdî nêrînên min hatine guhartin. Min têkiliya xwe biriye û êdî ez doza zazayan dikim kû ew ne kurd in&quot;.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} Tê gotin ku di heman salê de şerê çekdarî yê [[PKK]]yê destpêkiriye û dewlet dixwaze kurdên bakur wekî çawa berê bi elewîtî - sunîtiyê ji hev parçedikir û bêhêz dihîşt îcar pedivî bi projekteke nû hebû û Pamukçu jî di vê projektê de cihdigirt heya mirina xwe.

Di sala [[1984]]an de kovareke bi navê [[Ayre]] û di sala [[1987]]an de jî [[Piya]] dertîne û navê Zazaistanê bikartîne. Ew bi nexweşiya [[şêrpence]]yê jiyana xwe ji dest dide.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

{{DEFAULTSORT:Pamukcu, Ebubekir}}
[[Kategorî:Jidayikbûn 1946]]
[[Kategorî:Kesên ji Çêrmûgê]]
[[Kategorî:Mirin 1991]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên tirk]]</text>
      <sha1>hk9ecvspig8whmgr3t3u5oslhktaydb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şablon:Gundên Wêranşarê</title>
    <ns>10</ns>
    <id>19676</id>
    <revision>
      <id>2063180</id>
      <parentid>741087</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T14:02:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2063180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3426" sha1="73ws074oju540gsaqdwx8s72ffbxk25" xml:space="preserve">{{Navbox
|bodyclass  = 
|name       = Gundên Wêranşarê
|title      = [[Wêranşar, Riha |Gundên Wêranşarê]]
|titleclass = 
|state      = autocollapse
|titlestyle = background:#98d482
|basestyle  = background:#bde4aa
|groupstyle = background:#bde4aa
|liststyle  = 
|image      = 
|above      = '''Parêzgeh:''' [[Riha (parêzgeh)|Riha]] • '''Navçe:''' [[Wêranşar, Riha |Wêranşar]] (navend)

|group1     = Bajar
|list1      = [[Wêranşar, Riha|Wêranşar]]

|group2     = Gund
|list2      = [[Alîsarkê]] · [[Arazbegî]] · [[Arwane]] · [[Avxerab]]· [[Axmazût]] · [[Balûc]] · [[Berkevir, Wêranşar|Berkevir]] · [[Berxê]] · [[Birc, Wêranşar|Birc]] · [[Birêmî]] · [[Bêzar, Wêranşar|Bêzar]] · [[Bîrik, Wêranşar|Bîrik]] · [[Cenderlî]] · [[Cerdelî]] · [[Cewrê]] · [[Cinas]] · [[Çamûrlî, Wêranşar|Çamûrlî]] · [[Çelkanî]] · [[Çerka]] · [[Çerxa]] · [[Çeçena]] · [[Çilikya]] · [[Çuxranê]] · [[Daban]] · [[Demo]] · [[Dewra]] · [[Duolî]] · [[Dêkbel]] · [[Dêlwêrîn]] · [[Dêşo]] · [[Dîk]] · [[Dîwane]] (''Usluca'') · [[Donxuz]] · [[Duzik]] (''Düzlük'') · [[Ebûrumman]] · [[Edşanê]] · [[Êlî]] · [[Elîko]] · [[Emşê]] · [[Êrbit]]· [[Erebwêrî]] · [[Ferhanî]] · [[Feyat]] · [[Gede, Wêranşar|Gede]] · [[Gêrik]] · [[Girlawik‎]] · [[Hebana]] · [[Helobelo]] · [[Herwanî]] · [[Hillê]] · [[Hirik]] · [[Hirobî]] · [[Hozana]] · [[Hufdemal]] · [[Ingêlik]] · [[Îşxan]] · [[Kanîka]] · [[Kaniya Şêxa‎]] · [[Kela Dodika]] · [[Kela Çimdîn]] · [[Kelwêrin‎]] · [[Kemberlî]] · [[Kerik, Wêranşar|Kerik]] · [[Kermê]] · [[Kevirbel]] · [[Kevirreş]] · [[Korîlang]] · [[Kuçikhilê]] · [[Kûlabî‎]] · [[Kûtê]] · [[Mefşûtê]] · [[Mele Xelîl, Wêranşar|Mele Xelîl‎]] · [[Mencî]] · [[Metmûrê]] · [[Mewujo‎]] · [[Mexter]] · [[Minminîk]] · [[Mozik, Wêranşar|Mozik]] · [[Noqit]] · [[Nêrgizlî]] · [[Oglakçi]] · [[Palax]] · [[Pemboliq‎]] · [[Pezsor]] (''Kalmazlar'') · [[Qedaosman]] · [[Qeretepe]] · [[Qiran]] · [[Qorî, Wêranşar|Qorî]] · [[Qûcax]] · [[Qûlik‎]] · [[Romicî]] · [[Saqo]] · [[Serik, Wêranşar|Serik]] (''Onbaşı'') · [[Satilmîş]] · [[Sersaf]] · [[Sêlîm]] (''Değirmen'') · [[Sêsîk]] · [[Sîrê]] · [[Şabo]] · [[Şehît, Wêranşar|Şehît]] · [[Şemok]] · [[Tahtok, Wêranşar|Tahtok]] (''Aslanlı'') · [[Tawik]] · [[Temkirik]] · [[Tilbênder]] · [[Tilcahfer]] · [[Tilgoran]] · [[Tilhowa]] · [[Tillag]] · [[Tiltirîq]] · [[Trozîk]] · [[Tûlik, Wêranşar|Tûlik]] · [[Tûtê]] · [[Warkurd]] (''Varlık'') · [[Xaçûk]] · [[Ûçgol]] · [[Xalef Zozan]] (''Çukurçayır'') · [[Xirbecahş]] · [[Xirbelbis]] · [[Xirbesarînc]] · [[Xirbesodê]] · [[Xirbesêr]] · [[Xirbetêz]] · [[Xirbê Elî, Wêranşar|Xirbê Elî]] · [[Xirbê Ariyê]] · [[Xirbê Belek, Wêranşar|Xirbê Belek]] · [[Xirbê Bigir]] · [[Xirbê Îso]] · [[Xidiraxacî]]· [[Xûrşît]] (''Tınaz'') · [[Zevra]] · [[Zikreş, Wêranşar|Zikreş]] · [[Zok]]

|below      =  '''Navçeyên Rihayê:''' [[Bêrecûk]] · [[Curnê Reş]] · [[Hewag]] · [[Herran]] · [[Kaniya Xezalan]] · [[Pirsûs]] · '''[[Riha]]''' · [[Serê Kaniyê, Riha|Serê Kaniyê]] · [[Sêwreg]] · [[Wêranşar, Riha|Wêranşar]] · [[Xelfetî]]
}}&lt;noinclude&gt;

[[Kategorî:Gundên Wêranşarê| ]]
[[Kategorî:Şablonên gundên Rihayê]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>73ws074oju540gsaqdwx8s72ffbxk25</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Firdewsî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20098</id>
    <revision>
      <id>2063106</id>
      <parentid>1837072</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:36:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2063106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1086" sha1="nrdev4cyh2rr80bus2djjgcegk5rj4v" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
[[Wêne:Ferdowsi tomb4.jpg|thumb|200px|Aramgeha Firdewsî li bajarê [[Tûs]]ê, Îran.]]
'''Firdewsî''' (bi farisî: فردوسی) yan jî '''Ebûlqasim Hesen ibn Elî Tûsî''' (bi farisî: ابوالقاسم حسن بن علی طوسی) wêjevan û nivîskarekî [[farisî]] yê sedsala 10an e.

Mîna ji nû ve avakerê zimanê farisî hatiye binavkirin. Wî destana herî mezin a farisî, bi navê [[Şahname]] (Pirtûkên Keyan) nivisiye. Ev pirtûk bandorek mezin li ser [[wêje]] û [[huner]]a farisî kiriye. Firdewsî, li gundê [[Bajî|Bajiyê]] nêzîkî [[Tûs]]ê li [[Xorasan]]ê ([[Îran]]) ber bî salên 940î ji dayik bûye û berbî salên 1020an jiyana xwe ji dest daye.

== Berhemên Fîrdewsî ==
* [[Şahname]] (Pirtûkên Keyan)

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Fîlozofên faris]]
[[Kategorî:Jidayikbûn sedsala 10an]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 940]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 10an]]
[[Kategorî:Mirin sedsala 11an]]
[[Kategorî:Nivîskarên îranî]]
[[Kategorî:Şahname]]</text>
      <sha1>nrdev4cyh2rr80bus2djjgcegk5rj4v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>San</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21475</id>
    <revision>
      <id>2063153</id>
      <parentid>1822107</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T13:16:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2063153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="617" sha1="8rljam1oq8s25a6bmwnivilxq09674m" xml:space="preserve">{{Herfên yewnanî|letter=san uc lc}}

'''San''' (bi herfê mezin '''Ϻ''', bi herfê biçûk '''ϻ''') herfekî [[alfabeya yewnanî]] bû. Dengkirinê San [{{IPA|s}}] bû. Şonê San herfê [[Sigma]] dihat bikaranîn, ji ber ku wê jî carê dawî yê bikaranînê herfê San di [[5. sedsala b.z.]] bû.

== Girêdanên derve ==
* [http://www.tlg.uci.edu/~opoudjis/unicode/nonattic.html#san San]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151105210355/http://www.tlg.uci.edu/~opoudjis/unicode/nonattic.html#san |date=2015-11-05 }} (Îngilîzî)

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Tîpên yewnanî]]</text>
      <sha1>8rljam1oq8s25a6bmwnivilxq09674m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Çirçire</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24522</id>
    <revision>
      <id>2063365</id>
      <parentid>2050335</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T04:57:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2063365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3128" sha1="nty6o14nmgxezuyytp3hqvtpn0fgatm" xml:space="preserve">{{Wergerîne|de|ziman2=en|ziman3=fr|bijartî=1}}
{{Taxobox
| name = Çirçire
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=&quot;IUCN&quot;&gt;{{IUCN|id=22715244 |title=''Phylloscopus collybita'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2013.2 |year=2012 |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt;
| image = Chiffchaff - Phylloscopus collybita.jpg
| image_width = 250px
| image_caption = {{audio|Phylloscopus collybita.ogg|Birdsong}}
| regnum = [[Animal]]ia
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Fîkar|Passeriformes]]
| familia = [[Phylloscopidae]]
| genus = ''[[Phylloscopus]]''
| species = '''''P. collybita'''''
| binomial = ''Phylloscopus collybita''
| binomial_authority = ([[Louis Jean Pierre Vieillot|Vieillot]], 1817)
| range_map = Phylloscopus collybita.png
| range_map_width = 250px
| range_map_caption = 1. Breeding; summer only &lt;br /&gt;2. Breeding; small numbers also wintering &lt;br /&gt;3. Breeding; also common in winter &lt;br /&gt;4. Non-breeding winter visitor &lt;br /&gt;5. Localised non-breeding winter visitor in suitable habitat only (oases, irrigated crops)
}}
[[Wêne:Phylloscopus collybita collybita MHNT.ZOO.2010.11.202.17.jpg|thumb|''Phylloscopus collybita collybita]]
'''Çirçire''', cureyekî famîleya şeytanok e. Çûkeke nîvmezin e, 11 cm digihê û rengê wê bi keske ve ye.
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==

* {{Wîkîcure-b|Phylloscopus collybita}}
* {{Commons-biçûk|Phylloscopus collybita}}
* {{Wîkîferheng-biçûk|Çirçire}}
* [[BBC]] Science and Nature: [https://web.archive.org/web/20090115045103/http://www.bbc.co.uk/nature/wildfacts/factfiles/363.shtml BBC Chiffchaff site]
* BBC Science and Nature: [http://www.bbc.co.uk/nature/programmes/radio/dawn_chorus/video/chiffchaff_song.ram Common Chiffchaff song] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326070947/http://www.bbc.co.uk/nature/programmes/radio/dawn_chorus/video/chiffchaff_song.ram |date=2009-03-26 }} ([[RealAudio|Real Audio]] streaming)
* [http://ibc.lynxeds.com/species/common-chiffchaff-phylloscopus-collybita Common Chiffchaff videos, photos &amp; sounds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405000714/http://ibc.lynxeds.com/species/common-chiffchaff-phylloscopus-collybita |date=2016-04-05 }} on the Internet Bird Collection
* [[Royal Society for the Protection of Birds|RSPB]]: [http://www.rspb.org.uk/birds/guide/c/chiffchaff/index.asp Chiffchaff, ''Phylloscopus collybita'']
* [http://www.ibercajalav.net/img/380_ChiffchaffPcollybita.pdf Ageing and sexing (PDF; 3.5 MB) by Javier Blasco-Zumeta &amp; Gerd-Michael Heinze] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112133339/http://www.ibercajalav.net/img/380_ChiffchaffPcollybita.pdf |date=2013-11-12 }}
{{Balinde}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Balindeyên li Afrîkayê]]
[[Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê]]
[[Kategorî:Faunaya Afrîkayê]]
[[Kategorî:Faunaya Asyayê]]
[[Kategorî:Faunaya Ewropayê]]
[[Kategorî:Faunaya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Şeytanok]]
[[Kategorî:Teyrên Ewropayê]]
[[Kategorî:Teyrên ku di 1817an de hatine tarîfkirin]]
[[Kategorî:Teyrên Rûsyayê]]</text>
      <sha1>nty6o14nmgxezuyytp3hqvtpn0fgatm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zîndewerên kedî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28077</id>
    <revision>
      <id>2063364</id>
      <parentid>1843528</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T04:27:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2063364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2789" sha1="9bb6mrf2icokz9ti9b9mzkemrrrtr6i" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}}
'''Zîndewerên kedî''' an '''ajalên malovî''' ajalên ku li mal tên xwedîkirin. Ji hezar salan vir de ajal li ji aliyê mîrovanda kedî bûne. Bi texmînekê [[kûçik]] ajalê herî pêşîn yê ku kedî bûye. Ew 15000 sal BZ li Asyaya Rojhilat hatiye kedîkirin. Ku çiqas di çaxa modern da rola hin ajalên kedî daket jî heta roja îro meriv nikane jiyanê bê ajalên kedî bifkire.

Di çandên wek Kurdistanê, yên ku li ser gundibûnê çêbûnî, ajalên kedî di ji bo feydê mîrovan cihekî giring digire. Mînakî, [[kûçik]] û [[pisîk]] ji bo nêçîrê û parastinê; [[ker]], [[hesp]], [[hêştir]] hwd ji bo gîhaniyê û karên ku ji hêzên mîrov zêdetir dixwazin; [[ga]] û [[hesp]] ji bo cot ajotinê û bar kişandinê; [[mih]]î, [[mange]], [[bizin]] ji bo xwarin û vexarine cihekî giring digirin.

Hîn ew lîsta dikane be dirêj kirin. Tabî tik ji bo faydeyê ajal nehatin kedîkirin. Hin ajal jî ji bo kêf û xweşiyê hatine kedîkirin. Cureyên çûkan û masiyan pirek ji bo kêfî hatine kedî kirine. Bi taybetî [[kewê sor|kewên sor]] di çanda Kurdan da cihekî girîng digire. Piştî kedîkirinê hin ajal hatine guhartin û hin cinsên nû peyde bûne. Wek nimûne, ger meriv kûçik û tajiyan bigêhîne hev, cewrikê ku ji wan çê dibe cinsekî nû ye, em jê re dibêjin [[toltajî]]. An jî ger ker biçe ser hespê, hêstir ji wan çê dibe ku ew jî dibe cinsekî nû. Îroj mîrov ji bo kêfî [[mar]]an, [[pîrevonk]]an, [[qirtîş]]an hwd kedî dikin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}}

== Pêşangeh ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Sheep and cow in South Africa.jpg|[[Pez]] û [[manga]] (çêl) li mêrgê ne li Afrîkayê Başûr
Wêne:Goat family.jpg|Bizin

&lt;/gallery&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Zîndewerên kovî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://app.thearit.com/ilri/betterlivesthroughlivestockinternationallivestockresearchinstituteilri.html Better Lives Through Livestock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224101510/http://app.thearit.com/ilri/betterlivesthroughlivestockinternationallivestockresearchinstituteilri.html |date=2013-12-24 }} by ILRI
* [http://www.dpi.nsw.gov.au/agriculture/livestock Livestock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121123031456/http://www.dpi.nsw.gov.au/agriculture/livestock |date=2012-11-23 }} - New South Wales Government
* [http://www.havanatimes.org/?p=31372 Havana Livestock Fair (Photo Feature)] - ''Havana Times'', October 19, 2010
* [http://www.howtoraisecattle.com Guide On How To Raise Cattle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190910081901/http://www.howtoraisecattle.com/ |date=2019-09-10 }}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ajaldarî]]
[[Kategorî:Heywan]]</text>
      <sha1>9bb6mrf2icokz9ti9b9mzkemrrrtr6i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yevgenî Yevtuşenko</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34199</id>
    <revision>
      <id>2063121</id>
      <parentid>2044767</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:44:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Agahîdank</comment>
      <origin>2063121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1509" sha1="9netxujvokrw51t0u1ffp3f4jlnxcfo" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Yevgenî Yevtûşenko''' an jî '''Yevgenî Aleksandrovîç Yevtûşenko''' (bi rûsî: Евге́ний Алекса́ндрович Евтуше́нко, Evgenii Alexandrovich Evtushenko) (jdb. 18ê tîrmeha 1933an, li [[Zîma]], herêma [[Îrkutsk]]ê, [[Rûsya]]) helbestvanekî rûsî ye.

== Helbestek ji Yevtûşenko ==
{{Helbest|sernav=Dema Ruyê Te Hilat

Dema rûyê te hilat&lt;br/&gt;
li ser jiyana min a eçiqandî&lt;br/&gt;
çi tunebûye di destê min de, min giş dît&lt;br/&gt;
Lê tîrêja rûyê te di dûv re&lt;br/&gt;
tîrêja rûyê te &lt;br/&gt;
ya ku dibiriqe li ser daristanan li ser çeman û bahran&lt;br/&gt;
bû destpêka min li cîhanek rengîn&lt;br/&gt;
li cîhanek min qet gav neavêtibûyê.&lt;br/&gt;
Werê ditirsim,ez werê ditirsim ku&lt;br/&gt;
ev roja ku ji nişkê ve ket jiyana min biqede rojekê &lt;br/&gt;
ev best biqedin&lt;br/&gt;
ev hêstir,ev coş biqedin.&lt;br/&gt;
Dijmintiyê nakim ji vê tirsê re&lt;br/&gt;
lewra jê hezdikim ez û xwedîdikim wê&lt;br/&gt;
ez yê ku nikare tiştekî xwedî bike&lt;br/&gt;
ez,notirvanê hejhejok yê hezê.&lt;br/&gt;
Tirs min dixe paxla xwe&lt;br/&gt;
Dizanim ev deqîqe kin in&lt;br/&gt;
dizanim,rengê çavê min wê biheşife &lt;br/&gt;
dema ruyê te biçe ava.
|nivîskar=Yevgenî Yevtûşenko
}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Evgeny Evtushenko}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-şitil}}

[[Kategorî:Helbestvanên rûs]]
[[Kategorî:Helbestvanên rûs ên mêr]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1933]]
[[Kategorî:Mirin 2017]]
[[Kategorî:Nivîskarên rûs]]</text>
      <sha1>9netxujvokrw51t0u1ffp3f4jlnxcfo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mazdek</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34501</id>
    <revision>
      <id>2063094</id>
      <parentid>1685701</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:33:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6927" sha1="8pp86s6k03j5c3uwvalohh8jikyt2gn" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Mazdek''' (m. [[524]] an jî [[528]]), [[fîlozof]]ekî [[Îranî]] bû.

Di teşedana raman û [[felsefe]]ya Mezopotamyayê û [[Rojhilata navîn]] de em li ser du fîlozofên kurd sekinîn yê yekemîn [[Manî]] bû, yê duyemîn jî Niha em dê li ser fîlozofê sêyemîn Mazdek rawestin.

Her sê fîlozofên medyayî li ser ramana cîhanê gelek bandordar bûne. Fîlozofên dû wan bi pirranî bandor ji wan girtine. Ji ber [[Zerdeşt]] û Manî li dû xwe berhemên nivîskî hiştibûn me bi hêsanî behsa felsefeya wan kir û di derbarê jiyana wan de jî agahiyên misoger em dikarin bidin dest xwendekarên xwe. Lewra serqisê kitêba Zerdeşt [[avesta]] heye û di wê kitêbê de zimanê Zerdeşt zimanê kalikên Kurdan avestayî ye. Zerdeşt bi wî zi Manî felsefeya xwe haniye ziman. Manî jî dîsa bi zimanê Kurdî yê kevnar şeş kitêb nivîsîne (zimanê Manî bêtir nêzî Kurdiya nûjen e). Ji ber vê yekê meriv di di derbarê her du fîlozofan de dikare bi hêsanî bibe xwedîzanîn. Lê Mazdek ne wisa ye. Di warê jiyana wî de çavkanî gelek kêm in. Çavkaniyên ku hene jî behsa felsefeya wî dikin û ji bo nijada wî jî dibêjin îraniye. Jixwe ne ji bo wî tenê ji bo Zerdeşt û Manî jî wisa dibêjin pirraniya çavkaniyan. Lê dema hûn lêbikolin hûn dê bibînin ku her sê jî Kurd in. Niha em ê di vê nivîsê de qasî ku me lêkolaye û xwe gihandiyê, ji we re jiyan û felsefeya Mazdek bi kurtasî binivîsin.

[[Bîrûnî]] navê Mazdek weka “mazdak bin hemedadan” dide, û dibêje ji nasa ya hemedanê ye. Di gelek çavkaniyên din de jî Mazdek wisa tê danasîn. Navê bavê wî bandad e. Di dîroka Mezopotamyayê de bandora Mazdek gelek mezin e. Bandora ramana wî hê jî di nava Kurdan de heye. Wekmînak Mazdek hê jî li Kurdistana başûr di nava êla xoşnavan de weka ezîzekî tê zanîn. Mazdek navekî Kurdiye. Serqisê di Kurdiyê de navê xwedê yezdan, êzdan, ezdan, xweda ye. Dema hûn li rehên van peyvan binêrin hûn di bibînin ku ev peyv ji van peyvan pêktê:ez-da ango wî ez dame, xwe-da ango wî min bixwe daye, maz-da ango em dane, ango ezdan jî xwedan jî tê wê wateyê ku wî ez dame an em dane. -ek û -ik jî weka ku hûn dizanin di Kurdiyê de qertafa biçûk kirinê ye. Ango Mazdek tê wateya xwedayê biçûk. Dîroka ji dayîkbûna wî baş nayê zanîn di vê mijarê de her çavkaniyek dîrokekê dide. Lê di sedsala pêncan de jiyaye û di çar sed u nod u nehan de hatiye kuştin.

Mazdek di avakirina felsefeya xwe de her çiqas bandor ji Zerdeşt û Manî girtibe jî wî felsefeya xwe di qadeke cûda de pêkhaniye. Niha em derbasî felsefeya wî bibin. Mazdek bavê ramana [[komûnîzm]]ê ye. Di cîhanê de yekem car ramana komînîzimê bi Mazdek destpê kiriye. Di dîrokê de wekheviya mirovan û hevpariya mal û milk yekem car ji alî Mazdek ve hatiye parastin. Li gorî Mazdek weka avê, axê û hewayê divê mal û milk, dirav jî hevpar biya di nava mirovan de. Vê ramana Mazdek ne tenê li Mezopotamya û li rojhilata navîn di heman demê de li cîhanê jî di nava gelek fîlozof û ramangêran de hate parastin. Wekmînak [[Thomas Moore]], [[Karl Marx]] û [[Babuef]] jî dû re heman raman parastine. Dîsa li gorî Mazdek divê malê kesî ji kesî ne zêtir be. Divê malê her kesî hebûna her kesî weka hev be. Divê desthilatdariya mirovan li ser mirovan tunebe. Tev wekhev û hevpar bin. Ji bo vê yekê jî divê meriv ji dewelemendan bigire û li hejaran belav bike.

Mazdek ji ber van ramanen xwe gelek zext û astengî dît. Him ji alî keşîşên Zerdeştiyên ku bikarhanîna perestgeh û axên perestgehan di dest wan de ne, him jî ji ali xwediyê axên fireh dikhan'an ve bi nave zindîqiyê hate binavkirin. Lewra di wê civakê de ew xwedî mal û milk bûn û bawerî û felsefeya Mazdek jî li hember rewşa wan bû Lewra heke bi gotina Mazdek biya diviyabu dikhan û keşîşan mal û milken xwe li hejaran belav bikirana.

Di baweriya Mazdek de du rêgezên destpêke hene. Ronahî û tarîtî. Ronahî zanayiyê, hestê û vîna azad dide pênasîn. Bi gotineke din van têgehana bi ronahiyê tên destxistin. Tarîtî jî nezanî û korahî ye an jî afirînerê nezanî û korahiyê ye. Di [[mazdekîzm]]ê de sê hêmanên bingehîn hene. Av, agir û ax. Ronahiyê û yén ku ji ronahiyê pêk tên xweda diafirîne. Tarîtiyê û yên ku ji tarîtyê pêktên jî şeytan diafirîne. Xwedayê ronahiyê li cîhana herÎ jorîn li ser textê xwe rûniştiye û li pêş wî jî çar hêz hene. 1- Darizandin 2- Fehmkirin 3- Veşartin 4- Coş (şahî) van her çar hêzên xwe jî daye çar kesan 1- Mobad (darêzgerê sereke) 2- Herbad (rê dide ber fehmkirinê) 3- Serpahhad (serfermandar) 4- Ramîşgar (hosteyê kêf û coşê)

Xwediyê van her çar hêzan,bi heft wezîrên nava xêzika (ku dwanzdeh hêzên giyanî wan digerine) kargeriya cihanê dikin.

Mazdek bi tayibetî bi arava ramanên xwe yên civakî xwe bi komên mezin daye pejirandin. Şahê sasaniyan Kawayê I. jî di pêşiyê de li Mazdek xwedî derket u fikrên wî pejirand. Lê Mazdek bi fikrû ramanên xwe edî hingî mezin bûbû ku bawermendên wî hema bêjin li piraniya [[Kurdistan]], [[Îran]], [[Azerbaycan]], [[Teberistan]] û [[Anatolya]]yê çê bûbûn. Mazdek êdi ji [[Kawe]] jî mezintir bûbû bi hêa xwe. Di 469'an de Mazdekiyan Kawe ji text daxistin û xistin zindanê. Kawe bi awayekî ji zindanê revî û xwe avêt paş Heftalîtan (akhunlar). Di 499'an de Heftalîtî bi sîh hezar leşkeran çûn ser Mazdek û alîgirên wî. Mazdek hate girtin ew û alîgirê xwe hatin kuştin.

Mazdek li dû mirina xwe bandoreke mezintir afirand. Li dû mirina wî raman û felsefeya wî ji alî jina wî Xurrem ve hate belavkirin di nava gel de. Bi arava Xurremê fikrên Mazdek ji nû ve belav bûn. Li dû mirina Xurremê navê Mazdekîzmê weka Xurremiye hat binavkirin. Baweriya Xurremiyeyê di dema îslamê de bandoreke mezin li ser rojhilata navîn kir. Wekmînak Babekê medînanî ji vana yek e. Babek bi ramanên Mazdekî-Xurremî qasî bîst salan bû bela serê Ebbasiyan.

Kurta qisê ji fîlofên medyayî yên beriya îslamê yek jî Mazdek bû. Mazdek ji sê fîlozofên mediyayî yê sêyemîn bû. Her çiqas niha neyê zanîn jî, Mazdek jî herî kêm weka Zerdeşt û Maniyê Medyayî di teşedena ramana cîhanê de roleke gelek girîng lîstiye. Bi fikr û ramanên xwe yên wê demê weka avakarê komînîzima kevnar hatiye naskirin Mazdekê Medyayî.

== Girêdanên derve ==
http://www.haberdiyarbakir.com/images/news/12576.jpg{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avakerên dînan]]
[[Kategorî:Fîlozofên kurd]]
[[Kategorî:Kesayetên Şahnameyê]]
[[Kategorî:Mirin 520î]]
[[Kategorî:Oldar]]
[[Kategorî:Zerdeştî]]</text>
      <sha1>8pp86s6k03j5c3uwvalohh8jikyt2gn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dylan Thomas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35716</id>
    <revision>
      <id>2063131</id>
      <parentid>2059595</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:47:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="647" sha1="qtqktf6kubt5i6ifu7rug9rrbjy6j7b" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
}}
'''Dylan Thomas''' (jdb. {{Jidayikbûn|27|çiriya pêşîn|1914}} - m. {{mirin|9|çiriya paşîn|1953}}), [[nivîskar]] û [[helbestvan]]ekî [[wales|wêls]]î bû. Ji xeynî [[helbest]]an, [[çîrok]]ên kin û ji bo [[radyo]] û hinek [[fîlm]]an [[senaryo]] jî nivîsandiye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* {{Commons-biçûk|Category:Dylan Thomas}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Dylan Thomas| ]]
[[Kategorî:Helbestvanên brîtanî]]
[[Kategorî:Helbestvanên walesî]]
[[Kategorî:Nivîskarên modernîst]]
[[Kategorî:Romannivîsên brîtanî ên sedsala 20an]]</text>
      <sha1>qtqktf6kubt5i6ifu7rug9rrbjy6j7b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063134</id>
      <parentid>2063131</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:50:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Girêdanên derve */</comment>
      <origin>2063134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="627" sha1="dx76bnqe0lta03e52jp93se8hb8nmcv" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
}}
'''Dylan Thomas''' (jdb. {{Jidayikbûn|27|çiriya pêşîn|1914}} - m. {{mirin|9|çiriya paşîn|1953}}), [[nivîskar]] û [[helbestvan]]ekî [[wales|wêls]]î bû. Ji xeynî [[helbest]]an, [[çîrok]]ên kin û ji bo [[radyo]] û hinek [[fîlm]]an [[senaryo]] jî nivîsandiye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* {{Commons-biçûk|Category:Dylan Thomas}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Dylan Thomas| ]]
[[Kategorî:Helbestvanên wêlsî yên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Nivîskarên modernîst]]
[[Kategorî:Romannivîsên brîtanî ên sedsala 20an]]</text>
      <sha1>dx76bnqe0lta03e52jp93se8hb8nmcv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063187</id>
      <parentid>2063134</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T14:32:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.)</comment>
      <origin>2063187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="627" sha1="220khq6c52tijyn01pfs1o8u9s7xlpm" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
}}
'''Dylan Thomas''' (jdb. {{Jidayikbûn|27|çiriya pêşîn|1914}} - m. {{mirin|9|çiriya paşîn|1953}}), [[nivîskar]] û [[helbestvan]]ekî [[wales|wêlsî]] bû. Ji xeynî [[helbest]]an, [[çîrok]]ên kin û ji bo [[radyo]] û hinek [[fîlm]]an [[senaryo]] jî nivîsandiye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* {{Commons-biçûk|Category:Dylan Thomas}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Dylan Thomas| ]]
[[Kategorî:Helbestvanên wêlsî yên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Nivîskarên modernîst]]
[[Kategorî:Romannivîsên brîtanî ên sedsala 20an]]</text>
      <sha1>220khq6c52tijyn01pfs1o8u9s7xlpm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sho</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36037</id>
    <revision>
      <id>2063195</id>
      <parentid>1833850</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T14:41:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2063195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="506" sha1="s1isrnhyrr4o39bv54e98gpdteq2t0j" xml:space="preserve">{{Herfên yewnanî|letter=sho uc lc}}
'''Sho''' (bi herfê mezin '''Ϸ''', bi herfê biçûk '''ϸ''') herfê heftdehîyem yê [[alfabeya yewnanî]] ye.

== Girêdanên derve ==
* [http://www.tlg.uci.edu/~opoudjis/unicode/nonattic.html#sho Sho]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151105210355/http://www.tlg.uci.edu/~opoudjis/unicode/nonattic.html#sho |date=2015-11-05 }} (Îngilîzî)

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Bidawîbûnên sedsala 9an]]
[[Kategorî:Tîpên yewnanî]]</text>
      <sha1>s1isrnhyrr4o39bv54e98gpdteq2t0j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wau</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36038</id>
    <revision>
      <id>2063353</id>
      <parentid>1770434</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T00:30:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2063353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="780" sha1="9zxdw6jxid3a4bbtdplbpxvl15agfhc" xml:space="preserve">{{Herfên yewnanî|letter=digamma uc lc}}

'''Wau''' (bi [[yewnanî]] {{Polîtonî|ϝαῦ}}; bi herfa mezin '''Ϝ''', bi herfa biçûk '''ϝ''') berê tîpa şeşem a [[alfabeya yewnanî]] bû, ji ber ko wê jî navî Wau carna ''Digamma'' ([[yewnanî]] {{Polîtonî|δίγαμμα}}) dihate gotin. Tamarên vê herfê, wek cem herfa [[upsilon]] (Υ; υ) jî, ji tîpa [[fînekî]] ''Waw'' ne.

[[Wêne:Pamphylian digamma uc lc.svg|Varyant|thumb|rast|160px]]

== Girêdanên derve ==
* [http://www.tlg.uci.edu/~opoudjis/unicode/nonattic.html#digamma Wau]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151105210355/http://www.tlg.uci.edu/~opoudjis/unicode/nonattic.html#digamma |date=2015-11-05 }} (Îngilîzî)

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Tîpên yewnanî]]</text>
      <sha1>9zxdw6jxid3a4bbtdplbpxvl15agfhc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gundê Humeyra Arap</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36182</id>
    <redirect title="Humêra (Gundê Humêra Ereb), Serê Kaniyê" />
    <revision>
      <id>2063347</id>
      <parentid>269396</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T23:32:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>7548</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Beralîkirina ducarî li ser [[Humêra (Gundê Humêra Ereb), Serê Kaniyê]] hat sererastkirin</comment>
      <origin>2063347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="lp5nyz95v89o84h9on2hfd10zfnufxe" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Humêra (Gundê Humêra Ereb), Serê Kaniyê]]</text>
      <sha1>lp5nyz95v89o84h9on2hfd10zfnufxe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Xirbez Zehep</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36184</id>
    <redirect title="Xirbezehêb" />
    <revision>
      <id>2063350</id>
      <parentid>269403</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T23:33:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>7548</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Beralîkirina ducarî li ser [[Xirbezehêb]] hat sererastkirin</comment>
      <origin>2063350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="41davdrl3zwgtn1ejw1goqwckvisk91" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Xirbezehêb]]</text>
      <sha1>41davdrl3zwgtn1ejw1goqwckvisk91</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Helo Bello</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36189</id>
    <redirect title="Helobelo, Serê Kaniyê" />
    <revision>
      <id>2063348</id>
      <parentid>269418</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T23:32:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>7548</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Beralîkirina ducarî li ser [[Helobelo, Serê Kaniyê]] hat sererastkirin</comment>
      <origin>2063348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="2b8cpomzo9971tm6rj2y47hajxpf1jq" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Helobelo, Serê Kaniyê]]</text>
      <sha1>2b8cpomzo9971tm6rj2y47hajxpf1jq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şavvato</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36192</id>
    <redirect title="Şewato" />
    <revision>
      <id>2063351</id>
      <parentid>269427</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T23:33:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>7548</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Beralîkirina ducarî li ser [[Şewato]] hat sererastkirin</comment>
      <origin>2063351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="feyc8mx2pc9zjl1rycjjhf0f4xr1cgd" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Şewato]]</text>
      <sha1>feyc8mx2pc9zjl1rycjjhf0f4xr1cgd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zimanê tatî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43187</id>
    <revision>
      <id>2063361</id>
      <parentid>1980350</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T04:10:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 8 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2063361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4794" sha1="rml0d7xy75qf3daaber171vl9hpeyqn" xml:space="preserve">{{Agahîdank ziman
| nav                = Tatî
| navê xwemalî       = Tati
| renga malbat       = Hind û ewropî
| dewlet             = {{Ala|Îran}}&lt;br /&gt;{{Ala|Azerbaycan}}&lt;br /&gt;{{Ala|Îsrael}}&lt;br /&gt;{{Ala|Rûsya}}
| herêm              = [[Qefqaz]]
| nexşe              = Tat people of Iran.PNG
| firehiya nexşe     = 
| binnexşe           = Firehbûna zimanê tatî
| zimanê zikmakî     = Nêzîkî 500.000
| malbat1            = [[Hind û Ewropî|Zimanên hind û ewropî]]
| malbat2            = [[Zimanên hind û îranî]]
| malbat3            = [[Zimanên îranî]]
| malbat4            = [[Zimanên îranî#Zimanên îranî yên rojava|Zimanên îranî yên rojava]]
| malbat5            = [[Zimanên îranî yên başûr-rojava]]
| malbat6            = 
| nivîs              = Tîpên rûsî, latînî, erebî
| netewe             = 
| kêmnetewe          = 
| ajans              = 
| iso1               = 
| iso2               = 
| iso3               = ttt
| agahdarî           = 
}}
'''Zimanê Tatî''' (Tatî: ''Tâti Zobun'', 'تاتی زبون') zimanekî ji şaxa başûrê-rojavayê ya [[zimanên îranî]] ye. Tatî bi taybetî li [[Îran]]ê (400.000),&lt;ref&gt;'''Ethnologue''', Languages of the World: Tati people including [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=avd Alviri-Vidari] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121002024005/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=avd |date=2012-10-02 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=esh Eshtehardi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707193021/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=esh |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=goz Gozarkhani] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018071142/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=goz |date=2012-10-18 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=hrz Harzani (Population: 28.100 in 2000)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707193033/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=hrz |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkp Kabatei] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014212232/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkp |date=2012-10-14 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkj Kajali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192440/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkj |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=kgn Karingani (Population: 17.600 in 2000)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192627/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=kgn |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkc Kho’ini]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=okh Koresh-e Rostam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192452/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=okh |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=vmh Maraghei] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707193146/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=vmh |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=rat Razajerdi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192245/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=rat |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=rdb Rudbari] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192803/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=rdb |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=shm Shahrudi]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tks {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192708/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tks |date=2010-07-07 }} Takestani (Population: 220,000) and[http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tov Taromi, Upper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192708/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tks |date=2010-07-07 }} ethnic groups.&lt;/ref&gt; [[Azerbaycan]]ê (24.000), li [[Rûsya]] (2.300) û li [[Îsrael]]ê (70.000)&lt;ref&gt;24,000 in Azerbaijan in 1989; 2,000 in Russia in 2010; and 70,000 in Israel in 1998. Because ca. 2,000 a year emigrate to Israel, perhaps 20,000 may have been double-counted.&lt;/ref&gt; jî tê axivtin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Incubator|code=ttt}}
{{Zimanên îranî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Zimanên îranî|Tatî]]
[[Kategorî:Zimanên Azerbaycanê|Tatî]]
[[Kategorî:Zimanên Rûsyayê]]
[[Kategorî:Zimanê farisî]]</text>
      <sha1>rml0d7xy75qf3daaber171vl9hpeyqn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063490</id>
      <parentid>2063361</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T05:32:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4794" sha1="6t5gxqwo1se87fp6in9tvg05zu99gkx" xml:space="preserve">{{Agahîdank ziman
| nav                = Tatî
| navê xwemalî       = Tati
| renga malbat       = Hind û ewropî
| dewlet             = {{Ala|Îran}}&lt;br /&gt;{{Ala|Azerbaycan}}&lt;br /&gt;{{Ala|Îsrael}}&lt;br /&gt;{{Ala|Rûsya}}
| herêm              = [[Qefqaz]]
| nexşe              = Tat people of Iran.PNG
| firehiya nexşe     = 
| binnexşe           = Firehbûna zimanê tatî
| zimanê zikmakî     = Nêzîkî 500.000
| malbat1            = [[Hind û Ewropî|Zimanên hind û ewropî]]
| malbat2            = [[Zimanên hind û îranî]]
| malbat3            = [[Zimanên îranî]]
| malbat4            = [[Zimanên îranî#Zimanên îranî yên rojava|Zimanên îranî yên rojava]]
| malbat5            = [[Zimanên îranî yên başûr-rojava]]
| malbat6            = 
| nivîs              = Tîpên rûsî, latînî, erebî
| netewe             = 
| kêmnetewe          = 
| ajans              = 
| iso1               = 
| iso2               = 
| iso3               = ttt
| agahdarî           = 
}}
'''Zimanê Tatî''' (Tatî: ''Tâti Zobun'', 'تاتی زبون') zimanekî ji şaxa başûrê-rojavayê ya [[zimanên îranî]] ye. Tatî bi taybetî li [[Îran]]ê (400.000),&lt;ref&gt;'''Ethnologue''', Languages of the World: Tati people including [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=avd Alviri-Vidari] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121002024005/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=avd |date=2012-10-02 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=esh Eshtehardi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707193021/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=esh |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=goz Gozarkhani] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018071142/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=goz |date=2012-10-18 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=hrz Harzani (Population: 28.100 in 2000)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707193033/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=hrz |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkp Kabatei] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014212232/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkp |date=2012-10-14 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkj Kajali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192440/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkj |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=kgn Karingani (Population: 17.600 in 2000)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192627/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=kgn |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkc Kho’ini]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=okh Koresh-e Rostam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192452/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=okh |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=vmh Maraghei] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707193146/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=vmh |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=rat Razajerdi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192245/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=rat |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=rdb Rudbari] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192803/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=rdb |date=2010-07-07 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=shm Shahrudi]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tks {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192708/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tks |date=2010-07-07 }} Takestani (Population: 220,000) and[http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tov Taromi, Upper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192708/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tks |date=2010-07-07 }} ethnic groups.&lt;/ref&gt; [[Azerbaycan]]ê (24.000), li [[Rûsya]] (2.300) û li [[Îsrael]]ê (70.000)&lt;ref&gt;24,000 in Azerbaijan in 1989; 2,000 in Russia in 2010; and 70,000 in Israel in 1998. Because ca. 2,000 a year emigrate to Israel, perhaps 20,000 may have been double-counted.&lt;/ref&gt; jî tê axivtin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Incubator|code=ttt}}
{{Zimanên îranî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Zimanên Azerbaycanê|Tatî]]
[[Kategorî:Zimanên îranî|Tatî]]
[[Kategorî:Zimanên Rûsyayê]]
[[Kategorî:Zimanê farisî]]</text>
      <sha1>6t5gxqwo1se87fp6in9tvg05zu99gkx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zimanê luganda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45314</id>
    <revision>
      <id>2063360</id>
      <parentid>1939500</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T03:55:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2063360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3444" sha1="t0iq1lnismzb3ua807w7h5o9xak4rcg" xml:space="preserve">{{Infobox ziman (kevn)
|nav=Zimanê Luganda&lt;br /&gt;''Lugandayî, Lugandî, Lugandkî, 
|rengamalbat=orange
|rengapişt=#E8FCD4
|welat=[[Uganda]], [[Buganda]], [[Efrîka]]
|rêz=183
|hêrem=[[Afrîka]]
|zimanaxêv=Navbera 6.000.000 û 4.000.000 
|Zimanmalbat=[[Zimanmalbata nîjer kongo|Nîjer-Kongo]]&lt;br /&gt;
:Atlantîk-Kongo
::Zaimanên Benue Kongo
:::Bantoid
::::Southern Bantoid
:;:::Northeast Bantu
::::::Great Lakes Bantu
::::::::Nyoro–Ganda
::::::::::Ganda
|zimanafermî=-
|tîpolojî=
|rêxistin=
|iso1=lg
|iso2=lug
|iso3=lug [http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=lug]
|lc1=
|lc2=
|lc3=
|sil=
}}

'''Zimanê Lugandayî''' Zimanekî berfireh e û herî zêde li ugandayê tê axaftin. Piştî ugandayê herîma keyîtî [[Buganda]] û hinek derdorên [[Afrîka]]yê tê axaftin. Zêdetirîn aliyê [[Uganda]]yê ziman serdest e.

Elfebe

* Aa, ''a''
* Bb, ''bba''
* Cc, ''cca''
* Dd, ''dda''
* Ee, ''e''
* Ff, ''ffa''
* Gg, ''gga''
* (Hh, ''ha''
* Ii, ''yi''
* Jj, ''jja''
* Kk, ''kka''
* Ll, ''la''
* Mm, ''mma''
* Nn, ''nna''
* (NY Ny ny, ''nnya'' or ''nna-ya'')
* Ŋŋ, ''ŋŋa''
* Oo, ''o''
* Pp, ''ppa''
* (Qq
* Rr, ''eri''
* Ss, ''ssa''
* Tt, ''tta''
* Uu, ''wu''
* Vv, ''vva''
* Ww, ''wa''
* (Xx
* Yy, ''ya''
* Zz, ''zza''

== Girêdanên derve ==

* [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=lug Ethnologue report for Ganda/Luganda]
* [http://www.fsi-language-courses.org/Courses/Luganda/Basic/FSI%20-%20Luganda%20Basic%20Course%20-%20Instructor%20and%20Student%20Text.pdf Luganda Basic Course] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101215200919/http://www.fsi-language-courses.org/Courses/Luganda/Basic/FSI%20-%20Luganda%20Basic%20Course%20-%20Instructor%20and%20Student%20Text.pdf |date=2010-12-15 }}, developed by the USA Foreign Service Institute (1968)
* [http://www.linguistics.berkeley.edu/~hyman/Luganda_Word_Paper.pdf ''The Word in Luganda''], by Larry M. Hyman &amp; Francis X. Katamba
* An excellent online summary of the Luganda language can be found at http://www.buganda.com/luganda.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101124071115/http://www.buganda.com/luganda.htm |date=2010-11-24 }}.
* Free online Luganda Dictionary on the Ganda Ancestry website http://www.gandaancestry.com/dictionary/dictionary.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080122111606/http://www.gandaancestry.com/dictionary/dictionary.php |date=2008-01-22 }}
* Free online talking Luganda Dictionary and Crossword Puzzle on the Ganda portal http://www.GandaSpace.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210323171414/http://www.gandaspace.com/ |date=2021-03-23 }}
* [http://www.websters-online-dictionary.org/definition/Luganda-english/ Luganda - English Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040411033220/http://www.websters-online-dictionary.org/definition/Luganda-english/ |date=2004-04-11 }}
* The website of a team developing Luganda language capability for computers is at http://www.kizito.uklinux.net{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080209115256/http://www.kizito.uklinux.net/ |date=2008-02-09 }}
* [http://www.panafril10n.org/wikidoc/pmwiki.php/PanAfrLoc/Ganda PanAfrican L10n page on Ganda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727163222/http://www.panafril10n.org/wikidoc/pmwiki.php/PanAfrLoc/Ganda |date=2011-07-27 }}

{{Rêza kategoriyê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Ziman-şitil}}

[[Kategorî:Ûganda]]
[[Kategorî:Ziman]]</text>
      <sha1>t0iq1lnismzb3ua807w7h5o9xak4rcg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063493</id>
      <parentid>2063360</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T05:32:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}.)</comment>
      <origin>2063493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3476" sha1="4zwj49mu65s66ilphkxyq0s49urgc8d" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}}
{{Infobox ziman (kevn)
|nav=Zimanê Luganda&lt;br /&gt;''Lugandayî, Lugandî, Lugandkî, 
|rengamalbat=orange
|rengapişt=#E8FCD4
|welat=[[Uganda]], [[Buganda]], [[Efrîka]]
|rêz=183
|hêrem=[[Afrîka]]
|zimanaxêv=Navbera 6.000.000 û 4.000.000 
|Zimanmalbat=[[Zimanmalbata nîjer kongo|Nîjer-Kongo]]&lt;br /&gt;
:Atlantîk-Kongo
::Zaimanên Benue Kongo
:::Bantoid
::::Southern Bantoid
:;:::Northeast Bantu
::::::Great Lakes Bantu
::::::::Nyoro–Ganda
::::::::::Ganda
|zimanafermî=-
|tîpolojî=
|rêxistin=
|iso1=lg
|iso2=lug
|iso3=lug [http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=lug]
|lc1=
|lc2=
|lc3=
|sil=
}}

'''Zimanê Lugandayî''' Zimanekî berfireh e û herî zêde li ugandayê tê axaftin. Piştî ugandayê herîma keyîtî [[Buganda]] û hinek derdorên [[Afrîka]]yê tê axaftin. Zêdetirîn aliyê [[Uganda]]yê ziman serdest e.

Elfebe

* Aa, ''a''
* Bb, ''bba''
* Cc, ''cca''
* Dd, ''dda''
* Ee, ''e''
* Ff, ''ffa''
* Gg, ''gga''
* (Hh, ''ha''
* Ii, ''yi''
* Jj, ''jja''
* Kk, ''kka''
* Ll, ''la''
* Mm, ''mma''
* Nn, ''nna''
* (NY Ny ny, ''nnya'' or ''nna-ya'')
* Ŋŋ, ''ŋŋa''
* Oo, ''o''
* Pp, ''ppa''
* (Qq
* Rr, ''eri''
* Ss, ''ssa''
* Tt, ''tta''
* Uu, ''wu''
* Vv, ''vva''
* Ww, ''wa''
* (Xx
* Yy, ''ya''
* Zz, ''zza''

== Girêdanên derve ==

* [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=lug Ethnologue report for Ganda/Luganda]
* [http://www.fsi-language-courses.org/Courses/Luganda/Basic/FSI%20-%20Luganda%20Basic%20Course%20-%20Instructor%20and%20Student%20Text.pdf Luganda Basic Course] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101215200919/http://www.fsi-language-courses.org/Courses/Luganda/Basic/FSI%20-%20Luganda%20Basic%20Course%20-%20Instructor%20and%20Student%20Text.pdf |date=2010-12-15 }}, developed by the USA Foreign Service Institute (1968)
* [http://www.linguistics.berkeley.edu/~hyman/Luganda_Word_Paper.pdf ''The Word in Luganda''], by Larry M. Hyman &amp; Francis X. Katamba
* An excellent online summary of the Luganda language can be found at http://www.buganda.com/luganda.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101124071115/http://www.buganda.com/luganda.htm |date=2010-11-24 }}.
* Free online Luganda Dictionary on the Ganda Ancestry website http://www.gandaancestry.com/dictionary/dictionary.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080122111606/http://www.gandaancestry.com/dictionary/dictionary.php |date=2008-01-22 }}
* Free online talking Luganda Dictionary and Crossword Puzzle on the Ganda portal http://www.GandaSpace.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210323171414/http://www.gandaspace.com/ |date=2021-03-23 }}
* [http://www.websters-online-dictionary.org/definition/Luganda-english/ Luganda - English Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040411033220/http://www.websters-online-dictionary.org/definition/Luganda-english/ |date=2004-04-11 }}
* The website of a team developing Luganda language capability for computers is at http://www.kizito.uklinux.net{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080209115256/http://www.kizito.uklinux.net/ |date=2008-02-09 }}
* [http://www.panafril10n.org/wikidoc/pmwiki.php/PanAfrLoc/Ganda PanAfrican L10n page on Ganda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727163222/http://www.panafril10n.org/wikidoc/pmwiki.php/PanAfrLoc/Ganda |date=2011-07-27 }}

{{Rêza kategoriyê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Ziman-şitil}}

[[Kategorî:Ûganda]]
[[Kategorî:Ziman]]</text>
      <sha1>4zwj49mu65s66ilphkxyq0s49urgc8d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Medet Serhat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49798</id>
    <revision>
      <id>2063520</id>
      <parentid>2027960</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T09:21:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2063520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1844" sha1="tv86izl1auuaxz7g6xsjfq2ck65tq2c" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Medet Serhat''' (jdb. 1935&lt;ref&gt;Welatê Me, 1:1994, r. 2.&lt;/ref&gt;/1943{{Çavk}}, [[Îdir]] - m. [[12ê çiriya paşîn]] a [[1994]]ê, [[Stembol]]) [[parêzer]] û [[siyasetmedar]]ekî [[kurd]] bû. Ji aliyê kesên nenas ve li ber derê mala wî, hat kuştin.

Ji parêzgeha [[Îdir]]ê ye. Li zanîngeha Stembolê perwerdeya dadê dîtiye. Sala [[959]]ê bi sedemê kurdperweriyê tê girtin û 13 mehan di zîndanê de dimîne. Sala [[1963]]yê, ji ber ku di kovara [[Deng]]ê de pesnê kurdewariyê daye, tê darizandin. Sala [[1965]]ê jî bi bahaneya komeleyeke kurdperwer vekiriye 1 sal û 4 meh ceza lê tê birrîn.

Sala [[1997]]ê li welatên pakta [[Warşaw]]ê, li piştgiriya bo kurdan digere, lê tiştekê bidest naxe. Sala [[1978]]ê dibe nûnerê komeleya bi navê ''Îttîhadî Watanî Kurdistan'' ê Stembolê. Demekê di nava [[CHP]]ê, demekê jî di [[TKP]]ê de dixebite.

[[27ê kanûna paşîn]] a [[1981]]ê tê binçavkirin lê wî dîsa berdidin. Do darizandinên endamên [[PKK]]ê de parêzeriyê dike. Li ser navê komeleya aşitiyê tê girtin heya [[1983]]yê di zîndanê de dimîne. Sala [[1990]]ê weqfekê bo daxwazên kurdan ava dike.

== Mirin ==
Di 11ê&lt;ref&gt;Welatê Me, 1:1994, r. 2.&lt;/ref&gt;/12ê{{Çavk}} çiriya paşîn a 1994ê ji aliyê kesên nenas ve&lt;ref&gt;Welatê Me, 1:1994, r. 2.&lt;/ref&gt;, li ber deriyê mala xwê tê gulebarankirin, jiyana xwe ji dest dide.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Çalakvanên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1931]]
[[Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)]]
[[Kategorî:Mezunên Fakulteya Hiqûqê ya Unîversîteya Stembolê]]
[[Kategorî:Mêr]]
[[Kategorî:Mirin 1994]]
[[Kategorî:Parêzerên kurd]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]]</text>
      <sha1>tv86izl1auuaxz7g6xsjfq2ck65tq2c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063521</id>
      <parentid>2063520</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T09:31:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2063521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1881" sha1="4e04pty4i9bqmnkesrdfwx78alasmp5" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Medet Serhat''' (jdb. 1935&lt;ref&gt;Welatê Me, 1:1994, r. 2.&lt;/ref&gt;/1943{{Çavk}}, [[Îdir]] - m. [[12ê çiriya paşîn]] a [[1994]]ê, [[Stembol]]) [[parêzer]] û [[siyasetmedar]]ekî [[kurd]] bû. Ji aliyê kesên nenas ve li ber derê mala wî li Erenköy, Stembolê, hat kuştin.

Ji parêzgeha [[Îdir]]ê ye. Li zanîngeha Stembolê perwerdeya dadê dîtiye. Sala [[1959]]ê bi sedemê kurdperweriyê tê girtin û 13 mehan di zîndanê de dimîne. Sala [[1963]]yê, ji ber ku di kovara [[Deng (kovar)|Deng]]ê de pesnê kurdewariyê daye, tê darizandin. Sala [[1965]]ê jî bi bahaneya komeleyeke kurdperwer vekiriye 1 sal û 4 meh ceza lê tê birrîn.

Sala [[1997]]ê li welatên pakta [[Warşaw]]ê, li piştgiriya bo kurdan digere, lê tiştekê bidest naxe. Sala [[1978]]ê dibe nûnerê komeleya bi navê ''Îttîhadî Watanî Kurdistan'' ê Stembolê. Demekê di nava [[CHP]]ê, demekê jî di [[TKP]]ê de dixebite.

[[27ê kanûna paşîn]] a [[1981]]ê tê binçavkirin lê wî dîsa berdidin. Do darizandinên endamên [[PKK]]ê de parêzeriyê dike. Li ser navê komeleya aşitiyê tê girtin heya [[1983]]yê di zîndanê de dimîne. Sala [[1990]]ê weqfekê bo daxwazên kurdan ava dike.

== Mirin ==
Di 11ê&lt;ref&gt;Welatê Me, 1:1994, r. 2.&lt;/ref&gt;/12ê{{Çavk}} çiriya paşîn a 1994ê ji aliyê kesên nenas ve&lt;ref&gt;Welatê Me, 1:1994, r. 2.&lt;/ref&gt;, li ber deriyê mala xwê tê gulebarankirin, jiyana xwe ji dest dide.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Çalakvanên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1931]]
[[Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)]]
[[Kategorî:Mezunên Fakulteya Hiqûqê ya Unîversîteya Stembolê]]
[[Kategorî:Mêr]]
[[Kategorî:Mirin 1994]]
[[Kategorî:Parêzerên kurd]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]]</text>
      <sha1>4e04pty4i9bqmnkesrdfwx78alasmp5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063523</id>
      <parentid>2063521</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T09:33:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2063523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1867" sha1="gvgnu8939pk9jq5w7mbq261jdkc08h1" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Medet Serhat''' (jdb. 1935&lt;ref&gt;Welatê Me, 1:1994, r. 2.&lt;/ref&gt;, [[Îdir]] - m. [[12ê çiriya paşîn]] a [[1994]]ê, [[Stembol]]) [[parêzer]] û [[siyasetmedar]]ekî [[kurd]] bû. Ji aliyê kesên nenas ve li ber derê mala wî li Erenköy, Stembolê, hat kuştin.

Ji parêzgeha [[Îdir]]ê ye. Li zanîngeha Stembolê perwerdeya dadê dîtiye. Sala [[1959]]ê bi sedemê kurdperweriyê tê girtin û 13 mehan di zîndanê de dimîne. Sala [[1963]]yê, ji ber ku di kovara [[Deng (kovar)|Deng]]ê de pesnê kurdewariyê daye, tê darizandin. Sala [[1965]]ê jî bi bahaneya komeleyeke kurdperwer vekiriye 1 sal û 4 meh ceza lê tê birrîn.

Sala [[1997]]ê li welatên pakta [[Warşaw]]ê, li piştgiriya bo kurdan digere, lê tiştekê bidest naxe. Sala [[1978]]ê dibe nûnerê komeleya bi navê ''Îttîhadî Watanî Kurdistan'' ê Stembolê. Demekê di nava [[CHP]]ê, demekê jî di [[TKP]]ê de dixebite.

[[27ê kanûna paşîn]] a [[1981]]ê tê binçavkirin lê wî dîsa berdidin. Do darizandinên endamên [[PKK]]ê de parêzeriyê dike. Li ser navê komeleya aşitiyê tê girtin heya [[1983]]yê di zîndanê de dimîne. Sala [[1990]]ê weqfekê bo daxwazên kurdan ava dike.

== Mirin ==
Di 11ê&lt;ref&gt;Welatê Me, 1:1994, r. 2.&lt;/ref&gt;/12ê{{Çavk}} çiriya paşîn a 1994ê ji aliyê kesên nenas ve&lt;ref&gt;Welatê Me, 1:1994, r. 2.&lt;/ref&gt;, li ber deriyê mala xwê tê gulebarankirin, jiyana xwe ji dest dide.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Çalakvanên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1931]]
[[Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)]]
[[Kategorî:Mezunên Fakulteya Hiqûqê ya Unîversîteya Stembolê]]
[[Kategorî:Mêr]]
[[Kategorî:Mirin 1994]]
[[Kategorî:Parêzerên kurd]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]]</text>
      <sha1>gvgnu8939pk9jq5w7mbq261jdkc08h1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063538</id>
      <parentid>2063523</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T10:22:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Parametreya tarîx lê hat zêdekirin: {{[[Şablon:Çavk|Çavk]]}}; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Lînk paqij kir, Nav li ref-ê zêde kir.)</comment>
      <origin>2063538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1871" sha1="hf7pvkh6jh7ze0tdoet1hzhu21v9q90" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Medet Serhat''' (jdb. 1935&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Welatê Me, 1:1994, r. 2.&lt;/ref&gt;, [[Îdir]] - m. [[12ê çiriya paşîn]] a [[1994]]ê, [[Stembol]]) [[parêzer]] û [[siyasetmedar]]ekî [[kurd]] bû. Ji aliyê kesên nenas ve li ber derê mala wî li Erenköy, Stembolê, hat kuştin.

Ji parêzgeha [[Îdir]]ê ye. Li zanîngeha Stembolê perwerdeya dadê dîtiye. Sala [[1959]]ê bi sedemê kurdperweriyê tê girtin û 13 mehan di zîndanê de dimîne. Sala [[1963]]yê, ji ber ku di kovara [[Deng (kovar)|Dengê]] de pesnê kurdewariyê daye, tê darizandin. Sala [[1965]]ê jî bi bahaneya komeleyeke kurdperwer vekiriye 1 sal û 4 meh ceza lê tê birrîn.

Sala [[1997]]ê li welatên pakta [[Warşaw]]ê, li piştgiriya bo kurdan digere, lê tiştekê bidest naxe. Sala [[1978]]ê dibe nûnerê komeleya bi navê ''Îttîhadî Watanî Kurdistan'' ê Stembolê. Demekê di nava [[CHP]]ê, demekê jî di [[TKP]]ê de dixebite.

[[27ê kanûna paşîn]] a [[1981]]ê tê binçavkirin lê wî dîsa berdidin. Do darizandinên endamên [[PKK]]ê de parêzeriyê dike. Li ser navê komeleya aşitiyê tê girtin heya [[1983]]yê di zîndanê de dimîne. Sala [[1990]]ê weqfekê bo daxwazên kurdan ava dike.

== Mirin ==
Di 11ê&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;/12ê{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} çiriya paşîn a 1994ê ji aliyê kesên nenas ve&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, li ber deriyê mala xwê tê gulebarankirin, jiyana xwe ji dest dide.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Çalakvanên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1931]]
[[Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)]]
[[Kategorî:Mezunên Fakulteya Hiqûqê ya Unîversîteya Stembolê]]
[[Kategorî:Mêr]]
[[Kategorî:Mirin 1994]]
[[Kategorî:Parêzerên kurd]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]]</text>
      <sha1>hf7pvkh6jh7ze0tdoet1hzhu21v9q90</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Uğur Mumcu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50217</id>
    <revision>
      <id>2063297</id>
      <parentid>1824363</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T19:21:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2063297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3257" sha1="gvqcvqypvsre6fy1qpwrmm4z4udoqjz" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| çînaser            = nivîskar
}}
'''Uğur Mumcu''' (jdb. [[22ê tebaxê]] [[1942]] li [[Kırşehir]] − m. [[24ê kanûna paşîn]] [[1993]] li [[Ankara]]) weşanger, nivîskar û rojnamevanekî romî (tirk) bû. Di êrîşeke bombeyî de jiyana xwe jidest da.

Xwedî ramana kemalîst bû. Ji sala 1975ê ve di rojnameya Cumhuriyetê de dinivîsî. Sala 1977ê marî dibe (dizewice) û du zarokên wî dibin. Kuştina wî gelek dend vedide, kemalîst, çepgir û sosyalîst tevlî şîna wî dibin.&lt;ref&gt;[[Yaşar Kaya]] (1992). Gotin: Uğur Mumcu. Welat, 21:1992. r. 4.&lt;/ref&gt;

Li ser kujtina wî gelek spekulasyon tên kirin. Gorî hinekan rêxistina dewleta veşarî ÖHD û Ergenekonê ji bo rewşa welat xirab bibe û esker derbeyê bikin ew kujtine. Lêpirsîn û darizandinan de kujer nehat peydakirin.

== Berhem ==
[[Wêne:MumcuDenkmalSelcuk.JPG|thumb|Abîdeya Uğur Mumcu]]
* ''Mobilya Dosyası - Dosyaya mobîlyayê'' (1975), ISBN 975-8084-28-3
* ''Suçlular Ve Güçlüler'' (1975) (ku.: Tewanbar û hêzdar), ISBN 975-8084-24-0
* ''Sakıncalı Piyade - Segmanê/piyadeyê bifikar'' (1977), ISBN 975-8084-20-8
* ''Bir Pulsuz Dilekçe - Daxwaznameyeke bêpûl'' (1977), ISBN 975-8084-22-4
* ''Büyüklerimiz'' (1978) (ku.: Mezinên me), ISBN 975-8084-06-2
* ''Çıkmaz Sokak - Kolana neder'', ISBN 975-8084-02-X
* ''Tüfek İcad Oldu - Tiving îcad bû'', ISBN 975-8084-21-6
* ''Silah Kaçakçılığı Ve Terör - Mişextvaniya çekê û teror'' (1981), ISBN 975-8084-19-4
* ''Söz Meclisten İçeri - Gotin ji meclîsê ne der'' (1981) ISBN 975-8084-18-6
* ''Ağca Dosyası'' (1983) (ku.: Dosyaya [[Mehmet Ali Ağca|Ağca]]), ISBN 975-8084-29-1
* ''Terörsüz Özgürlük'' (ku.: Azadiya bêî terorê), ISBN 975-8084-10-0
* ''Papa - Mafya - Ağca'' (ku.: Papa - Mafya - Ağca), ISBN 975-8084-15-1
* ''Liberal Çiftlik - Çewlîka lîberal'', ISBN 975-8084-07-0
* ''Devrimci Ve Demokrat'' (ku.: Şoreşger û demokrat), ISBN 975-8084-16-X
* ''Aybar İle Söyleşi'' (ku.: Hevpeyvîn bi Aybar re), ISBN 975-8084-05-4
* ''İnkılap Mektupları - Nameyên raperînê'', ISBN 975-8084-03-8
* ''Rabıta'', ISBN 975-8084-14-3
* ''12 Eylül Adaleti'' (ku.: Dadmendiya 12ê îlonê), ISBN 975-8084-23-2
* ''Bir Uzun Yürüyüş'' (ku.: Meşeke dirêj), ISBN 975-8084-11-9
* ''Tarikat - Siyaset - Ticaret'' (ku.: Terîqet - Polîtîka - Bazirganî), ISBN 975-8084-12-7
* ''[[Kazım Karabekir]] Anlatıyor'' (ku.: Kazım Karabekir dibêje), ISBN 975-8084-08-9
* ''40'ların Cadı Kazanı'', ISBN 975-8084-13-5
* ''Kürt İslam Ayaklanması 1919-1925'', ISBN 975-8084-04-6
* ''Gazi Paşa'ya Suikast'', ISBN 975-8084-09-7
* ''Sakıncalı Piyade'', ISBN 975-8084-27-5
* ''Söze Nereden Başlasam'', ISBN 975-8084-78-X
* ''Bu Düzen Böyle Mi Gidecek?'', ISBN 975-8084-79-8
* ''Bomba Davası Ve İlaç Dosyası'', ISBN 975-8084-81-X
* ''Sakıncasız'' ISBN 975-8084-83-6
* ''Kürt Dosyası'' (1993), ISBN 975-8084-17-8

== Girêdanên derve ==
* [http://www.umag.org.tr/ Weqfa Uğur Mumcu] (romî û îngilîzî)

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1942]]
[[Kategorî:Mêr]]
[[Kategorî:Mirin 1993]]
[[Kategorî:Nivîskarên tirk]]
[[Kategorî:Rojnamevanên tirk]]
[[Kategorî:Skandala Susurlukê]]</text>
      <sha1>gvqcvqypvsre6fy1qpwrmm4z4udoqjz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063298</id>
      <parentid>2063297</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T19:22:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2063298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3266" sha1="t41kneqw8ryznxvn2hok1uee8ij0pi4" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| çînaser            = nivîskar
}}
'''Uğur Mumcu''' (jdb. [[22ê tebaxê]] [[1942]] li [[Kırşehir]] − m. [[24ê kanûna paşîn]] [[1993]] li [[Ankara]]) weşanger, nivîskar û rojnamevanekî romî (tirk) bû. Di êrîşeke bombeyî de jiyana xwe jidest da.

Xwedî ramana kemalîst bû. Ji sala 1975ê ve di rojnameya Cumhuriyetê de dinivîsî. Sala 1977ê marî dibe (dizewice) û du zarokên wî dibin. Kuştina wî gelek dend vedide, kemalîst, çepgir û sosyalîst tevlî şîna wî dibin.&lt;ref&gt;[[Yaşar Kaya]] (1992). Gotin: Uğur Mumcu. Welat, 21:1992. r. 4.&lt;/ref&gt;

Li ser kujtina wî gelek spekulasyon tên kirin. Gorî hinekan rêxistina dewleta veşarî ÖHD û Ergenekonê ji bo rewşa welat xirab bibe û esker derbeyê bikin ew kujtine. Lêpirsîn û darizandinan de kujer nehat peydakirin.

== Berhem ==
[[Wêne:MumcuDenkmalSelcuk.JPG|thumb|Abîdeya Uğur Mumcu]]
* ''Mobilya Dosyası - Dosyaya mobîlyayê'' (1975), ISBN 975-8084-28-3
* ''Suçlular Ve Güçlüler'' (1975) (ku.: Tewanbar û hêzdar), ISBN 975-8084-24-0
* ''Sakıncalı Piyade - Segmanê/piyadeyê bifikar'' (1977), ISBN 975-8084-20-8
* ''Bir Pulsuz Dilekçe - Daxwaznameyeke bêpûl'' (1977), ISBN 975-8084-22-4
* ''Büyüklerimiz'' (1978) (ku.: Mezinên me), ISBN 975-8084-06-2
* ''Çıkmaz Sokak - Kolana neder'', ISBN 975-8084-02-X
* ''Tüfek İcad Oldu - Tiving îcad bû'', ISBN 975-8084-21-6
* ''Silah Kaçakçılığı Ve Terör - Mişextvaniya çekê û teror'' (1981), ISBN 975-8084-19-4
* ''Söz Meclisten İçeri - Gotin ji meclîsê ne der'' (1981) ISBN 975-8084-18-6
* ''Ağca Dosyası'' (1983) (ku.: Dosyaya [[Mehmet Ali Ağca|Ağca]]), ISBN 975-8084-29-1
* ''Terörsüz Özgürlük'' (ku.: Azadiya bêî terorê), ISBN 975-8084-10-0
* ''Papa - Mafya - Ağca'' (ku.: Papa - Mafya - Ağca), ISBN 975-8084-15-1
* ''Liberal Çiftlik - Çewlîka lîberal'', ISBN 975-8084-07-0
* ''Devrimci Ve Demokrat'' (ku.: Şoreşger û demokrat), ISBN 975-8084-16-X
* ''Aybar İle Söyleşi'' (ku.: Hevpeyvîn bi Aybar re), ISBN 975-8084-05-4
* ''İnkılap Mektupları - Nameyên raperînê'', ISBN 975-8084-03-8
* ''Rabıta'', ISBN 975-8084-14-3
* ''12 Eylül Adaleti'' (ku.: Dadmendiya 12ê îlonê), ISBN 975-8084-23-2
* ''Bir Uzun Yürüyüş'' (ku.: Meşeke dirêj), ISBN 975-8084-11-9
* ''Tarikat - Siyaset - Ticaret'' (ku.: Terîqet - Polîtîka - Bazirganî), ISBN 975-8084-12-7
* ''[[Kazım Karabekir]] Anlatıyor'' (ku.: Kazım Karabekir dibêje), ISBN 975-8084-08-9
* ''40'ların Cadı Kazanı'', ISBN 975-8084-13-5
* ''Kürt İslam Ayaklanması 1919-1925'', ISBN 975-8084-04-6
* ''Gazi Paşa'ya Suikast'', ISBN 975-8084-09-7
* ''Sakıncalı Piyade'', ISBN 975-8084-27-5
* ''Söze Nereden Başlasam'', ISBN 975-8084-78-X
* ''Bu Düzen Böyle Mi Gidecek?'', ISBN 975-8084-79-8
* ''Bomba Davası Ve İlaç Dosyası'', ISBN 975-8084-81-X
* ''Sakıncasız'' ISBN 975-8084-83-6
* ''Kürt Dosyası'' (1993), ISBN 975-8084-17-8

{{Çk}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.umag.org.tr/ Weqfa Uğur Mumcu] (romî û îngilîzî)

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1942]]
[[Kategorî:Mêr]]
[[Kategorî:Mirin 1993]]
[[Kategorî:Nivîskarên tirk]]
[[Kategorî:Rojnamevanên tirk]]
[[Kategorî:Skandala Susurlukê]]</text>
      <sha1>t41kneqw8ryznxvn2hok1uee8ij0pi4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063309</id>
      <parentid>2063298</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T19:43:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: {{[[Şablon:Çk|Çk]]}} kir {{[[Şablon:Çk|subst:Çk]]}}</comment>
      <origin>2063309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3288" sha1="ewva0obnnwhq8vr1nlrxcn6m8s4o341" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| çînaser            = nivîskar
}}
'''Uğur Mumcu''' (jdb. [[22ê tebaxê]] [[1942]] li [[Kırşehir]] − m. [[24ê kanûna paşîn]] [[1993]] li [[Ankara]]) weşanger, nivîskar û rojnamevanekî romî (tirk) bû. Di êrîşeke bombeyî de jiyana xwe jidest da.

Xwedî ramana kemalîst bû. Ji sala 1975ê ve di rojnameya Cumhuriyetê de dinivîsî. Sala 1977ê marî dibe (dizewice) û du zarokên wî dibin. Kuştina wî gelek dend vedide, kemalîst, çepgir û sosyalîst tevlî şîna wî dibin.&lt;ref&gt;[[Yaşar Kaya]] (1992). Gotin: Uğur Mumcu. Welat, 21:1992. r. 4.&lt;/ref&gt;

Li ser kujtina wî gelek spekulasyon tên kirin. Gorî hinekan rêxistina dewleta veşarî ÖHD û Ergenekonê ji bo rewşa welat xirab bibe û esker derbeyê bikin ew kujtine. Lêpirsîn û darizandinan de kujer nehat peydakirin.

== Berhem ==
[[Wêne:MumcuDenkmalSelcuk.JPG|thumb|Abîdeya Uğur Mumcu]]
* ''Mobilya Dosyası - Dosyaya mobîlyayê'' (1975), ISBN 975-8084-28-3
* ''Suçlular Ve Güçlüler'' (1975) (ku.: Tewanbar û hêzdar), ISBN 975-8084-24-0
* ''Sakıncalı Piyade - Segmanê/piyadeyê bifikar'' (1977), ISBN 975-8084-20-8
* ''Bir Pulsuz Dilekçe - Daxwaznameyeke bêpûl'' (1977), ISBN 975-8084-22-4
* ''Büyüklerimiz'' (1978) (ku.: Mezinên me), ISBN 975-8084-06-2
* ''Çıkmaz Sokak - Kolana neder'', ISBN 975-8084-02-X
* ''Tüfek İcad Oldu - Tiving îcad bû'', ISBN 975-8084-21-6
* ''Silah Kaçakçılığı Ve Terör - Mişextvaniya çekê û teror'' (1981), ISBN 975-8084-19-4
* ''Söz Meclisten İçeri - Gotin ji meclîsê ne der'' (1981) ISBN 975-8084-18-6
* ''Ağca Dosyası'' (1983) (ku.: Dosyaya [[Mehmet Ali Ağca|Ağca]]), ISBN 975-8084-29-1
* ''Terörsüz Özgürlük'' (ku.: Azadiya bêî terorê), ISBN 975-8084-10-0
* ''Papa - Mafya - Ağca'' (ku.: Papa - Mafya - Ağca), ISBN 975-8084-15-1
* ''Liberal Çiftlik - Çewlîka lîberal'', ISBN 975-8084-07-0
* ''Devrimci Ve Demokrat'' (ku.: Şoreşger û demokrat), ISBN 975-8084-16-X
* ''Aybar İle Söyleşi'' (ku.: Hevpeyvîn bi Aybar re), ISBN 975-8084-05-4
* ''İnkılap Mektupları - Nameyên raperînê'', ISBN 975-8084-03-8
* ''Rabıta'', ISBN 975-8084-14-3
* ''12 Eylül Adaleti'' (ku.: Dadmendiya 12ê îlonê), ISBN 975-8084-23-2
* ''Bir Uzun Yürüyüş'' (ku.: Meşeke dirêj), ISBN 975-8084-11-9
* ''Tarikat - Siyaset - Ticaret'' (ku.: Terîqet - Polîtîka - Bazirganî), ISBN 975-8084-12-7
* ''[[Kazım Karabekir]] Anlatıyor'' (ku.: Kazım Karabekir dibêje), ISBN 975-8084-08-9
* ''40'ların Cadı Kazanı'', ISBN 975-8084-13-5
* ''Kürt İslam Ayaklanması 1919-1925'', ISBN 975-8084-04-6
* ''Gazi Paşa'ya Suikast'', ISBN 975-8084-09-7
* ''Sakıncalı Piyade'', ISBN 975-8084-27-5
* ''Söze Nereden Başlasam'', ISBN 975-8084-78-X
* ''Bu Düzen Böyle Mi Gidecek?'', ISBN 975-8084-79-8
* ''Bomba Davası Ve İlaç Dosyası'', ISBN 975-8084-81-X
* ''Sakıncasız'' ISBN 975-8084-83-6
* ''Kürt Dosyası'' (1993), ISBN 975-8084-17-8

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.umag.org.tr/ Weqfa Uğur Mumcu] (romî û îngilîzî)

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1942]]
[[Kategorî:Mêr]]
[[Kategorî:Mirin 1993]]
[[Kategorî:Nivîskarên tirk]]
[[Kategorî:Rojnamevanên tirk]]
[[Kategorî:Skandala Susurlukê]]</text>
      <sha1>ewva0obnnwhq8vr1nlrxcn6m8s4o341</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Êrîşên terorîstî yên li Norwêcê 2011</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52224</id>
    <revision>
      <id>2063494</id>
      <parentid>1814544</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T05:33:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2063494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2283" sha1="i2tprms3vlrvrwmk1qp5w8vxmchdxqi" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Êrîşên terorîstî yên li Norwêcê 2011''' ji çalakiyên suîkast û bombeyên di sala 2011an li [[Norwêc]]ê re tê gotin. Di wê salê de êrîşkarê norwêcî yê [[Nîjadperestî|nijadperest]] Anders Behrig Breivik di navenda bajarê [[Oslo]]yê de erebeyek da teqandin û piştre bi cilên polêsan û tebancekî li ser girava [[Utøya]] 77 ciwanên sosyaldemokrat kuştin. Sûcdar di 22ê tîrmeha [[2011]]an de hat girtin û sûcê xwe rojek bi şûnde bi awayekî berfireh îtîraf kir.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120222195507/http://www.tagesschau.de/ausland/oslo150.html ''Verdächtiger legt Geständnis ab.''] Tagesschau.de, 24ê îlona 2011&lt;/ref&gt;

Sûcdarê 'parastina Norwêcê li dijî [[Îslam]]ê' û 'marksîzma çandî' wek sedemên suîkastan bi nav kir. Li gorî parastina wî, wî xwest sosyaldemokratên ku welêt birêve dibin &quot;bi awayeke pir xurt ceza bike&quot;, ji ber ku ew berpirsyarên &quot;îthalata mezin a misilmanan bo Norwêcê&quot; ne.&lt;ref&gt;[http://www.dagbladet.no/2011/07/25/nyheter/innenriks/terror/anders_behring_breivik/17449614/ Ville strupe videre rekruttering til Arbeiderpartiet] Dagbladet, 25ê tîrmeha 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.morgenpost.de/printarchiv/politik/article1717918/Attentat-auf-Norwegens-Koenig-geplant.html Attentat auf Norwegens König geplant] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014173458/http://www.morgenpost.de/printarchiv/politik/article1717918/Attentat-auf-Norwegens-Koenig-geplant.html |date=2013-10-14 }} Berliner Morgenpost, 31ê tîrmeha 2011&lt;/ref&gt;

Li gorî yekemîn rapora fermî ya 29ê çiriya paşîn a 2011an sûcdar di dema suîkastê de nexweşiya [[şîzofrenî|şîzofreniya paranoîd]] bû û lewra ne xwediyê hêza jêcudakirinê ya (temyîzê) ye. Di roja 16'e nîsana 2012ê de bi sûcên terorîzm û kuştinê&lt;ref&gt;[http://www.welt.de/newsticker/dpa_nt/infoline_nt/thema_nt/article106187602/Die-Anklage-gegen-Breivik.html ''Die Anklage gegen Breivik''], Welt Online, 10ê nîsana 2012&lt;/ref&gt; doz li wî hat vekirin.&lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/panorama/justiz/0,1518,827860,00.html Ein Narzisst entlarvt sich selbst] spiegel.de, 16ê nîsana 2012&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Norwêc-şitil}}

[[Kategorî:Norwêc]]</text>
      <sha1>i2tprms3vlrvrwmk1qp5w8vxmchdxqi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tacî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57525</id>
    <revision>
      <id>2063340</id>
      <parentid>1778656</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T21:09:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2063340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1704" sha1="g1cpuhace3cn4vyz90eacwawodc3gy2" xml:space="preserve">{{Nexşeya cihan |Îraq
| lat_deg = 33 | lat_min = 30 | lat_sec = 33 | lat_dir = N
| lon_deg = 44 | lon_min = 14 | lon_sec = 3 | lon_dir = E
| label      = Tacî
| position   = left
| width      = 220
| float      = right
| caption    = [[Îraq]]
| relief  = 1
}}
'''Tacî''', bajêrkokekê naverrasta [[Îraq]]êye ku dkevîte dûrîya 25 kîlometran li bakûrê [[Bexda]]yê paytextê û ser bi [[Selahedîn (parêzgeh)|parêzgeha selahedînêye]] û dnav [[sêgoşa sunî]]yane, zorîna rûberê vê bajêrê zevyê kiştukallîye û êlên ereba sunîyan lê aknicîne, dyartirîn êlên ku li vêrê aknicîne evanene (muşahede, dlêm, zewbe', cbur, 'qîdat, benî temîm, qîsîwn û komeleka dî ji êlên bçîk).

== Jmarên aknicîyan ==
Be guteyên rjêma dnavçûy jmarên akincya tacîyê nzîka 600,000 kesane, lê paşî ruxana rjêmê li sala [[2003]]yanda bi guteyên berpirsa [[Neteweyên Yekbûyî|Neteweyên Hevgirtî]] jmarên akincyê wî bajêrî 300,000 kese.

== Dîrok ==
Tacî li serdema rjêmê binkeha kargehên serbazî bûye û mezintrîn cbexaneyên çekê kîmayya û kargehên drust kirna çekên kîmayya rjêmê li vêrê bûye.

== Pêşangeh ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Hoosier Street, Camp Taji, Iraq.JPG|Kolanên serbazgeha tacî
Wêne:Taji tanks.jpg|Komelek tanka îraqê li tacî
&lt;/gallery&gt;

== Besterên derve ==
* [http://www.iraqimage.com/pages/browse/At_Taji.html Iraq Image - Taji Satellite Observation]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120623063832/http://www.iraqimage.com/pages/browse/At_Taji.html |date=2012-06-23 }}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|33|30|33|N|44|14|03|E|type:city(143794)|display=title}}

[[Kategorî:Bajarên Iraqê]]</text>
      <sha1>g1cpuhace3cn4vyz90eacwawodc3gy2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hay Dil (albûm)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58272</id>
    <revision>
      <id>2063318</id>
      <parentid>1778586</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T19:57:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <origin>2063318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1147" sha1="4kj68e8rwrtoywz1wkrrl3fzfi3h1w4" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| sernavê_îtalîk     = erê
}}
'''''Hay Dil''''' albûmeke [[Şivan Perwer]] a 1980an e. Di vê albûma ku stranên bi zaravayên cihê yên zimanê kurdî tê de cîh digirin, pirsgirêkên jiyana herêmên gund û bajaran bi hev re tên pêşkeşkirin. Disa di vê albûmê de Şivan Perwer cara yekem li gel tenbûrê, amûrên kevneşopî yên muzîkê yên wek erbane, bilûr, mey û kemanê jî bi kar aniye. Ev di heman demê de, di albuman de bûye wek îşareta destpêka heyama aranjekirinê jî.

Taybetmendiyeke din a vê albûmê jî ev e: mînaka yekem a ‘vegotina çîrokan bi şêweya destanî’ li vir tê dîtin. Şivan Perwer dê salên dû re jî vê şêweyê pir bi kar bîne. Di strana ‘Xwedê da’ de veguherîna ramanî ya gundiyên ku ji gundan koçî bajaran kirine û li gund û bajaran ferqên ku pirsgirêkên civakî pêktînin, bi şêweyeke estetîk deng vedide.

== Berhemên Di Albûmê De ==

# Lemilanim Ke (Sorani)
# Dayê Dayê
# Megri
# Dilo
# Cotkaro
# Hay Dil
# Xwedêda

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Albûm-şitil}}

[[Kategorî:Albûmên kurdî]]
[[Kategorî:Şivan Perwer]]</text>
      <sha1>4kj68e8rwrtoywz1wkrrl3fzfi3h1w4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Özz Nûjen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58969</id>
    <revision>
      <id>2063497</id>
      <parentid>1944959</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T06:30:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2063497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2639" sha1="mqpqaf7gct2thjpva6zcuqoleuor5nk" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| wêne               = Özz Nûjen.jpg
| sernavê_wêne       = Özz Nûjen (2014)
}}
'''Özz Nûjen''', bi navê wî yê berê '''Özgür Gezgin''' (jdb. [[20ê hezîranê|20ê hezîrana]] [[1975]]an), [[dublajker]], [[aktor]] û [[komedyenê stand-up|komedyenekî ''stand-up'']] ê swêdî ye ku bi eslê xwe kurd e.

Özz Nûjen di 20ê hezîrana 1975an de li herêma [[Serhed]]ê li gundê [[Xirabşehir]]ê, ku navbera [[Patnos]] û [[Milazgir]]ê ye, hatiye ser dinyayê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Dema ew 8 salî bû wî û malbata xwe weke penaberan koçî [[Swêd]]ê dikin&lt;ref&gt;{{sv}} tidningenland.sv: [http://tidningenland.se/2012/10/12/komikern-ozz-nujen-tvingades-fly-med-familjen-som-8-aring/ ''Komikern Özz Nûjen tvingades fly med familjen som 8-åring.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140102195816/http://tidningenland.se/2012/10/12/komikern-ozz-nujen-tvingades-fly-med-familjen-som-8-aring/ |date=2014-01-02 }}&lt;/ref&gt;.

Ji xeynî komedyenbûna xwe, ew nivîskarê metnê û şanoger e û bernameyên televîzyonê pêşkêş dike. Ew li Swêdê binavûdeng e û di nav gel de gelek hezkirî ye. Özz Nûjen di 2007an de bi [[xelata Kurdê Salê]] ya Swêdê û di 2012an de jî bi [[xelata aştiyê ya Eldh-Ekblad]] hate xelatkirin.

== Fîlmografî ==
{{TV|1998|Aspiranterna}}
{{TV|1999|Jakten på en mördare}}
{{TV|1999|Anna Holt - polis}}
{{TV|2000|Fem gånger Storm}}
{{F|2001|Tro, hopp och väderlek}}
{{F|2002|En kärleksaffär}}
{{TV|2003|Tusenbröder}}
{{TV|2004|Stockholm Live}}
{{TV|2006|Lasse-Majas detektivbyrå|Lasse-Majas detektivbyrå (rêzefîlma televîzyonê, 2006)}}
{{F|2007|Bee Movie}} (deng)
{{TV2|2007|Hjälp!}}
{{F2|2008|Bolt}} (deng)
{{F|2009|Wallander – Skytten}}
{{F|2011|Comme chez soi}}
{{F|2011|Si tu meurs, je te tue}}
{{F|2011|Irene Huss – Jagat vittne}}
{{TV|2012|Äkta människor}}
{{F|2014|10 000 timmar}}
{{F|2016|Husdjurens hemliga liv}} (deng)
{{TV|2017|Släng dig i brunnen}}
{{F|2018|Pelle Kanin|Pelle Kanin (film)}} (deng)
{{F|2019|Husdjurens hemliga liv 2}} (deng)
{{TV|2020|Bäst i test|Bäst i test (bernameya televîzyonê)}}
{{TV|2021|Över Atlanten (bernameya televîzyonê)}}
{{TV|2023|LOL: Skrattar bäst som skrattar sist}}
{{TV|2023|Flykten till Östermalm}}
{{TV|2023|Smartare än en femteklassare}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Özz Nûjen}}
* {{sv}} [http://www.xn--zz-eka.nu/ Malpera fermî ya Özz Nûjen]

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1975]]
[[Kategorî:Kurdên Swêdê]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>mqpqaf7gct2thjpva6zcuqoleuor5nk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zimanên îranî yên bakur-rojava</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61523</id>
    <revision>
      <id>2063209</id>
      <parentid>608660</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:18:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdanparez</username>
        <id>137209</id>
      </contributor>
      <comment>Nû</comment>
      <origin>2063209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1699" sha1="88lo2gmhlm7lj3k15irgna65wlyazp2" xml:space="preserve">[[Wêne:Distribution of Iranian Languages.png|500px|thumb|rast|Belavkirina Zimanên Îranî]]
'''Zimanên îranî yên bakur-rojava''' komekê zimanî ye ku di bin komê mezintir yê îranî yên rojavayê dimîne. Pirê zimanên îranî yên bakur-rojava li derdor [[Kurdistan]]ê, çiyayên [[Zagros]]ê, [[Qefqasya]]ê,  û [[Deryaya Qezwînê]] tên axaftin, wek mîna zimanên [[Kurdî]], [[Tatî]], [[Talişî]] û [[Gîlakî]]. Zimanê [[Balûçî]] li navberê [[Îran]]ê, [[Pakistan]]ê û [[Afganistan]]ê tê axaftin, lê hem ew jî di bin vê komê de ye.

==Lîsteyê zimanan==
*'''Zimanên Kurdî'''
**[[Zazakî-Goranî]]
***Koma devokan I ([[Zazakî]], [[Kirdkî]]): [[Kirmanckî]], [[Dimilî]]
***Koma devokan II ([[Goranî]]): [[Goranî]], [[Hewramî]], [[Şebekî]]
**[[Devokên kurdiya merkezî|Merkezî]]
***[[Kurmancî]]: [[Botî]], [[Torî]], [[Berferatî]], [[Reşoyî]]
***[[Soranî]]: Kirmaşanî
***[[Xwarû]]: [[Lekî]], [[Şêxbizinî]]

[[Lûrî]] gorê hin çavkaniyan zimanekê Kurdî ye, lê di lîste da nê dîtin, ji ber ku Lûrî di bin koma îranî yên başûr-rojava ye.

'''Zimanen Balûçî''' 
*Balûçiya Bakurî
**Bugtî, Kesranî, Legharî, Marrî, Mezerî, Baloçiya Sindiya Jorîn
*Balûçiya Rojavayî û Başûrî
**Balûçî-Koroşî
**Balûçiya Başûrî
**Leşerî
**Rexşenî

'''Zimanên Tatî'''
*Alamûtî
*Tatiya Navendî 
*Tatiya Bakûrî
*Tatiya Başûrî

'''Zimanên Deryayê Qezwînî'''
*Gurganî
*Gîlakî-Rudbarî
*Mazandaranî-Şahmirzadî
*Komîsenî

'''Zimanên Komîsenî'''
*Lasgerdî
*Sangîsarî
*Sorxey-Efterî

'''Zimanên Kermanî'''
*Kavîrî
*Gazî
*Hemedanî-Borûcerdî 
*Kaşî
*Xunsarî
*Kermanî-Nayinî
*Sîvendî</text>
      <sha1>88lo2gmhlm7lj3k15irgna65wlyazp2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063263</id>
      <parentid>2063209</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T16:32:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Bêkategorî}}, Valahiya beşan rast kir, +Valahiya lîsteyan, --Valahiyên nehewce.)</comment>
      <origin>2063263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1768" sha1="dk9kyeqvk80hvqdhdob7l1xzf7jmfxq" xml:space="preserve">{{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2026}}
[[Wêne:Distribution of Iranian Languages.png|500px|thumb|rast|Belavkirina Zimanên Îranî]]
'''Zimanên îranî yên bakur-rojava''' komekê zimanî ye ku di bin komê mezintir yê îranî yên rojavayê dimîne. Pirê zimanên îranî yên bakur-rojava li derdor [[Kurdistan]]ê, çiyayên [[Zagros]]ê, [[Qefqasya]]ê, û [[Deryaya Qezwînê]] tên axaftin, wek mîna zimanên [[Kurdî]], [[Tatî]], [[Talişî]] û [[Gîlakî]]. Zimanê [[Balûçî]] li navberê [[Îran]]ê, [[Pakistan]]ê û [[Afganistan]]ê tê axaftin, lê hem ew jî di bin vê komê de ye.

== Lîsteyê zimanan ==
* '''Zimanên Kurdî'''
** [[Zazakî-Goranî]]
*** Koma devokan I ([[Zazakî]], [[Kirdkî]]): [[Kirmanckî]], [[Dimilî]]
*** Koma devokan II ([[Goranî]]): [[Goranî]], [[Hewramî]], [[Şebekî]]
** [[Devokên kurdiya merkezî|Merkezî]]
*** [[Kurmancî]]: [[Botî]], [[Torî]], [[Berferatî]], [[Reşoyî]]
*** [[Soranî]]: Kirmaşanî
*** [[Xwarû]]: [[Lekî]], [[Şêxbizinî]]

[[Lûrî]] gorê hin çavkaniyan zimanekê Kurdî ye, lê di lîste da nê dîtin, ji ber ku Lûrî di bin koma îranî yên başûr-rojava ye.

'''Zimanen Balûçî'''
* Balûçiya Bakurî
** Bugtî, Kesranî, Legharî, Marrî, Mezerî, Baloçiya Sindiya Jorîn
* Balûçiya Rojavayî û Başûrî
** Balûçî-Koroşî
** Balûçiya Başûrî
** Leşerî
** Rexşenî

'''Zimanên Tatî'''
* Alamûtî
* Tatiya Navendî
* Tatiya Bakûrî
* Tatiya Başûrî

'''Zimanên Deryayê Qezwînî'''
* Gurganî
* Gîlakî-Rudbarî
* Mazandaranî-Şahmirzadî
* Komîsenî

'''Zimanên Komîsenî'''
* Lasgerdî
* Sangîsarî
* Sorxey-Efterî

'''Zimanên Kermanî'''
* Kavîrî
* Gazî
* Hemedanî-Borûcerdî
* Kaşî
* Xunsarî
* Kermanî-Nayinî
* Sîvendî</text>
      <sha1>dk9kyeqvk80hvqdhdob7l1xzf7jmfxq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şablon:Bajar û gundên Kaniya Xezalan</title>
    <ns>10</ns>
    <id>61706</id>
    <revision>
      <id>2063204</id>
      <parentid>740941</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:08:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bike listclass hlist</comment>
      <origin>2063204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2082" sha1="hns5q7lrcd9g01ilqamntfjbwkqdh55" xml:space="preserve">{{Navbox
|name       = Bajar û gundên Kaniya Xezalan
|title      = [[Kaniya Xezalan|Bajar û gundên Kaniya Xezalan]]
|titleclass = 
|state      = autocollapse
|titlestyle = background:#98d482
|basestyle  = background:#bde4aa
|groupstyle = background:#bde4aa
| listclass = hlist
|image      = 
|above      = '''Parêzgeh:'''  [[Riha (parêzgeh)|Riha]] • '''Navçe:''' [[Kaniya Xezalan]]

|group1     = Bajar
|list1      = 
*'''[[Kaniya Xezalan]]'''
*[[Dibiz]]

|group2     = Nahiye
|list2      = 
*[[Navend]]
*[[Xirbê Reş Meknûş]] 

|group4     = Gund û gundik
|list4      =  
*''[[Akbilek]]''
*&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;''[[Aksahrinç]]''
*[[Bad]]
*[[Bayqûş]]
*[[Cemanbeg]]
*[[Çînpolada Jêr]]
*[[Çînpolada Jor]]
*[[Dabig]]?
*[[Dîbek, Kaniya Xezalan|Dîbek]] (Diwek?)
*[[Dorum Elî]]
*[[Ebû Hare]]
*[[Geldîgan]]
*[[Girbel, Kaniya Xezalan|Girbel]]
*[[Gurnuk]]
*[[Gûndaş]]
*[[Hacîekber]]
*[[Halawe]] (Halawa Ebû Hare)
*[[Îkizce]]
*[[Kerek]] (Kerik?)
*[[Gewrê]]
*&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;''[[Koruklu]]''
*[[Koşewêran]]
*[[Me'n]]
*[[Mermer]]
*[[Meşrefe Xerbî]]
*[[Mixara Şerqî]] (Şikefta Rojhilat)
*[[Mixara Xaribî]] (Şikefta Rojava)
*[[Mîl, Kaniya Xezalan|Mîl]]
*[[Nen'eliya Mezin]] (Nen'elî Kebîr)
*[[Ni'met]]
*[[Nisretiye]]
*[[Ortewêran]]
*[[Qobek]]
*[[Qubeya Xizir]]
*[[Rucûm]]? (Rucm Ebû Hare)
*[[Salihiye]]
*[[Serserî]]
*[[Sukariye]]
*[[Şêx Ye'qub]]
*[[Teyibe]] (Teyibe Xerbî)
*[[Tileswed]]  (Girê Reş)
*[[Tilfidana Jêr]]
*[[Tilfidana Jor]]
*[[Topcî]]
*[[Xirbê Balan]]?
*[[Xirbê Hedle]]
*[[Xirbê Me'z]]
*[[Xirbê Reş Meknûş]]
*[[Xirbê Salih]]
*&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;''[[Zenginova]]''
*[[Zîneybîr]]   
|below     =  {{Flatlist|'''Navçeyên Rihayê:''' 
*[[Bêrecûk]]
*[[Curnê Reş]]
*[[Hewag]]
*[[Herran]]
*[[Kaniya Xezalan]]
*[[Pirsûs]]
*'''[[Riha]]''' ([[Eyûbî, Riha|Eyûbî]], [[Pira Reş]], [[Xelîlî]])
*[[Serê Kaniyê, Riha|Serê Kaniyê]]
*[[Sêwreg]]
*[[Wêranşar, Riha|Wêranşar]]
*[[Xelfetî (navçe)|Xelfetî]]
}}
}}&lt;noinclude&gt;

[[Kategorî:Gundên Kaniya Xezalan| ]]
[[Kategorî:Şablonên gundên Rihayê]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hns5q7lrcd9g01ilqamntfjbwkqdh55</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063205</id>
      <parentid>2063204</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:11:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2063205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2117" sha1="qijforjk7cr9cepqny7wuf7iiloii3p" xml:space="preserve">{{Navbox
|name       = Bajar û gundên Kaniya Xezalan
|title      = [[Kaniya Xezalan|Bajar û gundên Kaniya Xezalan]]
|titleclass = 
|state      = autocollapse
|titlestyle = background:#98d482
|basestyle  = background:#bde4aa
|groupstyle = background:#bde4aa
| listclass = hlist
|image      = [[Wêne:ŞanlıurfaKurd.png|100px]]
|above      = '''Parêzgeh:'''  [[Riha (parêzgeh)|Riha]] • '''Navçe:''' [[Kaniya Xezalan]]

|group1     = Bajar
|list1      = 
*'''[[Kaniya Xezalan]]'''
*[[Dibiz]]

|group2     = Nahiye
|list2      = 
*[[Navend]]
*[[Xirbê Reş Meknûş]] 

|group4     = Gund û gundik
|list4      =  
*''[[Akbilek]]''
*&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;''[[Aksahrinç]]''
*[[Bad]]
*[[Bayqûş]]
*[[Cemanbeg]]
*[[Çînpolada Jêr]]
*[[Çînpolada Jor]]
*[[Dabig]]?
*[[Dîbek, Kaniya Xezalan|Dîbek]] (Diwek?)
*[[Dorum Elî]]
*[[Ebû Hare]]
*[[Geldîgan]]
*[[Girbel, Kaniya Xezalan|Girbel]]
*[[Gurnuk]]
*[[Gûndaş]]
*[[Hacîekber]]
*[[Halawe]] (Halawa Ebû Hare)
*[[Îkizce]]
*[[Kerek]] (Kerik?)
*[[Gewrê]]
*&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;''[[Koruklu]]''
*[[Koşewêran]]
*[[Me'n]]
*[[Mermer]]
*[[Meşrefe Xerbî]]
*[[Mixara Şerqî]] (Şikefta Rojhilat)
*[[Mixara Xaribî]] (Şikefta Rojava)
*[[Mîl, Kaniya Xezalan|Mîl]]
*[[Nen'eliya Mezin]] (Nen'elî Kebîr)
*[[Ni'met]]
*[[Nisretiye]]
*[[Ortewêran]]
*[[Qobek]]
*[[Qubeya Xizir]]
*[[Rucûm]]? (Rucm Ebû Hare)
*[[Salihiye]]
*[[Serserî]]
*[[Sukariye]]
*[[Şêx Ye'qub]]
*[[Teyibe]] (Teyibe Xerbî)
*[[Tileswed]]  (Girê Reş)
*[[Tilfidana Jêr]]
*[[Tilfidana Jor]]
*[[Topcî]]
*[[Xirbê Balan]]?
*[[Xirbê Hedle]]
*[[Xirbê Me'z]]
*[[Xirbê Reş Meknûş]]
*[[Xirbê Salih]]
*&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;''[[Zenginova]]''
*[[Zîneybîr]]   
|below     =  {{Flatlist|'''Navçeyên Rihayê:''' 
*[[Bêrecûk]]
*[[Curnê Reş]]
*[[Hewag]]
*[[Herran]]
*[[Kaniya Xezalan]]
*[[Pirsûs]]
*'''[[Riha]]''' ([[Eyûbî, Riha|Eyûbî]], [[Pira Reş]], [[Xelîlî]])
*[[Serê Kaniyê, Riha|Serê Kaniyê]]
*[[Sêwreg]]
*[[Wêranşar, Riha|Wêranşar]]
*[[Xelfetî (navçe)|Xelfetî]]
}}
}}&lt;noinclude&gt;

[[Kategorî:Gundên Kaniya Xezalan| ]]
[[Kategorî:Şablonên gundên Rihayê]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qijforjk7cr9cepqny7wuf7iiloii3p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tarîx dewlet el-ekrad (pirtûk)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68381</id>
    <revision>
      <id>2063334</id>
      <parentid>2032321</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T20:39:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: −[[Kategorî:Dîroka kurdan]]; −[[Kategorî:Pirtûk]]; −[[Kategorî:Pirtûkên dîrokê]]</comment>
      <origin>2063334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2374" sha1="2s80l94i78rvnt7kivlm5nbobz4algk" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
'''''Tarîx dewlet el-ekrad [- we'l-etrak]''''' (''Tārīkh dawlat al-akrād [- wa'l-atrāk]'' an jî '''Tarîxû dewletûl Ekrad (We'l Etrak)'''; bi [[kurdî]]: ''Dîroka dewleta kurdan [û tirkan]'') pirtûka dîronasê [[ereb]] ya [[Hezrecî]] (El Hezrecî) ye.&lt;ref&gt;http://www.rupelanu.com/mobi/news_detail.php?id=194{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
Navê El-Hezrecî yê rastî: Muhemmed bin Îbrahîm bin Muhemmed bin Ebi'l-Fewaris Ebdulazîz el-Ensarî el-Hazrecî ye.

Di pirtûkê de qala dewleta kurdan a [[Dewleta Eyûbiyan|Eyûbî]] dike. Tenê çend pel wî xwe gihîştine roja me. Ev pirtûk niha li [[Stembol]]ê di pirtûkxaneya Silêmaniye (''Süleymaniye Kütüphanesi'') de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://yeniozgurpolitika.info/index.php?rupel=nuce&amp;id=38460 |tarîxa-gihiştinê=2016-04-16 |tarîxa-arşîvê=2016-03-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160301172846/http://yeniozgurpolitika.info/index.php?rupel=nuce&amp;id=38460 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Berhem di sedsala 13an de hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arabicbookshop.net/main/details.asp?id=204-271 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-04-19 |roja-arşîvê=2025-09-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250910041147/https://www.arabicbookshop.net/main/details.asp?id=204-271 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

[[Tirk]]an li ser pirtûkê bi dizî û ji çavnebariya kurdîtiyê li kêleka ''Tarîx dewlet el-ekrad'' &quot;we'l-etrak&quot; ji nivîsandine, yanê kirine Dîroka dewleta kurd û tirkan, lê pir eşkere ye ku peyva &quot;we'l-etrak&quot; ji dû re hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dilope.com/tarihu-devletil-ekrad/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2020-02-16 |tarîxa-arşîvê=2020-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200216155651/http://dilope.com/tarihu-devletil-ekrad/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

[[Müfid Yüksel]] jî gotiye ku peyva &quot;Wel-Etrak&quot; ji durre li ser nivîsîne, û dibêje ku ewê &quot;Wel Etrak&quot; jî li ser nivîsiye mehtemelen Prof. Ramazan Şeşen e.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Pirtûk-şitil}}

[[Kategorî:Pirtûkên erebî]]
[[Kategorî:Pirtûkên li ser dîroka kurdan]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 13an]]</text>
      <sha1>2s80l94i78rvnt7kivlm5nbobz4algk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wîkîpediya:Lîsteya bikarhêneran li gorî hejmara guhartinan</title>
    <ns>4</ns>
    <id>70679</id>
    <revision>
      <id>2063512</id>
      <parentid>2062859</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T08:39:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên bikarhêneran hat rojanekirin</comment>
      <origin>2063512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3289" sha1="f1kw8a4kgt28ssw6f3k22c1biuae40g" xml:space="preserve">
{{/ser}}

&lt;center&gt;
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
! #
! Bikarhêner 
! Hejmara guhartinan

|-
| 1
| {{b|Penaber49}}
| 110006
|-
| 2
| {{b|Avestaboy}}
| 88073
|-
| 3
| {{b|MikaelF}}
| 85727
|-
| 4
| {{b|Wikihez}}
| 80075
|-
| 5
| {{b|Ghybu}}
| 57493
|-
| 6
| {{b|Erdal Ronahi}}
| 21894
|-
| 7
| {{b|Gomada}}
| 16454
|-
| 8
| {{b|Xwedêda}}
| 12200
|-
| 9
| {{b|Kurê Acemî}}
| 11603
|-
| 10
| {{b|Sayit25}}
| 9905
|-
| 11
| {{b|Bablekan}}
| 9690
|-
| 12
| {{b|Luqman}}
| 9281
|-
| 13
| {{b|Mohajeer}}
| 8746
|-
| 14
| {{b|Mors maku}}
| 7848
|-
| 15
| {{b|Baran Agir}}
| 7542
|-
| 16
| {{b|Bangin}}
| 7395
|-
| 17
| {{b|Şêr}}
| 7348
|-
| 18
| {{b|GPinkerton}}
| 6523
|-
| 19
| {{b|Ramikurd}}
| 6298
|-
| 20
| {{b|Takabeg}}
| 5720
|-
| 21
| {{b|Ferrus}}
| 5671
|-
| 22
| {{b|Alkd}}
| 4570
|-
| 23
| {{b|Dilovan Gervan}}
| 3949
|-
| 24
| {{b|Biyolojiyabikurdi}}
| 3670
|-
| 25
| {{b|Kurdodino}}
| 3563
|-
| 26
| {{b|Baran Ruciyar}}
| 3123
|-
| 27
| {{b|Cyrus the virus}}
| 2994
|-
| 28
| {{b|Bikarhêner}}
| 2573
|-
| 29
| {{b|Ahmetbeg}}
| 2464
|-
| 30
| {{b|Têmavo}}
| 2182
|-
| 31
| {{b|Guherto}}
| 1943
|-
| 32
| {{b|Rasti}}
| 1853
|-
| 33
| {{b|Mehk63}}
| 1758
|-
| 34
| {{b|Diyako~kuwiki}}
| 1725
|-
| 35
| {{b|Cirano}}
| 1689
|-
| 36
| {{b|ئاسۆ}}
| 1685
|-
| 37
| {{b|Haco}}
| 1654
|-
| 38
| {{b|VikiAzad}}
| 1537
|-
| 39
| {{b|Bibliophile}}
| 1464
|-
| 40
| {{b|Cuneytewrares}}
| 1458
|-
| 41
| {{b|Purbo T}}
| 1435
|-
| 42
| {{b|QazîKurd}}
| 1423
|-
| 43
| {{b|Xani~kuwiki}}
| 1420
|-
| 44
| {{b|Merivan}}
| 1333
|-
| 45
| {{b|Klk737dldj636do377eki3737}}
| 1328
|-
| 46
| {{b|KurdoChali}}
| 1325
|-
| 47
| {{b|Ilamxan}}
| 1179
|-
| 48
| {{b|Xweka}}
| 1078
|-
| 49
| {{b|Jiju}}
| 1045
|-
| 50
| {{b|Aras-real}}
| 966
|-
| 51
| {{b|Calak}}
| 947
|-
| 52
| {{b|Dilo2121}}
| 937
|-
| 53
| {{b|Zanistvan}}
| 876
|-
| 54
| {{b|Zeki}}
| 851
|-
| 55
| {{b|Piling}}
| 749
|-
| 56
| {{b|Cyrus abdi}}
| 734
|-
| 57
| {{b|Makenzis}}
| 733
|-
| 58
| {{b|RewşenBaran}}
| 689
|-
| 59
| {{b|Thothr}}
| 671
|-
| 60
| {{b|KureCewlik81}}
| 663
|-
| 61
| {{b|RezanTovjin}}
| 660
|-
| 62
| {{b|Bûraẍ Derdilî}}
| 633
|-
| 63
| {{b|KurdîmHeval}}
| 605
|-
| 64
| {{b|Silêman}}
| 596
|-
| 65
| {{b|Hamid}}
| 591
|-
| 66
| {{b|Sebriko}}
| 587
|-
| 67
| {{b|PanchoS}}
| 573
|-
| 68
| {{b|Ehmedbeg}}
| 561
|-
| 69
| {{b|Alsace38}}
| 552
|-
| 70
| {{b|Reality006}}
| 541
|-
| 71
| {{b|Talizok}}
| 538
|-
| 72
| {{b|EmrahÖ}}
| 521
|-
| 73
| {{b|Webmaster}}
| 520
|-
| 74
| {{b|Baaqo92}}
| 503
|-
| 75
| {{b|Key Mîrza}}
| 496
|-
| 76
| {{b|Welat}}
| 484
|-
| 77
| {{b|Benyadem}}
| 478
|-
| 78
| {{b|Ternarius}}
| 475
|-
| 79
| {{b|Zêtkar}}
| 466
|-
| 80
| {{b|Ferhad y}}
| 459
|-
| 81
| {{b|Aza}}
| 450
|-
| 83
| {{b|Khoshhat}}
| 437
|-
| 82
| {{b|Wejevan}}
| 437
|-
| 84
| {{b|MIKAEELL}}
| 425
|-
| 85
| {{b|Pathoschild}}
| 416
|-
| 86
| {{b|PowerBUL}}
| 410
|-
| 87
| {{b|Kurdî27}}
| 409
|-
| 88
| {{b|Pill}}
| 407
|-
| 89
| {{b|Irecmehrbexs}}
| 399
|-
| 90
| {{b|Sakura emad}}
| 397
|-
| 91
| {{b|Cobar~kuwiki}}
| 393
|-
| 92
| {{b|Jiyanalpirani}}
| 363
|-
| 93
| {{b|E2m}}
| 360
|-
| 94
| {{b|Bohater~kuwiki}}
| 323
|-
| 95
| {{b|Mêzgir}}
| 320
|-
| 96
| {{b|Paraw}}
| 312
|-
| 98
| {{b|LA2}}
| 302
|-
| 97
| {{b|Derbaz}}
| 302
|-
| 99
| {{b|Rokarali}}
| 300
|-
| 100
| {{b|Nesimis}}
| 297
|}</text>
      <sha1>f1kw8a4kgt28ssw6f3k22c1biuae40g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pirtûkên li ser dîroka kurdan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>71481</id>
    <revision>
      <id>2063335</id>
      <parentid>1702513</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T20:40:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: −[[Kategorî:Kurd]]; +[[Kategorî:Pirtûkên dîrokê li gorî mijaran]]</comment>
      <origin>2063335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="k7tm83ojqup73aea0uzdj36ysux8743" xml:space="preserve">[[Kategorî:Dîroka kurdan]]
[[Kategorî:Pirtûkên dîrokê li gorî mijaran|kurd]]</text>
      <sha1>k7tm83ojqup73aea0uzdj36ysux8743</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sergey Krîkalev</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73859</id>
    <revision>
      <id>2063111</id>
      <parentid>1978475</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:38:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Agahîdank</comment>
      <origin>2063111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="685" sha1="6xlfne3kvlv6q0dp3fu9rvv5ivlaqg6" xml:space="preserve">{{Çend problem|
{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Paqij bike|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}}

}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
&lt;br /&gt;
[http://Sergei%20Krikalev Sergei Krikalev]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2026 }} wek fezagerek [[Sovêtê]], çû esman lê dema vegerya ser [[Erd]]ê, îdî bûbû hemwelatîyekî [[Rûsyayê]].

Çimku dema ku Sovêt di 26'ê December'a sala 1991'an da, [[hilwešîya]] ew hê di [[vedor]]a Erdê da bû.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Esmangerên rûs]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1958]]
[[Kategorî:Lehengên Yekîtiya Sovyetê]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>6xlfne3kvlv6q0dp3fu9rvv5ivlaqg6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063117</id>
      <parentid>2063111</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:41:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */  Peyva fezager bi kurdî tune.</comment>
      <origin>2063117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="687" sha1="4y80nstmbtf66ynrvsn4ud85e2jqhx5" xml:space="preserve">{{Çend problem|
{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Paqij bike|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}}

}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
&lt;br /&gt;
[http://Sergei%20Krikalev Sergei Krikalev]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2026 }} wek esmangereke sovyetî bû , çû esman lê dema vegerya ser [[Erd]]ê, îdî bûbû hemwelatîyekî [[Rûsyayê]]. Çimku dema ku Sovêt di 26'ê December'a sala 1991'an da, [[hilwešîya]] ew hê di [[vedor]]a Erdê da bû.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Esmangerên rûs]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1958]]
[[Kategorî:Lehengên Yekîtiya Sovyetê]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>4y80nstmbtf66ynrvsn4ud85e2jqhx5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063147</id>
      <parentid>2063117</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:57:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>çavkanî heye çima  ([[m:Special:MyLanguage/User:Jon Harald Søby/diffedit|diffedit]])</comment>
      <origin>2063147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="687" sha1="i82bnwyp4njxq4imkqhxplabn70c4c5" xml:space="preserve">{{Çend problem|
{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Paqij bike|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}}

}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
&lt;br /&gt;
[http://Sergei%20Krikalev Sergei Krikalev]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2026 }} wek fezagerekî sovyetî bû , çû esman lê dema vegerya ser [[Erd]]ê, îdî bûbû hemwelatîyekî [[Rûsyayê]]. Çimku dema ku Sovêt di 26'ê December'a sala 1991'an da, [[hilwešîya]] ew hê di [[vedor]]a Erdê da bû.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Esmangerên rûs]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1958]]
[[Kategorî:Lehengên Yekîtiya Sovyetê]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>i82bnwyp4njxq4imkqhxplabn70c4c5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Serjimêriya Tirkiyeyê (1965)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74044</id>
    <revision>
      <id>2063182</id>
      <parentid>1741543</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T14:25:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2063182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20009" sha1="e1uu8iypmnogzhqgkceqyxaho8gnu5h" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}}
'''Serjimartina li [[Tirkiye]]yê''' di sala [[1965]] ji aliyê TurkStat di 24'ê kewçêrê.

== Zimanan ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: right;&quot;
|-align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#eaecf0;&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; | Ziman&lt;br/&gt; || colspan=&quot;4&quot; | Tê axaftin ji 24'ê kewçêrê 1965 hforkd:&lt;ref name=&quot;pages 331-354&quot;&gt;[http://books.google.ru/books?id=YfUcgOCNE08C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=ISBN:+0774667109,+9780774667104&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=pcCSU_qiD8bjywPq6YC4DA&amp;ved=0CCoQuwUwAA#v=onepage&amp;q=ISBN%3A%200774667109%2C%209780774667104&amp;f=false Composition linguistique des nations du monde. 1. L'Asie du Sud: secteurs central et occidental.] Auteurs – Heinz Kloss, Grant D. McConnell. Centre international de recherches sur le bilinguisme. Québec: Les [http://www.pulaval.com Presses de l'Université Laval], 1974, pages 331-354. ISBN 9780774667104&lt;/ref&gt;
|-align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#eaecf0;&quot;
| Zimanê zikmakî&lt;ref name=&quot;sayfa 231&quot;&gt;Buran, Ahmet - Berna Yüksel Çak (2012), Türkiye’de Diller ve Etnik Gruplar, Akçağ Yayınları, Ankara, 318 s., ISBN: 978-605-5413-54-5 (makale yazarı: Doğan Çolak), [https://web.archive.org/web/20151107101811/http://www.dilarastirmalari.com/files/DAD_2012_11_Tanitma_Colak_227-232.pdf sayfa 231] // Dil Araştırmaları Dergisi (ISSN: 1307–7821). [https://web.archive.org/web/20151031052114/http://www.dilarastirmalari.com/2012-11.html Güz 2012 Sayı 11]. Genel Yayın Yönetmeni: Prof. Dr. Ahmet Bican Ercilasun. Ankara — 2012 — [https://web.archive.org/web/20151107102029/http://www.dilarastirmalari.com/files/2012_Guz_icindekiler.pdf 235 sayfa].&lt;/ref&gt; || % || Yek zimanî || Zimanê duyem
|-style=&quot;background:#eaecf0;&quot;
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Hemî
| 31 391 421
| 100.00
| 28 583 607
| 2 786 610
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Zimanê tirkî|Tirkî]]
| 28 289 680
| 90.12
| 26 925 649
| 1 387 139
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Kurmancî]]
| 2 219 502
| 7.07
| 1 323 690
| 429 168
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Zimanê erebî|Erebî]]
| 365 340
| 1.16
| 189 134
| 167 924
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Zazakî]]
| 150 644
| 0.48
| 92 288
| 20 413
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Zimanên kabardinî|Kabardinî]]
| 58 339
| 0.19
| 6 409
| 48 621
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Zimanê yewnanî|Yewnanî]]
| 48 096
| 0.15
| 3 203
| 78 941
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Zimanê gurcî|Gurcî]]
| 34 330
| 0.11
| 4 042
| 44 934
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Zimanê ermenî|Ermenî]]
| 33 094
| 0.11
| 1 022
| 22 260
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
| 27 841
| 0.09
| 21 766
| 139 867
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Zimanê lazî|Lazî]]
| 26 007
| 0.08
| 3 943
| 55 158
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Zimanê pomak|Pomakî]]
| 23 138
| 0.07
| 2 776
| 34 234
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Zimanê bosnî|Bosnî]]
| 17 627
| 0.06
| 2 345
| 34 892
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Zimanê albanî|Albanî]]
| 12 832
| 0.04
| 1 075
| 39 613
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Zimanê Ladino|Ladino]]
| 9 981
| 0.03
| 283
| 3 510
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Zimanê çeçenî|Çeçenî]]
| 7 563
| 0.02
| 2 500
| 5 063
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Zimanê serbî|Serbî]]
| 6 599
| 0.02
| 776
| 58 802
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Zimanê almanî|Almanî]]
| 4 901
| 0.02
| 790
| 35 704
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Zimanê abazinî|Abazinî]]
| 4 563
| 0.01
| 280
| 7 556
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Zimanê bulgarî|Bulgarî]]
| 4 088
| 0.01
| 350
| 46 742
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Zimanê fransî|Fransî]]
| 3 302
| 0.01
| 398
| 96 879
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Zimanê îtalî|Îtalî]]
| 2 926
| 0.01
| 267
| 3 861
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Zimanê spanî|Spanî]]
| 2 791
| 0.01
| 138
| 4 297
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Zimanê rûsî|Rûsî]]
| 1 088
| 0.00
| 284
| 4 530
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Zimanê farisî|Farisî]]
| 948
| 0.00
| 72
| 2 103
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Zimanê Romanî|Romanî]]
| 406
| 0.00
| 53
| 6 909
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Zimanê holendî|Holendî]]
| 366
| 0.00
| 23
| 219
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Zimanê çekî|Çekî]]
| 168
| 0.00
| 25
| 76
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Zimanê polonî|Polonî]]
| 110
| 0.00
| 20
| 377
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Zimanê portûgalî|Portûgalî]]
| 52
| 0.00
| 5
| 3 233
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Zimanê kroatî|Kroatî]]
| 45
| 0.00
| 1
| 1 585
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Dêrsimkî]]
| 45
| 0.00
| 5
| 308
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| Kırdaskî
| 42
| 0.00
| 1
| 109
|-bgcolor=&quot;#eaecf0&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot;| Yên din
| 34 967
| 0.11
| 6
| 1 583
|}

=== Parêzgehên ===

==== Hejmara nifûsa ====
Hejmara nifûsê bi zimanê zikmakî, li parêzgehên (bi rêza alfabetîk):&lt;ref name=&quot;ISBN 9786055413545&quot;&gt;Türkiye'de Diller ve Etnik Gruplar. Yazarlar: Prof. Dr. Ahmet Buran, Berna Yüksel Çak. Ankara: Akçağ Yayınları, 2012, 318 sayfa. ISBN 9786055413545&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot;|Parêzgeha !! rowspan=&quot;2&quot;|Hemî !! colspan=&quot;13&quot;|Zimanê zikmakî
|- 
! [[Zimanê tirkî|Tirkî]] !! [[Kurmancî]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(zimanê kurdî)&lt;/small&gt; !! [[Zimanê erebî|Erebî]] !! [[Zazakî]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(zimanê kurdî)&lt;/small&gt; !! [[Zimanên kabardinî|Kabardinî]] !! [[Zimanê yewnanî|Yewnanî]] !! [[Zimanê gurcî|Gurcî]] !! [[Zimanê ermenî|Ermenî]] !! [[Zimanê lazî|Lazî]] !! [[Zimanê pomak|Pomakî]] !! [[Zimanê bosnî|Bosnî]] !! [[Zimanê albanî|Albanî]] !! [[Zimanê Ladino|Ladino]]
|-
! [[Tirkiye]] !! 31&amp;nbsp;391&amp;nbsp;421 !! 28&amp;nbsp;289&amp;nbsp;680 !! 2&amp;nbsp;219&amp;nbsp;502 !! 365&amp;nbsp;340 !! 150&amp;nbsp;644 !! 58&amp;nbsp;339 !! 48&amp;nbsp;096 !! 34&amp;nbsp;330 !! 33&amp;nbsp;094 !! 26&amp;nbsp;007 !! 23&amp;nbsp;138 !! 17&amp;nbsp;627 !! 12&amp;nbsp;832 !! 9&amp;nbsp;981
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#E8CCD7&quot;|[[Agirî]] || bgcolor=&quot;#E8CCD7&quot;|246&amp;nbsp;961 || 90&amp;nbsp;021 || 156&amp;nbsp;316 || 105 || 4 || 2 || 2 || 77 || 5 || 0 || 1 || 103 || 0 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Edene (parêzgeh)|Edene]] &lt;small&gt;(+ parêzgeha [[Osmaniye (parêzgeh)|Osmaniye]])&lt;/small&gt; || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|902&amp;nbsp;712 || 866&amp;nbsp;316 || 7&amp;nbsp;581 || 22&amp;nbsp;356 || 332 || 51 || 51 || 0 || 28 || 9 || 0 || 312 || 483 || 29
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Adiyeman (parêzgeh)|Adiyeman]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|267&amp;nbsp;288 || 143&amp;nbsp;054 || 117&amp;nbsp;325 || 7 || 6&amp;nbsp;705 || 0 || 0 || 0 || 84 || 4 || 0 || 0 || 0 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Aydın (parêzgeh)|Aydın]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|524&amp;nbsp;918 || 523&amp;nbsp;583 || 168 || 85 || 0 || 112 || 71 || 4 || 1 || 4 || 0 || 26 || 88 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Amasya (parêzgeh)|Amasya]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|285&amp;nbsp;729 || 279&amp;nbsp;978 || 2&amp;nbsp;179 || 9 || 2 || 1&amp;nbsp;497 || 6 || 1&amp;nbsp;378 || 208 || 6 || 0 || 10 || 336 || 1
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Enqere (parêzgeh)|Enqere]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|1&amp;nbsp;644&amp;nbsp;302 || 1&amp;nbsp;590&amp;nbsp;392 || 36&amp;nbsp;798 || 814 || 21 || 393 || 124 || 41 || 66 || 120 || 7 || 126 || 833 || 64
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Antalya (parêzgeh)|Antalya]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|486&amp;nbsp;910 || 486&amp;nbsp;697 || 23 || 2 || 0 || 0 || 14 || 0 || 0 || 2 || 0 || 0 || 1 ||0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Artvin (parêzgeh)|Artvin]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|210&amp;nbsp;065 || 190&amp;nbsp;183 || 46 || 4 || 0 || 0 || 4 || 7&amp;nbsp;698 || 1 || 12&amp;nbsp;093 || 1 || 1 || 0 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Afyon (parêzgeh)|Afyon]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|502&amp;nbsp;248 || 499&amp;nbsp;461 || 125 || 19 || 1 || 2&amp;nbsp;172 || 169 || 2 || 2 || 1 || 16 || 14 || 2 || 1
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Balıkesir (parêzgeh)|Balıkesir]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|708&amp;nbsp;342 || 698&amp;nbsp;679 || 560 || 38 || 8 || 3&amp;nbsp;144 || 236 || 1&amp;nbsp;273 || 9 || 205 || 1&amp;nbsp;707 || 314 || 24 || 4
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Bilecik (parêzgeh)|Bilecik]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|139&amp;nbsp;041 || 137&amp;nbsp;674 || 5 || 4 || 0 || 736 || 4 || 73 || 1 || 1 || 2 || 6 || 3 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#E6E6FA&quot;|[[Bîngol (parêzgeh)|Bîngol]] || bgcolor=&quot;#E6E6FA&quot;|150&amp;nbsp;521 || 62&amp;nbsp;668 || 56&amp;nbsp;881 || 19 || 30&amp;nbsp;878 || 17 || 0 || 1 || 11 || 1 || 0 || 0 || 0 || 3
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#E8CCD7&quot;|[[Bidlîs (parêzgeh)|Bidlîs]] || bgcolor=&quot;#E8CCD7&quot;|154&amp;nbsp;069 || 56&amp;nbsp;161 || 92&amp;nbsp;327 || 3&amp;nbsp;263 || 2&amp;nbsp;082 || 205 || 1 || 5 || 16 || 0 || 0 || 0 || 1 || 2
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Bolu (parêzgeh)|Bolu]] &lt;small&gt;(+ parêzgeha [[Düzce (parêzgeh)|Düzce]])&lt;/small&gt; || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|383&amp;nbsp;939 || 375&amp;nbsp;786 || 363 || 0 || 0 || 1&amp;nbsp;593 || 3 || 1&amp;nbsp;541 || 488 || 1&amp;nbsp;791 || 0 || 40 || 6 || 1
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Burdur (parêzgeh)|Burdur]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|194&amp;nbsp;950 || 194&amp;nbsp;910 || 2 || 7 || 0 || 0 || 3 || 12 || 0 || 0 || 0 || 0 || 1 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Bursa (parêzgeh)|Bursa]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|755&amp;nbsp;504 || 746&amp;nbsp;633 || 213 || 22 || 0 || 799 || 106 || 2&amp;nbsp;938 || 35 || 517 || 65 || 1&amp;nbsp;169 || 1&amp;nbsp;928 || 69
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#E8CCD7&quot;|[[Wan (parêzgeh)|Wan]] || bgcolor=&quot;#E8CCD7&quot;|266&amp;nbsp;840 || 118&amp;nbsp;481 || 147&amp;nbsp;694 || 557 || 3 || 1 || 2 || 1 || 1 || 8 || 0 || 1 || 1 || 66
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Entab (parêzgeh)|Entab]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|511&amp;nbsp;026 || 490&amp;nbsp;046 || 18&amp;nbsp;954 || 885 || 1 || 4 || 6 || 0 || 4 || 3 || 0 || 1 || 11 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Giresun (parêzgeh)|Giresun]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|428&amp;nbsp;015 || 425&amp;nbsp;665 || 305 || 1 || 1 || 2 || 0 || 2&amp;nbsp;029 || 0 || 5 || 0 || 0 || 0 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Gümüşhane (parêzgeh)|Gümüşhane]] &lt;small&gt;(+ parêzgeha [[Bayburt (parêzgeh)|Bayburt]])&lt;/small&gt; || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|262&amp;nbsp;731 || 260&amp;nbsp;419 || 2&amp;nbsp;189 || 0 || 0 || 91 || 0 || 0 || 0 || 17 || 0 || 0 || 0 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Denizli (parêzgeh)|Denizli]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|463&amp;nbsp;369 || 462&amp;nbsp;860 || 283 || 28 || 5 || 8 || 97 || 1 || 1 || 0 || 2 || 1 || 3 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#FDDDE6&quot;|[[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekir]] || bgcolor=&quot;#FDDDE6&quot;|475&amp;nbsp;916 || 178&amp;nbsp;644 || 236&amp;nbsp;113 || 2&amp;nbsp;536 || 57&amp;nbsp;693 || 1 || 1 || 3 || 134 || 3 || 48 || 1 || 5 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêt]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|322&amp;nbsp;727 || 244&amp;nbsp;016 || 47&amp;nbsp;446 || 17 || 30&amp;nbsp;921 || 0 || 2 || 0 || 2 || 30 || 12 || 3 || 2 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Erzîngan (parêzgeh)|Erzîngan]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|258&amp;nbsp;586 || 243&amp;nbsp;911 || 14&amp;nbsp;323 || 13 || 298 || 4 || 5 || 0 || 12 || 2 || 3 || 0 || 1 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Erzîrom (parêzgeh)|Erzîrom]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|628&amp;nbsp;001 || 555&amp;nbsp;632 || 69&amp;nbsp;648 || 86 || 2&amp;nbsp;185 || 109 || 8 || 4 || 11 || 24 || 7 || 1 || 5 || 1
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Eskişehir (parêzgeh)|Eskişehir]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|415&amp;nbsp;101 || 406&amp;nbsp;212 || 327 || 42 || 0 || 1&amp;nbsp;390 || 4 || 3 || 0 || 14 || 23 || 114 || 78 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Zonguldak (parêzgeh)|Zonguldak]]&lt;br&gt; &lt;small&gt;(+ parêzgeha [[Bartın (parêzgeh)|Bartın]] û [[Karabük (parêzgeh)|Karabük]])&lt;/small&gt; || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|650&amp;nbsp;191 || 649 757 || 43 || 26 || 0 || 5 || 17 || 2 || 3 || 15 || 0 || 1 || 1 || 1
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Stenbol (parêzgeh)|Stenbol]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|2&amp;nbsp;293&amp;nbsp;823 || 2&amp;nbsp;185&amp;nbsp;741 || 2&amp;nbsp;586 || 2&amp;nbsp;843 || 26 || 317 || 35&amp;nbsp;097 || 849 || 29&amp;nbsp;479 || 128 || 165 || 3&amp;nbsp;072 || 4&amp;nbsp;341 || 8&amp;nbsp;608
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîr]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|1&amp;nbsp;234&amp;nbsp;667 || 1&amp;nbsp;214&amp;nbsp;219 || 863 || 352 || 5 || 1&amp;nbsp;287 || 898 || 15 || 17 || 15 || 1&amp;nbsp;289 || 2&amp;nbsp;349 || 1&amp;nbsp;265 || 753
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Yozgat (parêzgeh)|Yozgat]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|437&amp;nbsp;883 || 433&amp;nbsp;385 || 2&amp;nbsp;424 || 1 || 0 || 1&amp;nbsp;597 || 2 || 0 || 118 || 0 || 0 || 14 || 1 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Kayseri (parêzgeh)|Kayseri]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|536&amp;nbsp;206 || 509&amp;nbsp;932 || 8&amp;nbsp;454 || 34 || 8 || 17&amp;nbsp;110 || 1 || 1 || 9 || 6 || 9 || 15 || 160 || 1
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Qers (parêzgeh)|Qers]] &lt;small&gt;(+ parêzgeha [[Erdêxan (parêzgeh)|Erdêxan]] û [[Îdir (parêzgeh)|Îdir]])&lt;/small&gt; || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|606&amp;nbsp;313 || 471&amp;nbsp;287 || 133&amp;nbsp;144 || 61 || 992 || 215 || 6 || 8 || 5 || 24 || 1 || 5 || 4 || 1
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Kastamonu (parêzgeh)|Kastamonu]] &lt;small&gt;(+ parêzgeha [[Düzce (parêzgeh)|Düzce]])&lt;/small&gt; || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|441&amp;nbsp;638 || 439&amp;nbsp;355 || 1&amp;nbsp;090 || 2 || 0 || 3 || 2 || 180 || 849 || 1 || 0 || 0 || 0 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Mereş (parêzgeh)|Mereş]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|438&amp;nbsp;423 || 386&amp;nbsp;010 || 46&amp;nbsp;548 || 21 || 0 || 4&amp;nbsp;185 || 0 || 0 || 13 || 3 || 0 || 0 || 9 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Kocaeli (parêzgeh)|Kocaeli]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|335&amp;nbsp;518 || 320&amp;nbsp;808 || 235 || 0 || 10 || 1&amp;nbsp;467 || 63 || 2&amp;nbsp;755 || 46 || 2&amp;nbsp;264 || 381 || 3&amp;nbsp;827 || 22 || 7
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Konya (parêzgeh)|Konya]] &lt;small&gt;(+ parêzgeha [[Karaman (parêzgeh)|Karaman]])&lt;/small&gt; || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|1&amp;nbsp;122&amp;nbsp;622 || 1&amp;nbsp;092 819 || 27&amp;nbsp;811 || 67 || 4 || 1&amp;nbsp;139 || 3 || 7 || 1 || 5 || 1 || 11 || 75 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Kırşehir (parêzgeh)|Kırşehir]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|196&amp;nbsp;836 || 185&amp;nbsp;489 || 11&amp;nbsp;309 || 4 || 0 || 2 || 0 || 0 || 0 || 1 || 0 || 1 || 0 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Kütahya (parêzgeh)|Kütahya]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|398&amp;nbsp;081 || 397&amp;nbsp;221 || 105 || 13 || 2 || 17 || 4 || 2 || 88 || 9 || 0 || 0 || 34 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Kırklareli (parêzgeh)|Kırklareli]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|258&amp;nbsp;386 || 252&amp;nbsp;594 || 602 || 136 || 24 || 5 || 3 || 5 || 3 || 7 || 3&amp;nbsp;375 || 1&amp;nbsp;148 || 144 || 11
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Meletî (parêzgeh)|Meletî]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|452&amp;nbsp;624 || 374&amp;nbsp;449 || 77&amp;nbsp;794 || 33 || 10 || 14 || 5 || 7 || 148 || 5 || 4 || 0 || 3 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Manisa (parêzgeh)|Manisa]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|748&amp;nbsp;545 || 746&amp;nbsp;514 || 241 || 15 || 0 || 488 || 42 || 67 || 2 || 6 || 54 || 116 || 192 || 3
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#E8CCD7&quot;|[[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]] || bgcolor=&quot;#E8CCD7&quot;|397&amp;nbsp;880 || 35&amp;nbsp;494 || 265&amp;nbsp;328 || 79&amp;nbsp;687 || 60 || 75 || 11 || 15 || 11 || 0 || 0 || 1 || 6 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Mêrsîn (parêzgeh)|Mêrsîn]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|511&amp;nbsp;273 || 500&amp;nbsp;207 || 1&amp;nbsp;067 || 9&amp;nbsp;430 || 23 || 76 || 137 || 13 || 12 || 19 || 3 || 3 || 9 || 1
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Muğla (parêzgeh)|Muğla]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|334&amp;nbsp;973 || 334&amp;nbsp;883 || 6 || 4 || 1 || 0 || 28 || 0 || 0 || 0 || 1 || 0 || 0 || 4
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Mûş (parêzgeh)|Mûş]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|198&amp;nbsp;716 || 110&amp;nbsp;555 || 83&amp;nbsp;020 || 3&amp;nbsp;575 || 507 || 898 || 0 || 1 || 3 || 103 || 0 || 0 || 0 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Nevşehir (parêzgeh)|Nevşehir]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|203&amp;nbsp;316 || 203&amp;nbsp;156 || 22 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 22 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Niğde (parêzgeh)|Niğde]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|362&amp;nbsp;444 || 353&amp;nbsp;146 || 8&amp;nbsp;991 || 10 || 0 || 227 || 5 || 0 || 12 || 4 || 0 || 15 || 4 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Edirne (parêzgeh)|Edirne]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|303&amp;nbsp;234 || 290&amp;nbsp;610 || 386 || 104 || 21 || 9 || 18 || 2 || 12 || 3 || 10&amp;nbsp;285 || 329 || 58 || 92
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Ordu (parêzgeh)|Ordu]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|543&amp;nbsp;863 || 538&amp;nbsp;978 || 12 || 0 || 0 || 5 || 0 || 4&amp;nbsp;815 || 34 || 0 || 1 || 0 || 1 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Rize (parêzgeh)|Rize]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|281&amp;nbsp;099 || 275&amp;nbsp;291 || 11 || 1 || 1 || 0 || 9 || 4 || 0 || 5&amp;nbsp;754 || 1 || 0 || 1 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Tekirdağ (parêzgeh)|Tekirdağ]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|287&amp;nbsp;381 || 284&amp;nbsp;222 || 548 || 76 || 18 || 5 || 19 || 52 || 8 || 2 || 1&amp;nbsp;627 || 6 || 51 || 102
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Sakarya]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|404&amp;nbsp;078 || 388&amp;nbsp;481 || 2&amp;nbsp;163 || 32 || 3 || 538 || 6 || 4&amp;nbsp;535 || 2 || 2&amp;nbsp;671 || 23 || 2&amp;nbsp;899 || 794 || 1
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Samsun (parêzgeh)|Samsun]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|755&amp;nbsp;946 || 747&amp;nbsp;115 || 1&amp;nbsp;366 || 3 || 0 || 3&amp;nbsp;401 || 91 || 2&amp;nbsp;350 || 5 || 51 || 319 || 10 || 610 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Sêwas (parêzgeh)|Sêwas]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|705&amp;nbsp;186 || 649&amp;nbsp;099 || 32&amp;nbsp;284 || 19 || 23 || 2&amp;nbsp;086 || 0 || 0 || 217 || 1 || 0 || 515 || 0 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#E8CCD7&quot;|[[Sêrt (parêzgeh)|Sêrt]] &lt;small&gt;(+ parêzgeha [[Batman (parêzgeh)|Batman]] û [[Şirnex (parêzgeh)|Şirnex]])&lt;/small&gt; || bgcolor=&quot;#E8CCD7&quot;|264&amp;nbsp;832 || 46&amp;nbsp;722 || 179&amp;nbsp;023 || 38&amp;nbsp;273 || 484 || 1 || 0 || 15 || 98 || 3 || 0 || 10 || 0 ||0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Sînop (parêzgeh)|Sînop]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|266&amp;nbsp;069 || 261&amp;nbsp;341 || 2&amp;nbsp;126 || 0 || 0 || 659 || 1 || 1&amp;nbsp;144 || 228 || 3 || 5 || 0 || 7 || 3
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Tokat (parêzgeh)|Tokat]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|495&amp;nbsp;352 || 483&amp;nbsp;948 || 3&amp;nbsp;974 || 7 || 3 || 5&amp;nbsp;934 || 0 || 367 || 45 || 2 || 0 || 0 || 964 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Trabzon (parêzgeh)|Trabzon]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|595&amp;nbsp;782 || 590&amp;nbsp;799 || 72 || 12 || 0 || 0 || 4&amp;nbsp;535 || 1 || 11 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|154&amp;nbsp;175 || 120&amp;nbsp;553 || 33&amp;nbsp;431 || 20 || 2&amp;nbsp;370 || 28 || 0 || 0 || 4 || 0 || 18 || 10 || 8 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Uşak (parêzgeh)|Uşak]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|190&amp;nbsp;536 || 190&amp;nbsp;506 || 16 || 2 || 0 || 1 || 0 || 0 || 4 || 1 || 0 || 0 || 0 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#E8CCD7&quot;|[[Hekarî (parêzgeh)|Hekarî]] || bgcolor=&quot;#E8CCD7&quot;|83&amp;nbsp;937 || 10&amp;nbsp;357 || 72&amp;nbsp;365 || 165 || 0 || 1 || 0 || 1 || 21 || 2 || 0 || 0 || 0 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Xetay (parêzgeh)|Xetay]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|506&amp;nbsp;154 || 350&amp;nbsp;080 || 5&amp;nbsp;695 || 127&amp;nbsp;072 || 7 || 780 || 767 || 11 || 376 || 6 || 2 || 8 || 44 || 1
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Çanakkale (parêzgeh)|Çanakkale]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|350&amp;nbsp;317 || 338&amp;nbsp;379 || 443 || 0 || 25 || 1&amp;nbsp;604 || 5&amp;nbsp;258 || 4 || 9 || 12 || 3&amp;nbsp;675 || 516 || 6 || 121
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Çankırı (parêzgeh)|Çankırı]] &lt;small&gt;(+ parêzgeha [[Karabük (parêzgeh)|Karabük]])&lt;/small&gt; || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|250&amp;nbsp;706 || 250&amp;nbsp;510 || 158 || 1 || 0 || 0 || 1 || 0 || 3 || 2 || 0 || 0 || 0 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Çorum (parêzgeh)|Çorum]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|485&amp;nbsp;567 || 474&amp;nbsp;638 || 8&amp;nbsp;736 || 4 || 0 || 1&amp;nbsp;808 || 12 || 8 || 51 || 3 || 7 || 0 || 0 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#E6E6FA&quot;|[[Riha (parêzgeh)|Riha]] || bgcolor=&quot;#E6E6FA&quot;|450&amp;nbsp;798 || 207&amp;nbsp;652 || 175&amp;nbsp;100 || 51&amp;nbsp;090 || 14&amp;nbsp;554 || 3 || 0 || 5 || 2 || 4 || 0 || 2 || 0 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|[[Isparta (parêzgeh)|Isparta]] || bgcolor=&quot;#BCD2EE&quot;|266&amp;nbsp;240 || 265&amp;nbsp;305 || 688 || 75 || 11 || 8 || 91 || 0 || 1 || 2 || 1 || 1 || 3 || 4
|}
{{legend|#BCD2EE||border=1px solid #AAAAAA}}
{{legend|#E6E6FA||border=1px solid #AAAAAA}}
{{legend|#E8CCD7||border=1px solid #AAAAAA}}
{{legend|#FDDDE6||border=1px solid #AAAAAA}}

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Portal bar|Tirkiye}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Tirkiye-şitil}}

[[Kategorî:Tirkiye]]
[[Kategorî:1965 li Tirkiyeyê]]</text>
      <sha1>e1uu8iypmnogzhqgkceqyxaho8gnu5h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Proto-dewlet</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75576</id>
    <revision>
      <id>2063551</id>
      <parentid>1920322</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T11:26:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4995" sha1="2t7yzzo5q6sdjiszkjr4u6i2xhtr4xs" xml:space="preserve">[[Wêne:Near East ISIS controlled areas-fr.svg|thumb|285px|Herêmên ji aliyê [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAÎŞ'ê]] ve tê kontrolkirin, gelek caran wek &quot;proto-dewlet&quot; tê gotin, di gulan 2015|alt=Nexşeya [[Rojhilata Navîn]] nîşandana herêmên bin kontrola DAÎŞ'ê ya di gulan 2015an de: gelek bajarên mezin ên bakurê Sûrî û Îraqê korîdorên wan ve girêdayî ye.]]

'''Proto-dewlet''' (ji [[yewnaniya kevn]]: πρωτο- ''prōto-'', &quot;yekem&quot;), wekî ''kêm-dewlet'' jî tê zanîn, (ji [[latînî]]: ''quasi-'', &quot;hema hema&quot;),&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://foreignpolicy.com/2015/11/16/how-the-islamic-state-declared-war-on-the-world-actual-state/ |sernav=How the Islamic State Declared War on the World |malper=Foreign Policy |tarîxa-gihiştinê=2016-07-20 }}&lt;/ref&gt; yekîtiyek siyasî ye ku dewletek serbixweyek sazûmanî an xweseriya xweserî ye.&lt;ref name=&quot;Hahn&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |paşnav=Hahn |pêşnav=Gordon |sernav=Russia's Revolution from Above, 1985-2000: Reform, Transition, and Revolution in the Fall of the Soviet Communist Regime |url=https://archive.org/details/russiasrevolutio0000hahn |tarîx=2002 |rûpel=[https://archive.org/details/russiasrevolutio0000hahn/page/527 527] |weşanger=Transaction Publishers |cih=New Brunswick |isbn=978-0765800497 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna di sala 2014an de derketiye holê, nirxandinekî wekî ji bo [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]] (DAÎŞ) destnîşan kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.co.uk/books?id=_3krDwAAQBAJ&amp;pg=PA247&amp;dq=Proto-state+popular&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiizvaZwP_WAhUCU1AKHUXuAkoQ6AEIKDAA#v=onepage&amp;q=Proto-state%20popular&amp;f=false |sernav=Non-State Armed Actors in the Middle East: Geopolitics, Ideology, and Strategy |paşnav=Yeşiltaş |pêşnav=Murat |paşnav2=Kardaş |pêşnav2=Tuncay |tarîx=2017-07-06 |weşanger=Springer |isbn=9783319552873 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Dîroka rastîn ya &quot;proto-dewletê&quot; li ser çarçoveya di wêjeya polîtîk ve tê bikaranîn. Wek nimûne, ew ji alîyê hinek pisporên nûjen têne bikaranîn ku ji hêla kolonyayên xweserparêzî û rexnegiran re diyar kirin ku forma xaniyê xwe bikar anîn, lê beşên parçeyek berbiçav ên Îngilîzîya Brîtanî dimînin û yekem li ser îdareya metropolê ye.&lt;ref name=&quot;Griffiths&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.co.uk/books?id=Hr1GDQAAQBAJ&amp;pg=PR4&amp;dq=9781107161627&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjOsZ_0wf_WAhWNa1AKHZXZBCwQ6AEIKDAA#v=snippet&amp;q=proto-states%20British%20Empire&amp;f=false |sernav=Age of Secession: The International and Domestic Determinants of State Birth |paşnav=Griffiths |pêşnav=Ryan |tarîx=2016 |weşanger=Cambridge University Press |sal= |isbn=978-1107161627 |cih=Cambridge |rr=85-102, 213–242 }}&lt;/ref&gt; Wekî din, Komarên Yekîtiya Sovyetê, ku yekîtiyên îdarî yên bi neyekên neteweyên xwe ve temsîl dikin û pêşkêş dikin jî wekî dewletên proto têne gotin. Bi vî awayî dewletên proto wek [[Serhildana Tuaregê a 2012an]],&lt;ref name=&quot;Azawad1&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Independent Azawad: Tuaregs, Jihadists, and an Uncertain Future for Mali |paşnav=Alvarado |pêşnav=David |url=https://www.files.ethz.ch/isn/142674/NOTES%2054_ALVARADO_english.pdf |cih=Barcelona |weşanger=Barcelona Center for International Affairs |tarîx=May 2012 |tarîxa-gihiştinê=25 adar 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170325064003/https://www.files.ethz.ch/isn/142674/NOTES%2054_ALVARADO_english.pdf |tarîxa-arşîvê=25 adar 2017 }}&lt;/ref&gt; di navbera [[Komara Serbistan]] û [[Bosniya û Herzegovîna]] ve di dema [[Şerê Bosnayê]] û [[Azawad]]ê re tê gotin. [[Dewleta Îslamî ya Îraq û Şamê]] jî pir mezin e, ku nimûneyeke wekî proto-dewleta nûjen e.&lt;ref name=&quot;Jihad&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lia |pêşnav=Brynjar |sernav=Understanding Jihadi Proto-States |url=http://www.terrorismanalysts.com/pt/index.php/pot/article/view/441 |kovar=Perspectives on Terrorism |ziman=en |cild=9 |hejmar=4 |issn=2334-3745 |tarîxa-gihiştinê=2017-10-22 |tarîxa-arşîvê=2019-10-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031075918/http://www.terrorismanalysts.com/pt/index.php/pot/article/view/441 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.economist.com/news/leaders/21646750-though-islamic-state-still-spreading-terror-its-weaknesses-are-becoming-apparent |sernav=The caliphate cracks |rojname=The Economist |issn=0013-0613 |tarîxa-gihiştinê=2016-07-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.e-ir.info/2015/04/03/the-islamic-state-more-than-a-terrorist-group/ |sernav=The Islamic State: More than a Terrorist Group? |malper=E-International Relations |tarîxa-gihiştinê=2016-07-20 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Dadweriya navneteweyî]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]]
[[Kategorî:Erdnîgariya siyasî]]
[[Kategorî:Şiklên birevêbirinê]]</text>
      <sha1>2t7yzzo5q6sdjiszkjr4u6i2xhtr4xs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063552</id>
      <parentid>2063551</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T11:26:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4994" sha1="cvouwc4xoe3572fzbm5nhh8xxamlz2i" xml:space="preserve">[[Wêne:Near East ISIS controlled areas-fr.svg|thumb|285px|Herêmên ji aliyê [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAÎŞ'ê]] ve tê kontrolkirin, gelek caran wek &quot;proto-dewlet&quot; tê gotin, di gulan 2015|alt=Nexşeya [[Rojhilata Navîn]] nîşandana herêmên bin kontrola DAÎŞ'ê ya di gulan 2015an de: gelek bajarên mezin ên bakurê Sûrî û Îraqê korîdorên wan ve girêdayî ye.]]

'''Proto-dewlet''' (ji [[yewnaniya kevn]]: πρωτο- ''prōto-'', &quot;yekem&quot;), wekî ''kêm-dewlet'' jî tê zanîn; ji [[latînî]]: ''quasi-'', &quot;hema hema&quot;),&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://foreignpolicy.com/2015/11/16/how-the-islamic-state-declared-war-on-the-world-actual-state/ |sernav=How the Islamic State Declared War on the World |malper=Foreign Policy |tarîxa-gihiştinê=2016-07-20 }}&lt;/ref&gt; yekîtiyek siyasî ye ku dewletek serbixweyek sazûmanî an xweseriya xweserî ye.&lt;ref name=&quot;Hahn&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |paşnav=Hahn |pêşnav=Gordon |sernav=Russia's Revolution from Above, 1985-2000: Reform, Transition, and Revolution in the Fall of the Soviet Communist Regime |url=https://archive.org/details/russiasrevolutio0000hahn |tarîx=2002 |rûpel=[https://archive.org/details/russiasrevolutio0000hahn/page/527 527] |weşanger=Transaction Publishers |cih=New Brunswick |isbn=978-0765800497 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna di sala 2014an de derketiye holê, nirxandinekî wekî ji bo [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]] (DAÎŞ) destnîşan kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.co.uk/books?id=_3krDwAAQBAJ&amp;pg=PA247&amp;dq=Proto-state+popular&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiizvaZwP_WAhUCU1AKHUXuAkoQ6AEIKDAA#v=onepage&amp;q=Proto-state%20popular&amp;f=false |sernav=Non-State Armed Actors in the Middle East: Geopolitics, Ideology, and Strategy |paşnav=Yeşiltaş |pêşnav=Murat |paşnav2=Kardaş |pêşnav2=Tuncay |tarîx=2017-07-06 |weşanger=Springer |isbn=9783319552873 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Dîroka rastîn ya &quot;proto-dewletê&quot; li ser çarçoveya di wêjeya polîtîk ve tê bikaranîn. Wek nimûne, ew ji alîyê hinek pisporên nûjen têne bikaranîn ku ji hêla kolonyayên xweserparêzî û rexnegiran re diyar kirin ku forma xaniyê xwe bikar anîn, lê beşên parçeyek berbiçav ên Îngilîzîya Brîtanî dimînin û yekem li ser îdareya metropolê ye.&lt;ref name=&quot;Griffiths&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.co.uk/books?id=Hr1GDQAAQBAJ&amp;pg=PR4&amp;dq=9781107161627&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjOsZ_0wf_WAhWNa1AKHZXZBCwQ6AEIKDAA#v=snippet&amp;q=proto-states%20British%20Empire&amp;f=false |sernav=Age of Secession: The International and Domestic Determinants of State Birth |paşnav=Griffiths |pêşnav=Ryan |tarîx=2016 |weşanger=Cambridge University Press |sal= |isbn=978-1107161627 |cih=Cambridge |rr=85-102, 213–242 }}&lt;/ref&gt; Wekî din, Komarên Yekîtiya Sovyetê, ku yekîtiyên îdarî yên bi neyekên neteweyên xwe ve temsîl dikin û pêşkêş dikin jî wekî dewletên proto têne gotin. Bi vî awayî dewletên proto wek [[Serhildana Tuaregê a 2012an]],&lt;ref name=&quot;Azawad1&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Independent Azawad: Tuaregs, Jihadists, and an Uncertain Future for Mali |paşnav=Alvarado |pêşnav=David |url=https://www.files.ethz.ch/isn/142674/NOTES%2054_ALVARADO_english.pdf |cih=Barcelona |weşanger=Barcelona Center for International Affairs |tarîx=May 2012 |tarîxa-gihiştinê=25 adar 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170325064003/https://www.files.ethz.ch/isn/142674/NOTES%2054_ALVARADO_english.pdf |tarîxa-arşîvê=25 adar 2017 }}&lt;/ref&gt; di navbera [[Komara Serbistan]] û [[Bosniya û Herzegovîna]] ve di dema [[Şerê Bosnayê]] û [[Azawad]]ê re tê gotin. [[Dewleta Îslamî ya Îraq û Şamê]] jî pir mezin e, ku nimûneyeke wekî proto-dewleta nûjen e.&lt;ref name=&quot;Jihad&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lia |pêşnav=Brynjar |sernav=Understanding Jihadi Proto-States |url=http://www.terrorismanalysts.com/pt/index.php/pot/article/view/441 |kovar=Perspectives on Terrorism |ziman=en |cild=9 |hejmar=4 |issn=2334-3745 |tarîxa-gihiştinê=2017-10-22 |tarîxa-arşîvê=2019-10-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031075918/http://www.terrorismanalysts.com/pt/index.php/pot/article/view/441 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.economist.com/news/leaders/21646750-though-islamic-state-still-spreading-terror-its-weaknesses-are-becoming-apparent |sernav=The caliphate cracks |rojname=The Economist |issn=0013-0613 |tarîxa-gihiştinê=2016-07-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.e-ir.info/2015/04/03/the-islamic-state-more-than-a-terrorist-group/ |sernav=The Islamic State: More than a Terrorist Group? |malper=E-International Relations |tarîxa-gihiştinê=2016-07-20 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Dadweriya navneteweyî]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]]
[[Kategorî:Erdnîgariya siyasî]]
[[Kategorî:Şiklên birevêbirinê]]</text>
      <sha1>cvouwc4xoe3572fzbm5nhh8xxamlz2i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ger û Geştên Gullivero</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76462</id>
    <revision>
      <id>2063288</id>
      <parentid>2055442</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T18:35:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wergerên kurdî */  Scribd portala webê ye ne kitêbxane . Her wiha pirtûk li ser Amazon.com jî tê firotin û daxistin .</comment>
      <origin>2063288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4946" sha1="8cuhx5puipp1rq7gjde406m7dqvbydn" xml:space="preserve">{{Agahîdank pirtûk
| sernav             = Ger û Geştên Gullivero
| sernavê xwemalî    = Gulliver’s Travels
| wergêr             = [[Sorgul Keskîn]]
| wêne               = Gullivers travels.jpg
| mezinahiyawêne     = 
| binwêne            = Çapa pêşîn a pirtûka Jonathan Swift a bi sernavê 
Ger û geştên Gullivero  (1726)
| nivîskar           = [[Jonathan Swift]]
| pêşgotin           = 
| şêwe               = 
| welat              = 
| cîh                = 
| sernivîser         = &lt;!-- Berg û Rûpelsazî (edîtor) --&gt;
| sererastkirin      = 
| ziman              = 
| dîrok              = &lt;!-- Çapa yekemîn --&gt;
| weşanxane          = [[Weşanên Aram]] (bi kurdî)
| rûpel              = 
| wêneçêker          = &lt;!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --&gt;
| pîvan              = &lt;!-- Pîvana pirtûkê --&gt;
| ISBN               = 978-975-8242-30-6
| pirtûk             = 
}}
'''Ger û geştên Gullivero''' (bi îngilîzî: ''Gulliver’s Travels''), navê romaneke şerecûnê (satîr) e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gulliver's Travels |paşnav=Swift |pêşnav=Gulliver |weşanger=Penguin |sal=2003 |pêşnavê-edîtor=Robert J |ziman=en |tercimeya-sernav=DeMaria }}&lt;/ref&gt; û ji aliyê nivîskarê [[îrlendî]] û [[keşe]]yê [[anglîkan]] [[Jonathan Swift]] ve hat nivîsandin. Bi romana resenê de çar parçe bû û di sala [[1726]] bi wê sernav hatibû weşandin :''Travels into Several Remote Nations of the World. In Four Parts. By Lemuel Gulliver, First a Surgeon, and then a Captain of Several Ships.''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}}

== Naverok ==
Gulliver, bijîşkê keştiyê, berê nîvê cîhanê geriyaye û di sala 1699 de dest bi rêwîtiyek berbi Hindistana Rojhilat dike.Lê li ser riya Hindistana Rojhilat, ew keştiyek binav dibe û tevahiya tîm xeniqîne. Gulliver yekane yê ku zindî dimîne û diqede li giraveke bi navê Lilliput. Li wir Gulliver ji aliyê Lilliputî (bejnbost) ve tê girtin û birin hundurê welat.

Ji ber mezinahiya mezin a Gulliver, ew tê birin ber împerator, ku di dawiyê de neçar e ku biryarê bide ka çi tê serê dêw. Lê ew demek dirêj nake û Gulliver wekî hevalek tê pejirandin, ku pir caran ji ber mezinahiya xwe dibe alîkar. Bi ser de, Gulliver azadiya xwe ji nû ve bi dest dixe, lê bi tenê eger ew hin mercan pêk bîne. Piştî serbestberdana xwe, ew serdana bajarê Milendo, ku wekî paytexta Lîlîpûtê tê binavkirin, dike. Digel ku axa Lilliput bi Blefescu re şer dike, Gulliver piştgiriya xwe ji Împeratorê Lilliputê re pêşkêş dike.

Gulliver bi rê ve dibe ku fêlbaziya Blefescu rawestîne û dibe hemwelatiyê rûmetê yê Lilliputê, şer bi yekcarî bi dawî dike. Lê aştî dirêj nake ji ber ku Gulliver bi xeletî bi xiyanetê tê tawanbar kirin, ku tê vê wateyê ku ew neçar e bireve. Ew direve Blefescuyê, li wir piştî sê rojan ew rêyek dibîne ku dawî li giravê bihêle û vegere Înglistanê.

Gulliverê, ku ji rêwîtiyê hez dike, ji serpêhatiyên wî têr nebûye û rêwîtiyê dîsa diceribîne - vê carê ber bi Bombayê ve. Keştî di nav bahozekê de ye û keştiyek ji bo ku bigihêje bejahiyê bi cih dibe. Gulliver diçe herêmê keşfê dike, lê pir dereng vedigere, ji ber vê yekê ekîb jixwe çûye û Gulliver li bejahiyê tê jibîrkirin.

Tiştê ku Gulliver nizane ew e ku ew li Brobdingnag e, welatê dêw. Ew ji hêla yek ji niştecîhan ve tê girtin, ku ew xwe wekî yek ji Lilliput hîs dike. Lêbelê, keça dêw bi hezkirin -li vir- Gulliver-a piçûk digire. Ji bo wî ne tenê dergûşa bûkokê hatiye çêkirin, hemû dever jî jê re tê nîşandan. Dema ku Gulliver bi key re têkilî danîne û piştî demek kin bi dahêneriyên xwe dibe sedema kenê û xwe &quot;pêşwazî&quot; dike, ew li ser tevgera dêw lêkolîn dike.

Gulliverê ku di qûtiyê de dijî, piçekî paşê ji aliyê eylo û qutiyê ve tê revandin û tenê li ser deryayê tê berdan. Gulliver tê birin deryayê ku li wir keştiyek wî dibîne, ku piştî seferek neh mehan wî davêje Înglistanê.

== Wergerên kurdî ==
Roman ji aliyê [[Sorgul Keskîn]] ve hatiye wergerandin bo kurdî û di sala 2021an de ji aliyê [[Weşanên Aram]] ve hatiye çapandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://aramyayinevi.com/product/jonathan-swift-ger-u-gesten-gullivero/ |sernav=Jonathan Swift – Ger û Geştên Gûllivero |malper=[[Weşanên Aram]] |ziman=ku |tarîxa-gihiştinê=2022-06-10 }}&lt;/ref&gt; Piştre di sala 2022an de pirtûk ji aliyê [[Baran Ba]] ([[Xerîbe Şemsî]]?) ve jî wek [[e-pirtûk]]ê bi sernavê ''Rêwîtîyên Gulliver'' dîsa hate wergerandin û  belavkirin.&lt;ref&gt;https://www.scribd.com/document/894406337/Rewitiyen-guliver&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Berhemên Jonathan Swift]]
[[Kategorî:Romanên honaka zanistî yên brîtanî]]
[[Kategorî:Romanên 1726an]]
[[Kategorî:Wêjeya zarok û ciwanan]]</text>
      <sha1>8cuhx5puipp1rq7gjde406m7dqvbydn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063294</id>
      <parentid>2063288</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T18:53:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, --Valahiyên nehewce.)</comment>
      <origin>2063294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4996" sha1="3dkeih0vlz5altpexyresavumtpfuz3" xml:space="preserve">{{Agahîdank pirtûk
| sernav             = Ger û Geştên Gullivero
| sernavê xwemalî    = Gulliver’s Travels
| wergêr             = [[Sorgul Keskîn]]
| wêne               = Gullivers travels.jpg
| mezinahiyawêne     = 
| binwêne            = Çapa pêşîn a pirtûka Jonathan Swift a bi sernavê 
Ger û geştên Gullivero  (1726)
| nivîskar           = [[Jonathan Swift]]
| pêşgotin           = 
| şêwe               = 
| welat              = 
| cîh                = 
| sernivîser         = &lt;!-- Berg û Rûpelsazî (edîtor) --&gt;
| sererastkirin      = 
| ziman              = 
| dîrok              = &lt;!-- Çapa yekemîn --&gt;
| weşanxane          = [[Weşanên Aram]] (bi kurdî)
| rûpel              = 
| wêneçêker          = &lt;!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --&gt;
| pîvan              = &lt;!-- Pîvana pirtûkê --&gt;
| ISBN               = 978-975-8242-30-6
| pirtûk             = 
}}
'''Ger û geştên Gullivero''' (bi îngilîzî: ''Gulliver’s Travels''), navê romaneke şerecûnê (satîr) e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gulliver's Travels |paşnav=Swift |pêşnav=Gulliver |weşanger=Penguin |sal=2003 |pêşnavê-edîtor=Robert J |ziman=en |tercimeya-sernav=DeMaria }}&lt;/ref&gt; û ji aliyê nivîskarê [[îrlendî]] û [[keşe]]yê [[anglîkan]] [[Jonathan Swift]] ve hat nivîsandin. Bi romana resenê de çar parçe bû û di sala [[1726]] bi wê sernav hatibû weşandin :''Travels into Several Remote Nations of the World. In Four Parts. By Lemuel Gulliver, First a Surgeon, and then a Captain of Several Ships.''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}}

== Naverok ==
Gulliver, bijîşkê keştiyê, berê nîvê cîhanê geriyaye û di sala 1699 de dest bi rêwîtiyek berbi Hindistana Rojhilat dike.Lê li ser riya Hindistana Rojhilat, ew keştiyek binav dibe û tevahiya tîm xeniqîne. Gulliver yekane yê ku zindî dimîne û diqede li giraveke bi navê Lilliput. Li wir Gulliver ji aliyê Lilliputî (bejnbost) ve tê girtin û birin hundurê welat.

Ji ber mezinahiya mezin a Gulliver, ew tê birin ber împerator, ku di dawiyê de neçar e ku biryarê bide ka çi tê serê dêw. Lê ew demek dirêj nake û Gulliver wekî hevalek tê pejirandin, ku pir caran ji ber mezinahiya xwe dibe alîkar. Bi ser de, Gulliver azadiya xwe ji nû ve bi dest dixe, lê bi tenê eger ew hin mercan pêk bîne. Piştî serbestberdana xwe, ew serdana bajarê Milendo, ku wekî paytexta Lîlîpûtê tê binavkirin, dike. Digel ku axa Lilliput bi Blefescu re şer dike, Gulliver piştgiriya xwe ji Împeratorê Lilliputê re pêşkêş dike.

Gulliver bi rê ve dibe ku fêlbaziya Blefescu rawestîne û dibe hemwelatiyê rûmetê yê Lilliputê, şer bi yekcarî bi dawî dike. Lê aştî dirêj nake ji ber ku Gulliver bi xeletî bi xiyanetê tê tawanbar kirin, ku tê vê wateyê ku ew neçar e bireve. Ew direve Blefescuyê, li wir piştî sê rojan ew rêyek dibîne ku dawî li giravê bihêle û vegere Înglistanê.

Gulliverê, ku ji rêwîtiyê hez dike, ji serpêhatiyên wî têr nebûye û rêwîtiyê dîsa diceribîne - vê carê ber bi Bombayê ve. Keştî di nav bahozekê de ye û keştiyek ji bo ku bigihêje bejahiyê bi cih dibe. Gulliver diçe herêmê keşfê dike, lê pir dereng vedigere, ji ber vê yekê ekîb jixwe çûye û Gulliver li bejahiyê tê jibîrkirin.

Tiştê ku Gulliver nizane ew e ku ew li Brobdingnag e, welatê dêw. Ew ji hêla yek ji niştecîhan ve tê girtin, ku ew xwe wekî yek ji Lilliput hîs dike. Lêbelê, keça dêw bi hezkirin -li vir- Gulliver-a piçûk digire. Ji bo wî ne tenê dergûşa bûkokê hatiye çêkirin, hemû dever jî jê re tê nîşandan. Dema ku Gulliver bi key re têkilî danîne û piştî demek kin bi dahêneriyên xwe dibe sedema kenê û xwe &quot;pêşwazî&quot; dike, ew li ser tevgera dêw lêkolîn dike.

Gulliverê ku di qûtiyê de dijî, piçekî paşê ji aliyê eylo û qutiyê ve tê revandin û tenê li ser deryayê tê berdan. Gulliver tê birin deryayê ku li wir keştiyek wî dibîne, ku piştî seferek neh mehan wî davêje Înglistanê.

== Wergerên kurdî ==
Roman ji aliyê [[Sorgul Keskîn]] ve hatiye wergerandin bo kurdî û di sala 2021an de ji aliyê [[Weşanên Aram]] ve hatiye çapandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://aramyayinevi.com/product/jonathan-swift-ger-u-gesten-gullivero/ |sernav=Jonathan Swift – Ger û Geştên Gûllivero |malper=[[Weşanên Aram]] |ziman=ku |tarîxa-gihiştinê=2022-06-10 }}&lt;/ref&gt; Piştre di sala 2022an de pirtûk ji aliyê [[Baran Ba]] ([[Xerîbe Şemsî]]?) ve jî wek [[e-pirtûk]]ê bi sernavê ''Rêwîtîyên Gulliver'' dîsa hate wergerandin û belavkirin.&lt;ref&gt;https://www.scribd.com/document/894406337/Rewitiyen-guliver&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Berhemên Jonathan Swift]]
[[Kategorî:Romanên honaka zanistî yên brîtanî]]
[[Kategorî:Romanên honaka zanistî yên 1720î]]
[[Kategorî:Romanên 1726an]]
[[Kategorî:Wêjeya zarok û ciwanan]]</text>
      <sha1>3dkeih0vlz5altpexyresavumtpfuz3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şanoya Akademîk a Oşê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76497</id>
    <revision>
      <id>2063498</id>
      <parentid>1782572</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T07:04:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 10 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2063498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9186" sha1="256s36ji6ombjt336k7wdmlo5gz2j5z" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Rêzimana xelet|tarîx=adar 2024}}
{{Agahîdank zanîngeh
| logo               = Ош өзбек театры.jpg
| mezinahiyaLogo     = 300px
| binnivîs           = Avahiya Şanoyê
| nav                = Şanoya Muzîkê ya Akademîk a Dewletî ya Ûzbêkan a Oşê ([[ûzbêkî]] Бобур номли Ўш Давлат академик ўзбек мусиқали драма театри)
| slogan             = Veritas ([[Kurdî]]: ''Rasteqîn'')
| zimanê_perwerdehiyê = [[ûzbêkî]]
| dîrok              = 1914
| damezrandin        = Rahmonberdi Madazimov
| cure               = Dewlet
| personelên         = 160
| hejmar             = 500
| derawa             = [[Oş]] [[Qirgizistan]]
| malper             = 
| direktor           = Nabijon Mamajonov
}}
'''Şanoya Muzîkê ya Akademîk a Dewletî ya Ûzbêkan a Oşê''' ([[rusî]]: Ошский Государственный академический узбекский музыкально-драматический театр имени Бабура) li koristana herî pîşesaziyê ya [[Qirgizistan]], duyemîn ya kevneşopî li [[Asyaya Navendî]].

== Dîrok ==

Di sala [[1914]] de, rêberê Rakhmonberdi Madazîmov, bi mamosteyê rûpela xweya olî ya Och, Baltykhodzha Sultanov, bi hevpeymanek şanoyê ava kir.

Derhênerê hunermendê yekemîn Madazîmov Rakhmonberdi yekemîn û rêveberê yekemîn a tevgera [[Şano]]yê di [[Qirgizistan]] de bû.

The Şoreşa Babur [[Şano]]ya Och di nav [[Asyaya Navendî]] de, piştî piştî Uzbek-a akademîk Drama Hamza li Tashkentê (di sala [[1913]]-27-ê sibata [[1914]]'an de hate sazkirin)

== Girêdanên derve ==
* [https://web.archive.org/web/20160310012811/http://ru.sputnik.kg/culture/20160117/1021630041.html Спектакль &quot;Барсбек&quot; будет представлять Кыргызстан на международном фестивале в Турции]
* [https://web.archive.org/web/20150202215028/http://www.echoosha.narod.ru/March07/deti.htm &lt;small&gt;Актёрская династия&lt;/small&gt;]
* [https://web.archive.org/web/20150202205819/http://www.echoosha.narod.ru/December08/teatr.htm &lt;small&gt;Они стояли у истоков&lt;/small&gt;]
* [http://www.alliance-press.kg/ru/news/view/717 &lt;small&gt;27 марта – Всемирный день театра&lt;/small&gt;]
* [http://rus.kg/news_rus/interesno_rus/50898-k-100-letiyu-stareyshego-teatra-kyrgyzstana.html &lt;small&gt;К 100 летию старейшего театра Кыргызстана&lt;/small&gt;]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180606231549/http://rus.kg/news_rus/interesno_rus/50898-k-100-letiyu-stareyshego-teatra-kyrgyzstana.html |date=2018-06-06 }}
* [http://slovo.kg/?p=96889 &lt;small&gt;Старейшему театру Кыргызстана — 100 лет&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180426064100/http://slovo.kg/?p=96889 |date=2018-04-26 }}
* [https://daryo.uz/k/2018/03/30/markaziy-osiyodagi-eng-keksa-professional-teatr-100-yoshga-toldi/ &lt;small&gt;Марказий Осиёдаги энг кекса профессионал театр 100 ёшга тўлди&lt;/small&gt;]
* [https://24.kg/obschestvo/60162_segodnya_vbishkeke_informatsionnaya_karta/ Люди, которые меняли мир]
* [https://24.kg/obschestvo/77551_segodnya_vbishkeke_informatsionnaya_karta/ &lt;small&gt;Люди, которые меняли мир&lt;/small&gt;]
* [https://web.archive.org/web/20190403110620/https://www.peoplelife.ru/174413 Биографии известных людей]
* [https://web.archive.org/web/20151222091305/http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/39812?cl=ru-ru &lt;small&gt;Указ Президента Кыргызстана №354 от 14.10.2004 года&lt;/small&gt;]
* [https://web.archive.org/web/20151001122051/http://www.knews.kg/culture/39275_osh_stareyshiy_teatr_respubliki_otmetil_svoe_95-letie/ &lt;small&gt;Ош старейший театр республики отметил своё 95-летие&lt;/small&gt;]
* [http://www.24kg.org/kultura/2757/ &lt;small&gt;В Кыргызстане Ошскому узбекскому театру музыкальной драмы 95 лет&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160425211706/http://www.24kg.org/kultura/2757/ |date=2016-04-25 }}
* [http://www.osh.turmush.kg/ru/news:93883 &lt;small&gt;Ошский академический узбекский музыкально-драматический театр имени Бабура 29 ноября отметит своё 95-летие&lt;/small&gt;]
* [http://www.for.kg/news-298789-ru.html &lt;small&gt;В Ошском театре имени Бабура за 95-летний период работы поставлено около 600 спектаклей&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180826150333/http://www.for.kg/news-298789-ru.html |date=2018-08-26 }}
* [http://www.ozodlik.org/content/article/26717554.html &lt;small&gt;Ўш ўзбек академик театри 95-йиллигини нишонлади&lt;/small&gt;]
* [http://moodle.pharmi.uz/library/books/ensiklopediya/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O'%20harfi.pdf &lt;small&gt;Национальная энциклопедия Узбекистана&lt;/small&gt;]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180712190834/http://moodle.pharmi.uz/library/books/ensiklopediya/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O%27%20harfi.pdf |date=2018-07-12 }}
* [https://archive.today/20180302153555/https://www.open.kg/about-kyrgyzstan/art/theater/115-teatr-kyrgyzstana-v-20-80-godah.html &lt;small&gt;Театр Кыргызстана в 20-80 годах&lt;/small&gt;]
* [https://ru.sputnik.kg/culture/20170120/1031370028/vice-premer-uzbekistana-poobeshchal-50-tys-starejshemu-teatru-kr.html &lt;small&gt;Директор ошского театра: вице-премьер Узбекистана пообещал нам $50 тыс.&lt;/small&gt;]
* [http://slovo.kg/?p=52879 &quot;Барсбек&quot; покажут на международном фестивале] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402181655/http://slovo.kg/?p=52879 |date=2019-04-02 }}
* [http://uza.uz/ru/culture/demonstratsiya-druzhby-i-sotrudnichestva-16-02-2017 &lt;small&gt;Демонстрация дружбы и сотрудничества&lt;/small&gt;]
* [http://uza.uz/ru/culture/kollektiv-oshskogo-teatra-v-andizhane-14-02-2017&lt;small&gt;Коллектив Ошского театра - в Андижане&lt;/small&gt;]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}
* [https://web.archive.org/web/20151117023421/http://teatrbabur.kg/index.php/ru/istoriya-2 &lt;small&gt;Официальный сайт театра&lt;/small&gt;]
* [http://www.alliance-press.kg/uz/news/view/35 &lt;small&gt;Открылся 97-сезон театра&lt;/small&gt;]
* [http://www.nlkg.kg/ru/society/grimasy-i-kaprizy-obezyany &lt;small&gt;Гримасы и капризы Обезьяны&lt;/small&gt;]
* [http://tyup.net/page/babur-atyndagy-osh-mamlekettik-akademik-oacutecopyzbek-muzykaluu-drama-teatry Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180810210123/http://tyup.net/page/babur-atyndagy-osh-mamlekettik-akademik-oacutecopyzbek-muzykaluu-drama-teatry |date=2018-08-10 }}
* [https://24.kg/obschestvo/60162_segodnya_vbishkeke_informatsionnaya_karta/ Люди, которые меняли мир]
* [http://www.bbc.com/uzbek/uzbekistan-40191001 &quot;Жайдари келин&quot; чегара оша томоша кўрсатди]
* [https://centre1.com/kyrgyzstan/v-oshe-postavili-dushevnye-smyateniya-babura-s-pomoshhyu-uzbekistana/ &lt;small&gt;В Оше поставили «Душевные смятения Бабура» с помощью Узбекистана&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180828203242/https://centre1.com/kyrgyzstan/v-oshe-postavili-dushevnye-smyateniya-babura-s-pomoshhyu-uzbekistana/ |date=2018-08-28 }}
* [https://web.archive.org/web/20180210202307/http://www.alliance-press.kg/ru/news/view/614 &lt;small&gt;Пред юбилейный сезон театра имени Бабура&lt;/small&gt;]
* [https://web.archive.org/web/20171028185017/http://vlast.kg/art/teatr-imeni-babura-100-let-na-sluzhbe-u-mul-tikul-turalizma-i-polie-tnichnosti/ &lt;small&gt;Театр имени Бабура: 100 лет на службе у мультикультурализма и полиэтничности&lt;/small&gt;]
* [https://newspaperarchive.com/frunze-sovetnik-kyrgyzstan-aug-29-1972-p-4/ &lt;small&gt;Газета &quot;Советтик Киргизстан&quot; №203 29.08.1972 г. стр.4&lt;/small&gt;]
* [https://www.youtube.com/watch?v=264L-aepbFQ &lt;small&gt;Документальный фильм студия &quot;Кыргызтелефильм&quot; &quot;Ошский государственный узбекский музыкально-драматический театр имени Бабура&quot;&lt;/small&gt;]

{{Koord|40.5331|72.7967|type:landmark|display=inline}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Asya-şitil}}
{{Çand-şitil}}

[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Çand]]
[[Kategorî:Qirgizistan]]
[[Kategorî:Şano]]</text>
      <sha1>256s36ji6ombjt336k7wdmlo5gz2j5z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şablon:Bajar û gundên Eyûbiyê</title>
    <ns>10</ns>
    <id>77077</id>
    <revision>
      <id>2063174</id>
      <parentid>708008</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T13:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2063174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3293" sha1="bu3d21e9gwyqtnyadzfkydpwc8f1tsz" xml:space="preserve">{{Navbox
|bodyclass  = 
|name       = Bajar û gundên Eyûbiyê
|title      = [[Eyûbî, Riha|Bajar û gundên Eyûbiyê]]
|titleclass = 
|state      = 
|titlestyle = background:#98d482
|basestyle  = background:#bde4aa
|groupstyle = background:#bde4aa
|liststyle  = 
|image      = [[Wêne:ŞanlıurfaKurd.png|100px]]
|above      = '''Parêzgeh:'''  [[Riha (parêzgeh)|Riha]] • '''Navçe:''' [[Eyûbî, Riha|Eyûbî]]

|group1     = Tax (mehele)
|list1      = [[Akabe, Eyûbî|Akabe]] · [[Birc, Eyûbî |Birc]] · [[Buhara, Eyûbî|Buhara]] ·  [[Danzdehan, Eyûbî|Danzdehan]] ·  [[Dêriyêpeya, Eyûbî|Dêriyêpeya]] · [[Eyûbî, Eyûbî|Eyûbî]] · [[Eyûbkend, Eyûbî|Eyûbkend]] · [[Eyûbnebî, Eyûbî|Eyûbnebî]] · [[Golan, Eyûbî|Golan]] ·  [[Hecîbeyram, Eyûbî|Hecîbeyram]] ·  [[Hekîmkalik, Eyûbî|Hekîmkalik]] ·  [[Heleblîbexçe]] ·  [[Heyatîherranî]] · [[Kalikosman, Eyûbî|Kalikosman]] ·  [[Kendirci, Eyûbî|Kendirci]] · [[Kêrkarî, Eyûbî|Kêrkarî]] ·  [[Kolik, Eyûbî|Kolik]] · [[Mange, Eyûbî|Mange]] · [[Meydana Kurdan]] · [[Mizgefta Mezin, Eyûbî|Mizgefta Mezin]] (Ulucami) · [[Muradiye, Eyûbî|Muradiye]] · [[Nû, Eyûbî|Nû]] · [[Osmanli, Eyûbî|Osmanli]] · [[Qadîoxlî]] ·  [[Qereqoyînlî, Eyûbî|Qereqoyînlî]] · [[Qûç, Eyûbî|Qûç]] · [[Qudême]] · [[Rizgarî, Eyûbî|Rizgarî]] · [[Selcûqli]] · [[Serê Kaniyê, Eyûbî|Serê Kaniyê]] · [[Şêx Meqsûd, Eyûbî|Şêx Meqsûd]] · [[Topdaxî, Eyûbî|Topdaxî]] · [[Yakubiye, Eyûbî|Yakubiye]] ·  [[Yûsifpaşe]] · [[Zîvqûşaq]]

|group2     = Gund
|list2      = [[Axcemescid]] · [[Axwêran, Eyûbî|Axwêran]] · [[Bozîk]] · [[Bûldiq]] · [[Caberulensar]] · [[Cana Mezin]] (Cana Kebîr) · [[Cebulheyat]] · [[Çamûrlî, Eyûbî|Çamûrlî]] · [[Çayqûyûya Jorîn]] (Çayqûyû Tehtanî) · [[Çelleya Biçûk]] (Çelle Sexîr) · [[Çerbeşlî]] · [[Donelî]] (Don'elî) · [[Eburehmandede]] · [[Elîbar]] · [[Ereboxlû]] ('Ereboẍlû) · [[Ezdik]] ('Ezdik) · [[Gûneş]] · [[Hecî Hesen, Eyûbî|Hecî Hesen]] · [[Hemedana Jorîn]] (Hemedan Fewkanî) · [[Hemedana Navîn]] (Hemedan Wustanî)  · [[Hecîbedirbûrcî]] (Birca Hecî Bedir) · [[Keberlî, Eyûbî|Keberlî]] · [[Keçîqîran]] · [[Kûlince]] · [[Mihrablî]] · [[Peyamlî, Eyûbî|Peyamlî]] · [[Qab]] · [[Qaraelî]] (Qere'elî) · [[Qaraşadlî]] (Qereşadlî) · [[Qizîlqûyû]] · [[Qudeyme]] · [[Qûrîciq]] · [[Resmelhemir]] · [[Rusewna Mezin]] (Rusewn Kebîr) · [[Seksanwêran]] · [[Selman, Eyûbî|Selman]] · [[Siltantepe]] · [[Taşlîce]] · [[Tilbexdad]] · [[Tilenbar]] · [[Tilewar]] (Til'ewar) · [[Tilhemir]] · [[Tilmehris]] · [[Tilşeb]] · [[Xancexaz]] · [[Xorûz]] · [[Yûnis Kebîrlî]] · [[Zeyneb]]

|below      =  '''Navçeyên Rihayê:''' [[Bêrecûk]] · [[Curnê Reş]] · [[Hewag]] · [[Herran]] · [[Kaniya Xezalan]] · [[Pirsûs]] · '''[[Riha]]''' ([[Eyûbî, Riha|Eyûbî]], [[Pira Reş]], [[Xelîlî]]) · [[Serê Kaniyê, Riha|Serê Kaniyê]] · [[Sêwreg]] · [[Wêranşar, Riha|Wêranşar]] · [[Xelfetî (navçe)|Xelfetî]]
}}&lt;noinclude&gt;
== Girêdanên derve ==
* [http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2012/12/20121206-1.htm]

[[Kategorî:Gundên Eyûbiyê| ]]
[[Kategorî:Şablonên gundên Rihayê]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bu3d21e9gwyqtnyadzfkydpwc8f1tsz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063199</id>
      <parentid>2063174</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:03:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bike listclass hlist</comment>
      <origin>2063199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3122" sha1="mov8zbbh60s6cfjy49b1xhimc2yejw4" xml:space="preserve">{{Navbox
|bodyclass  = 
|name       = Bajar û gundên Eyûbiyê
|title      = [[Eyûbî, Riha|Bajar û gundên Eyûbiyê]]
|titleclass = 
|state      = 
|titlestyle = background:#98d482
|basestyle  = background:#bde4aa
|groupstyle = background:#bde4aa
|listclass  = hlist
|image      = [[Wêne:ŞanlıurfaKurd.png|100px]]
|above      = '''Parêzgeh:'''  [[Riha (parêzgeh)|Riha]] • '''Navçe:''' [[Eyûbî, Riha|Eyûbî]]

|group1     = Tax (mehele)
|list1      = 
*[[Akabe, Eyûbî|Akabe]]
*[[Birc, Eyûbî |Birc]]
*[[Buhara, Eyûbî|Buhara]]
*[[Danzdehan, Eyûbî|Danzdehan]]
*[[Dêriyêpeya, Eyûbî|Dêriyêpeya]]
*[[Eyûbî, Eyûbî|Eyûbî]]
*[[Eyûbkend, Eyûbî|Eyûbkend]]
*[[Eyûbnebî, Eyûbî|Eyûbnebî]]
*[[Golan, Eyûbî|Golan]]
*[[Hecîbeyram, Eyûbî|Hecîbeyram]]
*[[Hekîmkalik, Eyûbî|Hekîmkalik]]
*[[Heleblîbexçe]]
*[[Heyatîherranî]]
*[[Kalikosman, Eyûbî|Kalikosman]]
*[[Kendirci, Eyûbî|Kendirci]]
*[[Kêrkarî, Eyûbî|Kêrkarî]]
*[[Kolik, Eyûbî|Kolik]]
*[[Mange, Eyûbî|Mange]]
*[[Meydana Kurdan]]
*[[Mizgefta Mezin, Eyûbî|Mizgefta Mezin]] (Ulucami)
*[[Muradiye, Eyûbî|Muradiye]]
*[[Nû, Eyûbî|Nû]]
*[[Osmanli, Eyûbî|Osmanli]]
*[[Qadîoxlî]]
*[[Qereqoyînlî, Eyûbî|Qereqoyînlî]]
*[[Qûç, Eyûbî|Qûç]]
*[[Qudême]]
*[[Rizgarî, Eyûbî|Rizgarî]]
*[[Selcûqli]]
*[[Serê Kaniyê, Eyûbî|Serê Kaniyê]]
*[[Şêx Meqsûd, Eyûbî|Şêx Meqsûd]]
*[[Topdaxî, Eyûbî|Topdaxî]]
*[[Yakubiye, Eyûbî|Yakubiye]]
*[[Yûsifpaşe]]
*[[Zîvqûşaq]]

|group2     = Gund
|list2      = [[Axcemescid]]
*[[Axwêran, Eyûbî|Axwêran]]
*[[Bozîk]]
*[[Bûldiq]]
*[[Caberulensar]]
*[[Cana Mezin]] (Cana Kebîr)
*[[Cebulheyat]]
*[[Çamûrlî, Eyûbî|Çamûrlî]]
*[[Çayqûyûya Jorîn]] (Çayqûyû Tehtanî)
*[[Çelleya Biçûk]] (Çelle Sexîr)
*[[Çerbeşlî]]
*[[Donelî]] (Don'elî)
*[[Eburehmandede]]
*[[Elîbar]]
*[[Ereboxlû]] ('Ereboẍlû)
*[[Ezdik]] ('Ezdik)
*[[Gûneş]]
*[[Hecî Hesen, Eyûbî|Hecî Hesen]]
*[[Hemedana Jorîn]] (Hemedan Fewkanî)
*[[Hemedana Navîn]] (Hemedan Wustanî)
*[[Hecîbedirbûrcî]] (Birca Hecî Bedir)
*[[Keberlî, Eyûbî|Keberlî]]
*[[Keçîqîran]]
*[[Kûlince]]
*[[Mihrablî]]
*[[Peyamlî, Eyûbî|Peyamlî]]
*[[Qab]]
*[[Qaraelî]] (Qere'elî)
*[[Qaraşadlî]] (Qereşadlî)
*[[Qizîlqûyû]]
*[[Qudeyme]]
*[[Qûrîciq]]
*[[Resmelhemir]]
*[[Rusewna Mezin]] (Rusewn Kebîr)
*[[Seksanwêran]]
*[[Selman, Eyûbî|Selman]]
*[[Siltantepe]]
*[[Taşlîce]]
*[[Tilbexdad]]
*[[Tilenbar]]
*[[Tilewar]] (Til'ewar)
*[[Tilhemir]]
*[[Tilmehris]]
*[[Tilşeb]]
*[[Xancexaz]]
*[[Xorûz]]
*[[Yûnis Kebîrlî]]
*[[Zeyneb]]

|below     =  {{Flatlist|'''Navçeyên Rihayê:''' 
*[[Bêrecûk]]
*[[Curnê Reş]]
*[[Hewag]]
*[[Herran]]
*[[Kaniya Xezalan]]
*[[Pirsûs]]
*'''[[Riha]]''' ([[Eyûbî, Riha|Eyûbî]], [[Pira Reş]], [[Xelîlî]])
*[[Serê Kaniyê, Riha|Serê Kaniyê]]
*[[Sêwreg]]
*[[Wêranşar, Riha|Wêranşar]]
*[[Xelfetî (navçe)|Xelfetî]]
}}
}}&lt;noinclude&gt;
== Girêdanên derve ==
* [http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2012/12/20121206-1.htm]

[[Kategorî:Gundên Eyûbiyê| ]]
[[Kategorî:Şablonên gundên Rihayê]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mov8zbbh60s6cfjy49b1xhimc2yejw4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063200</id>
      <parentid>2063199</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:03:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2063200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3156" sha1="c0whqintusxw5taogsfyujwx5i9za55" xml:space="preserve">{{Navbox
|bodyclass  = 
|name       = Bajar û gundên Eyûbiyê
|title      = [[Eyûbî, Riha|Bajar û gundên Eyûbiyê]]
|titleclass = 
|state      = 
|titlestyle = background:#98d482
|basestyle  = background:#bde4aa
|groupstyle = background:#bde4aa
|listclass  = hlist
|image      = [[Wêne:ŞanlıurfaKurd.png|100px]]
|above      = '''Parêzgeh:'''  [[Riha (parêzgeh)|Riha]] • '''Navçe:''' [[Eyûbî, Riha|Eyûbî]]

|group1     = Tax (mehele)
|list1      = 
*[[Akabe, Eyûbî|Akabe]]
*[[Birc, Eyûbî |Birc]]
*[[Buhara, Eyûbî|Buhara]]
*[[Danzdehan, Eyûbî|Danzdehan]]
*[[Dêriyêpeya, Eyûbî|Dêriyêpeya]]
*[[Eyûbî, Eyûbî|Eyûbî]]
*[[Eyûbkend, Eyûbî|Eyûbkend]]
*[[Eyûbnebî, Eyûbî|Eyûbnebî]]
*[[Golan, Eyûbî|Golan]]
*[[Hecîbeyram, Eyûbî|Hecîbeyram]]
*[[Hekîmkalik, Eyûbî|Hekîmkalik]]
*[[Heleblîbexçe]]
*[[Heyatîherranî]]
*[[Kalikosman, Eyûbî|Kalikosman]]
*[[Kendirci, Eyûbî|Kendirci]]
*[[Kêrkarî, Eyûbî|Kêrkarî]]
*[[Kolik, Eyûbî|Kolik]]
*[[Mange, Eyûbî|Mange]]
*[[Meydana Kurdan]]
*[[Mizgefta Mezin, Eyûbî|Mizgefta Mezin]] (Ulucami)
*[[Muradiye, Eyûbî|Muradiye]]
*[[Nû, Eyûbî|Nû]]
*[[Osmanli, Eyûbî|Osmanli]]
*[[Qadîoxlî]]
*[[Qereqoyînlî, Eyûbî|Qereqoyînlî]]
*[[Qûç, Eyûbî|Qûç]]
*[[Qudême]]
*[[Rizgarî, Eyûbî|Rizgarî]]
*[[Selcûqli]]
*[[Serê Kaniyê, Eyûbî|Serê Kaniyê]]
*[[Şêx Meqsûd, Eyûbî|Şêx Meqsûd]]
*[[Topdaxî, Eyûbî|Topdaxî]]
*[[Yakubiye, Eyûbî|Yakubiye]]
*[[Yûsifpaşe]]
*[[Zîvqûşaq]]

|group2     = Gund
|list2      = [[Axcemescid]]
*[[Axwêran, Eyûbî|Axwêran]]
*[[Bozîk]]
*[[Bûldiq]]
*[[Caberulensar]]
*[[Cana Mezin]] (Cana Kebîr)
*[[Cebulheyat]]
*[[Çamûrlî, Eyûbî|Çamûrlî]]
*[[Çayqûyûya Jorîn]] (Çayqûyû Tehtanî)
*[[Çelleya Biçûk]] (Çelle Sexîr)
*[[Çerbeşlî]]
*[[Donelî]] (Don'elî)
*[[Eburehmandede]]
*[[Elîbar]]
*[[Ereboxlû]] ('Ereboẍlû)
*[[Ezdik]] ('Ezdik)
*[[Girê Sor, Eyûbî|Girê Sor]]
*[[Gûneş]]
*[[Hecî Hesen, Eyûbî|Hecî Hesen]]
*[[Hemedana Jorîn]] (Hemedan Fewkanî)
*[[Hemedana Navîn]] (Hemedan Wustanî)
*[[Hecîbedirbûrcî]] (Birca Hecî Bedir)
*[[Keberlî, Eyûbî|Keberlî]]
*[[Keçîqîran]]
*[[Kûlince]]
*[[Mihrablî]]
*[[Peyamlî, Eyûbî|Peyamlî]]
*[[Qab]]
*[[Qaraelî]] (Qere'elî)
*[[Qaraşadlî]] (Qereşadlî)
*[[Qizîlqûyû]]
*[[Qudeyme]]
*[[Qûrîciq]]
*[[Resmelhemir]]
*[[Rusewna Mezin]] (Rusewn Kebîr)
*[[Seksanwêran]]
*[[Selman, Eyûbî|Selman]]
*[[Siltantepe]]
*[[Taşlîce]]
*[[Tilbexdad]]
*[[Tilenbar]]
*[[Tilewar]] (Til'ewar)
*[[Tilhemir]]
*[[Tilmehris]]
*[[Tilşeb]]
*[[Xancexaz]]
*[[Xorûz]]
*[[Yûnis Kebîrlî]]
*[[Zeyneb]]

|below     =  {{Flatlist|'''Navçeyên Rihayê:''' 
*[[Bêrecûk]]
*[[Curnê Reş]]
*[[Hewag]]
*[[Herran]]
*[[Kaniya Xezalan]]
*[[Pirsûs]]
*'''[[Riha]]''' ([[Eyûbî, Riha|Eyûbî]], [[Pira Reş]], [[Xelîlî]])
*[[Serê Kaniyê, Riha|Serê Kaniyê]]
*[[Sêwreg]]
*[[Wêranşar, Riha|Wêranşar]]
*[[Xelfetî (navçe)|Xelfetî]]
}}
}}&lt;noinclude&gt;
== Girêdanên derve ==
* [http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2012/12/20121206-1.htm]

[[Kategorî:Gundên Eyûbiyê| ]]
[[Kategorî:Şablonên gundên Rihayê]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c0whqintusxw5taogsfyujwx5i9za55</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şablon:Gundên Eyûbiyê</title>
    <ns>10</ns>
    <id>78179</id>
    <redirect title="Şablon:Bajar û gundên Eyûbiyê" />
    <revision>
      <id>2063166</id>
      <parentid>714723</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T13:38:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ji bo [[Şablon:Bajar û gundên Eyûbiyê]] hat beralîkirin</comment>
      <origin>2063166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52" sha1="lq2yjiiqnruju1lb9xfq6sssrvrezfc" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Şablon:Bajar û gundên Eyûbiyê]]</text>
      <sha1>lq2yjiiqnruju1lb9xfq6sssrvrezfc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Werner Caskel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79979</id>
    <revision>
      <id>2063327</id>
      <parentid>1771831</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T20:20:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/tagger.js|T:]] +{{[[Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane2|Agahîdank mirov/wîkîdane2]]}}</comment>
      <origin>2063327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1120" sha1="eno7qea91y1crc2ka1mb8wdki1hvpck" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
[[Wêne:Werner_Caskel_-grave.jpg|thumb|Gora Werner Caskel û jina wî]]
'''Werner Max Theodor Caskel''' (jdb. [[5ê adarê|5ê adara]] [[1896]] li [[Gdańsk]] (bi almanî: [[Danzig]]), [[Polonya]] - [[m.]] [[28ê kanûna paşîn|28ê kanûna paşîn a]] [[1970]] li [[Köln]], [[Almanya]])&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://historischesarchivkoeln.de/lav/getimage.php?img=/Personenstandsregister/Standesamt_Koeln_West/Sterbefaelle/1970/1970_Bd_01/0421.jpg |malper=historischesarchivkoeln.de |tarîxa-gihiştinê=2019-04-19 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-arşîvê=2018-06-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180626164004/http://historischesarchivkoeln.de/lav/getimage.php?img=%2FPersonenstandsregister%2FStandesamt_Koeln_West%2FSterbefaelle%2F1970%2F1970_Bd_01%2F0421.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; [[dîroknas]], profesorê fîlolojiya rojhîlatê û [[nivîskar]]ekî berhemên dîrokî ku bi eslê xwe [[alman]] bû.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Alman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1896]]
[[Kategorî:Mirin 1970]]</text>
      <sha1>eno7qea91y1crc2ka1mb8wdki1hvpck</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063336</id>
      <parentid>2063327</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T20:52:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2063336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1182" sha1="8xowwb56i0kssgunw9d4nnt3asofwl8" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
[[Wêne:Werner_Caskel_-grave.jpg|thumb|Gora Werner Caskel û jina wî]]
'''Werner Max Theodor Caskel''' (jdb. [[5ê adarê|5ê adara]] [[1896]] li [[Gdańsk]] (bi almanî: [[Danzig]]), [[Polonya]] - [[m.]] [[28ê kanûna paşîn|28ê kanûna paşîn a]] [[1970]] li [[Köln]], [[Almanya]])&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://historischesarchivkoeln.de/lav/getimage.php?img=/Personenstandsregister/Standesamt_Koeln_West/Sterbefaelle/1970/1970_Bd_01/0421.jpg |malper=historischesarchivkoeln.de |tarîxa-gihiştinê=2019-04-19 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-arşîvê=2018-06-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180626164004/http://historischesarchivkoeln.de/lav/getimage.php?img=%2FPersonenstandsregister%2FStandesamt_Koeln_West%2FSterbefaelle%2F1970%2F1970_Bd_01%2F0421.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; [[dîroknas]], profesorê fîlolojiya rojhîlatê û [[nivîskar]]ekî berhemên dîrokî ku bi eslê xwe [[alman]] bû.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Alman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1896]]
[[Kategorî:Mirin 1970]]
[[Kategorî:Nivîskarên almanî yên mêr ên sedsala 20an]]</text>
      <sha1>8xowwb56i0kssgunw9d4nnt3asofwl8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Modul:Nexşeya cihan/dane/Erebistana Siûdî</title>
    <ns>828</ns>
    <id>80791</id>
    <revision>
      <id>2063160</id>
      <parentid>1876792</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T13:33:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Wikihezî/ê navê [[Modul:Nexşeya cihan/dane/Erebistana Siyûdî]] weke [[Modul:Nexşeya cihan/dane/Erebistana Siûdî]] guhart</comment>
      <origin>1876792</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="194" sha1="aebvwxmhci2u2xwwyeph8ru8rrd0aug" xml:space="preserve">return {
	name = 'Erebistana Siyûdî',
	top = 32.5,
	bottom = 16.0,
	left = 34.2,
	right = 56.0,
	image = 'Saudi Arabia adm location map.svg',
	image1 = 'Saudi Arabia relief location map.jpg'
}</text>
      <sha1>aebvwxmhci2u2xwwyeph8ru8rrd0aug</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Modul:Nexşeya cihan/dane/Erebistana Siûdî/belge</title>
    <ns>828</ns>
    <id>81086</id>
    <revision>
      <id>2063162</id>
      <parentid>921321</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T13:33:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Wikihezî/ê navê [[Modul:Nexşeya cihan/dane/Erebistana Siyûdî/belge]] weke [[Modul:Nexşeya cihan/dane/Erebistana Siûdî/belge]] guhart</comment>
      <origin>921321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="181" sha1="5v66lycdounlqqc9u0kn9zraoex8its" xml:space="preserve">{{#invoke:Nexşeya cihan/agahî|main}}
&lt;includeonly&gt;
[[Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan|Erebistana Siyûdî]]
[[Kategorî:Şablon (Erebistana Siyûdî)]]
&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>5v66lycdounlqqc9u0kn9zraoex8its</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063164</id>
      <parentid>2063162</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T13:33:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2063164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="179" sha1="j2039tfvxm8g1nenxi6cxnn4c52lnrw" xml:space="preserve">{{#invoke:Nexşeya cihan/agahî|main}}
&lt;includeonly&gt;
[[Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan|Erebistana Siûdî]]
[[Kategorî:Şablon (Erebistana Siûdî)]]
&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>j2039tfvxm8g1nenxi6cxnn4c52lnrw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Se'd bin Ebî Weqas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83582</id>
    <revision>
      <id>2063098</id>
      <parentid>1936288</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:34:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="733" sha1="qtp45vwiaw4ekzwgfupl5tvlf0o1rm0" xml:space="preserve">{{Wergerîne|ar|bijartî=1|beş=1}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Se'd bin Ebî Weqas''' ({{bi-ar|سعد بن أبي وقاص|Sa'd bin Abi Waqas}}; jdb. 595, [[Meke]] - m. 675, [[Akîk]]) [[sehabe]]yên ku bi [[cinet]]ê ve hatiye Mizgîn kirin ê bi nav û deng ku ji wan re &quot;Aşereyê Mubeşere&quot; dibêjin.&lt;ref&gt;http://m.haber7.com/yasam/haber/2724055-cennetle-mujdelenen-10-sahabi-kimlerdir&lt;/ref&gt;

Bi xwe bi saya [[Ebûbekir]] ve bûye [[Misilman]].

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Sehabe}}
{{Eşere Mubeşere}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Îslam-şitil}}

[[Kategorî:Îslam li Çînê]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 595]]
[[Kategorî:Kesayetên Şahnameyê]]
[[Kategorî:Mirin 675]]
[[Kategorî:Mirin 664]]
[[Kategorî:Sehabe]]</text>
      <sha1>qtp45vwiaw4ekzwgfupl5tvlf0o1rm0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şepûr II</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84044</id>
    <revision>
      <id>2063104</id>
      <parentid>1833068</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:36:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1541" sha1="i9jtei45oifad8x7way58371fe5s5pk" xml:space="preserve">{{Agahîdank mîr
| nav                = Şepûr II
| sernav             = Mîrê Mîran yê Îran û Aniranê
| wêne               = Head of king Met 65.126.jpg
| wêne sernav        = Bust of Shapur II
| şûngirî            = Şahê Şahan yê [[Împeratoriya Sasanî]]
| serwerî            = 309 – 379
| yê pêşî            = [[Adur Narseh]]
| yê paşî            = [[Erdeşîr II]]
| roja zayînê        = [[309]]
| roja mirinê        = [[379]] (70 salî)
| dîn                = [[Zerdeştî]]
| xanedan            = Malbata Sasan
| bav                = [[Hûrmiz II]]
| zarok              = [[Şepûr III]]&lt;br/&gt;[[Zurvanduxt]]&lt;br/&gt;Narseh
}}
'''Şepûr II''' (bi [[farsiya navîn]]: 𐭱𐭧𐭯𐭥𐭧𐭥𐭩 Šābuhr; bi [[Zimanê farisî|farisiya nûjen]]: {{ziman|fa|شاپور}}, ''Šāpur''), ku bi navê '''Şepûr II yê Mezin''' jî tê zanîn, dehemîn mîrê ([[şah]]) [[Împeratoriya Sasanî|Sasaniyan]] yê [[Îran]]ê bû. Ew mîrê herî dirêj hukimkirî yê di dîroka Îranê de bû ku wî ji bo tevahiya jiyana xwe ya 70 salî ji sala 309an heta 379an hukim kiriye. Ew kurê Hûrmiz II (serwerî 302–309) bû.

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Shapur II 309-379 CE Sind mint.jpg|Diravê Şepûr II
Wêne:Taq-e Bostan - High-relief Shapur II and Shapur III.jpg|thumb|[[Teqê Bostan]]: Rolyefê bilind ya Şepûrê II û Şepûrê III
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 309]]
[[Kategorî:Kesayetên Şahnameyê]]
[[Kategorî:Mirin 379]]</text>
      <sha1>i9jtei45oifad8x7way58371fe5s5pk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kawad I</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84081</id>
    <revision>
      <id>2063092</id>
      <parentid>1795184</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:33:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1695" sha1="egilk7rmx7weung1q7zcid1ykbz08i6" xml:space="preserve">{{Agahîdank mîr
| nav                = Kawad I
| sernav             = Mîrê Mîran ê Îranê
| wêne               = Plate with king hunting rams (white background).jpg
| wêne sernav        = Sêniyeke mîrekî sasaniyan, bi îhtimalekê Kawad I.
| şûngirî            = [[Şahanşah]]ê [[Împeratoriya Sasanî]]
| serwerî1           = 488–496
| yê pêşî1           = [[Balaş]]
| yê paşî1           = [[Cemesp]]
| serwerî2           = 498/9–531
| yê pêşî2           = [[Cemesp]]
| yê paşî2           = [[Xûsrew I]]
| xanedan            = Malbata Sasan
| roja zayînê        = [[473]]
| roja mirinê        = [[13ê îlonê]] [[531]]
| dîn                = Zerdeştî
| bav                = Peroz I
}}
'''Kawad I''' (bi [[farsiya navîn]]: 𐭪𐭥𐭠𐭲 ''Kawād''; bi [[Zimanê farisî|farsiya nûjen]]: {{ziman|fa|قباد}} ''Qobād''; jdb. [[473]] - [[m.]] [[13ê îlonê]] [[531]]) ji sala 488an heta sala 531an bi navbereke du an jî sê sal re [[Şahanşah]]ê [[Împeratoriya Sasanî|Sasaniyan]] ê [[Îran]]ê û kurê [[Peroz I]] (s. 459-484) bû, ku li dijî apê wî yê [[Balash]] (s. 484–488) ji hêla esilzadeyên ve tac hatiye dan serê wî.

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Image:Coin of Kavad I, possibly minted in Susa.jpg|Diravê zêr yê Kawad I.
Image:Coin of the Sasanian king Kavad I, minted at Ahvaz during his first reign.jpg|Diravê yê Kawad I.
Image:Roman-Persian Frontier in Late Antiquity.svg|Tixûba Bîzans-Îran di dema serweriya Kawad I de.
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 473]]
[[Kategorî:Kesayetên Şahnameyê]]
[[Kategorî:Mirin 531]]
[[Kategorî:Sasanî]]</text>
      <sha1>egilk7rmx7weung1q7zcid1ykbz08i6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zara Larsson</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84428</id>
    <revision>
      <id>2063358</id>
      <parentid>1964201</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T03:17:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2063358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3367" sha1="evl6q3a2e0nu28yae4nsfy3fbjki50z" xml:space="preserve">{{Kêm|tarîx=çiriya paşîn 2025}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
}}
'''Zara Larsson''' ({{IPA-sv|ˈsɑ̂ːra ˈlɑ̌ːʂɔn}}) [[stranbêj]] û [[strannivîs]]eke [[swêd]]î ye ku di sala 1997an de li [[Stokholm|Stockholmê]] hatiye dinyayê.

== Jînenîgarî ==
Zara Larsson li [[Solna]]yê (Stockholm, Swêd) ji dayik bûye.&lt;ref name=&quot;spin.com&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.spin.com/2016/05/hanna-and-andrea-always-on-my-mind-new-song-zara-larsson-stream/ |sernav=Zara Larsson’s Sister Starts a Band, Hanna &amp; Andrea, With Very Good Debut Single |tarîx=2016-05-26 |malper=Spin |tarîxa-gihiştinê=2020-03-26 |tarîxa-arşîvê=2017-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171203013721/https://www.spin.com/2016/05/hanna-and-andrea-always-on-my-mind-new-song-zara-larsson-stream/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Ew li Tallkrogen (Enskede, li başûrê Stockholmê) mezin bû. Dayika wê hemşîre ye û bavê wê efser e. Xwişkeke wê ya piçûk heye, Hanna, ya ku stranbêj e û endama koma [[Lennix]] e.&lt;ref name=&quot;spin.com&quot;/&gt;

Larsson dibistana seretayî li [[Gubbängsskolan]] xwendiye, lê di pola sêyem de veguhestine Dibistana Şahane ya Baleyê li Swêdê û heya 15 saliya xwe de xwendiye. Piştre wê xwendina xwe li dibistana hunerî [[Kulturama]] li Stockolmê kuta kiriye.

Gava ew hê jî ciwan bû dest bi gotina stranan dikir. Ew dibêje ku di destpêkê de artîstên wekî [[Carola Häggkvist]] û [[Whitney Houston]] îlhama wê ya sereke bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://heavy.com/entertainment/2018/07/rina-lipa-dua-lipas-sister/ |sernav=Rina Lipa, Dua Lipa’s Sister: 5 Fast Facts You Need to Know |paşnav=Laviola |pêşnav=Erin |tarîx=2018-07-25 |malper=Heavy.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-03-29 |archive-date=2023-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405213305/https://heavy.com/entertainment/2018/07/rina-lipa-dua-lipas-sister/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Herwiha ew diyar dike ku haya wê ji cîhan, pirsgirêkên civakî û şêwazên zayendî heye.

== Karyer ==
Di 10 saliya xwe de, ew ji bo xelata werzê talenta [[Talang]], guhertoya swêdî ya televîzyona brîtanî a [[Got Talent]], werzişa neteweyî li Swêdê bi dest xist. Çend sal şûnda, di 2012an de, Larsson bi labelê tomarê TEN Music Group re peyman kir û piştre tomara berhevoka pêşandanê, lîstika dirêjkirî Introducing, di kanûna paşîn a 2013an de serbest kir. Yek &quot;Uncover&quot; derket pêşberî nexşeyên muzîkê li Skandînavya: Swêd, Danîmarka û Norwêc. Di sibata 2013an de, ''Uncover'' ji hêla Universal Music Swêdê Platinum ve hat pejirandin. Di tîrmeha 2013an de, sazkirina li welêt Platinum hate pejirandin. Larsson di nîsana 2013an de li Dewletên Yekbûyî bi Epic Records re peymanek sê-sale îmze kir. Di sala 2016an de, ew li merasîmên vekirinê û girtinê ji bo UEFA Euro li Fransayê hat pêşandan.

== Dîskografî ==
* ''[[1 (Zara Larsson album)|1]]'' (2014)
* ''[[So Good (Zara Larsson album)|So Good]]'' (2017)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Zara Larsson}}
* {{Instagram|id=zaralarsson}}
* {{IMDb name|3706357}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1997]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Muzîkvanên femînîst]]
[[Kategorî:Popvanên swêdî]]
[[Kategorî:Swêdî]]
[[Kategorî:Zara Larsson| ]]</text>
      <sha1>evl6q3a2e0nu28yae4nsfy3fbjki50z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063363</id>
      <parentid>2063358</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T04:12:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan</comment>
      <origin>2063363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3377" sha1="m1bhuf3s6gen6kkl6rr5za1xnbttdtp" xml:space="preserve">{{Kêm|tarîx=çiriya paşîn 2025}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
}}
'''Zara Larsson''' ({{IPA-sv|ˈsɑ̂ːra ˈlɑ̌ːʂɔn}}) [[stranbêj]] û [[strannivîs]]eke [[swêd]]î ye ku di sala 1997an de li [[Stokholm|Stockholmê]] hatiye dinyayê.

== Jînenîgarî ==
Zara Larsson li [[Solna]]yê (Stockholm, Swêd) ji dayik bûye.&lt;ref name=&quot;spin.com&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.spin.com/2016/05/hanna-and-andrea-always-on-my-mind-new-song-zara-larsson-stream/ |sernav=Zara Larsson’s Sister Starts a Band, Hanna &amp; Andrea, With Very Good Debut Single |tarîx=2016-05-26 |malper=Spin |tarîxa-gihiştinê=2020-03-26 |tarîxa-arşîvê=2017-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171203013721/https://www.spin.com/2016/05/hanna-and-andrea-always-on-my-mind-new-song-zara-larsson-stream/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Ew li Tallkrogen (Enskede, li başûrê Stockholmê) mezin bû. Dayika wê hemşîre ye û bavê wê efser e. Xwişkeke wê ya piçûk heye, Hanna, ya ku stranbêj e û endama koma [[Lennix]] e.&lt;ref name=&quot;spin.com&quot;/&gt;

Larsson dibistana seretayî li [[Gubbängsskolan]] xwendiye, lê di pola sêyem de veguhestine Dibistana Şahane ya Baleyê li Swêdê û heya 15 saliya xwe de xwendiye. Piştre wê xwendina xwe li dibistana hunerî [[Kulturama]] li Stockolmê kuta kiriye.

Gava ew hê jî ciwan bû dest bi gotina stranan dikir. Ew dibêje ku di destpêkê de artîstên wekî [[Carola Häggkvist]] û [[Whitney Houston]] îlhama wê ya sereke bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://heavy.com/entertainment/2018/07/rina-lipa-dua-lipas-sister/ |sernav=Rina Lipa, Dua Lipa’s Sister: 5 Fast Facts You Need to Know |paşnav=Laviola |pêşnav=Erin |tarîx=2018-07-25 |malper=Heavy.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-03-29 |roja-arşîvê=2023-04-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230405213305/https://heavy.com/entertainment/2018/07/rina-lipa-dua-lipas-sister/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Herwiha ew diyar dike ku haya wê ji cîhan, pirsgirêkên civakî û şêwazên zayendî heye.

== Karyer ==
Di 10 saliya xwe de, ew ji bo xelata werzê talenta [[Talang]], guhertoya swêdî ya televîzyona brîtanî a [[Got Talent]], werzişa neteweyî li Swêdê bi dest xist. Çend sal şûnda, di 2012an de, Larsson bi labelê tomarê TEN Music Group re peyman kir û piştre tomara berhevoka pêşandanê, lîstika dirêjkirî Introducing, di kanûna paşîn a 2013an de serbest kir. Yek &quot;Uncover&quot; derket pêşberî nexşeyên muzîkê li Skandînavya: Swêd, Danîmarka û Norwêc. Di sibata 2013an de, ''Uncover'' ji hêla Universal Music Swêdê Platinum ve hat pejirandin. Di tîrmeha 2013an de, sazkirina li welêt Platinum hate pejirandin. Larsson di nîsana 2013an de li Dewletên Yekbûyî bi Epic Records re peymanek sê-sale îmze kir. Di sala 2016an de, ew li merasîmên vekirinê û girtinê ji bo UEFA Euro li Fransayê hat pêşandan.

== Dîskografî ==
* ''[[1 (Zara Larsson album)|1]]'' (2014)
* ''[[So Good (Zara Larsson album)|So Good]]'' (2017)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Zara Larsson}}
* {{Instagram|id=zaralarsson}}
* {{IMDb name|3706357}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1997]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Muzîkvanên femînîst]]
[[Kategorî:Popvanên swêdî]]
[[Kategorî:Swêdî]]
[[Kategorî:Zara Larsson| ]]</text>
      <sha1>m1bhuf3s6gen6kkl6rr5za1xnbttdtp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Peymana Lozanê</title>
    <ns>1</ns>
    <id>84726</id>
    <revision>
      <id>2063407</id>
      <parentid>1703685</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T05:30:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hatin zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Fransa|Wîkîproje Fransa]], [[WP:Wîkîproje Îtalya|Wîkîproje Îtalya]]</comment>
      <origin>2063407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1717" sha1="g2tpud7ibb3u8odb8wedjza7hj7l2ot" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=C|1=
{{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=}}
{{Wîkîproje Fransa|muhîmî=Navîn}}
{{Wîkîproje Îtalya|muhîmî=Navîn}}

}}
{{Ragihandin|Afaum}} Hevalê Afaum di serî de tu bixêr hatî, hevalê hêja ji kerema xwe re ji ber zanyariyan çavkaniyan jî bide. Ji bo ku Gotara [[Dîroka Kurdistanê]] ji zanyariyên bêçavkanî paqij be, min gelek zanyarî tevlî vir kirin. Tu dikarî çavkaniyên van bidî. Silav û rêz [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 19:49, 31 adar 2020 (UTC)
:{{Ragihandin|Afaum}} Kak Afaum wek ku tu meqaleyekî dinivîsî çavanî bide ji kerema xwe re,spas :-) [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 08:09, 1 nîsan 2020 (UTC)

==  Palais de Rumine bi kurdî  ==

Silav @[[Bikarhêner:Xaneqînî|Xaneqînî]] , @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]],@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:KelêÛxelfetî|KelêÛxelfetî]] Min li ser Googleê ji  bo Palais de Rumine navê '''Qesra Rumine'''  gelek çavkanî dît .Gelo hûn çawa difikirin ? 

https://anfkurdi.com/rojane/li-qesra-rumine-panela-jin-jiyan-azadi-hate-lidarxistin-168959&lt;nowiki/&gt;https://www.rudaw.net/kurmanci/world/220720237&lt;nowiki/&gt;https://kurmanci.ozgurpolitika.com/nuceya-kurdan-lozan-red-kir-165759

https://diyarname.com/news.php?Idx=53255

https://infowelat.com/kurdan-peymana-lozane-protesto-kirin.html

https://rojnameyawelat4.com/bi-deh-hezaran-kurdistani-li-lozane-dimesin/

https://xwebun1.org/biryaren-konferansa-kurd-a-li-lozane-hatin-ragihandin/

[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:47, 1 îlon 2023 (UTC)</text>
      <sha1>g2tpud7ibb3u8odb8wedjza7hj7l2ot</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sorka, Xankê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89914</id>
    <revision>
      <id>2063223</id>
      <parentid>1714410</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:44:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Gundên Sêmêlê]]; Jêbirina {{Bêkategorî}}</comment>
      <origin>2063223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1354" sha1="5neh7dcth9ck8oar9t8hm8dobmy5uim" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank gund
| nav                = 
| navê_din           = 
| navê_fermî         = 
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dewlet             = 
| etîketa_binebeşê   = &lt;!--- Kargêriyiya din ---&gt;
| navê_binebeşê      = &lt;!--- Kargêriyiya din ---&gt;
| etîketa_binebeşê1  = &lt;!--- Kargêriyiya din ---&gt;
| navê_binebeşê1     = &lt;!--- Kargêriyiya din ---&gt;
| parêzgeh           = [[Dihok]]
| şaristan           = 
| bexş               = 
| navçe              = [[Sêmêl]]
| nahiye             = 
| gund               = &lt;!--- Ji bo mezreyan ---&gt;
| gundistan          = 
| hejmara_mezrayan   = 
| demonîm            = 
| nifûs              = 
| sala_nifûsê        = 
| çavkaniyên_nifûsê  = 
| eşîr               = Dina (Dineyî)
| hejmara_mêran      = 
| hejmara_jinan      = 
| berbelaviya_nifûsê_km2 = 
| temamiya_qadê_km2  = 
| bilindahî_m        = 
| koda_postayê       = 
| koda_telefonê      = 
| nexşeya_reptiyeyê  = 
| nexşeya_topografî  = erê &lt;!-- &quot;Nexşeya topografî&quot; dernadikeve --&gt;
| koordînat          = 
}}

'''Sorka''' gundek dikeve nahiyeya [[Xankê]] ya ser bi qeza [[Sêmêl]] ve li parêzgeha [[Dihok]]ê.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Gundên Sêmêlê]]</text>
      <sha1>5neh7dcth9ck8oar9t8hm8dobmy5uim</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dehak</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94103</id>
    <revision>
      <id>2063087</id>
      <parentid>1979806</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:32:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5087" sha1="ky0d6iz0g1eno5r0zzmwd2p09n0jk3k" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}}
[[Wêne:Mir_Musavvir_002_(Zahhak).jpg|thumb|Dehak li gorî [[Mîr Musavvir]]]]
'''Dehaq''' an '''Dehak''' an ku '''Zehak''', li gor [[mîtolojiya kurdî]] û îranî desthilatdarek xwînmij bû û zarok ser jê dikirin û dixwast ku xelqê bike kolê xwe. Zilm li xelqê dikir lê ji aliyê [[Kawayê Hesinkar]] ve hat kuştin. Roja ku Kawa Dehaq (Dehak) kuşt ew roj bû cejna azadîyê û serxwebûnê. Dehaq pirr navên wî hene: Dehak, Dehaq, Dihak, Duhak, Zehak, Zihak, Zuhak, Ejdeha.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}}

Çi qas navên wî hebin jî xuya ye ku ew kesek bû ku ew bi zilm û zordariyê ve tê naskirin.

== Di Kitêba Durrûl Mecalîs da Çîroka Dehak ==
Wiha neqîl û beyan dikin, Dehhak padîşahekî qewî zêde adil û munsif bû. Îblîs eleyhîl le'ne ji edl û însafa wî, zêde merhemeta [wî] qewî dilteng bûyî. Xwast ku ewî ji rê biderîne. Emrê ewaneyekî xwe kir, go, &quot;elbete ez ji te dixwazim ku Dehhakî ji rê biderinî.&quot;

Ewî ewaneyî, xwe xiste sûreta mirofekî ciwan û hate nik Dehhakî û muddeyê du, sê salan qewî xizmeteke qenc ji boy Dehhak kirî. Dehhak zêde ji xwe razî kir. Paşî rojekê izin ji Dehhak xwast, &quot;destûra min, ez dê biçime mala xwe.&quot;
Her çend Dehhak got ku &quot;meçe, li nik min bimîne.&quot; Ewaneyî go ku &quot;hêvî dikim ku bi riza te ez dê biçim.&quot; Dehhakî destûr da û gote ewaneyî ku &quot;te hinde xizmeta min kir, çi dixwazî bideme te.&quot; Ewaneyî go ku &quot;îhtiyaca min bi tiştekî nîne, eger tu dixwazî ez ji te razî bibim, min ji zêde muhîbbeta te heye, herdû ser milêd xwe veke, ez ramûsim û biçme şola xwe.&quot; Dehhakî herdû ser milêd xwe vekir, ewanê Iblîs ramûsa û çûye şola [xwe].

Paşî çend rojekan herdû ser milêd Dehhakî xurîyan û dere vebûn û bûye birîn û ji birînan her yekî serê marekî bi der ve hat. Ewan maran Dehhak bê hizûr kirî, êdî rahetiya Dehhak nemayî. Her çi qeder li etraf û eknafan hekîm û etîbba hebûn, cemî kir, go, &quot;elbete îlacekê li defa vî derdî bikin.&quot; Ewan cumle etîbba û muneccîma îttifaq kirin ku &quot;ev birîna ji nefsa Şeytanî peyda bûye û xebîs e, îlaca wê qewî zehmet e û mezerret digehî îbadullahî. Çara wê ew e ku her rojê [[benî]] ademekî ciwan, çarde salî bête qetil kirin û mejîya wî bidene van maran ku sakin bibin. Weger ne, çare nîne.

Êcarê Dehhak emir kir, wekî qureyê bi nobet her roj neferekî benî ademan, wekî hekîman gotî kur be weya kiç be distandin û qetil dikirin, mejîya wî didane wan maran. Meazellah bi vê uslûbê muddeyekê kêşa û ji zulm û cewra Dehhakî nas peragende bûyî, bi etraf û eknafan belav bûn û di nêv bajêr da heddadek hebû navê Xirdink Ahirgir bû. Ewî mirofî du kur hebûn, nobeta berê kurekî wî estandîn û birîn qetil kirin. Paşî muddeyekê disan dor hate Xirdink Ahirgir ku kurê dinê jê bistînin.

Dilê di Xirdinkî qewî sotî, peştemala xwe kirî beyraq û kirîye gazî, &quot;eman, ji zulma vî zalimîîbadullah li ser Xirdinkî berhev bûn û êriş birîne ser Dehhak, heman di wê demê da Dehhak qetil û Fereydûn kurê mamê wî înan beyet kirin û ji boy xwe kirine padîşah.&lt;ref&gt;{{jêder-kitêb|sernav=Durrû'l Mecalîs, Mela Mûsayê Hekarî|sal=2022|sala orjînal=1857|rûpel=144-145}}&lt;/ref&gt;

== Di Şahnameyê de ==
Li gorî [[Şahname]]yê [[Firdewsî]], Dehak kurê padîşahekî ereban bû bi navê Merdas. [[Ehrimen]] wî xapand û li ser milên wî du mar derketin. Van maran tenê bi mejîyê mirovan têr dibûn. Her roj dû mirov dikuştin ku maran têr bikin.

Piştî 1000 salan [[Fereydun]], bi alîkariya [[Kawayê Hesinkar]], li dijî Dehak rabû. Dehak têk bir û li [[Çiyayê Demavend]] di şikîftekê de zencîre kir. Li gorî efsaneyê, ewê li wir bimîne heta dawiya cîhanê.

=== Taybetmendiyên Dehak ===
* Du marên li ser milên wî - sembola xerabî û zilmê
* Padîşahiya 1000 salî - serdema tarîtiyê
* Xwarina mejîyê mirovan - zilma herî mezin
* Têkbirina ji aliyê Fereydun û Kawa - serketina qenciyê

== Dehak di çanda kurdî de ==
Di çanda kurdî de, çîroka Dehak û Kawa girîngiya mezin heye. Ev çîrok bingeha [[Newroz]]ê ye - cejna serê salê ya kurdan.

=== Girîngiya Newrozê ===
Li gorî efsaneyê, roja ku Kawayê Hesinkar Dehak kuşt bû 21ê Adarê. Ev roj wek roja azadî û serxwebûnê tê pîrozkirin. Kurd li seranserê cîhanê Newrozê bi:
* Agirbêstên mezin
* Govend û stranên neteweyî
* Cil û bergên rengîn (kesk, sor, zer)
* Komkirina bi malbatan pîroz dikin.

=== Sembola berxwedanê ===
Kawa di çanda kurdî de sembola berxwedanê ye li dijî zordariyê. Çakûça wî ya hesinker nîşana xebata ji bo azadiyê ye.

== Binêre ==
* [[Dîroka Kurdistanê]]
* [[Fereydun]]
* [[Kawayê Hesinkar]]
* [[Newroz]]
* [[Şahname]]
* [[Mîtolojiya kurdî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Kesayetên Şahnameyê]]
[[Kategorî:Kesayetiyên Şahnameyê]]
[[Kategorî:Mîtolojiya îranî]]
[[Kategorî:Mîtolojiya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Newroz]]</text>
      <sha1>ky0d6iz0g1eno5r0zzmwd2p09n0jk3k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Modul:String2</title>
    <ns>828</ns>
    <id>95701</id>
    <revision>
      <id>2063354</id>
      <parentid>1117005</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T01:37:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Uzume</username>
        <id>6092</id>
      </contributor>
      <comment>Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/enwiki/Q16914835|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]]</comment>
      <origin>2063354</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="18021" sha1="ph89g30kzy2uwl0t05s6jtpby1w86b8" xml:space="preserve">require ('strict');
local p = {}

p.trim = function(frame)
	return mw.text.trim(frame.args[1] or &quot;&quot;)
end

p.sentence = function (frame)
	-- {{lc:}} is strip-marker safe, string.lower is not.
	frame.args[1] = frame:callParserFunction('lc', frame.args[1])
	return p.ucfirst(frame)
end

p.ucfirst = function (frame)
	local s = frame.args[1];
	if not s or '' == s or s:match ('^%s+$') then								-- when &lt;s&gt; is nil, empty, or only whitespace
		return s;																-- abandon because nothing to do
	end

	s =  mw.text.trim( frame.args[1] or &quot;&quot; )
	local s1 = &quot;&quot;

	local prefix_patterns_t = {													-- sequence of prefix patterns
		'^\127[^\127]*UNIQ%-%-%a+%-%x+%-QINU[^\127]*\127',						-- stripmarker
		'^([%*;:#]+)',															-- various list markup
		'^(\'\'\'*)',															-- bold / italic markup
		'^(%b&lt;&gt;)',																-- html-like tags because some templates render these
		'^(&amp;%a+;)',																-- html character entities because some templates render these
		'^(&amp;#%d+;)',															-- html numeric (decimal) entities because some templates render these
		'^(&amp;#x%x+;)',															-- html numeric (hexadecimal) entities because some templates render these
		'^(%s+)',																-- any whitespace characters
		'^([%(%)%-%+%?%.%%!~!@%$%^&amp;_={}/`,‘’„“”ʻ|\&quot;\'\\]+)',					-- miscellaneous punctuation
		}
	
	local prefixes_t = {};														-- list, bold/italic, and html-like markup, &amp; whitespace saved here

	local function prefix_strip (s)												-- local function to strip prefixes from &lt;s&gt;
		for _, pattern in ipairs (prefix_patterns_t) do							-- spin through &lt;prefix_patterns_t&gt; 
			if s:match (pattern) then											-- when there is a match
				local prefix = s:match (pattern);								-- get a copy of the matched prefix
				table.insert (prefixes_t, prefix);								-- save it
				s = s:sub (prefix:len() + 1);									-- remove the prefix from &lt;s&gt;
				return s, true;													-- return &lt;s&gt; without prefix and flag; force restart at top of sequence because misc punct removal can break stripmarker
			end
		end
		return s;																-- no prefix found; return &lt;s&gt; with nil flag
	end

	local prefix_removed;														-- flag; boolean true as long as prefix_strip() finds and removes a prefix
	
	repeat																		-- one by one remove list, bold/italic, html-like markup, whitespace, etc from start of &lt;s&gt;
		s, prefix_removed = prefix_strip (s);
	until (not prefix_removed);													-- until &lt;prefix_removed&gt; is nil

	s1 = table.concat (prefixes_t);												-- recreate the prefix string for later reattachment

	local first_text = mw.ustring.match (s, '^%[%[[^%]]+%]%]');					-- extract wikilink at start of string if present; TODO: this can be string.match()?

	local upcased;
	if first_text then
		if first_text:match ('^%[%[[^|]+|[^%]]+%]%]') then						-- if &lt;first_text&gt; is a piped link
			upcased = mw.ustring.match (s, '^%[%[[^|]+|%W*(%w)');				-- get first letter character
			upcased = mw.ustring.upper (upcased);								-- upcase first letter character
			s = mw.ustring.gsub (s, '^(%[%[[^|]+|%W*)%w', '%1' .. upcased);		-- replace
		else																	-- here when &lt;first_text&gt; is a wikilink but not a piped link
			upcased = mw.ustring.match (s, '^%[%[%W*%w');						-- get '[[' and first letter
			upcased = mw.ustring.upper (upcased);								-- upcase first letter character
			s = mw.ustring.gsub (s, '^%[%[%W*%w', upcased);						-- replace; no capture needed here
		end

	elseif s:match ('^%[%S+%s+[^%]]+%]') then									-- if &lt;s&gt; is a ext link of some sort; must have label text
		upcased = mw.ustring.match (s, '^%[%S+%s+%W*(%w)');						-- get first letter character
		upcased = mw.ustring.upper (upcased);									-- upcase first letter character
		s = mw.ustring.gsub (s, '^(%[%S+%s+%W*)%w', '%1' .. upcased);			-- replace
	
	elseif s:match ('^%[%S+%s*%]') then											-- if &lt;s&gt; is a ext link without label text; nothing to do
		return s1 .. s;															-- reattach prefix string (if present) and done

	else																		-- &lt;s&gt; is not a wikilink or ext link; assume plain text
		upcased = mw.ustring.match (s, '^%W*%w');								-- get the first letter character
		upcased = mw.ustring.upper (upcased);									-- upcase first letter character
		s = mw.ustring.gsub (s, '^%W*%w', upcased);								-- replace; no capture needed here
	end

	return s1 .. s;																-- reattach prefix string (if present) and done
end


p.title = function (frame)
	-- http://grammar.yourdictionary.com/capitalization/rules-for-capitalization-in-titles.html
	-- recommended by The U.S. Government Printing Office Style Manual:
	-- &quot;Capitalize all words in titles of publications and documents,
	-- except a, an, the, at, by, for, in, of, on, to, up, and, as, but, or, and nor.&quot;
	local alwayslower = {['a'] = 1, ['an'] = 1, ['the'] = 1,
		['and'] = 1, ['but'] = 1, ['or'] = 1, ['for'] = 1,
		['nor'] = 1, ['on'] = 1, ['in'] = 1, ['at'] = 1, ['to'] = 1,
		['from'] = 1, ['by'] = 1, ['of'] = 1, ['up'] = 1 }
	local res = ''
	local s =  mw.text.trim( frame.args[1] or &quot;&quot; )
	local words = mw.text.split( s, &quot; &quot;)
	for i, s in ipairs(words) do
		-- {{lc:}} is strip-marker safe, string.lower is not.
		s = frame:callParserFunction('lc', s)
		if i == 1 or alwayslower[s] ~= 1 then
			s = mw.getContentLanguage():ucfirst(s)
		end
		words[i] = s
	end
	return table.concat(words, &quot; &quot;)
end

-- findlast finds the last item in a list
-- the first unnamed parameter is the list
-- the second, optional unnamed parameter is the list separator (default = comma space)
-- returns the whole list if separator not found
p.findlast = function(frame)
	local s =  mw.text.trim( frame.args[1] or &quot;&quot; )
	local sep = frame.args[2] or &quot;&quot;
	if sep == &quot;&quot; then sep = &quot;, &quot; end
	local pattern = &quot;.*&quot; .. sep .. &quot;(.*)&quot;
	local a, b, last = s:find(pattern)
	if a then
		return last
	else
		return s
	end
end

-- stripZeros finds the first number and strips leading zeros (apart from units)
-- e.g &quot;0940&quot; -&gt; &quot;940&quot;; &quot;Year: 0023&quot; -&gt; &quot;Year: 23&quot;; &quot;00.12&quot; -&gt; &quot;0.12&quot;
p.stripZeros = function(frame)
	local s = mw.text.trim(frame.args[1] or &quot;&quot;)
	local n = tonumber( string.match( s, &quot;%d+&quot; ) ) or &quot;&quot;
	s = string.gsub( s, &quot;%d+&quot;, n, 1 )
	return s
end

-- nowiki ensures that a string of text is treated by the MediaWiki software as just a string
-- it takes an unnamed parameter and trims whitespace, then removes any wikicode
p.nowiki = function(frame)
	local str = mw.text.trim(frame.args[1] or &quot;&quot;)
	return mw.text.nowiki(str)
end

-- split splits text at boundaries specified by separator
-- and returns the chunk for the index idx (starting at 1)
-- #invoke:String2 |split |text |separator |index |true/false
-- #invoke:String2 |split |txt=text |sep=separator |idx=index |plain=true/false
-- if plain is false/no/0 then separator is treated as a Lua pattern - defaults to plain=true
p.split = function(frame)
	local args = frame.args
	if not(args[1] or args.txt) then args = frame:getParent().args end
	local txt = args[1] or args.txt or &quot;&quot;
	if txt == &quot;&quot; then return nil end
	local sep = (args[2] or args.sep or &quot;&quot;):gsub('&quot;', '')
	local idx = tonumber(args[3] or args.idx) or 1
	local plain = (args[4] or args.plain or &quot;true&quot;):sub(1,1)
	plain = (plain ~= &quot;f&quot; and plain ~= &quot;n&quot; and plain ~= &quot;0&quot;)
	local splittbl = mw.text.split( txt, sep, plain )
	if idx &lt; 0 then idx = #splittbl + idx + 1 end
	return splittbl[idx]
end

-- val2percent scans through a string, passed as either the first unnamed parameter or |txt=
-- it converts each number it finds into a percentage and returns the resultant string.
p.val2percent = function(frame)
	local args = frame.args
	if not(args[1] or args.txt) then args = frame:getParent().args end
	local txt = mw.text.trim(args[1] or args.txt or &quot;&quot;)
	if txt == &quot;&quot; then return nil end
	local function v2p (x)
		x = (tonumber(x) or 0) * 100
		if x == math.floor(x) then x = math.floor(x) end
		return x .. &quot;%&quot;
	end
	txt = txt:gsub(&quot;%d[%d%.]*&quot;, v2p) -- store just the string
	return txt
end

-- one2a scans through a string, passed as either the first unnamed parameter or |txt=
-- it converts each occurrence of 'one ' into either 'a ' or 'an ' and returns the resultant string.
p.one2a = function(frame)
	local args = frame.args
	if not(args[1] or args.txt) then args = frame:getParent().args end
	local txt = mw.text.trim(args[1] or args.txt or &quot;&quot;)
	if txt == &quot;&quot; then return nil end
	txt = txt:gsub(&quot; one &quot;, &quot; a &quot;):gsub(&quot;^one&quot;, &quot;a&quot;):gsub(&quot;One &quot;, &quot;A &quot;):gsub(&quot;a ([aeiou])&quot;, &quot;an %1&quot;):gsub(&quot;A ([aeiou])&quot;, &quot;An %1&quot;)
	return txt
end

-- findpagetext returns the position of a piece of text in a page
-- First positional parameter or |text is the search text
-- Optional parameter |title is the page title, defaults to current page
-- Optional parameter |plain is either true for plain search (default) or false for Lua pattern search
-- Optional parameter |nomatch is the return value when no match is found; default is nil
p._findpagetext = function(args)
	-- process parameters
	local nomatch = args.nomatch or &quot;&quot;
	if nomatch == &quot;&quot; then nomatch = nil end
	--
	local text = mw.text.trim(args[1] or args.text or &quot;&quot;)
	if text == &quot;&quot; then return nil end
	--
	local title = args.title or &quot;&quot;
	local titleobj
	if title == &quot;&quot; then
		titleobj = mw.title.getCurrentTitle()
	else
		titleobj = mw.title.new(title)
	end
	--
	local plain = args.plain or &quot;&quot;
	if plain:sub(1, 1) == &quot;f&quot; then plain = false else plain = true end
	-- get the page content and look for 'text' - return position or nomatch
	local content = titleobj and titleobj:getContent()
	return content and mw.ustring.find(content, text, 1, plain) or nomatch
end
p.findpagetext = function(frame)
	local args = frame.args
	local pargs = frame:getParent().args
	for k, v in pairs(pargs) do
		args[k] = v
	end
	if not (args[1] or args.text) then return nil end
	-- just the first value
	return (p._findpagetext(args))
end

-- returns the decoded url. Inverse of parser function {{urlencode:val|TYPE}}
-- Type is:
-- QUERY decodes + to space (default)
-- PATH does no extra decoding
-- WIKI decodes _ to space
p._urldecode = function(url, type)
	url = url or &quot;&quot;
	type = (type == &quot;PATH&quot; or type == &quot;WIKI&quot;) and type
	return mw.uri.decode( url, type )
end
-- {{#invoke:String2|urldecode|url=url|type=type}}
p.urldecode = function(frame)
	return mw.uri.decode( frame.args.url, frame.args.type )
end

-- what follows was merged from [[Module:StringFunc]]

-- Argument list helper function, as per [[Module:String]]
function p._getParameters( frame_args, arg_list )
    local new_args = {};
    local index = 1;
    local value;
    
    for i,arg in ipairs( arg_list ) do
        value = frame_args[arg]
        if value == nil then
            value = frame_args[index];
            index = index + 1;
        end
        new_args[arg] = value;
    end
    
    return new_args;
end        

-- Escape Pattern helper function so that all characters are treated as plain text, as per [[Module:String]]
function p._escapePattern( pattern_str )
	return mw.ustring.gsub( pattern_str, &quot;([%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]])&quot;, &quot;%%%1&quot; )
end

-- Helper Function to interpret boolean strings, as per [[Module:String]]
function p._getBoolean( boolean_str )
    local boolean_value;
    
    if type( boolean_str ) == 'string' then
        boolean_str = boolean_str:lower();
        if boolean_str == 'false' or boolean_str == 'no' or boolean_str == '0' 
                or boolean_str == '' then
            boolean_value = false;
        else
            boolean_value = true;
        end    
    elseif type( boolean_str ) == 'boolean' then
        boolean_value = boolean_str;
    else
        error( 'No boolean value found' );
    end    
    return boolean_value
end

--[[
Strip

This function Strips characters from string

Usage:
{{#invoke:String2|strip|source_string|characters_to_strip|plain_flag}}

Parameters
	source: The string to strip
	chars:  The pattern or list of characters to strip from string, replaced with ''
	plain:  A flag indicating that the chars should be understood as plain text. defaults to true.

Leading and trailing whitespace is also automatically stripped from the string.
]]
function p.strip( frame )
	local new_args = p._getParameters( frame.args,  {'source', 'chars', 'plain'} )
	local source_str = new_args['source'] or ''
	local chars = new_args['chars'] or '' or 'characters'
	source_str = mw.text.trim(source_str)
	if source_str == '' or chars == '' then
		return source_str
	end
	local l_plain = p._getBoolean( new_args['plain'] or true )
	if l_plain then
		chars = p._escapePattern( chars )
	end
	local result
	result = mw.ustring.gsub(source_str, &quot;[&quot;..chars..&quot;]&quot;, '')
	return result
end

--[[
Match any
Returns the index of the first given pattern to match the input. Patterns must be consecutively numbered.
Returns the empty string if nothing matches for use in {{#if:}}

Usage:
	{{#invoke:String2|matchAll|source=123 abc|456|abc}} returns '2'.

Parameters:
	source: the string to search
	plain:  A flag indicating that the patterns should be understood as plain text. defaults to true.
	1, 2, 3, ...: the patterns to search for
]]
function p.matchAny(frame)
	local source_str = frame.args['source'] or error('The source parameter is mandatory.')
	local l_plain = p._getBoolean( frame.args['plain'] or true )
	for i = 1, math.huge do
		local pattern = frame.args[i]
		if not pattern then return '' end
		if mw.ustring.find(source_str, pattern, 1, l_plain) then
			return tostring(i)
		end
	end
end

--[[--------------------------&lt; H Y P H E N _ T O _ D A S H &gt;--------------------------------------------------

Converts a hyphen to a dash under certain conditions.  The hyphen must separate
like items; unlike items are returned unmodified.  These forms are modified:
	letter - letter (A - B)
	digit - digit (4-5)
	digit separator digit - digit separator digit (4.1-4.5 or 4-1-4-5)
	letterdigit - letterdigit (A1-A5) (an optional separator between letter and
		digit is supported – a.1-a.5 or a-1-a-5)
	digitletter - digitletter (5a - 5d) (an optional separator between letter and
		digit is supported – 5.a-5.d or 5-a-5-d)

any other forms are returned unmodified.

str may be a comma- or semicolon-separated list

]]
function p.hyphen_to_dash( str, spacing )
	if (str == nil or str == '') then
		return str
	end

	local accept

	str = mw.text.decode(str, true )											-- replace html entities with their characters; semicolon mucks up the text.split

	local out = {}
	local list = mw.text.split (str, '%s*[,;]%s*')								-- split str at comma or semicolon separators if there are any

	for _, item in ipairs (list) do												-- for each item in the list
		item = mw.text.trim(item)												-- trim whitespace
		item, accept = item:gsub ('^%(%((.+)%)%)$', '%1')
		if accept == 0 and mw.ustring.match (item, '^%w*[%.%-]?%w+%s*[%-–—]%s*%w*[%.%-]?%w+$') then	-- if a hyphenated range or has endash or emdash separators
			if item:match ('^%a+[%.%-]?%d+%s*%-%s*%a+[%.%-]?%d+$') or			-- letterdigit hyphen letterdigit (optional separator between letter and digit)
				item:match ('^%d+[%.%-]?%a+%s*%-%s*%d+[%.%-]?%a+$') or			-- digitletter hyphen digitletter (optional separator between digit and letter)
				item:match ('^%d+[%.%-]%d+%s*%-%s*%d+[%.%-]%d+$') or			-- digit separator digit hyphen digit separator digit
				item:match ('^%d+%s*%-%s*%d+$') or								-- digit hyphen digit
				item:match ('^%a+%s*%-%s*%a+$') then							-- letter hyphen letter
					item = item:gsub ('(%w*[%.%-]?%w+)%s*%-%s*(%w*[%.%-]?%w+)', '%1–%2')	-- replace hyphen, remove extraneous space characters
			else
				item = mw.ustring.gsub (item, '%s*[–—]%s*', '–')				-- for endash or emdash separated ranges, replace em with en, remove extraneous whitespace
			end
		end
		table.insert (out, item)												-- add the (possibly modified) item to the output table
	end

	local temp_str = table.concat (out, ',' .. spacing)							-- concatenate the output table into a comma separated string
	temp_str, accept = temp_str:gsub ('^%(%((.+)%)%)$', '%1')					-- remove accept-this-as-written markup when it wraps all of concatenated out
	if accept ~= 0 then
		temp_str = str:gsub ('^%(%((.+)%)%)$', '%1')							-- when global markup removed, return original str; do it this way to suppress boolean second return value
	end
	return temp_str
end

function p.hyphen2dash( frame )
	local str = frame.args[1] or ''
	local spacing = frame.args[2] or ' ' -- space is part of the standard separator for normal spacing (but in conjunction with templates r/rp/ran we may need a narrower spacing

	return p.hyphen_to_dash(str, spacing)
end

-- Similar to [[Module:String#endswith]]
function p.startswith(frame)
	return (frame.args[1]:sub(1, frame.args[2]:len()) == frame.args[2]) and 'yes' or ''
end

-- Implements [[Template:Isnumeric]]
function p.isnumeric(frame)
	local s = frame.args[1] or frame:getParent().args[1]
	local boolean = (frame.args.boolean or frame:getParent().args.boolean) == 'true'
	if type(s) == 'string' and mw.getContentLanguage():parseFormattedNumber( s ) then
		return boolean and 1 or s
	end
	return boolean and 0 or ''
end

-- Checks if a value in a group of numbers is not an interger.
-- Allows usage of an |empty= parameter to allow empty values to be skipped.
function p.isInteger(frame)
	local values = frame.args or frame:getParent().args
	local allow_empty = frame.args.empty or frame:getParent().args.empty

	for _, value in ipairs(values) do
		-- Trim spaces
		value = value and value:gsub(&quot;^%s*(.-)%s*$&quot;, &quot;%1&quot;)
		if value == &quot;&quot; or value == nil then
			if not allow_empty then
				return false  -- Empty values are not allowed
			end
		else
			value = tonumber(value)
			if not (type(value) == &quot;number&quot; and value == math.floor(value)) then
				return false
			end
		end
	end

	return true
end

-- Returns an error found in a string.
function p.getError(frame)
	local text = frame.args[1] or frame:getParent().args[1]
	local error_message = text:match('(&lt;strong class=&quot;error&quot;&gt;.-&lt;/strong&gt;)')
	return error_message or nil
end

return p</text>
      <sha1>ph89g30kzy2uwl0t05s6jtpby1w86b8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/templateScript.js</title>
    <ns>2</ns>
    <id>101925</id>
    <revision>
      <id>2063198</id>
      <parentid>2060432</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T14:59:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2063198</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="18074" sha1="6r0u7vixii1wn0itag6hh0z2clb2la7" xml:space="preserve">/**
 * TemplateScript adds configurable templates and scripts to the sidebar, and adds an example regex editor.
 * @see https://meta.wikimedia.org/wiki/TemplateScript
 * @update-token [[File:Pathoschild/templatescript.js]]
 */
// &lt;nowiki&gt;

var katreberaKO = mw.config.get('wgTitle');
	katreberaKO = katreberaKO.replace(/Gotarên bi rêbera (.+)$/g, '$1');

var title = mw.config.get('wgTitle');

var sablonfull = mw.config.get('wgPageName');
var koda_ziman;

if (sablonfull.includes(&quot;Soranî&quot;)) {
    koda_ziman = &quot;ckb&quot;;
} else if (sablonfull.includes(&quot;Zazakî&quot;)) {
    koda_ziman = &quot;zza&quot;;
}

var niviskaren_ji= title.replace(/Nivîskarên ji (.+)/g, '$1');


var sablonbelgeremoved = sablonfull.replace(/(.+)\/belge/g, '$1');
var sablonbelgeremoved = sablonbelgeremoved.replace(/_/g, ' ');
var kat = title.replace(/(.+)ên .+/g, '$1');
var kategori = title.replace(/Şitilên (.+)/g, '$1');
var netewe = title.replace(/(.+)ên (.+)/g, '$2');
var netewe2 = title.replace(/(.+) li gorî pîşeyan/g, '$1');
var pise = title.replace(/(.+) li gorî neteweyan/g, '$1');
var dugel = &quot;&quot;;
if (netewe == &quot;brîtanî&quot;) {
	dugel == &quot;Keyaniya Yekbûyî&quot;;
}else if (netewe == &quot;amerîkî&quot;){
	dugel == &quot;DYA&quot;;
}else{
	wd=title;
}
var gotar = title.replace(/(.+)\, (.+)/g, '$1');

var gund = title.replace(/(.*?), .+/g, '$1');
var navce = title.replace(/(.*?) \(navçe\)/g, '$1');
var amt = title.replace(/(.*?) \(Verbandsgemeinde\)/g, '$1');
//var wd = title.replace(/(.*?), Almanya/g, '$1, Germany');
//var wd = title.replace(/(.*?), Rheinland-Pfalz/g, '$1, Rhineland-Palatinate');
var wd;
if (/Almanya$/.test(title) == true){
	wd = title.replace(/(.*?), Almanya/g, '$1, Germany');
}else if (/Rheinland-Pfalz$/.test(title) == true){
	wd = title.replace(/(.*?), Rheinland-Pfalz/g, '$1, Rhineland-Palatinate');
}


/*
var katjdb;
if (/Jidayikbûn (\d+)î/.test(title) == true){
	catjdb = title.replace(/Jidayikbûn (\d+)î/g, '$1');
	caten = 's births';
}else if (/Mirin (\d+)î/.test(title) == true){
	catjdb = title.replace(/Mirin (\d+)î/g, '$1');
	caten = 's deaths';
}else if (/Mirin (\d+)$/.test(title) == true){
	catjdb = title.replace(/Mirin (\d+)$/g, '$1');
	caten = ' deaths';
}else if (/Bidawîbûnên (\d+)an$/.test(title) == true){
	catjdb = title.replace(/Bidawîbûnên (\d+)an$/g, '$1');
	caten = ' endings';
}else if (/Bidawîbûnên (\d+)î$/.test(title) == true){
	catjdb = title.replace(/Bidawîbûnên (\d+)î$/g, '$1');
	caten = 's endings';	
}else if (/^(\d+)î$/.test(title) == true){
	catjdb = title.replace(/^(\d+)î$/g, '$1');
	caten = 's';
}else if (/^(\d+)$/.test(title) == true){
	catjdb = title.replace(/^(\d+)$/g, '$1');
	caten = '';	
}else if (/^Fîlmên (\d+)an$/.test(title) == true){
	catjdb = title.replace(/^Fîlmên (\d+)an$/g, '$1');
	caten = ' films';	
}else if (/^Berhemên (\d+)an$/.test(title) == true){
	catjdb = title.replace(/^Berhemên (\d+)an$/g, '$1');
	caten = ' works';	
}else if (/^Berhemên (\d+)î$/.test(title) == true){
	catjdb = title.replace(/^Berhemên (\d+)î$/g, '$1');
	caten = 's works';		
}else{
	catjdb=title;
}
*/
$.ajax('//tools-static.wmflabs.org/meta/scripts/pathoschild.templatescript.js', { dataType:'script', cache:true }).then(function() {

pathoschild.TemplateScript.add({
    name: 'Convert to dîrok',
    script: function(editor) {
        // This regex finds the {{dts|...}} pattern
        // It captures the date string inside the template
        editor.replace(/\{\{dts\|([^}]+)\}\}/g, function(match, dateString) {
            const date = new Date(dateString);
            
            // Check if the date is valid
            if (isNaN(date)) return match; 

            const day = date.getDate();
            const month = date.getMonth() + 1;
            const year = date.getFullYear();

            return `{{dîrok|${day}|${month}|${year}}}`;
        });

        // Optional: Update edit summary
        editor.appendEditSummary('Converted dts to dîrok format');
    }
});
pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'Sererastbike',
	//forNamespaces: '0',
	accessKey: '',
	script: function(editor) {
		editor
			//.replace(//g, '')
			.replace(/“/g, '&quot;')
			.replace(/„/g, '&quot;')
			.replace(/(V|v)îrûs/g, '$1îrus')
			.replace(/(\]\])?(’|\')(ê|an)/g, '$1$3')
			.replace(/\([ ]*?z\./g, '\(jdb.')
			.replace(/&lt;ref name=&quot;(.*?)&quot;&gt;([^&gt;]+)&lt;\/ref&gt;(,|\.)/g, '$3&lt;ref name=&quot;$1&quot;&gt;$2&lt;\/ref&gt;')
			.replace(/&lt;ref name=&quot;(.*?)&quot;\/&gt;(,|\.)/g, '$2&lt;ref name=&quot;$1&quot;/&gt;')
			.replace(/ref&gt; &lt;ref/g, 'ref&gt;&lt;ref')
			.replace(/[ ]*,/g, ',')
			.replace(/(,|\.) &lt;ref&gt;/g, '$1&lt;ref&gt;')
			.replace(/&lt;ref&gt;([^&gt;]+)&lt;\/ref&gt;(,|\.)/g, '$2&lt;ref&gt;$1&lt;\/ref&gt;')
			.replace(/îy/g, 'iy')
			.replace(/([\d]+)(\’|\')(ê|yê)?(a|an)?/g, '$1$3$4') //hejmar
			.replace(/([\d]+)(\’|\')(emîn|em)/g, '$1$3') //hejmar
			.replace(/([\d]+)\’(ê|yê)?(a|an)?/g, '$1$2$3') //hejmar
			.replace(/([\d]+)\’(emîn|em)/g, '$1$3') //hejmar
			.replace(/([\d]{4})-(a|an)/g, '$1$2') //hejmar
			.replace(/([\d]{4})-(ê|yê)/g, '$1$2') //hejmar
//			.replace(/\b\[?\[?s?S?tenbol(ê|a)?\]?\]?\b/g, 'Stembol$1')//Stenbol
			.replace(/\([ ]*/g, '\(')
			.replace(/[ ]*\)/g, '\)')
			.replace(/\(\[\[[Zz]imanê çînî\|çînî\]\]:?[ ]*?([^\)]+)\)/g, '({{bi-zh|$1}})')
			.replace(/=[ ]?Ol[ ]?=/g, '= Dîn =')
			.replace(/ olên /g, ' dînên ')
			.replace(/(f|F)îz(i|î)?k/g, '$1izîk')
			.replace(/\]\]\'(y)?(ê|a)(n)?/g, ']]$1$2$3')
			.replace(/[ ]BZ [ ]/g, ' b.z. ')

			//meh
			.replace(/\b(R|r)(ê|e)bendanê\b/g, 'kanûna paşîn') //rêbendan
			.replace(/\b(R|r)(ê|e)bendan\b/g, 'kanûna paşîn') //rêbendan
			.replace(/\b(R|r)(ê|e)bendana\b/g, 'kanûna paşîn a') //rêbendan
			.replace(/\b(R|r)eşem(i|î)(y)?(ê)?\b/g, 'sibat$4') //reşemî
			.replace(/\b(A|a)vrêl(ê)?\b/g, 'nîsan$2') //avrêl
			.replace(/\b(P|p)(û|u)şp(e|ê)r(ê)?\b/g, 'hezîran$4') //pûşper
			.replace(/\b(G|g)elawêj(ê)?\b/g, 'tebax$2') //gelawêj
			.replace(/(R|r)ezber(ê)?/g, 'îlon$2') //rezber
			.replace(/(K|k)ewçêra/g, 'çiriya pêşîn a') //kewçêr
			.replace(/(K|k)ewçêr(ê?)/g, 'çiriya pêşîn') //kewçêr
			.replace(/(S|s)ermawez(ê)?/g, 'çiriya paşîn') //sermawez
			.replace(/(S|s)ermaweza/g, 'çiriya paşîn a') //sermawez
			.replace(/(M|m)ijdar(ê)?/g, 'çiriya paşîn') //mijdar
			.replace(/\b(B|b)erf(e|a)nbar(ê)?\b/g, 'kanûna pêşîn') //berfanbar
			.replace(/\b(B|b)erf(e|a)nbara\b/g, 'kanûna pêşîn a') //berfanbar
			.replace(/\b(c|C)otmehê?\b/g, 'çiriya pêşîn') //cotmeh
			.replace(/\b(c|C)otmeha\b/g, 'çiriya pêşîn a') //cotmeh
			.replace(/(ç|Ç)ileya/g, 'kanûna paşîn a')//çile
			.replace(/(ç|Ç)ileyê/g, 'kanûna paşîn')//çile
			.replace(/(ç|Ç)ile/g, 'kanûna paşîn')//çile
			.replace(/(ç|Ç)irî/g, 'çiriya pêşîn')//çile

			.replace(/\bÎlon(ê|a)?\b/g, 'îlon$1') //Îlon
			.replace(/\bnîsan(ê|a)?\b/g, 'nîsan$1') //Nîsan
			.replace(/\bSibat(ê|a)?\b/g, 'sibat$1') //Sibat
			.replace(/\bAdar(ê|a)?\b/g, 'adar$1') //Adar
			.replace(/\bGulan(ê|a)?\b/g, 'gulan$1') //Gulan
			.replace(/\bHezîran(ê|a)?\b/g, 'hezîran$1') //Hezîran
			.replace(/\bT(i|î)rmeh(ê|a)?\b/g, 'tîrmeh$2') //tîrmeh
			.replace(/\bTebax(ê|a)?\b/g, 'tebax$1') //tebax			
			.replace(/\[?\[?([\d]+)[']?(ê|î)?[ ]*?([Ss]ibat|[aA]dar|[Nn]îsan|[Gg]ulan|[Hh]ezîran|[Tt]îrmeh|[Tt]ebax|[Îî]lon)ê?a?\]?\]? (\[\[)?([\d]+)(\]\])?(an|a|ê|î)?/g, '{{d|$1|$3|$5}}') //tebax			
			.replace(/\[?\[?([\d]+)(ê|î)?[ ]*?[ ]*?(kanûna|çiriya)[ ](pêşîn|paşîn)ê?\]?\]?[ ]\[?\[?([\d]+)\]?\]?y?(ê|î|an)?/g, '{{d|$1|$3 $4|$5}}') //tebax			


			.appendEditSummary('[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: sererastkirin')
			.clickDiff();
	}
});
pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'wêne',
	//forNamespaces: '0',
	script: function(editor) {
		editor
			.replace(/\}\}\[\[Wêne:([^\|]+)([^\]]+)\]\]/g, '|wêne=$1\n|sernavê_wêne=$2}}')

			.appendEditSummary('')
			.clickDiff();
	}
});
pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'Bike listclass',
	//forNamespaces: '0',
	accessKey: 'a',
	script: function(editor) {
		editor
			.replace(/\s*·\s*/g, '\n*')

			.appendEditSummary('Bike listclass hlist')
			.clickDiff();
	}
});
pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'roj u meh',
	//forNamespaces: '0',
	script: function(editor) {
		editor
			.replace(/roj û meh/g, 'rm')
			.replace(/\|lînk=1/g, '')

			.appendEditSummary('')
			.clickDiff();
	}
});
pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'pisule',
	//forNamespaces: '0',
	script: function(editor) {
		editor
			.replace(/\{\{[Gg]eographic [Ll]ocation/g, '{{Pisûle')
			.replace(/\|[ ]*?Centre[ ]*?=/g, '| Navend         =')
			.replace(/\|[ ]*?North[ ]*?=/g, '| Bakur         =')
			.replace(/\|[ ]*?Northeast[ ]*?=/g, '| Bakur rojhilat         =')
			.replace(/\|[ ]*?East[ ]*?=/g, '| Rojhilat         =')
			.replace(/\|[ ]*?Southeast[ ]*?=/g, '| Başûr rojhilat         =')
			.replace(/\|[ ]*?South[ ]*?=/g, '| Başûr         =')
			.replace(/\|[ ]*?Southwest[ ]*?=/g, '| Başûr rojava         =')
			.replace(/\|[ ]*?West[ ]*?=/g, '| Rojava         =')
			.replace(/\|[ ]*?Northwest[ ]*?=/g, '| Bakur rojava         =')
			.replace(/\|[ ]*?Centre[ ]*?=/g, '| Navend         =')

			.appendEditSummary('')
			.clickDiff();
	}
});
pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'bajar û gund',
	//forNamespaces: '10',
	script: function(editor) {
		editor
			.replace(/\|en\|/g, '|en|lt=')
			.replace(/Dabeşkirina îdarî ya Îranê/g, 'Dabeşkirina îdarî ya Îranê|Navçe')
			.replace(/\[\[([^,\n]+), ([^\]\n]+)\]\]/g, '[[$1, $2|$1]]')
			.replace(/\{\{girêdan\|Category:Iran county templates\|en\|lt=Category:Iran county templates\}\}/g, '[[Kategorî:Şablonên gundên Îranê|]]')
			.replace(/=\s*Cities/g, '= Bajar')
			.replace(/\{\{girêdan\|Rural Districts of Iran\|en\|lt=Rural Districts of Iran\}\}\s*&lt;br&gt;\s*and villages/g, 'Gundistan&lt;br&gt;û gund')

			.appendEditSummary('')
			.clickDiff();
	}
});
pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'virgulniqte',
	//forNamespaces: '0',
	script: function(editor) {
		editor
			.replace(/(\d+),(\d+)/g, '$1virgul$2')
			.replace(/(\d+)\.(\d+)/g, '$1niqte$2')
			.replace(/(\d+)virgul(\d+)/g, '$1.$2')
			.replace(/(\d+)niqte(\d+)/g, '$1,$2')

			.appendEditSummary('')
			.clickDiff();
	}
});
pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'Gbingehîn',
	forNamespaces: '4',
	script: function(editor) {
		editor

			.replace(/''\{\{lgb\|([^\}]+)\}\}''/g, '{{lgb|$1|îtalîk=erê}}')

			.appendEditSummary('')
			.clickDiff();
	}
});
pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'QID ji query derxe',
	forNamespaces: '',
	script: function(editor) {
		editor

			.replace(/Q(\d+)/g, '\t[[:d:Q$1|Q$1]]')

			.appendEditSummary('')
			.clickDiff();
	}
});
	pathoschild.TemplateScript.add([
		// add your own templates or scripts here 
		{ 
			name: 'Nivîskarên ji Qezayê', 
			template: '{{standard-kat}}\n\n[[Kategorî:Kesên ji ' + niviskaren_ji +']]\n[[Kategorî:Nivîskarên ji wîlayet|'+niviskaren_ji+']]',
			position: 'after',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: Kategoriya nû',
			forNamespaces: '14' 
			
		},
		{ 
			name: 'Nivîskarên ji Wîlayetê', 
			template: '{{standard-kat}}\n\n[[Kategorî:Kesên ji ' + niviskaren_ji +']]\n[[Kategorî:Nivîskar li gorî cihan|'+niviskaren_ji+']]',
			position: 'after',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: Kategoriya nû',
			forNamespaces: '14' 
			
		},
		{ 
			name: 'Rêza kategoriyê', 
			template: '\n{{Rêza kategoriyê}}',
			position: 'after',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +{{[[Şablon:Rêza kategoriyê|Rêza kategoriyê]]}}',
			forNamespaces: '0' 
			
		},
		{ 
			name: 'Giştîdank', 
			template: '{{Agahîdanka giştî\n}}',
			position: 'before',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +{{[[Şablon:Agahîdanka giştî|Agahîdanka giştî]]}}',
			forNamespaces: '0' 
			
		},
		{ 
			name: 'mirov/wd2', 
			template: '{{Agahîdank mirov/wîkîdane2\n}}',
			position: 'cursor',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +Agahîdank mirov/wîkîdane2',
			forNamespaces: '0' 
			
		},
		{ 
			name: 'Mirov', 
			template: '{{Agahîdank mirov/wîkîdane\n}}',
			position: 'cursor',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +Agahîdank mirov/wîkîdane',
			forNamespaces: '0' 
			
		},	
		{ 
			name: 'Fîlm', 
			template: '{{Agahîdank fîlm/wîkîdane\n}}',
			position: 'cursor',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +Agahîdank fîlm/wîkîdane',
			forNamespaces: '0' 
			
		},	
		{ 
			name: 'Wargeh', 
			template: '{{Agahîdank wargeh/wîkîdane\n\| welat=\n}}\n',
			position: 'cursor',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +Agahîdank wargeh/wîkîdane',
			forNamespaces: '0' 
			
		},	
		{ 
			name: 'Welat', 
			template: '{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}\n',
			position: 'cursor',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +Agahîdank welat2/wîkîdane',
			forNamespaces: '0' 
		},		
		{ 
			name: 'nifûsa tarîxî', 
			template: '== Nifûs ==\n{{Nifûsa tarîxî/wd}}\n{{çepê paqij bike}}',
			position: 'cursor',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: + nifûsa tarîxî/wd',
			forNamespaces: '0' 
		},	

		{ 
			name: 'otokat', 
//			template: '{{Otokat}}\n[[en:Category:'+ catjdb + '' + caten + ']]', 
			template: '{{Otokat}}',
			position: 'cursor',
			accessKey: '',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +[[Şablon:Otokat]]',
			forNamespaces: '14' 
			
		},	
		{ 
			name: 'navçe-kat', 
			template: '{{standard-kat}}\n[[Kategorî:Navçeyên Rheinland-Pfalzê]]', 
			position: 'cursor',
			accessKey: '',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: kategorî+',
			forNamespaces: '14' 
			
		},	
		{ 
			name: 'standard-kat', 
			template: '{{standard-kat}}\n', 
			position: 'cursor',
			accessKey: '',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: {{[[Şablon:standard-kat|standard-kat]]}}+',
			forNamespaces: '14' 
			
		},		{ 
			name: 'jin', 
			template: '{{subst:Bikarhêner:Wikihez/kat/jin|1=' + kat + '}}', 
			position: 'cursor',
			accessKey: 'q',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: kategorî+',
			forNamespaces: '14' 
			
		},
		{ 
			name: 'pîşe', 
			template: '{{ewkên ewk\n|pîşe=' + kat + '\n|netewe=' + netewe + '\n|dûgel='+ netewe  + '\n|serkategorî=\n}}', 
			position: 'cursor',
			accessKey: '',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: kategorî+',
			forNamespaces: '14' 
			
		},
		{ 
			name: 'li gorî pîşeyan', 
			template: '{{netewe/pîşe\n|netewe=' + netewe2 + '\n|dûgel=' + netewe2+ '\n}}', 
			position: 'cursor',
			accessKey: 'e',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: kategorî+',
			forNamespaces: '14' 
			
		},
		{ 
			name: 'li gorî neteweyan', 
			template: '{{pîşe/netewe\n|pîşe=' + pise + '\n|gotar=' + pise + '\n|beş=\n}}', 
			position: 'cursor',
			accessKey: 'd',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: kategorî+',
			forNamespaces: '14' 
			
		},
		{ 
			name: 'wezîrên tirkiye', 
			template: '{{standard-kat}}\n{{navseasoncats}}\n\n[[Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî werçerxan|0]]', 
			position: 'cursor',
			accessKey: 'a',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: kategorî+',
			forNamespaces: '14' 
			
		},
		{ 
			name: 'şitil kategorî', 
			template: '{{kategoriya şitilê\n|gotar=' + kategori + '\n|şablon=' + kategori + '-şitil\n|kategorî='+ kategori + '\n}}', 
			position: 'cursor',
			accessKey: '',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: kategorî+',
			forNamespaces: '14' 
			
		},		
		{ 
			name: 'kontrola otorîteyê', 
			template: '{{Maintenance category}}\n{{Possibly empty category}}\n{{kategoriya veşartî}}\n\n[[Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê|'+ katreberaKO+ ']]\n\n[[en:Category:Articles with '+ katreberaKO + ' identifiers]]', 
			position: 'cursor',
			accessKey: '',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: kategorî+',
			forNamespaces: '14' 
			
		},	
		{ 
			name: 'kategoriyên tên teqîpkirin', 
			template: '== Kategoriyên tên teqîpkirin ==\n* {{ghk|Rûpelên ku ' + sablonbelgeremoved + ' bi parametreyên xelet bi kar tînin}}\n* {{ghk|Rûpelên ku parametreyên ku êdî nayên bikaranîn an jî yên îngilîzî bi kar tînin}}', 
			position: 'cursor',
			accessKey: '',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: kategorî+',
			forNamespaces: '10' 
			
		},	
	]);

pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'parametre',
	forNamespaces: '2',
	accessKey: '',
	script: function(editor) {
		editor
			.replace(/\|([^\|]+)\|([^\|]+)/g, '* &lt;code&gt;{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|$2|$1}}&lt;/code&gt;\n')
			.appendEditSummary('[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: sererastkirin')
			.clickDiff();
	}
});	

pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'parametreyên inglîzî',
	forNamespaces: '10',
	accessKey: '',
	script: function(editor) {
		editor
			.replace(/\| ([^\s]+)([^=]+)=/g, '| $1$2= {{{param|{{{$1|}}}}}}')
			.appendEditSummary('[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: parametreyan çêke')
			.clickDiff();
	}
});	
pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'kategoriyê beralî bike',
	forNamespaces: '14',
	accessKey: '',
	script: function(editor) {
		editor
			.replace(/#BERALÎKIRIN \[\[\:?Kategorî:([^\]]+)\]\]/g, '{{Beralîkirina kategoriyê|$1}}')
			.appendEditSummary('[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +{{[[Şablon:Beralîkirina kategoriyê|Beralîkirina kategoriyê]]}}')
			.clickDiff();
	}
});
pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'tablo',
	forNamespaces: '2',
	accessKey: 'q',
	script: function(editor) {
		editor
			.replace(/Kat(.*?)/g, '\|-\n\|Kat$1')
			.appendEditSummary('[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: tablo')
			.clickDiff();
	}
});	

});
//mw.config.set('userjs-templatescript', { regexEditor: false });
// &lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>6r0u7vixii1wn0itag6hh0z2clb2la7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063202</id>
      <parentid>2063198</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:06:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2063202</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="18136" sha1="gy59kxrkgiemfscx4e3j7lolmdp076z" xml:space="preserve">/**
 * TemplateScript adds configurable templates and scripts to the sidebar, and adds an example regex editor.
 * @see https://meta.wikimedia.org/wiki/TemplateScript
 * @update-token [[File:Pathoschild/templatescript.js]]
 */
// &lt;nowiki&gt;

var katreberaKO = mw.config.get('wgTitle');
	katreberaKO = katreberaKO.replace(/Gotarên bi rêbera (.+)$/g, '$1');

var title = mw.config.get('wgTitle');

var sablonfull = mw.config.get('wgPageName');
var koda_ziman;

if (sablonfull.includes(&quot;Soranî&quot;)) {
    koda_ziman = &quot;ckb&quot;;
} else if (sablonfull.includes(&quot;Zazakî&quot;)) {
    koda_ziman = &quot;zza&quot;;
}

var niviskaren_ji= title.replace(/Nivîskarên ji (.+)/g, '$1');


var sablonbelgeremoved = sablonfull.replace(/(.+)\/belge/g, '$1');
var sablonbelgeremoved = sablonbelgeremoved.replace(/_/g, ' ');
var kat = title.replace(/(.+)ên .+/g, '$1');
var kategori = title.replace(/Şitilên (.+)/g, '$1');
var netewe = title.replace(/(.+)ên (.+)/g, '$2');
var netewe2 = title.replace(/(.+) li gorî pîşeyan/g, '$1');
var pise = title.replace(/(.+) li gorî neteweyan/g, '$1');
var dugel = &quot;&quot;;
if (netewe == &quot;brîtanî&quot;) {
	dugel == &quot;Keyaniya Yekbûyî&quot;;
}else if (netewe == &quot;amerîkî&quot;){
	dugel == &quot;DYA&quot;;
}else{
	wd=title;
}
var gotar = title.replace(/(.+)\, (.+)/g, '$1');

var gund = title.replace(/(.*?), .+/g, '$1');
var navce = title.replace(/(.*?) \(navçe\)/g, '$1');
var amt = title.replace(/(.*?) \(Verbandsgemeinde\)/g, '$1');
//var wd = title.replace(/(.*?), Almanya/g, '$1, Germany');
//var wd = title.replace(/(.*?), Rheinland-Pfalz/g, '$1, Rhineland-Palatinate');
var wd;
if (/Almanya$/.test(title) == true){
	wd = title.replace(/(.*?), Almanya/g, '$1, Germany');
}else if (/Rheinland-Pfalz$/.test(title) == true){
	wd = title.replace(/(.*?), Rheinland-Pfalz/g, '$1, Rhineland-Palatinate');
}


/*
var katjdb;
if (/Jidayikbûn (\d+)î/.test(title) == true){
	catjdb = title.replace(/Jidayikbûn (\d+)î/g, '$1');
	caten = 's births';
}else if (/Mirin (\d+)î/.test(title) == true){
	catjdb = title.replace(/Mirin (\d+)î/g, '$1');
	caten = 's deaths';
}else if (/Mirin (\d+)$/.test(title) == true){
	catjdb = title.replace(/Mirin (\d+)$/g, '$1');
	caten = ' deaths';
}else if (/Bidawîbûnên (\d+)an$/.test(title) == true){
	catjdb = title.replace(/Bidawîbûnên (\d+)an$/g, '$1');
	caten = ' endings';
}else if (/Bidawîbûnên (\d+)î$/.test(title) == true){
	catjdb = title.replace(/Bidawîbûnên (\d+)î$/g, '$1');
	caten = 's endings';	
}else if (/^(\d+)î$/.test(title) == true){
	catjdb = title.replace(/^(\d+)î$/g, '$1');
	caten = 's';
}else if (/^(\d+)$/.test(title) == true){
	catjdb = title.replace(/^(\d+)$/g, '$1');
	caten = '';	
}else if (/^Fîlmên (\d+)an$/.test(title) == true){
	catjdb = title.replace(/^Fîlmên (\d+)an$/g, '$1');
	caten = ' films';	
}else if (/^Berhemên (\d+)an$/.test(title) == true){
	catjdb = title.replace(/^Berhemên (\d+)an$/g, '$1');
	caten = ' works';	
}else if (/^Berhemên (\d+)î$/.test(title) == true){
	catjdb = title.replace(/^Berhemên (\d+)î$/g, '$1');
	caten = 's works';		
}else{
	catjdb=title;
}
*/
$.ajax('//tools-static.wmflabs.org/meta/scripts/pathoschild.templatescript.js', { dataType:'script', cache:true }).then(function() {

pathoschild.TemplateScript.add({
    name: 'Convert to dîrok',
    script: function(editor) {
        // This regex finds the {{dts|...}} pattern
        // It captures the date string inside the template
        editor.replace(/\{\{dts\|([^}]+)\}\}/g, function(match, dateString) {
            const date = new Date(dateString);
            
            // Check if the date is valid
            if (isNaN(date)) return match; 

            const day = date.getDate();
            const month = date.getMonth() + 1;
            const year = date.getFullYear();

            return `{{dîrok|${day}|${month}|${year}}}`;
        });

        // Optional: Update edit summary
        editor.appendEditSummary('Converted dts to dîrok format');
    }
});
pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'Sererastbike',
	//forNamespaces: '0',
	accessKey: '',
	script: function(editor) {
		editor
			//.replace(//g, '')
			.replace(/“/g, '&quot;')
			.replace(/„/g, '&quot;')
			.replace(/(V|v)îrûs/g, '$1îrus')
			.replace(/(\]\])?(’|\')(ê|an)/g, '$1$3')
			.replace(/\([ ]*?z\./g, '\(jdb.')
			.replace(/&lt;ref name=&quot;(.*?)&quot;&gt;([^&gt;]+)&lt;\/ref&gt;(,|\.)/g, '$3&lt;ref name=&quot;$1&quot;&gt;$2&lt;\/ref&gt;')
			.replace(/&lt;ref name=&quot;(.*?)&quot;\/&gt;(,|\.)/g, '$2&lt;ref name=&quot;$1&quot;/&gt;')
			.replace(/ref&gt; &lt;ref/g, 'ref&gt;&lt;ref')
			.replace(/[ ]*,/g, ',')
			.replace(/(,|\.) &lt;ref&gt;/g, '$1&lt;ref&gt;')
			.replace(/&lt;ref&gt;([^&gt;]+)&lt;\/ref&gt;(,|\.)/g, '$2&lt;ref&gt;$1&lt;\/ref&gt;')
			.replace(/îy/g, 'iy')
			.replace(/([\d]+)(\’|\')(ê|yê)?(a|an)?/g, '$1$3$4') //hejmar
			.replace(/([\d]+)(\’|\')(emîn|em)/g, '$1$3') //hejmar
			.replace(/([\d]+)\’(ê|yê)?(a|an)?/g, '$1$2$3') //hejmar
			.replace(/([\d]+)\’(emîn|em)/g, '$1$3') //hejmar
			.replace(/([\d]{4})-(a|an)/g, '$1$2') //hejmar
			.replace(/([\d]{4})-(ê|yê)/g, '$1$2') //hejmar
//			.replace(/\b\[?\[?s?S?tenbol(ê|a)?\]?\]?\b/g, 'Stembol$1')//Stenbol
			.replace(/\([ ]*/g, '\(')
			.replace(/[ ]*\)/g, '\)')
			.replace(/\(\[\[[Zz]imanê çînî\|çînî\]\]:?[ ]*?([^\)]+)\)/g, '({{bi-zh|$1}})')
			.replace(/=[ ]?Ol[ ]?=/g, '= Dîn =')
			.replace(/ olên /g, ' dînên ')
			.replace(/(f|F)îz(i|î)?k/g, '$1izîk')
			.replace(/\]\]\'(y)?(ê|a)(n)?/g, ']]$1$2$3')
			.replace(/[ ]BZ [ ]/g, ' b.z. ')

			//meh
			.replace(/\b(R|r)(ê|e)bendanê\b/g, 'kanûna paşîn') //rêbendan
			.replace(/\b(R|r)(ê|e)bendan\b/g, 'kanûna paşîn') //rêbendan
			.replace(/\b(R|r)(ê|e)bendana\b/g, 'kanûna paşîn a') //rêbendan
			.replace(/\b(R|r)eşem(i|î)(y)?(ê)?\b/g, 'sibat$4') //reşemî
			.replace(/\b(A|a)vrêl(ê)?\b/g, 'nîsan$2') //avrêl
			.replace(/\b(P|p)(û|u)şp(e|ê)r(ê)?\b/g, 'hezîran$4') //pûşper
			.replace(/\b(G|g)elawêj(ê)?\b/g, 'tebax$2') //gelawêj
			.replace(/(R|r)ezber(ê)?/g, 'îlon$2') //rezber
			.replace(/(K|k)ewçêra/g, 'çiriya pêşîn a') //kewçêr
			.replace(/(K|k)ewçêr(ê?)/g, 'çiriya pêşîn') //kewçêr
			.replace(/(S|s)ermawez(ê)?/g, 'çiriya paşîn') //sermawez
			.replace(/(S|s)ermaweza/g, 'çiriya paşîn a') //sermawez
			.replace(/(M|m)ijdar(ê)?/g, 'çiriya paşîn') //mijdar
			.replace(/\b(B|b)erf(e|a)nbar(ê)?\b/g, 'kanûna pêşîn') //berfanbar
			.replace(/\b(B|b)erf(e|a)nbara\b/g, 'kanûna pêşîn a') //berfanbar
			.replace(/\b(c|C)otmehê?\b/g, 'çiriya pêşîn') //cotmeh
			.replace(/\b(c|C)otmeha\b/g, 'çiriya pêşîn a') //cotmeh
			.replace(/(ç|Ç)ileya/g, 'kanûna paşîn a')//çile
			.replace(/(ç|Ç)ileyê/g, 'kanûna paşîn')//çile
			.replace(/(ç|Ç)ile/g, 'kanûna paşîn')//çile
			.replace(/(ç|Ç)irî/g, 'çiriya pêşîn')//çile

			.replace(/\bÎlon(ê|a)?\b/g, 'îlon$1') //Îlon
			.replace(/\bnîsan(ê|a)?\b/g, 'nîsan$1') //Nîsan
			.replace(/\bSibat(ê|a)?\b/g, 'sibat$1') //Sibat
			.replace(/\bAdar(ê|a)?\b/g, 'adar$1') //Adar
			.replace(/\bGulan(ê|a)?\b/g, 'gulan$1') //Gulan
			.replace(/\bHezîran(ê|a)?\b/g, 'hezîran$1') //Hezîran
			.replace(/\bT(i|î)rmeh(ê|a)?\b/g, 'tîrmeh$2') //tîrmeh
			.replace(/\bTebax(ê|a)?\b/g, 'tebax$1') //tebax			
			.replace(/\[?\[?([\d]+)[']?(ê|î)?[ ]*?([Ss]ibat|[aA]dar|[Nn]îsan|[Gg]ulan|[Hh]ezîran|[Tt]îrmeh|[Tt]ebax|[Îî]lon)ê?a?\]?\]? (\[\[)?([\d]+)(\]\])?(an|a|ê|î)?/g, '{{d|$1|$3|$5}}') //tebax			
			.replace(/\[?\[?([\d]+)(ê|î)?[ ]*?[ ]*?(kanûna|çiriya)[ ](pêşîn|paşîn)ê?\]?\]?[ ]\[?\[?([\d]+)\]?\]?y?(ê|î|an)?/g, '{{d|$1|$3 $4|$5}}') //tebax			


			.appendEditSummary('[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: sererastkirin')
			.clickDiff();
	}
});
pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'wêne',
	//forNamespaces: '0',
	script: function(editor) {
		editor
			.replace(/\}\}\[\[Wêne:([^\|]+)([^\]]+)\]\]/g, '|wêne=$1\n|sernavê_wêne=$2}}')

			.appendEditSummary('')
			.clickDiff();
	}
});
pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'Bike listclass',
	//forNamespaces: '0',
	accessKey: 'a',
	script: function(editor) {
		editor
			.replace(/\s*·\s*/g, '\n*')
			.replace(/\|\s*liststyle\s*\=\s*/g, '| listclass = hlist')

			.appendEditSummary('Bike listclass hlist')
			.clickDiff();
	}
});
pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'roj u meh',
	//forNamespaces: '0',
	script: function(editor) {
		editor
			.replace(/roj û meh/g, 'rm')
			.replace(/\|lînk=1/g, '')

			.appendEditSummary('')
			.clickDiff();
	}
});
pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'pisule',
	//forNamespaces: '0',
	script: function(editor) {
		editor
			.replace(/\{\{[Gg]eographic [Ll]ocation/g, '{{Pisûle')
			.replace(/\|[ ]*?Centre[ ]*?=/g, '| Navend         =')
			.replace(/\|[ ]*?North[ ]*?=/g, '| Bakur         =')
			.replace(/\|[ ]*?Northeast[ ]*?=/g, '| Bakur rojhilat         =')
			.replace(/\|[ ]*?East[ ]*?=/g, '| Rojhilat         =')
			.replace(/\|[ ]*?Southeast[ ]*?=/g, '| Başûr rojhilat         =')
			.replace(/\|[ ]*?South[ ]*?=/g, '| Başûr         =')
			.replace(/\|[ ]*?Southwest[ ]*?=/g, '| Başûr rojava         =')
			.replace(/\|[ ]*?West[ ]*?=/g, '| Rojava         =')
			.replace(/\|[ ]*?Northwest[ ]*?=/g, '| Bakur rojava         =')
			.replace(/\|[ ]*?Centre[ ]*?=/g, '| Navend         =')

			.appendEditSummary('')
			.clickDiff();
	}
});
pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'bajar û gund',
	//forNamespaces: '10',
	script: function(editor) {
		editor
			.replace(/\|en\|/g, '|en|lt=')
			.replace(/Dabeşkirina îdarî ya Îranê/g, 'Dabeşkirina îdarî ya Îranê|Navçe')
			.replace(/\[\[([^,\n]+), ([^\]\n]+)\]\]/g, '[[$1, $2|$1]]')
			.replace(/\{\{girêdan\|Category:Iran county templates\|en\|lt=Category:Iran county templates\}\}/g, '[[Kategorî:Şablonên gundên Îranê|]]')
			.replace(/=\s*Cities/g, '= Bajar')
			.replace(/\{\{girêdan\|Rural Districts of Iran\|en\|lt=Rural Districts of Iran\}\}\s*&lt;br&gt;\s*and villages/g, 'Gundistan&lt;br&gt;û gund')

			.appendEditSummary('')
			.clickDiff();
	}
});
pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'virgulniqte',
	//forNamespaces: '0',
	script: function(editor) {
		editor
			.replace(/(\d+),(\d+)/g, '$1virgul$2')
			.replace(/(\d+)\.(\d+)/g, '$1niqte$2')
			.replace(/(\d+)virgul(\d+)/g, '$1.$2')
			.replace(/(\d+)niqte(\d+)/g, '$1,$2')

			.appendEditSummary('')
			.clickDiff();
	}
});
pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'Gbingehîn',
	forNamespaces: '4',
	script: function(editor) {
		editor

			.replace(/''\{\{lgb\|([^\}]+)\}\}''/g, '{{lgb|$1|îtalîk=erê}}')

			.appendEditSummary('')
			.clickDiff();
	}
});
pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'QID ji query derxe',
	forNamespaces: '',
	script: function(editor) {
		editor

			.replace(/Q(\d+)/g, '\t[[:d:Q$1|Q$1]]')

			.appendEditSummary('')
			.clickDiff();
	}
});
	pathoschild.TemplateScript.add([
		// add your own templates or scripts here 
		{ 
			name: 'Nivîskarên ji Qezayê', 
			template: '{{standard-kat}}\n\n[[Kategorî:Kesên ji ' + niviskaren_ji +']]\n[[Kategorî:Nivîskarên ji wîlayet|'+niviskaren_ji+']]',
			position: 'after',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: Kategoriya nû',
			forNamespaces: '14' 
			
		},
		{ 
			name: 'Nivîskarên ji Wîlayetê', 
			template: '{{standard-kat}}\n\n[[Kategorî:Kesên ji ' + niviskaren_ji +']]\n[[Kategorî:Nivîskar li gorî cihan|'+niviskaren_ji+']]',
			position: 'after',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: Kategoriya nû',
			forNamespaces: '14' 
			
		},
		{ 
			name: 'Rêza kategoriyê', 
			template: '\n{{Rêza kategoriyê}}',
			position: 'after',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +{{[[Şablon:Rêza kategoriyê|Rêza kategoriyê]]}}',
			forNamespaces: '0' 
			
		},
		{ 
			name: 'Giştîdank', 
			template: '{{Agahîdanka giştî\n}}',
			position: 'before',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +{{[[Şablon:Agahîdanka giştî|Agahîdanka giştî]]}}',
			forNamespaces: '0' 
			
		},
		{ 
			name: 'mirov/wd2', 
			template: '{{Agahîdank mirov/wîkîdane2\n}}',
			position: 'cursor',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +Agahîdank mirov/wîkîdane2',
			forNamespaces: '0' 
			
		},
		{ 
			name: 'Mirov', 
			template: '{{Agahîdank mirov/wîkîdane\n}}',
			position: 'cursor',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +Agahîdank mirov/wîkîdane',
			forNamespaces: '0' 
			
		},	
		{ 
			name: 'Fîlm', 
			template: '{{Agahîdank fîlm/wîkîdane\n}}',
			position: 'cursor',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +Agahîdank fîlm/wîkîdane',
			forNamespaces: '0' 
			
		},	
		{ 
			name: 'Wargeh', 
			template: '{{Agahîdank wargeh/wîkîdane\n\| welat=\n}}\n',
			position: 'cursor',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +Agahîdank wargeh/wîkîdane',
			forNamespaces: '0' 
			
		},	
		{ 
			name: 'Welat', 
			template: '{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}\n',
			position: 'cursor',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +Agahîdank welat2/wîkîdane',
			forNamespaces: '0' 
		},		
		{ 
			name: 'nifûsa tarîxî', 
			template: '== Nifûs ==\n{{Nifûsa tarîxî/wd}}\n{{çepê paqij bike}}',
			position: 'cursor',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: + nifûsa tarîxî/wd',
			forNamespaces: '0' 
		},	

		{ 
			name: 'otokat', 
//			template: '{{Otokat}}\n[[en:Category:'+ catjdb + '' + caten + ']]', 
			template: '{{Otokat}}',
			position: 'cursor',
			accessKey: '',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +[[Şablon:Otokat]]',
			forNamespaces: '14' 
			
		},	
		{ 
			name: 'navçe-kat', 
			template: '{{standard-kat}}\n[[Kategorî:Navçeyên Rheinland-Pfalzê]]', 
			position: 'cursor',
			accessKey: '',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: kategorî+',
			forNamespaces: '14' 
			
		},	
		{ 
			name: 'standard-kat', 
			template: '{{standard-kat}}\n', 
			position: 'cursor',
			accessKey: '',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: {{[[Şablon:standard-kat|standard-kat]]}}+',
			forNamespaces: '14' 
			
		},		{ 
			name: 'jin', 
			template: '{{subst:Bikarhêner:Wikihez/kat/jin|1=' + kat + '}}', 
			position: 'cursor',
			accessKey: 'q',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: kategorî+',
			forNamespaces: '14' 
			
		},
		{ 
			name: 'pîşe', 
			template: '{{ewkên ewk\n|pîşe=' + kat + '\n|netewe=' + netewe + '\n|dûgel='+ netewe  + '\n|serkategorî=\n}}', 
			position: 'cursor',
			accessKey: '',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: kategorî+',
			forNamespaces: '14' 
			
		},
		{ 
			name: 'li gorî pîşeyan', 
			template: '{{netewe/pîşe\n|netewe=' + netewe2 + '\n|dûgel=' + netewe2+ '\n}}', 
			position: 'cursor',
			accessKey: 'e',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: kategorî+',
			forNamespaces: '14' 
			
		},
		{ 
			name: 'li gorî neteweyan', 
			template: '{{pîşe/netewe\n|pîşe=' + pise + '\n|gotar=' + pise + '\n|beş=\n}}', 
			position: 'cursor',
			accessKey: 'd',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: kategorî+',
			forNamespaces: '14' 
			
		},
		{ 
			name: 'wezîrên tirkiye', 
			template: '{{standard-kat}}\n{{navseasoncats}}\n\n[[Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî werçerxan|0]]', 
			position: 'cursor',
			accessKey: 'a',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: kategorî+',
			forNamespaces: '14' 
			
		},
		{ 
			name: 'şitil kategorî', 
			template: '{{kategoriya şitilê\n|gotar=' + kategori + '\n|şablon=' + kategori + '-şitil\n|kategorî='+ kategori + '\n}}', 
			position: 'cursor',
			accessKey: '',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: kategorî+',
			forNamespaces: '14' 
			
		},		
		{ 
			name: 'kontrola otorîteyê', 
			template: '{{Maintenance category}}\n{{Possibly empty category}}\n{{kategoriya veşartî}}\n\n[[Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê|'+ katreberaKO+ ']]\n\n[[en:Category:Articles with '+ katreberaKO + ' identifiers]]', 
			position: 'cursor',
			accessKey: '',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: kategorî+',
			forNamespaces: '14' 
			
		},	
		{ 
			name: 'kategoriyên tên teqîpkirin', 
			template: '== Kategoriyên tên teqîpkirin ==\n* {{ghk|Rûpelên ku ' + sablonbelgeremoved + ' bi parametreyên xelet bi kar tînin}}\n* {{ghk|Rûpelên ku parametreyên ku êdî nayên bikaranîn an jî yên îngilîzî bi kar tînin}}', 
			position: 'cursor',
			accessKey: '',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: kategorî+',
			forNamespaces: '10' 
			
		},	
	]);

pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'parametre',
	forNamespaces: '2',
	accessKey: '',
	script: function(editor) {
		editor
			.replace(/\|([^\|]+)\|([^\|]+)/g, '* &lt;code&gt;{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|$2|$1}}&lt;/code&gt;\n')
			.appendEditSummary('[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: sererastkirin')
			.clickDiff();
	}
});	

pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'parametreyên inglîzî',
	forNamespaces: '10',
	accessKey: '',
	script: function(editor) {
		editor
			.replace(/\| ([^\s]+)([^=]+)=/g, '| $1$2= {{{param|{{{$1|}}}}}}')
			.appendEditSummary('[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: parametreyan çêke')
			.clickDiff();
	}
});	
pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'kategoriyê beralî bike',
	forNamespaces: '14',
	accessKey: '',
	script: function(editor) {
		editor
			.replace(/#BERALÎKIRIN \[\[\:?Kategorî:([^\]]+)\]\]/g, '{{Beralîkirina kategoriyê|$1}}')
			.appendEditSummary('[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +{{[[Şablon:Beralîkirina kategoriyê|Beralîkirina kategoriyê]]}}')
			.clickDiff();
	}
});
pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'tablo',
	forNamespaces: '2',
	accessKey: 'q',
	script: function(editor) {
		editor
			.replace(/Kat(.*?)/g, '\|-\n\|Kat$1')
			.appendEditSummary('[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: tablo')
			.clickDiff();
	}
});	

});
//mw.config.set('userjs-templatescript', { regexEditor: false });
// &lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>gy59kxrkgiemfscx4e3j7lolmdp076z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063203</id>
      <parentid>2063202</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:07:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2063203</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="18138" sha1="if3yqmjnqoh72owjow0gdixyqvvts2u" xml:space="preserve">/**
 * TemplateScript adds configurable templates and scripts to the sidebar, and adds an example regex editor.
 * @see https://meta.wikimedia.org/wiki/TemplateScript
 * @update-token [[File:Pathoschild/templatescript.js]]
 */
// &lt;nowiki&gt;

var katreberaKO = mw.config.get('wgTitle');
	katreberaKO = katreberaKO.replace(/Gotarên bi rêbera (.+)$/g, '$1');

var title = mw.config.get('wgTitle');

var sablonfull = mw.config.get('wgPageName');
var koda_ziman;

if (sablonfull.includes(&quot;Soranî&quot;)) {
    koda_ziman = &quot;ckb&quot;;
} else if (sablonfull.includes(&quot;Zazakî&quot;)) {
    koda_ziman = &quot;zza&quot;;
}

var niviskaren_ji= title.replace(/Nivîskarên ji (.+)/g, '$1');


var sablonbelgeremoved = sablonfull.replace(/(.+)\/belge/g, '$1');
var sablonbelgeremoved = sablonbelgeremoved.replace(/_/g, ' ');
var kat = title.replace(/(.+)ên .+/g, '$1');
var kategori = title.replace(/Şitilên (.+)/g, '$1');
var netewe = title.replace(/(.+)ên (.+)/g, '$2');
var netewe2 = title.replace(/(.+) li gorî pîşeyan/g, '$1');
var pise = title.replace(/(.+) li gorî neteweyan/g, '$1');
var dugel = &quot;&quot;;
if (netewe == &quot;brîtanî&quot;) {
	dugel == &quot;Keyaniya Yekbûyî&quot;;
}else if (netewe == &quot;amerîkî&quot;){
	dugel == &quot;DYA&quot;;
}else{
	wd=title;
}
var gotar = title.replace(/(.+)\, (.+)/g, '$1');

var gund = title.replace(/(.*?), .+/g, '$1');
var navce = title.replace(/(.*?) \(navçe\)/g, '$1');
var amt = title.replace(/(.*?) \(Verbandsgemeinde\)/g, '$1');
//var wd = title.replace(/(.*?), Almanya/g, '$1, Germany');
//var wd = title.replace(/(.*?), Rheinland-Pfalz/g, '$1, Rhineland-Palatinate');
var wd;
if (/Almanya$/.test(title) == true){
	wd = title.replace(/(.*?), Almanya/g, '$1, Germany');
}else if (/Rheinland-Pfalz$/.test(title) == true){
	wd = title.replace(/(.*?), Rheinland-Pfalz/g, '$1, Rhineland-Palatinate');
}


/*
var katjdb;
if (/Jidayikbûn (\d+)î/.test(title) == true){
	catjdb = title.replace(/Jidayikbûn (\d+)î/g, '$1');
	caten = 's births';
}else if (/Mirin (\d+)î/.test(title) == true){
	catjdb = title.replace(/Mirin (\d+)î/g, '$1');
	caten = 's deaths';
}else if (/Mirin (\d+)$/.test(title) == true){
	catjdb = title.replace(/Mirin (\d+)$/g, '$1');
	caten = ' deaths';
}else if (/Bidawîbûnên (\d+)an$/.test(title) == true){
	catjdb = title.replace(/Bidawîbûnên (\d+)an$/g, '$1');
	caten = ' endings';
}else if (/Bidawîbûnên (\d+)î$/.test(title) == true){
	catjdb = title.replace(/Bidawîbûnên (\d+)î$/g, '$1');
	caten = 's endings';	
}else if (/^(\d+)î$/.test(title) == true){
	catjdb = title.replace(/^(\d+)î$/g, '$1');
	caten = 's';
}else if (/^(\d+)$/.test(title) == true){
	catjdb = title.replace(/^(\d+)$/g, '$1');
	caten = '';	
}else if (/^Fîlmên (\d+)an$/.test(title) == true){
	catjdb = title.replace(/^Fîlmên (\d+)an$/g, '$1');
	caten = ' films';	
}else if (/^Berhemên (\d+)an$/.test(title) == true){
	catjdb = title.replace(/^Berhemên (\d+)an$/g, '$1');
	caten = ' works';	
}else if (/^Berhemên (\d+)î$/.test(title) == true){
	catjdb = title.replace(/^Berhemên (\d+)î$/g, '$1');
	caten = 's works';		
}else{
	catjdb=title;
}
*/
$.ajax('//tools-static.wmflabs.org/meta/scripts/pathoschild.templatescript.js', { dataType:'script', cache:true }).then(function() {

pathoschild.TemplateScript.add({
    name: 'Convert to dîrok',
    script: function(editor) {
        // This regex finds the {{dts|...}} pattern
        // It captures the date string inside the template
        editor.replace(/\{\{dts\|([^}]+)\}\}/g, function(match, dateString) {
            const date = new Date(dateString);
            
            // Check if the date is valid
            if (isNaN(date)) return match; 

            const day = date.getDate();
            const month = date.getMonth() + 1;
            const year = date.getFullYear();

            return `{{dîrok|${day}|${month}|${year}}}`;
        });

        // Optional: Update edit summary
        editor.appendEditSummary('Converted dts to dîrok format');
    }
});
pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'Sererastbike',
	//forNamespaces: '0',
	accessKey: '',
	script: function(editor) {
		editor
			//.replace(//g, '')
			.replace(/“/g, '&quot;')
			.replace(/„/g, '&quot;')
			.replace(/(V|v)îrûs/g, '$1îrus')
			.replace(/(\]\])?(’|\')(ê|an)/g, '$1$3')
			.replace(/\([ ]*?z\./g, '\(jdb.')
			.replace(/&lt;ref name=&quot;(.*?)&quot;&gt;([^&gt;]+)&lt;\/ref&gt;(,|\.)/g, '$3&lt;ref name=&quot;$1&quot;&gt;$2&lt;\/ref&gt;')
			.replace(/&lt;ref name=&quot;(.*?)&quot;\/&gt;(,|\.)/g, '$2&lt;ref name=&quot;$1&quot;/&gt;')
			.replace(/ref&gt; &lt;ref/g, 'ref&gt;&lt;ref')
			.replace(/[ ]*,/g, ',')
			.replace(/(,|\.) &lt;ref&gt;/g, '$1&lt;ref&gt;')
			.replace(/&lt;ref&gt;([^&gt;]+)&lt;\/ref&gt;(,|\.)/g, '$2&lt;ref&gt;$1&lt;\/ref&gt;')
			.replace(/îy/g, 'iy')
			.replace(/([\d]+)(\’|\')(ê|yê)?(a|an)?/g, '$1$3$4') //hejmar
			.replace(/([\d]+)(\’|\')(emîn|em)/g, '$1$3') //hejmar
			.replace(/([\d]+)\’(ê|yê)?(a|an)?/g, '$1$2$3') //hejmar
			.replace(/([\d]+)\’(emîn|em)/g, '$1$3') //hejmar
			.replace(/([\d]{4})-(a|an)/g, '$1$2') //hejmar
			.replace(/([\d]{4})-(ê|yê)/g, '$1$2') //hejmar
//			.replace(/\b\[?\[?s?S?tenbol(ê|a)?\]?\]?\b/g, 'Stembol$1')//Stenbol
			.replace(/\([ ]*/g, '\(')
			.replace(/[ ]*\)/g, '\)')
			.replace(/\(\[\[[Zz]imanê çînî\|çînî\]\]:?[ ]*?([^\)]+)\)/g, '({{bi-zh|$1}})')
			.replace(/=[ ]?Ol[ ]?=/g, '= Dîn =')
			.replace(/ olên /g, ' dînên ')
			.replace(/(f|F)îz(i|î)?k/g, '$1izîk')
			.replace(/\]\]\'(y)?(ê|a)(n)?/g, ']]$1$2$3')
			.replace(/[ ]BZ [ ]/g, ' b.z. ')

			//meh
			.replace(/\b(R|r)(ê|e)bendanê\b/g, 'kanûna paşîn') //rêbendan
			.replace(/\b(R|r)(ê|e)bendan\b/g, 'kanûna paşîn') //rêbendan
			.replace(/\b(R|r)(ê|e)bendana\b/g, 'kanûna paşîn a') //rêbendan
			.replace(/\b(R|r)eşem(i|î)(y)?(ê)?\b/g, 'sibat$4') //reşemî
			.replace(/\b(A|a)vrêl(ê)?\b/g, 'nîsan$2') //avrêl
			.replace(/\b(P|p)(û|u)şp(e|ê)r(ê)?\b/g, 'hezîran$4') //pûşper
			.replace(/\b(G|g)elawêj(ê)?\b/g, 'tebax$2') //gelawêj
			.replace(/(R|r)ezber(ê)?/g, 'îlon$2') //rezber
			.replace(/(K|k)ewçêra/g, 'çiriya pêşîn a') //kewçêr
			.replace(/(K|k)ewçêr(ê?)/g, 'çiriya pêşîn') //kewçêr
			.replace(/(S|s)ermawez(ê)?/g, 'çiriya paşîn') //sermawez
			.replace(/(S|s)ermaweza/g, 'çiriya paşîn a') //sermawez
			.replace(/(M|m)ijdar(ê)?/g, 'çiriya paşîn') //mijdar
			.replace(/\b(B|b)erf(e|a)nbar(ê)?\b/g, 'kanûna pêşîn') //berfanbar
			.replace(/\b(B|b)erf(e|a)nbara\b/g, 'kanûna pêşîn a') //berfanbar
			.replace(/\b(c|C)otmehê?\b/g, 'çiriya pêşîn') //cotmeh
			.replace(/\b(c|C)otmeha\b/g, 'çiriya pêşîn a') //cotmeh
			.replace(/(ç|Ç)ileya/g, 'kanûna paşîn a')//çile
			.replace(/(ç|Ç)ileyê/g, 'kanûna paşîn')//çile
			.replace(/(ç|Ç)ile/g, 'kanûna paşîn')//çile
			.replace(/(ç|Ç)irî/g, 'çiriya pêşîn')//çile

			.replace(/\bÎlon(ê|a)?\b/g, 'îlon$1') //Îlon
			.replace(/\bnîsan(ê|a)?\b/g, 'nîsan$1') //Nîsan
			.replace(/\bSibat(ê|a)?\b/g, 'sibat$1') //Sibat
			.replace(/\bAdar(ê|a)?\b/g, 'adar$1') //Adar
			.replace(/\bGulan(ê|a)?\b/g, 'gulan$1') //Gulan
			.replace(/\bHezîran(ê|a)?\b/g, 'hezîran$1') //Hezîran
			.replace(/\bT(i|î)rmeh(ê|a)?\b/g, 'tîrmeh$2') //tîrmeh
			.replace(/\bTebax(ê|a)?\b/g, 'tebax$1') //tebax			
			.replace(/\[?\[?([\d]+)[']?(ê|î)?[ ]*?([Ss]ibat|[aA]dar|[Nn]îsan|[Gg]ulan|[Hh]ezîran|[Tt]îrmeh|[Tt]ebax|[Îî]lon)ê?a?\]?\]? (\[\[)?([\d]+)(\]\])?(an|a|ê|î)?/g, '{{d|$1|$3|$5}}') //tebax			
			.replace(/\[?\[?([\d]+)(ê|î)?[ ]*?[ ]*?(kanûna|çiriya)[ ](pêşîn|paşîn)ê?\]?\]?[ ]\[?\[?([\d]+)\]?\]?y?(ê|î|an)?/g, '{{d|$1|$3 $4|$5}}') //tebax			


			.appendEditSummary('[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: sererastkirin')
			.clickDiff();
	}
});
pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'wêne',
	//forNamespaces: '0',
	script: function(editor) {
		editor
			.replace(/\}\}\[\[Wêne:([^\|]+)([^\]]+)\]\]/g, '|wêne=$1\n|sernavê_wêne=$2}}')

			.appendEditSummary('')
			.clickDiff();
	}
});
pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'Bike listclass',
	//forNamespaces: '0',
	accessKey: 'a',
	script: function(editor) {
		editor
			.replace(/\s*·\s*/g, '\n*')
			.replace(/\|\s*liststyle\s*\=\s*/g, '| listclass = hlist\n')

			.appendEditSummary('Bike listclass hlist')
			.clickDiff();
	}
});
pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'roj u meh',
	//forNamespaces: '0',
	script: function(editor) {
		editor
			.replace(/roj û meh/g, 'rm')
			.replace(/\|lînk=1/g, '')

			.appendEditSummary('')
			.clickDiff();
	}
});
pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'pisule',
	//forNamespaces: '0',
	script: function(editor) {
		editor
			.replace(/\{\{[Gg]eographic [Ll]ocation/g, '{{Pisûle')
			.replace(/\|[ ]*?Centre[ ]*?=/g, '| Navend         =')
			.replace(/\|[ ]*?North[ ]*?=/g, '| Bakur         =')
			.replace(/\|[ ]*?Northeast[ ]*?=/g, '| Bakur rojhilat         =')
			.replace(/\|[ ]*?East[ ]*?=/g, '| Rojhilat         =')
			.replace(/\|[ ]*?Southeast[ ]*?=/g, '| Başûr rojhilat         =')
			.replace(/\|[ ]*?South[ ]*?=/g, '| Başûr         =')
			.replace(/\|[ ]*?Southwest[ ]*?=/g, '| Başûr rojava         =')
			.replace(/\|[ ]*?West[ ]*?=/g, '| Rojava         =')
			.replace(/\|[ ]*?Northwest[ ]*?=/g, '| Bakur rojava         =')
			.replace(/\|[ ]*?Centre[ ]*?=/g, '| Navend         =')

			.appendEditSummary('')
			.clickDiff();
	}
});
pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'bajar û gund',
	//forNamespaces: '10',
	script: function(editor) {
		editor
			.replace(/\|en\|/g, '|en|lt=')
			.replace(/Dabeşkirina îdarî ya Îranê/g, 'Dabeşkirina îdarî ya Îranê|Navçe')
			.replace(/\[\[([^,\n]+), ([^\]\n]+)\]\]/g, '[[$1, $2|$1]]')
			.replace(/\{\{girêdan\|Category:Iran county templates\|en\|lt=Category:Iran county templates\}\}/g, '[[Kategorî:Şablonên gundên Îranê|]]')
			.replace(/=\s*Cities/g, '= Bajar')
			.replace(/\{\{girêdan\|Rural Districts of Iran\|en\|lt=Rural Districts of Iran\}\}\s*&lt;br&gt;\s*and villages/g, 'Gundistan&lt;br&gt;û gund')

			.appendEditSummary('')
			.clickDiff();
	}
});
pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'virgulniqte',
	//forNamespaces: '0',
	script: function(editor) {
		editor
			.replace(/(\d+),(\d+)/g, '$1virgul$2')
			.replace(/(\d+)\.(\d+)/g, '$1niqte$2')
			.replace(/(\d+)virgul(\d+)/g, '$1.$2')
			.replace(/(\d+)niqte(\d+)/g, '$1,$2')

			.appendEditSummary('')
			.clickDiff();
	}
});
pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'Gbingehîn',
	forNamespaces: '4',
	script: function(editor) {
		editor

			.replace(/''\{\{lgb\|([^\}]+)\}\}''/g, '{{lgb|$1|îtalîk=erê}}')

			.appendEditSummary('')
			.clickDiff();
	}
});
pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'QID ji query derxe',
	forNamespaces: '',
	script: function(editor) {
		editor

			.replace(/Q(\d+)/g, '\t[[:d:Q$1|Q$1]]')

			.appendEditSummary('')
			.clickDiff();
	}
});
	pathoschild.TemplateScript.add([
		// add your own templates or scripts here 
		{ 
			name: 'Nivîskarên ji Qezayê', 
			template: '{{standard-kat}}\n\n[[Kategorî:Kesên ji ' + niviskaren_ji +']]\n[[Kategorî:Nivîskarên ji wîlayet|'+niviskaren_ji+']]',
			position: 'after',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: Kategoriya nû',
			forNamespaces: '14' 
			
		},
		{ 
			name: 'Nivîskarên ji Wîlayetê', 
			template: '{{standard-kat}}\n\n[[Kategorî:Kesên ji ' + niviskaren_ji +']]\n[[Kategorî:Nivîskar li gorî cihan|'+niviskaren_ji+']]',
			position: 'after',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: Kategoriya nû',
			forNamespaces: '14' 
			
		},
		{ 
			name: 'Rêza kategoriyê', 
			template: '\n{{Rêza kategoriyê}}',
			position: 'after',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +{{[[Şablon:Rêza kategoriyê|Rêza kategoriyê]]}}',
			forNamespaces: '0' 
			
		},
		{ 
			name: 'Giştîdank', 
			template: '{{Agahîdanka giştî\n}}',
			position: 'before',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +{{[[Şablon:Agahîdanka giştî|Agahîdanka giştî]]}}',
			forNamespaces: '0' 
			
		},
		{ 
			name: 'mirov/wd2', 
			template: '{{Agahîdank mirov/wîkîdane2\n}}',
			position: 'cursor',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +Agahîdank mirov/wîkîdane2',
			forNamespaces: '0' 
			
		},
		{ 
			name: 'Mirov', 
			template: '{{Agahîdank mirov/wîkîdane\n}}',
			position: 'cursor',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +Agahîdank mirov/wîkîdane',
			forNamespaces: '0' 
			
		},	
		{ 
			name: 'Fîlm', 
			template: '{{Agahîdank fîlm/wîkîdane\n}}',
			position: 'cursor',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +Agahîdank fîlm/wîkîdane',
			forNamespaces: '0' 
			
		},	
		{ 
			name: 'Wargeh', 
			template: '{{Agahîdank wargeh/wîkîdane\n\| welat=\n}}\n',
			position: 'cursor',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +Agahîdank wargeh/wîkîdane',
			forNamespaces: '0' 
			
		},	
		{ 
			name: 'Welat', 
			template: '{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}\n',
			position: 'cursor',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +Agahîdank welat2/wîkîdane',
			forNamespaces: '0' 
		},		
		{ 
			name: 'nifûsa tarîxî', 
			template: '== Nifûs ==\n{{Nifûsa tarîxî/wd}}\n{{çepê paqij bike}}',
			position: 'cursor',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: + nifûsa tarîxî/wd',
			forNamespaces: '0' 
		},	

		{ 
			name: 'otokat', 
//			template: '{{Otokat}}\n[[en:Category:'+ catjdb + '' + caten + ']]', 
			template: '{{Otokat}}',
			position: 'cursor',
			accessKey: '',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +[[Şablon:Otokat]]',
			forNamespaces: '14' 
			
		},	
		{ 
			name: 'navçe-kat', 
			template: '{{standard-kat}}\n[[Kategorî:Navçeyên Rheinland-Pfalzê]]', 
			position: 'cursor',
			accessKey: '',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: kategorî+',
			forNamespaces: '14' 
			
		},	
		{ 
			name: 'standard-kat', 
			template: '{{standard-kat}}\n', 
			position: 'cursor',
			accessKey: '',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: {{[[Şablon:standard-kat|standard-kat]]}}+',
			forNamespaces: '14' 
			
		},		{ 
			name: 'jin', 
			template: '{{subst:Bikarhêner:Wikihez/kat/jin|1=' + kat + '}}', 
			position: 'cursor',
			accessKey: 'q',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: kategorî+',
			forNamespaces: '14' 
			
		},
		{ 
			name: 'pîşe', 
			template: '{{ewkên ewk\n|pîşe=' + kat + '\n|netewe=' + netewe + '\n|dûgel='+ netewe  + '\n|serkategorî=\n}}', 
			position: 'cursor',
			accessKey: '',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: kategorî+',
			forNamespaces: '14' 
			
		},
		{ 
			name: 'li gorî pîşeyan', 
			template: '{{netewe/pîşe\n|netewe=' + netewe2 + '\n|dûgel=' + netewe2+ '\n}}', 
			position: 'cursor',
			accessKey: 'e',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: kategorî+',
			forNamespaces: '14' 
			
		},
		{ 
			name: 'li gorî neteweyan', 
			template: '{{pîşe/netewe\n|pîşe=' + pise + '\n|gotar=' + pise + '\n|beş=\n}}', 
			position: 'cursor',
			accessKey: 'd',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: kategorî+',
			forNamespaces: '14' 
			
		},
		{ 
			name: 'wezîrên tirkiye', 
			template: '{{standard-kat}}\n{{navseasoncats}}\n\n[[Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî werçerxan|0]]', 
			position: 'cursor',
			accessKey: 'a',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: kategorî+',
			forNamespaces: '14' 
			
		},
		{ 
			name: 'şitil kategorî', 
			template: '{{kategoriya şitilê\n|gotar=' + kategori + '\n|şablon=' + kategori + '-şitil\n|kategorî='+ kategori + '\n}}', 
			position: 'cursor',
			accessKey: '',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: kategorî+',
			forNamespaces: '14' 
			
		},		
		{ 
			name: 'kontrola otorîteyê', 
			template: '{{Maintenance category}}\n{{Possibly empty category}}\n{{kategoriya veşartî}}\n\n[[Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê|'+ katreberaKO+ ']]\n\n[[en:Category:Articles with '+ katreberaKO + ' identifiers]]', 
			position: 'cursor',
			accessKey: '',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: kategorî+',
			forNamespaces: '14' 
			
		},	
		{ 
			name: 'kategoriyên tên teqîpkirin', 
			template: '== Kategoriyên tên teqîpkirin ==\n* {{ghk|Rûpelên ku ' + sablonbelgeremoved + ' bi parametreyên xelet bi kar tînin}}\n* {{ghk|Rûpelên ku parametreyên ku êdî nayên bikaranîn an jî yên îngilîzî bi kar tînin}}', 
			position: 'cursor',
			accessKey: '',
			editSummary: '[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: kategorî+',
			forNamespaces: '10' 
			
		},	
	]);

pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'parametre',
	forNamespaces: '2',
	accessKey: '',
	script: function(editor) {
		editor
			.replace(/\|([^\|]+)\|([^\|]+)/g, '* &lt;code&gt;{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|$2|$1}}&lt;/code&gt;\n')
			.appendEditSummary('[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: sererastkirin')
			.clickDiff();
	}
});	

pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'parametreyên inglîzî',
	forNamespaces: '10',
	accessKey: '',
	script: function(editor) {
		editor
			.replace(/\| ([^\s]+)([^=]+)=/g, '| $1$2= {{{param|{{{$1|}}}}}}')
			.appendEditSummary('[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: parametreyan çêke')
			.clickDiff();
	}
});	
pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'kategoriyê beralî bike',
	forNamespaces: '14',
	accessKey: '',
	script: function(editor) {
		editor
			.replace(/#BERALÎKIRIN \[\[\:?Kategorî:([^\]]+)\]\]/g, '{{Beralîkirina kategoriyê|$1}}')
			.appendEditSummary('[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +{{[[Şablon:Beralîkirina kategoriyê|Beralîkirina kategoriyê]]}}')
			.clickDiff();
	}
});
pathoschild.TemplateScript.add({
	name:'tablo',
	forNamespaces: '2',
	accessKey: 'q',
	script: function(editor) {
		editor
			.replace(/Kat(.*?)/g, '\|-\n\|Kat$1')
			.appendEditSummary('[[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: tablo')
			.clickDiff();
	}
});	

});
//mw.config.set('userjs-templatescript', { regexEditor: false });
// &lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>if3yqmjnqoh72owjow0gdixyqvvts2u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pomerol</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116357</id>
    <revision>
      <id>2063308</id>
      <parentid>1718719</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T19:43:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Gelhe */</comment>
      <origin>2063308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="776" sha1="pwxajj8ww30ml2d3qalhbkau6avycnz" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nav                = Pomerol
| statû              = [[Komunên Fransayê|Komun]]
| sernavê_wêne       = Dîmenek ji komunê
}}
'''Pomerol''', komuneke li departmenta [[Gironda]]ya [[Fransa]]yê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lescommunes.com/ |sernav=Komunên Fransayê li ser ''lescommunes.comê'' |ziman=fr }}&lt;/ref&gt;
== Gelhe ==
''Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.''
{{Nifûsa tarîxî
|align=left|
1962|1070|
1968|1116|
1975|1037|
1982|962|
1990|867|
1999|848|
2008|718
}}
{{Çepê paqij bike}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Gironda-erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Komunên Girondayê]]</text>
      <sha1>pwxajj8ww30ml2d3qalhbkau6avycnz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Çiyayê Olîmpê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123442</id>
    <revision>
      <id>2063085</id>
      <parentid>1815419</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:30:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2257" sha1="978knke83ikvac8no5onpks0nlixhfr" xml:space="preserve">{{Cuda ji|Olympus Mons}}
{{Agahîdank çiya
| wêne               = Mytikas.jpg
| navê_din           = {{Unbulleted list|{{bi-el|Όλυμπος}}|{{Biçûk|{{bi-la|Olympus}}}}}}
}}
'''Çiyayê Olîmpê''', '''çiyayê Olîmpos''' ({{bi-el|Όλυμπος|Ólimbos}}), bi bilindbûna xwe ya 2917.727&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ampatzidis |pêşnav=Dimitrios |paşnav2=Moschopoulos |pêşnav2=Georgios |paşnav3=Mouratidis |pêşnav3=Antonios |paşnav4=Styllas |pêşnav4=Michael |paşnav5=Tsimerikas |pêşnav5=Alexandros |paşnav6=Deligiannis |pêşnav6=Vasileios-Klearchos |paşnav7=Voutsis |pêşnav7=Nikolaos |paşnav8=Perivolioti |pêşnav8=Triantafyllia-Maria |paşnav9=Vergos |pêşnav9=Georgios S. |tarîx=2023-04 |sernav=Revisiting the determination of Mount Olympus Height (Greece) |url=https://link.springer.com/10.1007/s11629-022-7866-8 |kovar=Journal of Mountain Science |ziman=en |cild=20 |hejmar=4 |rr=1026–1034 |doi=10.1007/s11629-022-7866-8 |issn=1672-6316 }}&lt;/ref&gt; [[metre]]yî [[çiya]]yê herî bilind ê [[Yewnanistan]]ê ye. Olîmpos di navbera [[Tesalya (parêzgeh)|Tesalya]] û [[Makedonyaya Rojava (parêzgeh)|Makedonyaya Rojava]] de ye. 

== Mîtolojiya yewnanî ==
Di [[mîtolojiya yewnanî]] ya kevnar de di [[serdema kevnare]] de, ''Olumpos'' ({{bi-grc|Ὄλυμπος|Ólumpos}}; {{bi-la|''Olympus''}}) mala xwedayan bû, [[Xwedawendên Olîmpî|12 xwedawendên Olîmpî]] li wir dijîn, di nav wande serdarê xwedayan, [[Zeus]].
{{Jêgirtin| Warê xwedawendan  yên domdar dibêjin ji wir ra, Ba filan nagihêje Olîmpê, Ne berf dikevî ne jî baran dibarî, esmanê bê ewr belav dibe şipşîn,
Tîrêjên sipî digere dor bi dor,
Li wir derbas diken xwedawend rojên xwe}}&lt;ref&gt;Homêros, Odysseia (6.41-46)
⠀&lt;/ref&gt;

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Mytikas peak 02.jpg|Lûtkeya herî bilind Mîtîkas ({{Bi-el|Μύτικας}}, bi yewnaniya kevn: ''{{Transl|grc|Mútikas}}'') e.
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Mît-yewnan-şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1938an li Yewnanistanê]]
[[Kategorî:Cihên li mîtolojiya yewnanî]]
[[Kategorî:Çiyayên Yewnanistanê]]
[[Kategorî:Çiyayê Olîmpê| ]]
[[Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]]
[[Kategorî:Parkên neteweyî yên Yewnanistanê]]</text>
      <sha1>978knke83ikvac8no5onpks0nlixhfr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Isfendiyar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124043</id>
    <revision>
      <id>2063091</id>
      <parentid>1847480</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:33:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2933" sha1="tr1zplg7aioh0wxndvbe8kliuuhknii" xml:space="preserve">[[Wêne:Isfandiyar's Fifth Trial - He Slays the Simurgh (CBL In 36.263 a).jpg|thumb|Isfendiyar, [[Sîmurg]] dikuje]]

'''Isfendiyar''', '''Esfendiyar''' (bi farisî: اسفندیار), lehengê efsanewî yê Îranê û yek ji karakterên [[Şahname]]yê. Ew kurê mezin ê [[Guştasb]], mîrê Keyaniyan, yek ji xanedanên beriya îslamê yên Îranê ye.

Di çavkaniyên pehlewî de wek parêzvanê pêbawer û pêşengê [[Zerdeştî|Zerdeştiyê]] tê binavkirin. Digel vê yekê, di edebiyatê de herî zêde bi têkoşîna xwe ya bi [[Ristemê Zal]] re navdar bû û bi mirina xwe ya trajîk re behsa wî hat kirin. Berhema ku kesayeta wî ya efsaneyî daye Isfendiyar û lehengiya wî kiriye dastan, Şahnameya [[Firdewsî]] ye.

Isfendiyar dema bavê wî sax bû, ji bo belavkirina dînê zerdeştî beşdarî gelek şeran bû û serkeftinên girîng bi dest xist. Piştgir û şêwirmendê wê yê herî mezin meleyê Zerdeştî Pesûtan e. Hesûdiya serkeftina wî, bavê wî Guştasb, kurê xwe di qesrê de zindan kir, ji tirsa ku kurê wî, textê wî bigire. Di vê navberê de Mîr Ercasb leşkeran dişîne û Îranê talan dike û du keçên Guştasb dîl digire. Ji ber ku Gustasb di rewşeke dijwar de ye, Isfendiyar dişîne da ku keçên xwe rizgar bike. Isfendiyar xwîşkên xwe xilas dike.
Paşê bavê wî jê dixwaze ku Ristemê Zal girêbide û bîne; Îsfendiyar ku di heman rojê de çûye [[Şebistan]]ê, bi Ristemê Zal re ketiye şer. Ristemê Zal di dema têkoşîna wan de çavên Isfendiyar bi tîreke çeqel kor dike. Isfendiyar dema kor dibe, ji kedera xwe dimire.
[[Erdeşîr Behmen Daraz]], kurê Isfendiyar, dikeve ser textê Îranê ku ji ber mirina Guştasb vala bû.{{Ref|1|1}}

== Cihê wî di nav edebiyatê de ==
Isfendiyar jî, hema hema hemû lehengên Şahnameyê, di edebiyata rojhilat-îslamê û bi taybetî jî di edebiyata kevnar a tirkî de gelek caran behsa wê tê kirin û helbestvanan cesaret, hêz û bêserûberiya wî radigihînin. Ji ber vê sedemê di helbestê de paşnavê Rûyinten ji navê xwe zêdetir dihat bikaranîn. Ji ber cihê wî yê girîng di mîtolojiya îranî de bi Ristemê Zal re hatiye berawirdkirin, ji ber şerkeriya wî navê wî wekî &quot;Isfendiyar-ı ma'reke&quot; li gel peyva &quot;ma'reke&quot; (qada şer) hatiye binavkirin.{{Ref|2|2}} Di pêkhatina &quot;Isfendiyar-ı mihr&quot; de behsa Ristemê Zal tê kirin.{{Ref|3|3}}

== Nîşe ==
:1.{{Not|1}}Mahmoud Omid-Salar, “Isfandiyār and the Question of His Invulnerability” (&quot;Îsfendiyar û Pirsgirêka Parastinê&quot;), Iran Nameh, I/2, Washington 1983, rûpel: 254-281.
:2.{{Not|2}}Ferheng-i Fârsî Muhammed Muîn, Ferheng-i Fârsî, I-VI, Tahran 1342 hş.
:3.{{Not|3}}Nurettin Albayrak, TDV Ansîklopediya Îslamê, berg: 22, rûpel: 511-512

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Karakterên Şahnameyê]]
[[Kategorî:Kesayetên Şahnameyê]]
[[Kategorî:Mîtolojiya Farisî]]
[[Kategorî:Mîtolojiya îranî]]</text>
      <sha1>tr1zplg7aioh0wxndvbe8kliuuhknii</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wezareta Derve (Rûsya)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128515</id>
    <revision>
      <id>2063556</id>
      <parentid>1693967</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T11:57:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6870" sha1="8yw9nwkp60499mzqzivhf3ahbjbrx8m" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}

'''Wezareta Karên Derve ya Federasyona Rûsyayê''' (bi kurte '''WKDFR'''; {{bi-ru|МИД РФ}}) saziya hikumeta navendî ya bi pêşengiya [[Siyaseta derve|siyaseta]] [[Siyaseta derve|derve û têkiliyên derve]] yên [[Rûsya]]yê berpirsiyar e. Ew berdewamiya Wezareta Karên Derve ya Komara Sosyalîst a Federatîf a Sovyetê ya Rûsyayê di bin çavdêriya Wezareta Têkiliyên Derve ya Sovyetê de bû. [[Sergey Lavrov]] Wezîrê Derve yê niha ye.

== Dibistanên derveyî welêt ==
Wezaret ji bo zarokên dîplomatên rûsî toreke dibistanên derveyî welat dixebitîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.mid.ru/bdomp/personnel-matters.nsf/info/06.02.06 |sernav=Специализированные структурные образовательные подразделения МИД России (заграншколы МИД России) (официальные сайты) |malper=Ministry of Foreign Affairs of Russia |ziman=ru |tercimeya-sernav=Specialized structural educational units of the Russian Ministry of Foreign Affairs (foreign schools of the Russian Ministry of Foreign Affairs) (official sites) |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/6Xm3fUyez?url=http://www.mid.ru/bdomp/personnel-matters.nsf/info/06.02.06 |roja-arşîvê=2015-04-14 |roja-gihiştinê=14 nîsan 2015 |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt;

== Cîgirê Yekem ê Wezîrê Derve yê Federasyona Rûsyayê ==

* Fyodor Shelov-Kovedyayev (19 kewçêr 1991 - 16 kewçêr 1992)
* Pyotr Aven (11 Mijdar 1991 - 22 Sibat 1992)
* Anatoly Adamishin (16 Cotmeh 1992 - 14 Mijdar 1994)
* Îgor Îvanov (30 Kanûn 1993 - 24 Îlon 1998)
* Boris Pastukhov (3 Sibat 1996 - 25 Îlon 1998)
* Aleksandr Avdeyev (30 kewçêr 1998 - 21 sibat 2002)
* Vyacheslav Trubnikov (28 Hezîran 2000 - 29 Tîrmeh 2004)
* Valery Loshchinin (22 Sibat 2002 - 26 Kanûn 2005)
* Eleonora Mitrofanova (21 Gulan 2003 - 13 Tebax 2004)
* Andrei Denisov (8 Avrêl 2006 - 22 Avrêl 2013)

=== Cîgirê Yekem yê Wezîrê Derve yê niha ===

* Vladîmîr Tîtov (22 Avrêl 2013 - niha)

:* (Têkiliyên bi welatên Ewropayê re)

== Cîgirên Wezîrê Derve yê Federasyona Rûsyayê ==

* Borîs Kolokolov (24 Avrêl 1981 - 21 Reşemî 1996)
* Georgy Kunadze (20 Adar 1991 - 30 Kanûn 1993)
* Andrei Kolosovsky (18 Hezîran 1991 - 16 Îlon 1993)
* Georgy Mamedov (26 Kanûn 1991 - 5 Hezîran 2003)
* Borîs Pastukhov (22 Sibat 1992 - 3 Sibat 1996)
* [[Sergey Lavrov]] (3 Avrêl 1992 - 3 Mijdar 1994)
* Vitaly Churkin (4 Hezîran 1992 - 11 Mijdar 1994)
* Sergei Krylov (8 kewçêr 1993 - 20 berfanbar 1996)
* Aleksandr Panov (30 Kanûn 1993 - 15 Çirî 1996)
* Albert Chernyshyov (30 Kanûn 1993 - 13 Hezîran 1996)
* Nikolai Afanasyevsky (3 Mijdar 1994 - 6 Çile 1999)
* Vîktor Posuvalyuk (14 Mijdar 1994 - 1 Tebax 1999)
* Yury Dubinin (20 Kanûn 1994 - 13 Hezîran 1996)
* Vasily Sidorov (9 Mijdar 1995 - 28 Çile 1998)
* Yury Zubakov (3 Sibat 1996 - 14 Îlon 1998)
* Îvan Kuznetsov (26 Sibat 1996 - 14 Avrêl 1997)
* Aleksandr Avdeyev (20 Kanûn 1996 - 30 Çirî 1998)
* Îvan Sergeyev (14 Avrêl 1997 - 17 Mijdar 2001)
* Yury Ushakov (28 Çile 1998 - 2 Adar 1999)
* Yury Proshin (25 Gulan 1998 - 2 Tebax 1999)
* Vasily Sredin (30 kewçêr 1998 - 17 kewçêr 2001)
* Leonid Drachevsky (16 Mijdar 1998 - 25 Gulan 1999)
* Yevgeny Gusarov (6 Çile 1999 - 7 Çirî 2002)
* Sergei Ordzhonikidze (2 Adar 1999 - 26 Reşemî 2002)
* Îvan Îvanov (6 Tîrmeh 1999 - 13 Îlon 2001)
* Grigory Berdennikov (27 Adar 1992 - 16 Îlon 1993; 18 Cotmeh 1999 - 2 Avrêl 2001)
* Vîktor Kalyuzhny (31 Gulan 2000 - 29 Tîrmeh 2004)
* Aleksei Fedotov (7 Tîrmeh 2000 - 11 Adar 2004)
* Valery Loshchinin (7 Avrêl 2001 - 22 Sibat 2002)
* Anatoly Safonov (4 kewçêr 2001 - 13 tebax 2004)
* Aleksandr Saltanov (17 Cotmeh 2001 - 5 Gulan 2011)
* Andrei Denisov (28 Kanûn 2001 - 12 Tîrmeh 2004)
* Anatoly Potapov (14 Çile 2002 - 17 Reşemî 2004)
* Sergei Razov (18 Adar 2002 - 10 Hezîran 2005)
* Yury Fedotov (7 Hezîran 2002 - 9 Hezîran 2005)
* Vladîmîr Chizhov (10 Mijdar 2002 - 15 Tîrmeh 2005)
* Sergei Kislyak (4 Tîrmeh 2003 - 26 Tîrmeh 2008)
* Doku Zavgayev (17 Sibat - 13 Tebax 2004)
* Aleksandr Alekseyev (13 Tebax 2004 - 3 Çile 2007)
* Aleksandr Yakovenko (5 Tebax 2005 - 24 Çile 2011)
* Vladîmîr Tîtov (19 Cotmeh 2005 - 22 Avrêl 2013)
* Aleksandr Losyukov (23 Adar 2000 - 2 Adar 2004; 3 Çile 2007 - 26 Adar 2008)
* Aleksei Borodavkin (26 Adar 2008 - 5 Kanûn 2011)
* Aleksei Meshkov (6 Îlon 2001 - 20 Çile 2004; 25 Kanûn 2012 - 23 Çiriya Pêşîn 2017)
* Vasily Nebenzya (1 Hezîran 2013 - 26 Tîrmeh 2017)
* Anatoly Antonov (29 Kanûn 2016 - 21 Tebax 2017)
* Gennady Gatilov (24 Çile 2011 - 31 Çile 2018)
* Grigory Karasin (27 Tîrmeh 1996 - 25 Adar 2000; 10 Hezîran 2005 - 10 Îlon 2019)

=== Cîgirên Wezîrên Derve yên niha ===

* Yevgeny Îvanov (5 Cotmeh 2017 - niha)

:* (Sekreterê dewletê; têkiliyên bi welatên CIS re, têkiliyên bi saziyên din ên dewletê re)

* Sergei Ryabkov (15 Tebax 2008 - niha)

:* (Têkiliyên bi welatên Amerîkî re û mijarên ewlehî û bêçekbûnê)

* Mikhail Bogdanov (12 Hezîran 2011 - niha)

:* (Têkiliyên bi welatên Afrîka û Rojhilata Navîn re)

* Igor Morgulov (22 Kanûn 2011 - niha)

:* (Têkiliyên bi welatên Asyayê re)

* Oleg Syromolotov (19 Adar 2015 - niha)

:* (li ser têkoşîna li dijî terorê)

* Aleksandr Pankin (23 Cotmeh 2017 - niha)

:* (Têkiliyên bi rêxistinên ewropî, welatên rojava û başûrê Ewropayê re)

* Aleksandr Grushko (6 Îlon 2005 - 23 Cotmeh 2012; 22 Çile 2018 - niha)
* Sergei Vershinin (27 Adar 2018 - niha)
* Andrei Rudenko (19 Îlon 2019 - niha)

== Rêveberên Giştî yên Wezareta Karên Derve ya Federasyona Rûsyayê ==

* Doku Zavgayev (13 Tebax 2004 – 23 Îlon 2009)
* Mikhail Vanin (23 Îlon 2009 - 6 Avrêl 2012)
* Sergei Mareyev (6 Avrêl 2012 - 22 Tebax 2015)

=== Midûrê Giştî yê niha yê Wezareta Karên Derve ===

* Sergei Vyazalov (22 Tebax 2015 - niha)

== Binêre herwiha ==
[[Wêne:Jubcoin_2002_10rub_ministerstvoinostrannihdel_revers.jpg|thumb]]

* Têkiliyên Derve yên Rûsyayê
* SVR
* Xizmetên Derve yên Rûsyayê

Têkildarî avahiya ofîsê sereke ya Moskoyê ya Wezaretê tê de ye:

* Navenda Pêşangeha Hemû-Rûsya
* Hotel Leningradskaya
* Wezareta Pîşesazîya Giran a Rûsyayê
* [[Zanîngeha Moskowê|Zanîngeha Dewletê ya Moskowê]]
* Qesra Sovyetê
* Akademiya Zanistî (Rîga)
* Heft Bira (Mosko)
* Serkeftin-Qesra
* Palasa Çandî û Zanistî ya Warşovayê
{{Paqij}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==

* [https://www.mid.ru/en/main_en Wezareta Karên Derve ya Federasyona Rûsyayê] {{In lang|en}}
* [http://www.mid.ru Wezareta Karên Derve ya Federasyona Rûsyayê] {{In lang|ru}}
{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Têkiliyên derve yên Rûsyayê]]
[[Kategorî:Wezareta Derve (Rûsya)| ]]</text>
      <sha1>8yw9nwkp60499mzqzivhf3ahbjbrx8m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Via Rail</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133303</id>
    <revision>
      <id>2063352</id>
      <parentid>1746326</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T00:05:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2063352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4972" sha1="get65wqvyelfigo8jqwvme94txiasvr" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank şîrket
| nav                = Via Rail Canada Inc.
| logo               = VIA Rail Canada Logo.svg
| cure               = [[Şirketên Tacên Kanadayê|Pargîdaniya Tacê]]
| pîşesazî           = [[Veguhestina hesinî]]
| avakirin           = {{Destpêka dem û temen|12|01|1977}}
| cihê sergeh        = [[Place Ville Marie]]
| bajarê sergeh      = [[Montreal]], [[Quebec]]
| welatê sergeh      = [[Kanada]]
| herêma xizmetê     = Kanada
| xwedî              = [[Hikûmeta Kanadayê]]
| kesên sereke       = [[Françoise Bertrand]] ([[Serok]])
| dahatin            = {{Zêdebûn}} {{CAD|392.6 mîlyon|link=yes}} (2018)&lt;ref name=&quot;ar2010&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://media.viarail.ca/sites/default/files/publications/2018_Annual%20Report_EN.pdf |sernav=Annual Report 2018 |weşanger=Via Rail Canada |roja-gihiştinê=13 gulan 2019 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2022 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2022 }}&lt;/ref&gt;
| xebitandina dahatinê = {{Kêmbûn}} {{CAD|-272.6 mîlyon}} (2018)
| hebûn              = {{Kêmbûn}} {{CAD|1.467 trîlyon}} (2018)
| hejmara karkeran   = 3,234
| hejmara karkeran sal = 2020
| malper             = {{Official URL}}
}}
{{Agahîdank rêhesin
| nav                = Via Rail
| pergala nexşeyê    = VIANetworkMap2019.png
| nexşe sernûçe      = Nexşeya erdnîgarî ya pergala Via Rail
| nîşan              = VIA
| destpêka sal       = 1977
| dawiya sal         = didome
| xeta pêşvehat      = Karûbarên rêwiyên ji aliyê [[Rêhesiniya Neteweyî ya Kanadayê]] û [[Rêhesina Pasîfîk a Kanadayê]], û herwiha pargîdaniyên piçûktir ve têne xebitandin.
| pîvan              = {{Track gauge|1435mm|allk=on}}
| dirêjahî           = {{Convert|12500|km}}
| stasyon            = 378&lt;ref&gt;{{Cite report |title=Sustainable Mobility Report 2018 |url=https://media.viarail.ca/sites/default/files/publications/2018_SMR_EN_FINAL.pdf |publisher=Via Rail Canada |page=5 |date= |access-date=May 2, 2020 |archive-date=February 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226190701/https://media.viarail.ca/sites/default/files/publications/2018_SMR_EN_FINAL.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}
'''Via Rail Canada Inc.''' ( {{IPAc-en|ˈ|v|iː|ə}} ), wekî '''Via Rail''' an '''Via''' kar dike, pargîdaniyek [[Pargîdaniyên Crown yên Kanada|Crown]] a Kanadayî ye, ku ji bo xebitandina karûbarê rêwîtiya rêwiyan a [[Rêyahesinî ya veguhastinê|navbajarî]] li Kanada hatî peywirdar kirin. Ew alîkariya salane ji [[Veguhestina Kanadayê]] werdigire da ku lêçûna karûbarên xebitandinê yên civakên dûr ve girêdide vedigire.

Via Rail her hefte zêdetirî 500 trênan li heşt [[Parêzgeh û herêmên Kanada|parêzgehên Kanadayê]] û {{Convert|12500|km}} rê %97 ji ailyê pargîdaniyên din ên trênê bi piranî ji aliyê [[Rêhesinê Neteweyî ya Kanadayê]] (CN) ve tê xwedîkirin û domandin. Rêhesin, bi qasî 4.39 mîlyon rêwiyan di sala 2017an de hilgirtiye, piraniya wan li ser riyên ''[[Korîdora Québec City-Windsor (Bi rêya Rêhesin)|Korîdora]]'' bajarên mezin ên [[Korîdora Bajarê Quebec-Windsor|Korîdora Quebec City-Windsor]] bi hev ve girêdidin û xwediyê performansekî ji %73 di wextê de bû.&lt;ref name=&quot;ar2010&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://media.viarail.ca/sites/default/files/publications/2018_Annual%20Report_EN.pdf |sernav=Annual Report 2018 |weşanger=Via Rail Canada |roja-gihiştinê=13 gulan 2019 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2022 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2022 }}&lt;/ref&gt;

== Binêre herwiha ==
{{Portal|Trên|Rêhesin|Şîrket}}

* [[Bi rêya Xizmeta Polîsê Hesinî|Xizmeta Polîsê Rêhesinê ya VIA]]

* [[Lîsteya stasyonên Via Rail]]
* [[Lîsteya stokên rêwîtiyê yên Via Rail|Lîsteya stokên rêwîtiyên Via Rail]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Xwendina pêşerojê ==

* {{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/rollinghomecross0000alle |sernav=Rolling Home: A Cross-Canada Railroad Memoir |paşnav=Allen, Tom |weşanger=[[Penguin Books|Penguin]] |sal=2001 |isbn=0-670-88473-1 |cih=Toronto |gihiştina-urlyê=registration }}
*  
* {{Jêder-kitêb |sernav=Last train to Toronto: a Canadian rail odyssey |url=https://archive.org/details/lasttraintotoron0000pind |paşnav=[[Terry Pindell|Pindell, Terry]] |weşanger=Henry Holt and Company, Inc. |sal=1992 |isbn=0-8050-1574-4 |cih=New York }}
* Hanus, Chris &amp; Shaske, John (2009). [https://web.archive.org/web/20210223055217/http://www.wayoftherail.com/canada-by-train-the-complete-via-rail-travel-guide/ Canada By Train: The Complete Via Rail Travel Guide] {{ISBN|978-0-9730897-5-2}}

== Girêdanên derve ==
 
 
* {{Malpera fermî}}

{{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2024}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}</text>
      <sha1>get65wqvyelfigo8jqwvme94txiasvr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134247</id>
    <revision>
      <id>2063100</id>
      <parentid>1936098</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:35:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2825" sha1="e7llsupbs31czk9d1x7z3z0dyry3hrh" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| nav                = Zal
| bilêvkirin         = 
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| navê_rastî         = 
| zimanê_navê_rastî  = 
| navê_jidayikbûnê   = 
| navê_din           = 
| roja_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| imadkirin          = 
| roja_windabûnê     = 
| cihê_windabûnê     = 
| rewşa_windabûnê    = 
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| sedema_mirinê      = 
| vedîtina_bedenê    = 
| cihê_goristanê     = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| koordînatên_cihê_aramiyê = 
| cisn               = 
| abîde              = 
| esil               = Kurd
| hevwelatî          = Îran
| perwerde           = 
| destûrname         = &lt;!-- tenê ji bo kesên kevn yên li medreseyê xwendine --&gt;
| pîşe               = 
| salên_çalak        = 
| serdem             = 
| karder             = 
| rêxistin           = 
| ajans              = 
| sedema_navdarbûnê  = 
| xebat              = 
| xebatên_navdar     = &lt;!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd  --&gt;
| stîl               = 
| sermiyana_net      = 
| bejn               = 
| televîzyon         = 
| sernav             = &lt;!-- Mînak: Jina Yekê ya DYAyê yan Profesorê Matematîkê --&gt;
| meqam              = 
| dewr               = 
| berê               = 
| paşê               = 
| partî              = 
| tevger             = 
| dijber             = 
| endamên_desteyê    = 
| dîn                = 
| mezheb             = 
| gilîname           = 
| ceza               = 
| rewşa_cezayê       = 
| rewşa_hiqûqî       = 
| hevjîn             = Rûdab
| partner            = 
| zarok              = 
| dê_û_bav           = 
| dê                 = 
| bav                = Nerîman
| xizm               = 
| malbat             = 
| xelat              = 
| malper             = 
| şanenav            = 
| sernavê_şanenavê   = 
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| modul2             = 
| modul3             = 
| modul4             = 
| modul5             = 
| modul6             = 
| pênasê_pêşîn       = 
| pênasê_paşîn       = 
| embed              = 
| jêrenot            = 
| awayê_ser          = 
| bandorbar          = 
| bandorker          = 
| çînaser            = &lt;!-- Ji bo aktor û aktrîsan li vir &quot;sînema&quot; binivîsin --&gt;
| cihê aramiyê       = 
}}
'''Zal''' , şahê efsanewî yê îranî ye û wek yek ji mezintirîn şervanê dastana [[Şahname]]yê tê naskirin. Ew bavê lehengê efsanewî yê îranî, [[Ristemê Zal|Ristem]] e. Hevjina wî [[Rûdab]] e.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Kesayetên Şahnameyê]]
[[Kategorî:Mîtolojiya îranî]]
[[Kategorî:Mîtolojiya Kurdistanê]]</text>
      <sha1>e7llsupbs31czk9d1x7z3z0dyry3hrh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Êrîşa li ser Minbicê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134342</id>
    <revision>
      <id>2063367</id>
      <parentid>2056960</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T05:29:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2063367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42132" sha1="417k2s8b5emmudikc2nsswe0mon4cd1" xml:space="preserve">{{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2024}}
{{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank pevçûnên leşkerî
| conflict           = Êrîşa li ser Minbicê (2016)
| width              = 400px
| partof             = [[nakokîya Rojava-Îslamî]] û [[Destwerdana bi pêşengîya Amerîkayê ya Şerê Navxweyî yê Sûrîyê|Destwerdana bi pêşengîya Amerîka]] di [[Şerê Navxweyî yê Sûrî]]
| image              = Manbijof.png
| image_size         = 350px
| caption            = Nexşeya destkeftiyên herêmên QSD'ê yên di dema êrîşê de nîşan dide
| date               = 31 Gulan – 27 Tebax 2016&lt;br /&gt;({{Temena bi sal, meh, hefte û roj|meh1=05|roj1=31|sal1=2016|meh2=08|roj2=27|sal2=2016}})
| place              = [[Parêzgeha Helebê]], Sûriye
| result             = Serkeftina mezin a QSD’ê
*HSD’ê heta 14’ê Hezîranê 105 gund û mezra bi dest xist&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.syriahr.com/en/2016/06/14/47516 |sernav=Intense airstrikes by the coalition on Manbij and advancement for The Syria Democratic Forces in the vicinity of the city |xebat=SOHR |tarîx=14 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;
*QSD’ê di 12’ê Tebaxê de bajarê Minbicê bi dest xist&lt;ref name=&quot;bbccutoff&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-37063857 |sernav=Syria rebels 'cut off IS escape route' through Manbij |weşanger=BBC |tarîx=12 tebax 2016 |roja-gihiştinê=12 tebax 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AMNSDF&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.almasdarnews.com/article/sdf-captures-isiss-largest-stronghold-aleppo/ |sernav=SDF captures ISIS's largest stronghold in Aleppo |pêşnav=Izat |paşnav=Charkatli |tarîx=12 tebax 2016 |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2022 |roja-arşîvê=27 adar 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190327103044/https://www.almasdarnews.com/article/sdf-captures-isiss-largest-stronghold-aleppo/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
*QSD’ê heta 21’ê Tebaxê xeta parastinê ya li bejahiya bakur misoger kir,&lt;ref name=&quot;north defense&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://aranews.net/2016/08/syrian-democratic-forces-secure-defense-lines-north-manbij-prevent-isis-infiltration/ |sernav=Syrian Democratic Forces secure defense lines north Manbij to prevent ISIS infiltration |weşanger=[[ARA News]] |tarîx=21 tebax 2016 |roja-gihiştinê=21 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160823072559/http://aranews.net/2016/08/syrian-democratic-forces-secure-defense-lines-north-manbij-prevent-isis-infiltration/ |roja-arşîvê=23 tebax 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; û heta 27’ê Tebaxê li bejahiya başûr jî êrîş berdewam kir&lt;ref name=&quot;north defense&quot; /&gt;
| combatant1         = {{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}} '''[[Syrian Democratic Forces]]'''&lt;br/&gt;
{{Flagicon image|International Freedom Battalion original banner.svg}} [[International Freedom Battalion]]&lt;br/&gt;
{{Flagicon image|Flag of YBŞ.svg|border=}} [[Sinjar Resistance Units|YBŞ]]&lt;ref name=&quot;continue&quot; /&gt;&lt;br/&gt;
{{Flagicon image|Flag of Sinjar Womens Units.svg|border=}} [[Êzîdxan Women's Units|YJÊ]]&lt;ref name=&quot;continue&quot; /&gt;&lt;br /&gt;
'''Supported by:'''&lt;br/&gt;{{Flagicon image|Seal of Combined Joint Task Force – Operation Inherent Resolve.svg|size=20px|border=no}} [[CJTF–OIR]]&lt;ref name=&quot;preparing&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/566801-syria-kurds-preparing-manbij-offensive-report |sernav=Syria Kurds preparing Manbij offensive: report |xebat=Now |tarîx=30 adar 2016 |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2022 |roja-arşîvê=22 nîsan 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160422142214/https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/566801-syria-kurds-preparing-manbij-offensive-report |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pave&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailysabah.com/syrian-crisis/2016/03/30/us-airstrikes-pave-way-for-pyd-regime-advance-in-northern-syria |sernav=US airstrikes pave way for PYD, regime advance in northern Syria |xebat=Daily Sabah |tarîx=30 adar 2016 }}&lt;/ref&gt;
*{{Ala|United States}}
*{{Ala|United Kingdom}} (alleged)
*{{Ala|France}}
*{{Ala|Germany}}&lt;ref name=&quot;SOHR German&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.syriahr.com/en/2016/06/15/47583 |sernav=American, German, and French forces are backing up SDF in Menbej battle |weşanger=SOHR |tarîx=15 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=15 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt; {{Biçûk|(denied by Germany)}}&lt;ref name=&quot;sana&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Damascus says German special forces in Syria, Germany denies |ajans=Reuters |url=http://uk.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-syria-special-forces-idUKKCN0Z10R4 |tarîx=15 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=15 hezîran 2016 |rojname=Reuters |roja-arşîvê=2019-01-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190117082409/https://uk.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-syria-special-forces-idUKKCN0Z10R4 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| combatant2         = {{Sembola alayê|Islamic State of Iraq and the Levant}} '''[[Islamic State of Iraq and the Levant]]'''
| commander1         = {{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}}{{Flagicon image|Infobox Manbij Military Council flag.png}} [[Adnan Abu Amjad]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://aranews.net/2016/04/kurds-set-new-civilian-council-recapturing-syrias-manbij-isis/ |sernav=Kurds set up new civilian councill for recapturing Syria's Manbij from ISIS |weşanger=[[ARA News]] |tarîx=6 nîsan 2016 |roja-gihiştinê=6 nîsan 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160407222648/http://aranews.net/2016/04/kurds-set-new-civilian-council-recapturing-syrias-manbij-isis/ |roja-arşîvê=7 nîsan 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(Council general commander &amp; Northern Sun Battalion deputy commander)}}&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.janes360.com/images/assets/333/57333/SDF_plays_central_role_in_Syrian_civil_war__1_.pdf |sernav=SDF plays central role in Syrian civil war |xebat=[[Jane's Intelligence Review]] |tarîx=January 2016 |roja-gihiştinê=3 nîsan 2016 |roja-arşîvê=23 nîsan 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160423194750/http://www.janes360.com/images/assets/333/57333/SDF_plays_central_role_in_Syrian_civil_war__1_.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}}{{Flagicon image|Infobox Manbij Military Council flag.png}} [[Abu Layla]]{{DOW}}&lt;ref name=&quot;Layla&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.heraldstandard.com/news/world/middle-east/top-syrian-kurdish-commander-killed-in-push-on-is-held/article_377689b6-b71a-5170-ad4c-0dd16ed7f34c.html |sernav=Top Syrian Kurdish commander killed in push on IS-held Raqqa |ajans=Associated Press |tarîx=5 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(Northern Sun Battalion commander)}}&lt;br/&gt;{{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}}{{Flagicon image|Infobox Manbij Military Council flag.png}} Yousif Abdo Sa'don{{POW}}&lt;ref name=&quot;Sa'don&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://rudaw.net/english/kurdistan/050720163 |sernav=Brother of Abu Layla captured by ISIS |xebat=Rudaw |nivîskar=Zhelwan Z. Wali |tarîx=5 tîrmeh 2016 |roja-gihiştinê=15 tebax 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(Northern Sun Battalion security officer, alleged)}}&lt;br/&gt;{{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}}{{Flagicon image|Manbij Revolutionaries Battalion flag.png}} Botan Türkmeni&lt;ref name=&quot;Türkmeni&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/kurdistan/turkmen-commander-manbij-operation-an-initiative-for-joint-and-free-life |sernav=Turkmen Commander: Manbij operation an initiative for joint and free life |nivîskar=Mahir Yilmazkaya |xebat=ANF News |tarîx=11 tebax 2016 |roja-gihiştinê=12 tebax 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(Manbij Revolutionaries Battalion commander)}}&lt;br /&gt;{{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}}{{Flagicon image|Manbij Revolutionaries Battalion flag.png}} Mustafa Manbij&lt;ref name=&quot;bribe&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/kurdistan/mistefa-minbic-it-is-impossible-for-isis-gangs-to-escape |sernav=Mıstefa Minbic: It is impossible for ISIS gangs to escape |xebat=ANF News |tarîx=19 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=19 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mustafa&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.hawarnews.com/80-of-manbij-is-liberated-50-thousand-civilians-freed/ |sernav=80% of Manbij is liberated, 50 thousand civilians freed |nivîskar=Akram Barakat |weşanger=[[Hawar News Agency]] |tarîx=2 tebax 2016 |roja-gihiştinê=2 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171019072711/http://en.hawarnews.com/80-of-manbij-is-liberated-50-thousand-civilians-freed/ |roja-arşîvê=19 çiriya pêşîn 2017 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(Manbij Revolutionaries Battalion commander)}}&lt;br/&gt;{{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}}{{Flagicon image|YPJ Flag.svg|border=}} [[Rojda Felat]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kurdistan24.net/en/news/5ce6fb2a-af0b-4c93-aa4f-a80a5ebe442a/Kurdish-woman-fight-double-battles-against-terrorism--patriarchy |sernav=Kurdish woman fight double battles against terrorism, patriarchy |weşanger=Kurdistan24 |nivîskar=Hisham Arafat |tarîx=12 kanûna pêşîn 2016 |roja-gihiştinê=1 kanûna paşîn 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(YPJ commander)}}&lt;br /&gt;{{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}}{{Flagicon image|Infobox Jarabulus Military Council.png}} Abdel Sattar al-Jader{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;Masdar al-Jader&quot; /&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(Jarabulus Military Council and Euphrates Jarabulus Brigades chief commander)}}&lt;br /&gt;{{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}}{{Flagicon image|Infobox Jarabulus Military Council.png}} Muhammad Ahmed&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://aranews.net/2016/08/kurdish-backed-council-says-turkeys-intervention-make-syrian-town-grave-erdogan-troops/ |sernav=Kurdish-backed council says Turkey's intervention to make Syrian town &quot;grave for Erdogan troops&quot; |weşanger=[[ARA News]] |tarîx=26 tebax 2016 |roja-gihiştinê=26 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160826202611/http://aranews.net/2016/08/kurdish-backed-council-says-turkeys-intervention-make-syrian-town-grave-erdogan-troops/ |roja-arşîvê=26 tebax 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{Biçûk|(Jarabulus Military Council commander)}}&lt;br /&gt;{{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}}{{Flagicon image|People's Protection Units Flag.svg|border=no}} Haqi Kobani&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/kurdistan/sdf-fighters-the-siege-will-end-up-with-the-liberation-of-manbij |sernav=SDF fighters: The siege will end up with the liberation of Manbij |xebat=ANF News |tarîx=11 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=13 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(YPG commander)}}&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.voanews.com/media/video/3065314.html |sernav=New Fighting Alliance in Syria Putting up Fight Against IS |nivîskar=Zana Omar |weşanger=[[Voice of America]] |tarîx=19 çiriya paşîn 2015 |roja-gihiştinê=3 nîsan 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}} Abdelaziz Yunis&lt;ref name=&quot;denies&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://aranews.net/2016/08/sdf-spokesman-denies-liberation-jihadi-border-pocket-north-syria/ |sernav=SDF spokesman denies liberation of jihadi border pocket north Syria |nivîskar=Akram Barakat |weşanger=[[ARA News]] |tarîx=7 tebax 2016 |roja-gihiştinê=7 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160810043245/http://aranews.net/2016/08/sdf-spokesman-denies-liberation-jihadi-border-pocket-north-syria/ |roja-arşîvê=10 tebax 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(SDF senior commander)}}&lt;br/&gt;{{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}} Merxas Kobanê&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/kurdistan/we-will-attain-victory-and-freedom-in-the-2nd-phase-of-manbij-operation |sernav=We will attain victory and freedom in the 2nd phase of Manbij Operation |xebat=ANF News |tarîx=13 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=13 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(SDF commander)}}&lt;br/&gt;{{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}} Mohammed Abu Amdil&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(SDF commander)}}&lt;br/&gt;{{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}} Habun Osman&lt;ref name=&quot;eight&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://aranews.net/2016/06/us-backed-sdf-advances-isis-near-manbij/ |sernav=US-backed Syrian Democratic Forces advance against ISIS near Manbij, liberate eight villages |weşanger=[[ARA News]] |tarîx=4 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=4 hezîran 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160909232732/http://aranews.net/2016/06/us-backed-sdf-advances-isis-near-manbij/ |roja-arşîvê=9 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(SDF commander)}}&lt;br/&gt;{{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}} Şervan Afrin&lt;ref name=&quot;present&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/kurdistan/sdf-commanders-we-will-liberate-manbij-and-present-it-to-the-people |sernav=SDF commanders: We will liberate Manbij and present it to the people |xebat=ANF News |tarîx=17 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=17 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(SDF commander)}}&lt;br/&gt;{{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}} Diyar Şexler&lt;ref name=&quot;present&quot; /&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(SDF commander)}}&lt;br/&gt;{{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}} Heval Shiyar&lt;ref name=&quot;counter&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://aranews.net/2016/06/second-isis-counterattack-fails-break-siege-manbij/ |sernav=Second ISIS counterattack fails to break siege on Manbij |weşanger=[[ARA News]] |tarîx=20 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=21 hezîran 2016 |roja-arşîvê=22 hezîran 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160622140528/http://aranews.net/2016/06/second-isis-counterattack-fails-break-siege-manbij/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(SDF commander)}}&lt;br/&gt;{{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}} Judi Derek&lt;ref name=&quot;ISIL goal&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.hawarnews.com/goals-of-is-late-attack/ |sernav=Goals of IS late attack |weşanger=[[Hawar News Agency]] |tarîx=4 tîrmeh 2016 |roja-gihiştinê=4 tîrmeh 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160704134946/http://en.hawarnews.com/goals-of-is-late-attack/ |roja-arşîvê=4 tîrmeh 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(SDF commander)}}&lt;br/&gt;{{Flagicon image|Flag of Sinjar Womens Units.svg|border=}} &quot;Koçber&quot;&lt;ref name=&quot;continue&quot; /&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(YJÊ commander)}}
| commander2         = {{Sembola alayê|Islamic State of Iraq and the Levant}} Osama al-Tunisi{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;emir&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.almasdarnews.com/article/us-backed-fighters-tighten-grip-manbij-kill-top-isis-emir-map-update/ |sernav=US-backed fighters tighten grip on Manbij, kill top ISIS Emir – Map Update |pêşnav=Zen |paşnav=Adra |tarîx=9 hezîran 2016 |weşanger=al-masdar News |roja-gihiştinê=10 hezîran 2016 |roja-arşîvê=15 tebax 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180815092213/https://www.almasdarnews.com/article/us-backed-fighters-tighten-grip-manbij-kill-top-isis-emir-map-update/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(Emir of Manbij)}}&lt;br/&gt;{{Flagdeco|Islamic State in Iraq and the Levant}} Abu Khalid al-Tunisi{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;Khalid&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://aranews.net/2016/07/isis-emir-killed-sdf-fire-north-syria/ |sernav=ISIS Emir killed under SDF fire north Syria |tarîx=10 tîrmeh 2016 |weşanger=[[ARA News]] |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160713063334/http://aranews.net/2016/07/isis-emir-killed-sdf-fire-north-syria/ |roja-arşîvê=13 tîrmeh 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(1st replacement Emir of Manbij)}}&lt;br/&gt;{{Flagdeco|Islamic State in Iraq and the Levant}} Abu Omaar al-Muhajiri&lt;ref name=&quot;prince&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.hawarnews.com/is-prince-killed-in-manbij/ |sernav=IS prince killed in Manbij |weşanger=[[Hawar News Agency]] |tarîx=9 tîrmeh 2016 |roja-gihiştinê=9 tîrmeh 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160712003140/http://en.hawarnews.com/is-prince-killed-in-manbij/ |roja-arşîvê=12 tîrmeh 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(2nd replacement Emir of Manbij)}}&lt;br/&gt;{{Flagdeco|Islamic State in Iraq and the Levant}} Abu Yahya al-Shami&lt;ref name=&quot;letter&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aymennjawad.org/2016/09/archive-of-islamic-state-administrative-documents-2 |sernav=Archive of Islamic State Administrative Documents (continued...again) - Specimen 24A: Letter from the Delegated Committee to an Abu Yahya al-Shami in Manbij, August 2016 |nivîskar=Aymenn Jawad Al-Tamimi }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;newsweek&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://europe.newsweek.com/exclusive-isis-letter-merciless-mosul-tactics-battle-iraq-508719?rm=eu |sernav=Exclusive: Private ISIS Letter Outlines Group's Merciless Tactics ahead of Mosul Battle |nivîskar1=Jack Moore |nivîskar2=Rena Netjes |weşanger=Newsweek |tarîx=15 çiriya pêşîn 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(commander of Manbij by August)}}&lt;br/&gt;{{Flagdeco|Islamic State in Iraq and the Levant}} Abu Muhamad al-Kahtani{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;Kahtani&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.hawarnews.com/manbij-a-prince-killed-explosives-center-destroyed/ |sernav=Manbij: a prince killed, explosives' center destroyed |weşanger=[[Hawar News Agency]] |tarîx=12 tîrmeh 2016 |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160712104030/http://en.hawarnews.com/manbij-a-prince-killed-explosives-center-destroyed/ |roja-arşîvê=12 tîrmeh 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(Emir in Manbij)}}&lt;br/&gt;{{Flagdeco|Islamic State in Iraq and the Levant}} Unknown Russian emir in Manbij&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.hawarnews.com/manbij-fighters-seize-a-russian-princes-house/ |sernav=Manbij fighters seize a Russian prince's house |weşanger=[[Hawar News Agency]] |tarîx=28 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=30 hezîran 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160701095033/http://en.hawarnews.com/manbij-fighters-seize-a-russian-princes-house/ |roja-arşîvê=1 tîrmeh 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Sembola alayê|Islamic State of Iraq and the Levant}} Dahham al-Hussein{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;Dahham&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://aranews.net/2016/06/islamic-state-jihadi-commander-killed-clashes-syrian-democratic-forces/ |sernav=Islamic State jihadi commander killed in clashes with Syrian Democratic Forces |tarîx=12 hezîran 2016 |weşanger=[[ARA News]] |roja-gihiştinê=12 hezîran 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160613121145/http://aranews.net/2016/06/islamic-state-jihadi-commander-killed-clashes-syrian-democratic-forces/ |roja-arşîvê=13 hezîran 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(Emir of Um Mayyal)}}&lt;br/&gt;{{Flagdeco|Islamic State in Iraq and the Levant}} Abu Hamza al-Ansari{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;Hamza&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://aranews.net/2016/06/isis-official-killed-us-strike-north-syria/ |sernav=ISIS senior jihadi killed in US strike north Syria |weşanger=[[ARA News]] |tarîx=20 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=20 hezîran 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160813033450/http://aranews.net/2016/06/isis-official-killed-us-strike-north-syria/ |roja-arşîvê=13 tebax 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(ISIL senior leader)}}&lt;br/&gt;{{Flagdeco|Islamic State in Iraq and the Levant}} Abu Suheyl El-Maarawî{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;Maarawî&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/kurdistan/15-isis-gangs-and-1-commander-killed-in-manbij |sernav=15 ISIS gangs and 1 commander killed in Manbij |xebat=ANF News |tarîx=11 tîrmeh 2016 |roja-gihiştinê=11 tîrmeh 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(commander of western Manbij)}}&lt;br/&gt;{{Flagdeco|Islamic State in Iraq and the Levant}} Abu Aisha{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;eastern&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.hawarnews.com/security-prince-and-the-eastern-front-official-killed/ |sernav=Security prince and the Eastern Front official killed |weşanger=[[Hawar News Agency]] |tarîx=26 tîrmeh 2016 |roja-gihiştinê=27 tîrmeh 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160726082832/http://en.hawarnews.com/security-prince-and-the-eastern-front-official-killed/ |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(commander of eastern Manbij)}}&lt;br/&gt;{{Flagdeco|Islamic State in Iraq and the Levant}} Abu Talha al-Shami{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;senior&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.farsnews.com/newstext.aspx?nn=13950329000788 |sernav=Aleppo: Senior ISIL Commanders Killed in Clashes with SDF near Manbij |weşanger=Farsnews |tarîx=18 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=2 tîrmeh 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160620142358/http://en.farsnews.com/newstext.aspx?nn=13950329000788 |roja-arşîvê=20 hezîran 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(ISIL senior commander)}}&lt;br/&gt;{{Flagdeco|Islamic State in Iraq and the Levant}} Abu Hadid{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;senior&quot; /&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(ISIL senior commander)}}&lt;br/&gt;{{Flagdeco|Islamic State in Iraq and the Levant}} Abu al-Hayjaa{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;hisba&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://aranews.net/2016/06/isis-chief-hisba-police-killed-clashes-syrian-democratic-forces/ |sernav=ISIS chief of Hisba police killed in clashes with Syrian Democratic Forces |tarîx=16 hezîran 2016 |weşanger=[[ARA News]] |roja-gihiştinê=16 hezîran 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160615225448/http://aranews.net/2016/06/isis-chief-hisba-police-killed-clashes-syrian-democratic-forces/ |roja-arşîvê=15 hezîran 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(Hisba police chief of Manbij)}}&lt;br/&gt;{{Sembola alayê|Islamic State of Iraq and the Levant}} Abu Huzaifa al-Ordoni{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;jarablos&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://dckurd.org/2016/06/06/is-commander-killed-in-jarablos/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160630230547/http://dckurd.org/2016/06/06/is-commander-killed-in-jarablos/ |rewşa-urlyê=mirî |roja-arşîvê=30 hezîran 2016 |sernav=IS commander killed in Jarablos |tarîx=6 hezîran 2016 |weşanger=[[Washington Kurdish Institute]] |roja-gihiştinê=12 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(ISIL field commander)}}&lt;br/&gt;{{Sembola alayê|Islamic State of Iraq and the Levant}} Hasan Rimo{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;jarablos&quot; /&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(pro-ISIL tribal leader)}}&lt;br/&gt;{{Sembola alayê|Islamic State of Iraq and the Levant}} Safi Yahiya Rajab{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;security&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.hawarnews.com/an-is-security-official-is-killed/ |sernav=An IS security official is killed |weşanger=[[Hawar News Agency]] |tarîx=10 tîrmeh 2016 |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160710112633/http://en.hawarnews.com/an-is-security-official-is-killed/ |roja-arşîvê=10 tîrmeh 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(security official of Manbij)}}&lt;br/&gt;{{Sembola alayê|Islamic State of Iraq and the Levant}} Unknown Moroccan ISIL field commander{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;sharia&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://rudaw.net/english/middleeast/syria/100620161 |sernav=SDF have Manbij surrounded |xebat=Rudaw |tarîx=11 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Sembola alayê|Islamic State of Iraq and the Levant}} Leading Sharia official of Manbij{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;sharia&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.syriahr.com/en/2016/06/16/47693 |sernav=Aerial bombardment targets Menbej and continued clashes around the city |weşanger=SOHR |tarîx=16 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=17 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{Sembola alayê|Islamic State of Iraq and the Levant}} Ezzit Raad{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;Raad&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.heraldsun.com.au/news/victoria/is-says-melbourne-terrorist-ezzit-raad-killed-fighting-for-terror-group/news-story/f8d9f999dc66f6ef844ab2e9851914a2 |sernav=IS says Melbourne terrorist Ezzit Raad killed fighting for terror group |nivîskar=James Dowling |weşanger=Herald Sun |tarîx=6 îlon 2016 |roja-gihiştinê=6 îlon 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(prominent battalion commander)}}
| yekîne1            = {{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}} Syrian Democratic Forces
* {{Flagicon image|Infobox Manbij Military Council flag.png}} [[Manbij Military Council]]&lt;ref name=&quot;all4syria&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.all4syria.info/Archive/303974 |sernav=The formation of a new Manbij Military Council to expel Daesh from Manbij, Aleppo |xebat=All4Syria |tarîx=2 nîsan 2016 }}&lt;/ref&gt;
** [[Northern Sun Battalion]]&lt;ref name=&quot;all4syria&quot;/&gt;
*** {{Flagicon image|Flag of Syrian Turkmens.svg}} Manbij Turkmen Brigade&lt;ref name=&quot;all4syria&quot;/&gt;
** [[Seljuq Brigade]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://aranews.net/2016/08/conflict-us-led-coalition-allies-increases-one-turkish-soldier-killed/ |sernav=Conflict between US-led coalition allies increases, one Turkish soldier killed |nivîskar=Wladimir van Wilgenburg; Jan Mohammed |weşanger=[[ARA News]] |tarîx=28 tebax 2016 |roja-gihiştinê=28 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170521002825/http://aranews.net/2016/08/conflict-us-led-coalition-allies-increases-one-turkish-soldier-killed/ |roja-arşîvê=21 gulan 2017 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
** {{Flagicon image|Manbij Revolutionaries Battalion flag.png}} [[Manbij Revolutionaries Battalion]]&lt;ref name=&quot;bribe&quot;/&gt;
* {{Flagicon image|People's Protection Units Flag.svg|border=}} [[People's Protection Units|YPG]]
* {{Flagicon image|YPJ Flag.svg|border=}} [[Women's Protection Units|YPJ]]
* {{Flagicon image|MFS infobox flag.png}} [[Syriac Military Council|MFS]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://stream.org/brave-local-christians-fighting-isis-need-guns-bullets/ |sernav=Brave Local Christians Fighting ISIS Need Guns and Bullets |nivîskar=Johannes de Jong |weşanger=The Stream |tarîx=26 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=29 îlon 2016 }}&lt;/ref&gt;
* pro-SDF local Arab tribes&lt;ref name=&quot;SOHR tribes&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.syriahr.com/en/2016/06/18/47844 |sernav=Airstrikes by coalition's warplanes accompany the ongoing clashes in Manbij |weşanger=SOHR |tarîx=18 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=19 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;
* {{Flagicon image|Infobox Jarabulus Military Council.png}} [[Syrian Democratic Forces military councils#Jarabulus|Jarabulus Military Council]]&lt;ref name=&quot;Jarabulus Military&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.hawarnews.com/the-military-council-of-jarablos-declared/ |sernav=The military council of Jarablos declared |weşanger=[[Hawar News Agency]] |tarîx=22 tebax 2016 |roja-gihiştinê=23 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160822133816/http://en.hawarnews.com/the-military-council-of-jarablos-declared/ |roja-arşîvê=22 tebax 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; {{Biçûk|(since 22 August)}}
** [[Euphrates Jarabulus Brigades]]&lt;ref name=&quot;Jarabulus Military&quot; /&gt;
** Jarabulus Hawks Brigades&lt;ref name=&quot;Jarabulus Military&quot; /&gt;
** Free Jarabulus Brigades&lt;ref name=&quot;Jarabulus Military&quot; /&gt;
{{Flagicon image|International Freedom Battalion original banner.svg}} [[International Freedom Battalion]]
* {{Flagicon image|MLKP Banner.svg}} [[Marxist–Leninist Communist Party (Turkey/Northern Kurdistan)|MLKP]]&lt;ref name=&quot;MLKP&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/kurdistan/mlkp-fighter-raperin-dicle-falls-during-manbij-operation |sernav=MLKP fighter Raperin Dicle falls during Manbij operation |xebat=ANF News |tarîx=26 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=26 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;
* {{Flagicon image|Birleşik Özgürlük Güçleri (United Freedom Forces) flag.svg}} [[United Freedom Forces]]
**Martyr Mahir Arpaçay Battalion&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.etha.com.tr/Haber/2016/06/28/guncel/bog-savascisi-eylem-atas-minbicte-sehit-dustu/ |sernav=BÖG savaşçısı Eylem Ataş Minbic'te şehit düştü |weşanger=Etkin Haber Ajansı |tarîx=28 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=30 hezîran 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171009213015/http://www.etha.com.tr/Haber/2016/06/28/guncel/bog-savascisi-eylem-atas-minbicte-sehit-dustu/ |roja-arşîvê=9 çiriya pêşîn 2017 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
{{Flagicon image|Flag of Rojava.svg}} [[Asayish (Syria)|Asayish]]&lt;ref name=&quot;Asayish&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/kurdistan/manbij-military-council-142-gang-members-have-been-killed |sernav=Manbij Military Council: 142 gang members have been killed |xebat=ANF News |tarîx=21 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=21 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{Flagicon image|Flag of Rojava.svg}} [[Self-Defense Forces (Rojava)|Self-Defense Forces]] (HXP)&lt;ref name=&quot;continue&quot; /&gt;&lt;br /&gt;
{{Flagicon image|Flag of Rojava.svg}} Civilian Defense Force (HPC)&lt;ref name=&quot;continue&quot; /&gt;&lt;br/&gt;
{{Flagicon image|Flag of the Assyrians (gold and blue Assur).svg}} [[Khabour Guards]]{{Sfnp|Rashid|2018|p=37}}&lt;br/&gt;
{{Sembola alayê|USA}} [[United States Armed Forces]]
* {{Flagicon image|Flag of the United States Air Force.svg}} [[United States Air Force]]
** [[Wêne:432d Wing.png|20px]] [[432d Wing]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://aranews.net/2017/04/us-air-force-40-of-strikes-carried-out-by-drones-in-liberation-of-syrias-manbij/ |sernav=US Air Force: 40% of strikes on Syria's Manbij carried out by drones |nivîskar=Wladimir van Wilgenburg |weşanger=[[ARA News]] |tarîx=11 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=11 nîsan 2017 |roja-arşîvê=12 nîsan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170412062245/http://aranews.net/2017/04/us-air-force-40-of-strikes-carried-out-by-drones-in-liberation-of-syrias-manbij/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Wêne:Seal of the Joint Special Operations Command (JSOC).svg|20px]] [[United States special operations forces|U.S. SOF]]&lt;ref name=&quot;Manbij offensive begins&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.newsweek.com/us-backed-syria-forces-launch-offensive-isis-held-manbij-pocket-465228 |sernav=U.S.-Backed Syria Forces Launch Offensive For ISIS-Held Manbij Pocket |malper=[[Newsweek]] |roja-gihiştinê=6 hezîran 2016 |tarîx=June 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;launch offensive&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;close in&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.timesofisrael.com/us-backed-fighters-close-in-on-is-syria-bastion-manbij/ |sernav=US-backed fighters close in on IS Syria bastion Manbij |malper=[[The Times of Israel]] |roja-gihiştinê=6 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;
{{Sembola alayê|UK}} [[United Kingdom Special Forces|British SOF]] (alleged)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-36539723 |sernav=Syria conflict: On the frontline in battle for IS-held Manbij |weşanger=BBC News |tarîx=15 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Sembola alayê|France}} [[Special Operations Command (France)|French SOF]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.rfi.fr/france/20160609-france-admits-special-forces-are-advising-syrian-rebels |sernav=France admits special forces are advising Syrian rebels – France – Radio France Internationale |tarîx=9 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=10 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Sembola alayê|Germany}} [[Kommando Spezialkräfte|German KSK]]&lt;ref name=&quot;SOHR German&quot; /&gt; {{Biçûk|(denied by Germany)}}&lt;ref name=&quot;sana&quot; /&gt;
| units2             = {{Flagdeco|Islamic State in Iraq and the Levant}} [[Military of ISIL]]
* [[ISIL territorial claims#Syria|Wilayat Halab]]
** pro-ISIL local tribes&lt;ref name=&quot;jarablos&quot; /&gt;
* Army of Aleppo
** [[Inghimasi]] units&lt;ref name=&quot;Inghimasi&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.almasdarnews.com/article/isis-reportedly-attacked-u-s-base-northern-syria/ |sernav=ISIS reportedly attacked U.S. base in northern Syria |nivîskar=Zen Adra |xebat=al-Masdar News |tarîx=14 tebax 2016 |roja-gihiştinê=14 tebax 2016 |roja-arşîvê=4 tîrmeh 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180704215144/https://www.almasdarnews.com/article/isis-reportedly-attacked-u-s-base-northern-syria/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
** Russian-speaking battalion&lt;ref name=&quot;poem&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.chechensinsyria.com/?p=25224 |sernav=Notes from Manbij - A poem |nivîskar=Joanna Paraszczuk |xebat=From Chechnya to Syria |tarîx=7 tebax 2016 |roja-gihiştinê=12 kanûna paşîn 2017 |roja-arşîvê=13 kanûna paşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170113151859/http://www.chechensinsyria.com/?p=25224 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Hisba police&lt;ref name=&quot;hisba&quot; /&gt;
| strength1          = {{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}} 2,900–12,000 şervan&lt;ref name=&quot;spokesman&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://aranews.net/2016/06/us-coalition-spokesman-arabs-leading-manbij-campaign-not-kurds/ |sernav=US coalition spokesman: Arabs are leading Manbij campaign, not Kurds – ARA News |tarîx=4 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=6 hezîran 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160606064109/http://aranews.net/2016/06/us-coalition-spokesman-arabs-leading-manbij-campaign-not-kurds/ |roja-arşîvê=6 hezîran 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bastion&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;desperate&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.middleeasteye.net/news/residents-desperate-anti-forces-move-manbij-1661140587 |sernav=Residents desperate as anti-IS forces move on Manbij |roja-gihiştinê=6 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;
* 2,500–9,600 Ereb&lt;ref name=&quot;spokesman&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bastion&quot;/&gt; (1,800 herêmî)&lt;ref name=&quot;desperate&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;reach&quot;/&gt;
* 400–2,400 Kurd&lt;ref name=&quot;spokesman&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bastion&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;desperate&quot; /&gt;
{{Sembola alayê|Almanya}} c. 50&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.syriahr.com/en/2016/06/15/47609 |sernav=New details in the German, American and French forces support for The Syria Democratic Forces in the northeastern countryside of Aleppo |weşanger=SOHR |tarîx=15 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=16 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;
| strength2          = Çend hezar şervan
* 2,000 li Minbicê&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.eldiario.es/politica/Pentagono-Siria-fuerzas-aliados-Asad_0_524598712.html |sernav=El Pentágono no ve riesgo de choque en Siria con fuerzas y aliados de Asad |tarîx=8 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=10 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ISIL numbers in Manbij&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.almasdarnews.com/article/isis-suffers-new-territorial-losses-eastern-aleppo-map-update/ |sernav=ISIS suffers new territorial losses in eastern Aleppo – Map update |pêşnav=Chris |paşnav=Tomson |tarîx=9 hezîran 2016 |weşanger=al-masdar News |roja-gihiştinê=10 hezîran 2016 |roja-arşîvê=6 tebax 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200806121726/https://www.almasdarnews.com/article/isis-suffers-new-territorial-losses-eastern-aleppo-map-update/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| casualties1        = 315 kuştî {{Biçûk|(îdîaya SOHR)}}&lt;ref name=&quot;sohr&quot;&gt;[http://www.syriahr.com/en/?p=49446 The third US citizen fighter is killed in Manbij area and casualty number rises to about 1800 civilians and fighters]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1,650 killed {{Biçûk|(îdîaya ISIL)}}&lt;ref name=&quot;amaq&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.almasdarnews.com/article/sdf-advancing-manbijs-city-center-field-report/ |sernav=SDF advancing on Manbij's city center: Field Report |pêşnav=Izat |paşnav=Charkatli |tarîx=22 tîrmeh 2016 |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2022 |roja-arşîvê=23 çiriya pêşîn 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161023101621/https://www.almasdarnews.com/article/sdf-advancing-manbijs-city-center-field-report/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;264 kuştî {{Biçûk|(îdîaya SDF)}}&lt;ref name=&quot;ANHA&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.hawarnews.com/the-results-of-manbij-liberation-announced/ |sernav=The results of Manbij liberation announced |weşanger=[[Hawar News Agency]] |roja-gihiştinê=15 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160815154724/http://en.hawarnews.com/the-results-of-manbij-liberation-announced/ |roja-arşîvê=15 tebax 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;700–1,000 killed {{Biçûk|(îdîayên din)}}&lt;ref&gt;[https://www.thenation.com/article/americas-favorite-syrian-militia-rules-with-an-iron-fist/ America’s Favorite Syrian Militia Rules With an Iron Fist]&lt;/ref&gt;
| casualties2        = 1,026 kuştî {{Biçûk|(îdîaya SOHR)}}&lt;ref name=&quot;sohr&quot;/&gt;&lt;br /&gt;400 kuştî {{Biçûk|(îdîaya ISIL)}}&lt;ref name=&quot;amaq&quot; /&gt;&lt;br /&gt;4,180 kuştî, 112 girtin {{Biçûk|(îdîaya SDF)}}&lt;ref name=&quot;ANHA&quot; /&gt;
| casualties3        = 444 sivîlên kuştî&lt;ref name=&quot;sohr&quot;/&gt; û 2,000+ revandin&lt;ref name=&quot;DW&quot;/&gt;&lt;br/&gt;~78,000 sivîl ji cîhê xwe bûn&lt;ref name=&quot;manbijsiege&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyetdailynews.com/Default.aspx?pageID=238&amp;nID=100143&amp;NewsCatID=352 |sernav=UN warns Manbij battle could uproot more than 200,000 Syrians |xebat=Hürriyet Daily News |tarîx=7 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.pri.org/stories/2016-08-10/arab-kurdish-alliance-savors-victory-over-isis-after-two-months-ferocious |sernav=Arab-Kurdish alliance savors a victory over ISIS after two months of ferocious fighting |roja-gihiştinê=2022-11-06 |archive-date=2020-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106122925/https://www.pri.org/stories/2016-08-10/arab-kurdish-alliance-savors-victory-over-isis-after-two-months-ferocious |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| campaignbox        = 
}}
'''Êrîşa li ser Minbicê,''' bi navê kod '''Operasyona Şehîd û Fermandar Feysel Ebû Leyla''' ya QSD’ê ye, [[Êrîşî (leşkerî)|operasyoneke leşkerî]] ya sala 2016’an a [[Hêzên Sûriya Demokratîk|Hêzên Sûriyeya Demokratîk]] (HSD) bû, ku ji bo girtina bajarê [[Minbic]]ê ji destê [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]] (DAIŞ), û di dawiyê de, deverên di bin destê DAIŞê de ji [[El-Bab]]ê heta [[Herbel]]ê, li devera jê re &quot;Keba Menbicê&quot;{{Refn|The &quot;Manbij Pocket&quot; region in the northern Aleppo Province, itself the focus of this offensive, is also locally known as the al-Shahba region.&lt;ref name=&quot;liberate al-Shabha&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://aranews.net/2016/05/tribal-leaders-northern-aleppo-call-kurdish-led-sdf-forces-liberate-areas-isis/ |sernav=Tribal leaders in northern Aleppo call on US-backed SDF forces to liberate their areas from ISIS – ARA News |tarîx=23 gulan 2016 |roja-gihiştinê=6 hezîran 2016 |roja-arşîvê=27 gulan 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160527114630/http://aranews.net/2016/05/tribal-leaders-northern-aleppo-call-kurdish-led-sdf-forces-liberate-areas-isis/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;}} &lt;ref name=&quot;Manbij Pocket&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://warontherocks.com/2016/05/revisiting-train-and-equip-in-syria-to-clear-the-manbij-pocket/ |sernav=Revisiting Train-and-Equip in Syria to Clear the Manbij Pocket |tarîx=30 gulan 2016 |roja-gihiştinê=6 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt; ya bakurê [[Heleb (parêzgeh)|parêzgeha Helebê]] tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;link all cantons&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://aranews.net/2016/06/senior-kurdish-military-official-will-defeat-isis-link-rojavas-cantons/ |sernav=Senior Kurdish military official: We will defeat ISIS and link all Rojava's cantons – ARA News |tarîx=3 hezîran 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160606152215/http://aranews.net/2016/06/senior-kurdish-military-official-will-defeat-isis-link-rojavas-cantons/ |roja-arşîvê=6 hezîran 2016 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=6 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt; Armanca sereke ya vê êrîşê qutkirina rêyên dawî yên dabînkirina DAÎŞê ji [[Tirkiye|Tirkiyê]] bû û rêgirtin li derketina çekdarên DAÎŞê li ser sînorê [[Sînorê Sûriye-Tirkiyê|Sûriyê û Tirkiyê]] bû.&lt;ref name=&quot;launch offensive&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-offensive-idUSKCN0YN377 |sernav=Exclusive: U.S.-backed Syria forces launch offensive for Manbij pocket – U.S. officials |tarîx=1 hezîran 2016 |malper=Reuters |roja-gihiştinê=6 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Fallujah and Manbij&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.defense.gov/News-Article-View/Article/791067/fights-to-retake-fallujah-manbij-city-from-isil-begin |sernav=Fights to Retake Fallujah, Manbij City From ISIL Begin |roja-gihiştinê=6 hezîran 2016 |roja-arşîvê=14 adar 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210314183350/http://www.defense.gov/News-Article-View/Article/791067/fights-to-retake-fallujah-manbij-city-from-isil-begin |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Manbij used to plot attacks&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://in.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-carter-idINKCN0YO1FO |sernav=Carter says Islamic State used Manbij to plot against U.S., Europe, Turkey |tarîx=2 hezîran 2016 |malper=Reuters |roja-gihiştinê=6 hezîran 2016 |roja-arşîvê=24 îlon 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200924000118/https://in.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-carter-idINKCN0YO1FO |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di pênc rojên destpêkê yên êrîşê de, [[Hevpeymaniya Navneteweyî li dijî Daişê|koalîsyona bi pêşengîya Amerîka]] zêdetirî 55 êrîşên esmanî ji bo piştgirîya HSDê pêk anîn.&lt;ref name=&quot;Fallujah and Manbij&quot; /&gt; Piştî girtina bajarê Minbicê di 12'ê Tebaxê de, HSDê ragihand ku wê êriş berdewam bike heta tevahiya gundewarên derdora Minbicê were kontrolkirin,&lt;ref name=&quot;continue&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/kurdistan/manbij-operation-will-continue-until-isis-is-completely-expelled |sernav=Manbij operation will continue until ISIS is completely expelled |tarîx=15 tebax 2016 |weşanger=ANF News |roja-gihiştinê=16 tebax 2016 }}&lt;/ref&gt; tevî êrişa bi awayekî bandorî bi dawî bû piştî ku [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirkiyê]] [[operasyona Mertalê Firatê]] dabû destpêkirin ji bo pêşîgirtina li yekkirina [[Herêmên Rojava|herêmên]] [[Herêmên Rojava|Rojava]].&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2016/08/25/turkey-deploys-more-tanks-in-syria-warns-kurdish-ypg/ |sernav=Turkey deploys more tanks in Syria, warns Kurdish YPG }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}</text>
      <sha1>417k2s8b5emmudikc2nsswe0mon4cd1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063495</id>
      <parentid>2063367</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T06:12:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan</comment>
      <origin>2063495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42142" sha1="h7l9e1hptomg2bjmusxctfjwx4vvu2w" xml:space="preserve">{{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2024}}
{{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank pevçûnên leşkerî
| conflict           = Êrîşa li ser Minbicê (2016)
| width              = 400px
| partof             = [[nakokîya Rojava-Îslamî]] û [[Destwerdana bi pêşengîya Amerîkayê ya Şerê Navxweyî yê Sûrîyê|Destwerdana bi pêşengîya Amerîka]] di [[Şerê Navxweyî yê Sûrî]]
| image              = Manbijof.png
| image_size         = 350px
| caption            = Nexşeya destkeftiyên herêmên QSD'ê yên di dema êrîşê de nîşan dide
| date               = 31 Gulan – 27 Tebax 2016&lt;br /&gt;({{Temena bi sal, meh, hefte û roj|meh1=05|roj1=31|sal1=2016|meh2=08|roj2=27|sal2=2016}})
| place              = [[Parêzgeha Helebê]], Sûriye
| result             = Serkeftina mezin a QSD’ê
*HSD’ê heta 14’ê Hezîranê 105 gund û mezra bi dest xist&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.syriahr.com/en/2016/06/14/47516 |sernav=Intense airstrikes by the coalition on Manbij and advancement for The Syria Democratic Forces in the vicinity of the city |xebat=SOHR |tarîx=14 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;
*QSD’ê di 12’ê Tebaxê de bajarê Minbicê bi dest xist&lt;ref name=&quot;bbccutoff&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-37063857 |sernav=Syria rebels 'cut off IS escape route' through Manbij |weşanger=BBC |tarîx=12 tebax 2016 |roja-gihiştinê=12 tebax 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AMNSDF&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.almasdarnews.com/article/sdf-captures-isiss-largest-stronghold-aleppo/ |sernav=SDF captures ISIS's largest stronghold in Aleppo |pêşnav=Izat |paşnav=Charkatli |tarîx=12 tebax 2016 |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2022 |roja-arşîvê=27 adar 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190327103044/https://www.almasdarnews.com/article/sdf-captures-isiss-largest-stronghold-aleppo/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
*QSD’ê heta 21’ê Tebaxê xeta parastinê ya li bejahiya bakur misoger kir,&lt;ref name=&quot;north defense&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://aranews.net/2016/08/syrian-democratic-forces-secure-defense-lines-north-manbij-prevent-isis-infiltration/ |sernav=Syrian Democratic Forces secure defense lines north Manbij to prevent ISIS infiltration |weşanger=[[ARA News]] |tarîx=21 tebax 2016 |roja-gihiştinê=21 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160823072559/http://aranews.net/2016/08/syrian-democratic-forces-secure-defense-lines-north-manbij-prevent-isis-infiltration/ |roja-arşîvê=23 tebax 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; û heta 27’ê Tebaxê li bejahiya başûr jî êrîş berdewam kir&lt;ref name=&quot;north defense&quot; /&gt;
| combatant1         = {{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}} '''[[Syrian Democratic Forces]]'''&lt;br/&gt;
{{Flagicon image|International Freedom Battalion original banner.svg}} [[International Freedom Battalion]]&lt;br/&gt;
{{Flagicon image|Flag of YBŞ.svg|border=}} [[Sinjar Resistance Units|YBŞ]]&lt;ref name=&quot;continue&quot; /&gt;&lt;br/&gt;
{{Flagicon image|Flag of Sinjar Womens Units.svg|border=}} [[Êzîdxan Women's Units|YJÊ]]&lt;ref name=&quot;continue&quot; /&gt;&lt;br /&gt;
'''Supported by:'''&lt;br/&gt;{{Flagicon image|Seal of Combined Joint Task Force – Operation Inherent Resolve.svg|size=20px|border=no}} [[CJTF–OIR]]&lt;ref name=&quot;preparing&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/566801-syria-kurds-preparing-manbij-offensive-report |sernav=Syria Kurds preparing Manbij offensive: report |xebat=Now |tarîx=30 adar 2016 |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2022 |roja-arşîvê=22 nîsan 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160422142214/https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/566801-syria-kurds-preparing-manbij-offensive-report |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pave&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailysabah.com/syrian-crisis/2016/03/30/us-airstrikes-pave-way-for-pyd-regime-advance-in-northern-syria |sernav=US airstrikes pave way for PYD, regime advance in northern Syria |xebat=Daily Sabah |tarîx=30 adar 2016 }}&lt;/ref&gt;
*{{Ala|United States}}
*{{Ala|United Kingdom}} (alleged)
*{{Ala|France}}
*{{Ala|Germany}}&lt;ref name=&quot;SOHR German&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.syriahr.com/en/2016/06/15/47583 |sernav=American, German, and French forces are backing up SDF in Menbej battle |weşanger=SOHR |tarîx=15 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=15 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt; {{Biçûk|(denied by Germany)}}&lt;ref name=&quot;sana&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Damascus says German special forces in Syria, Germany denies |ajans=Reuters |url=http://uk.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-syria-special-forces-idUKKCN0Z10R4 |tarîx=15 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=15 hezîran 2016 |rojname=Reuters |roja-arşîvê=2019-01-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190117082409/https://uk.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-syria-special-forces-idUKKCN0Z10R4 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| combatant2         = {{Sembola alayê|Islamic State of Iraq and the Levant}} '''[[Islamic State of Iraq and the Levant]]'''
| commander1         = {{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}}{{Flagicon image|Infobox Manbij Military Council flag.png}} [[Adnan Abu Amjad]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://aranews.net/2016/04/kurds-set-new-civilian-council-recapturing-syrias-manbij-isis/ |sernav=Kurds set up new civilian councill for recapturing Syria's Manbij from ISIS |weşanger=[[ARA News]] |tarîx=6 nîsan 2016 |roja-gihiştinê=6 nîsan 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160407222648/http://aranews.net/2016/04/kurds-set-new-civilian-council-recapturing-syrias-manbij-isis/ |roja-arşîvê=7 nîsan 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(Council general commander &amp; Northern Sun Battalion deputy commander)}}&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.janes360.com/images/assets/333/57333/SDF_plays_central_role_in_Syrian_civil_war__1_.pdf |sernav=SDF plays central role in Syrian civil war |xebat=[[Jane's Intelligence Review]] |tarîx=January 2016 |roja-gihiştinê=3 nîsan 2016 |roja-arşîvê=23 nîsan 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160423194750/http://www.janes360.com/images/assets/333/57333/SDF_plays_central_role_in_Syrian_civil_war__1_.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}}{{Flagicon image|Infobox Manbij Military Council flag.png}} [[Abu Layla]]{{DOW}}&lt;ref name=&quot;Layla&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.heraldstandard.com/news/world/middle-east/top-syrian-kurdish-commander-killed-in-push-on-is-held/article_377689b6-b71a-5170-ad4c-0dd16ed7f34c.html |sernav=Top Syrian Kurdish commander killed in push on IS-held Raqqa |ajans=Associated Press |tarîx=5 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(Northern Sun Battalion commander)}}&lt;br/&gt;{{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}}{{Flagicon image|Infobox Manbij Military Council flag.png}} Yousif Abdo Sa'don{{POW}}&lt;ref name=&quot;Sa'don&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://rudaw.net/english/kurdistan/050720163 |sernav=Brother of Abu Layla captured by ISIS |xebat=Rudaw |nivîskar=Zhelwan Z. Wali |tarîx=5 tîrmeh 2016 |roja-gihiştinê=15 tebax 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(Northern Sun Battalion security officer, alleged)}}&lt;br/&gt;{{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}}{{Flagicon image|Manbij Revolutionaries Battalion flag.png}} Botan Türkmeni&lt;ref name=&quot;Türkmeni&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/kurdistan/turkmen-commander-manbij-operation-an-initiative-for-joint-and-free-life |sernav=Turkmen Commander: Manbij operation an initiative for joint and free life |nivîskar=Mahir Yilmazkaya |xebat=ANF News |tarîx=11 tebax 2016 |roja-gihiştinê=12 tebax 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(Manbij Revolutionaries Battalion commander)}}&lt;br /&gt;{{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}}{{Flagicon image|Manbij Revolutionaries Battalion flag.png}} Mustafa Manbij&lt;ref name=&quot;bribe&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/kurdistan/mistefa-minbic-it-is-impossible-for-isis-gangs-to-escape |sernav=Mıstefa Minbic: It is impossible for ISIS gangs to escape |xebat=ANF News |tarîx=19 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=19 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mustafa&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.hawarnews.com/80-of-manbij-is-liberated-50-thousand-civilians-freed/ |sernav=80% of Manbij is liberated, 50 thousand civilians freed |nivîskar=Akram Barakat |weşanger=[[Hawar News Agency]] |tarîx=2 tebax 2016 |roja-gihiştinê=2 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171019072711/http://en.hawarnews.com/80-of-manbij-is-liberated-50-thousand-civilians-freed/ |roja-arşîvê=19 çiriya pêşîn 2017 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(Manbij Revolutionaries Battalion commander)}}&lt;br/&gt;{{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}}{{Flagicon image|YPJ Flag.svg|border=}} [[Rojda Felat]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kurdistan24.net/en/news/5ce6fb2a-af0b-4c93-aa4f-a80a5ebe442a/Kurdish-woman-fight-double-battles-against-terrorism--patriarchy |sernav=Kurdish woman fight double battles against terrorism, patriarchy |weşanger=Kurdistan24 |nivîskar=Hisham Arafat |tarîx=12 kanûna pêşîn 2016 |roja-gihiştinê=1 kanûna paşîn 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(YPJ commander)}}&lt;br /&gt;{{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}}{{Flagicon image|Infobox Jarabulus Military Council.png}} Abdel Sattar al-Jader{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;Masdar al-Jader&quot; /&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(Jarabulus Military Council and Euphrates Jarabulus Brigades chief commander)}}&lt;br /&gt;{{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}}{{Flagicon image|Infobox Jarabulus Military Council.png}} Muhammad Ahmed&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://aranews.net/2016/08/kurdish-backed-council-says-turkeys-intervention-make-syrian-town-grave-erdogan-troops/ |sernav=Kurdish-backed council says Turkey's intervention to make Syrian town &quot;grave for Erdogan troops&quot; |weşanger=[[ARA News]] |tarîx=26 tebax 2016 |roja-gihiştinê=26 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160826202611/http://aranews.net/2016/08/kurdish-backed-council-says-turkeys-intervention-make-syrian-town-grave-erdogan-troops/ |roja-arşîvê=26 tebax 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{Biçûk|(Jarabulus Military Council commander)}}&lt;br /&gt;{{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}}{{Flagicon image|People's Protection Units Flag.svg|border=no}} Haqi Kobani&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/kurdistan/sdf-fighters-the-siege-will-end-up-with-the-liberation-of-manbij |sernav=SDF fighters: The siege will end up with the liberation of Manbij |xebat=ANF News |tarîx=11 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=13 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(YPG commander)}}&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.voanews.com/media/video/3065314.html |sernav=New Fighting Alliance in Syria Putting up Fight Against IS |nivîskar=Zana Omar |weşanger=[[Voice of America]] |tarîx=19 çiriya paşîn 2015 |roja-gihiştinê=3 nîsan 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}} Abdelaziz Yunis&lt;ref name=&quot;denies&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://aranews.net/2016/08/sdf-spokesman-denies-liberation-jihadi-border-pocket-north-syria/ |sernav=SDF spokesman denies liberation of jihadi border pocket north Syria |nivîskar=Akram Barakat |weşanger=[[ARA News]] |tarîx=7 tebax 2016 |roja-gihiştinê=7 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160810043245/http://aranews.net/2016/08/sdf-spokesman-denies-liberation-jihadi-border-pocket-north-syria/ |roja-arşîvê=10 tebax 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(SDF senior commander)}}&lt;br/&gt;{{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}} Merxas Kobanê&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/kurdistan/we-will-attain-victory-and-freedom-in-the-2nd-phase-of-manbij-operation |sernav=We will attain victory and freedom in the 2nd phase of Manbij Operation |xebat=ANF News |tarîx=13 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=13 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(SDF commander)}}&lt;br/&gt;{{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}} Mohammed Abu Amdil&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(SDF commander)}}&lt;br/&gt;{{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}} Habun Osman&lt;ref name=&quot;eight&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://aranews.net/2016/06/us-backed-sdf-advances-isis-near-manbij/ |sernav=US-backed Syrian Democratic Forces advance against ISIS near Manbij, liberate eight villages |weşanger=[[ARA News]] |tarîx=4 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=4 hezîran 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160909232732/http://aranews.net/2016/06/us-backed-sdf-advances-isis-near-manbij/ |roja-arşîvê=9 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(SDF commander)}}&lt;br/&gt;{{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}} Şervan Afrin&lt;ref name=&quot;present&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/kurdistan/sdf-commanders-we-will-liberate-manbij-and-present-it-to-the-people |sernav=SDF commanders: We will liberate Manbij and present it to the people |xebat=ANF News |tarîx=17 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=17 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(SDF commander)}}&lt;br/&gt;{{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}} Diyar Şexler&lt;ref name=&quot;present&quot; /&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(SDF commander)}}&lt;br/&gt;{{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}} Heval Shiyar&lt;ref name=&quot;counter&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://aranews.net/2016/06/second-isis-counterattack-fails-break-siege-manbij/ |sernav=Second ISIS counterattack fails to break siege on Manbij |weşanger=[[ARA News]] |tarîx=20 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=21 hezîran 2016 |roja-arşîvê=22 hezîran 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160622140528/http://aranews.net/2016/06/second-isis-counterattack-fails-break-siege-manbij/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(SDF commander)}}&lt;br/&gt;{{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}} Judi Derek&lt;ref name=&quot;ISIL goal&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.hawarnews.com/goals-of-is-late-attack/ |sernav=Goals of IS late attack |weşanger=[[Hawar News Agency]] |tarîx=4 tîrmeh 2016 |roja-gihiştinê=4 tîrmeh 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160704134946/http://en.hawarnews.com/goals-of-is-late-attack/ |roja-arşîvê=4 tîrmeh 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(SDF commander)}}&lt;br/&gt;{{Flagicon image|Flag of Sinjar Womens Units.svg|border=}} &quot;Koçber&quot;&lt;ref name=&quot;continue&quot; /&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(YJÊ commander)}}
| commander2         = {{Sembola alayê|Islamic State of Iraq and the Levant}} Osama al-Tunisi{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;emir&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.almasdarnews.com/article/us-backed-fighters-tighten-grip-manbij-kill-top-isis-emir-map-update/ |sernav=US-backed fighters tighten grip on Manbij, kill top ISIS Emir – Map Update |pêşnav=Zen |paşnav=Adra |tarîx=9 hezîran 2016 |weşanger=al-masdar News |roja-gihiştinê=10 hezîran 2016 |roja-arşîvê=15 tebax 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180815092213/https://www.almasdarnews.com/article/us-backed-fighters-tighten-grip-manbij-kill-top-isis-emir-map-update/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(Emir of Manbij)}}&lt;br/&gt;{{Flagdeco|Islamic State in Iraq and the Levant}} Abu Khalid al-Tunisi{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;Khalid&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://aranews.net/2016/07/isis-emir-killed-sdf-fire-north-syria/ |sernav=ISIS Emir killed under SDF fire north Syria |tarîx=10 tîrmeh 2016 |weşanger=[[ARA News]] |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160713063334/http://aranews.net/2016/07/isis-emir-killed-sdf-fire-north-syria/ |roja-arşîvê=13 tîrmeh 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(1st replacement Emir of Manbij)}}&lt;br/&gt;{{Flagdeco|Islamic State in Iraq and the Levant}} Abu Omaar al-Muhajiri&lt;ref name=&quot;prince&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.hawarnews.com/is-prince-killed-in-manbij/ |sernav=IS prince killed in Manbij |weşanger=[[Hawar News Agency]] |tarîx=9 tîrmeh 2016 |roja-gihiştinê=9 tîrmeh 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160712003140/http://en.hawarnews.com/is-prince-killed-in-manbij/ |roja-arşîvê=12 tîrmeh 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(2nd replacement Emir of Manbij)}}&lt;br/&gt;{{Flagdeco|Islamic State in Iraq and the Levant}} Abu Yahya al-Shami&lt;ref name=&quot;letter&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aymennjawad.org/2016/09/archive-of-islamic-state-administrative-documents-2 |sernav=Archive of Islamic State Administrative Documents (continued...again) - Specimen 24A: Letter from the Delegated Committee to an Abu Yahya al-Shami in Manbij, August 2016 |nivîskar=Aymenn Jawad Al-Tamimi }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;newsweek&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://europe.newsweek.com/exclusive-isis-letter-merciless-mosul-tactics-battle-iraq-508719?rm=eu |sernav=Exclusive: Private ISIS Letter Outlines Group's Merciless Tactics ahead of Mosul Battle |nivîskar1=Jack Moore |nivîskar2=Rena Netjes |weşanger=Newsweek |tarîx=15 çiriya pêşîn 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(commander of Manbij by August)}}&lt;br/&gt;{{Flagdeco|Islamic State in Iraq and the Levant}} Abu Muhamad al-Kahtani{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;Kahtani&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.hawarnews.com/manbij-a-prince-killed-explosives-center-destroyed/ |sernav=Manbij: a prince killed, explosives' center destroyed |weşanger=[[Hawar News Agency]] |tarîx=12 tîrmeh 2016 |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160712104030/http://en.hawarnews.com/manbij-a-prince-killed-explosives-center-destroyed/ |roja-arşîvê=12 tîrmeh 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(Emir in Manbij)}}&lt;br/&gt;{{Flagdeco|Islamic State in Iraq and the Levant}} Unknown Russian emir in Manbij&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.hawarnews.com/manbij-fighters-seize-a-russian-princes-house/ |sernav=Manbij fighters seize a Russian prince's house |weşanger=[[Hawar News Agency]] |tarîx=28 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=30 hezîran 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160701095033/http://en.hawarnews.com/manbij-fighters-seize-a-russian-princes-house/ |roja-arşîvê=1 tîrmeh 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Sembola alayê|Islamic State of Iraq and the Levant}} Dahham al-Hussein{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;Dahham&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://aranews.net/2016/06/islamic-state-jihadi-commander-killed-clashes-syrian-democratic-forces/ |sernav=Islamic State jihadi commander killed in clashes with Syrian Democratic Forces |tarîx=12 hezîran 2016 |weşanger=[[ARA News]] |roja-gihiştinê=12 hezîran 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160613121145/http://aranews.net/2016/06/islamic-state-jihadi-commander-killed-clashes-syrian-democratic-forces/ |roja-arşîvê=13 hezîran 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(Emir of Um Mayyal)}}&lt;br/&gt;{{Flagdeco|Islamic State in Iraq and the Levant}} Abu Hamza al-Ansari{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;Hamza&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://aranews.net/2016/06/isis-official-killed-us-strike-north-syria/ |sernav=ISIS senior jihadi killed in US strike north Syria |weşanger=[[ARA News]] |tarîx=20 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=20 hezîran 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160813033450/http://aranews.net/2016/06/isis-official-killed-us-strike-north-syria/ |roja-arşîvê=13 tebax 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(ISIL senior leader)}}&lt;br/&gt;{{Flagdeco|Islamic State in Iraq and the Levant}} Abu Suheyl El-Maarawî{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;Maarawî&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/kurdistan/15-isis-gangs-and-1-commander-killed-in-manbij |sernav=15 ISIS gangs and 1 commander killed in Manbij |xebat=ANF News |tarîx=11 tîrmeh 2016 |roja-gihiştinê=11 tîrmeh 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(commander of western Manbij)}}&lt;br/&gt;{{Flagdeco|Islamic State in Iraq and the Levant}} Abu Aisha{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;eastern&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.hawarnews.com/security-prince-and-the-eastern-front-official-killed/ |sernav=Security prince and the Eastern Front official killed |weşanger=[[Hawar News Agency]] |tarîx=26 tîrmeh 2016 |roja-gihiştinê=27 tîrmeh 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160726082832/http://en.hawarnews.com/security-prince-and-the-eastern-front-official-killed/ |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(commander of eastern Manbij)}}&lt;br/&gt;{{Flagdeco|Islamic State in Iraq and the Levant}} Abu Talha al-Shami{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;senior&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.farsnews.com/newstext.aspx?nn=13950329000788 |sernav=Aleppo: Senior ISIL Commanders Killed in Clashes with SDF near Manbij |weşanger=Farsnews |tarîx=18 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=2 tîrmeh 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160620142358/http://en.farsnews.com/newstext.aspx?nn=13950329000788 |roja-arşîvê=20 hezîran 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(ISIL senior commander)}}&lt;br/&gt;{{Flagdeco|Islamic State in Iraq and the Levant}} Abu Hadid{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;senior&quot; /&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(ISIL senior commander)}}&lt;br/&gt;{{Flagdeco|Islamic State in Iraq and the Levant}} Abu al-Hayjaa{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;hisba&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://aranews.net/2016/06/isis-chief-hisba-police-killed-clashes-syrian-democratic-forces/ |sernav=ISIS chief of Hisba police killed in clashes with Syrian Democratic Forces |tarîx=16 hezîran 2016 |weşanger=[[ARA News]] |roja-gihiştinê=16 hezîran 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160615225448/http://aranews.net/2016/06/isis-chief-hisba-police-killed-clashes-syrian-democratic-forces/ |roja-arşîvê=15 hezîran 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(Hisba police chief of Manbij)}}&lt;br/&gt;{{Sembola alayê|Islamic State of Iraq and the Levant}} Abu Huzaifa al-Ordoni{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;jarablos&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://dckurd.org/2016/06/06/is-commander-killed-in-jarablos/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160630230547/http://dckurd.org/2016/06/06/is-commander-killed-in-jarablos/ |rewşa-urlyê=mirî |roja-arşîvê=30 hezîran 2016 |sernav=IS commander killed in Jarablos |tarîx=6 hezîran 2016 |weşanger=[[Washington Kurdish Institute]] |roja-gihiştinê=12 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(ISIL field commander)}}&lt;br/&gt;{{Sembola alayê|Islamic State of Iraq and the Levant}} Hasan Rimo{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;jarablos&quot; /&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(pro-ISIL tribal leader)}}&lt;br/&gt;{{Sembola alayê|Islamic State of Iraq and the Levant}} Safi Yahiya Rajab{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;security&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.hawarnews.com/an-is-security-official-is-killed/ |sernav=An IS security official is killed |weşanger=[[Hawar News Agency]] |tarîx=10 tîrmeh 2016 |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160710112633/http://en.hawarnews.com/an-is-security-official-is-killed/ |roja-arşîvê=10 tîrmeh 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(security official of Manbij)}}&lt;br/&gt;{{Sembola alayê|Islamic State of Iraq and the Levant}} Unknown Moroccan ISIL field commander{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;sharia&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://rudaw.net/english/middleeast/syria/100620161 |sernav=SDF have Manbij surrounded |xebat=Rudaw |tarîx=11 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Sembola alayê|Islamic State of Iraq and the Levant}} Leading Sharia official of Manbij{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;sharia&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.syriahr.com/en/2016/06/16/47693 |sernav=Aerial bombardment targets Menbej and continued clashes around the city |weşanger=SOHR |tarîx=16 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=17 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{Sembola alayê|Islamic State of Iraq and the Levant}} Ezzit Raad{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;Raad&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.heraldsun.com.au/news/victoria/is-says-melbourne-terrorist-ezzit-raad-killed-fighting-for-terror-group/news-story/f8d9f999dc66f6ef844ab2e9851914a2 |sernav=IS says Melbourne terrorist Ezzit Raad killed fighting for terror group |nivîskar=James Dowling |weşanger=Herald Sun |tarîx=6 îlon 2016 |roja-gihiştinê=6 îlon 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Biçûk|(prominent battalion commander)}}
| yekîne1            = {{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}} Syrian Democratic Forces
* {{Flagicon image|Infobox Manbij Military Council flag.png}} [[Manbij Military Council]]&lt;ref name=&quot;all4syria&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.all4syria.info/Archive/303974 |sernav=The formation of a new Manbij Military Council to expel Daesh from Manbij, Aleppo |xebat=All4Syria |tarîx=2 nîsan 2016 }}&lt;/ref&gt;
** [[Northern Sun Battalion]]&lt;ref name=&quot;all4syria&quot;/&gt;
*** {{Flagicon image|Flag of Syrian Turkmens.svg}} Manbij Turkmen Brigade&lt;ref name=&quot;all4syria&quot;/&gt;
** [[Seljuq Brigade]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://aranews.net/2016/08/conflict-us-led-coalition-allies-increases-one-turkish-soldier-killed/ |sernav=Conflict between US-led coalition allies increases, one Turkish soldier killed |nivîskar=Wladimir van Wilgenburg; Jan Mohammed |weşanger=[[ARA News]] |tarîx=28 tebax 2016 |roja-gihiştinê=28 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170521002825/http://aranews.net/2016/08/conflict-us-led-coalition-allies-increases-one-turkish-soldier-killed/ |roja-arşîvê=21 gulan 2017 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
** {{Flagicon image|Manbij Revolutionaries Battalion flag.png}} [[Manbij Revolutionaries Battalion]]&lt;ref name=&quot;bribe&quot;/&gt;
* {{Flagicon image|People's Protection Units Flag.svg|border=}} [[People's Protection Units|YPG]]
* {{Flagicon image|YPJ Flag.svg|border=}} [[Women's Protection Units|YPJ]]
* {{Flagicon image|MFS infobox flag.png}} [[Syriac Military Council|MFS]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://stream.org/brave-local-christians-fighting-isis-need-guns-bullets/ |sernav=Brave Local Christians Fighting ISIS Need Guns and Bullets |nivîskar=Johannes de Jong |weşanger=The Stream |tarîx=26 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=29 îlon 2016 }}&lt;/ref&gt;
* pro-SDF local Arab tribes&lt;ref name=&quot;SOHR tribes&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.syriahr.com/en/2016/06/18/47844 |sernav=Airstrikes by coalition's warplanes accompany the ongoing clashes in Manbij |weşanger=SOHR |tarîx=18 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=19 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;
* {{Flagicon image|Infobox Jarabulus Military Council.png}} [[Syrian Democratic Forces military councils#Jarabulus|Jarabulus Military Council]]&lt;ref name=&quot;Jarabulus Military&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.hawarnews.com/the-military-council-of-jarablos-declared/ |sernav=The military council of Jarablos declared |weşanger=[[Hawar News Agency]] |tarîx=22 tebax 2016 |roja-gihiştinê=23 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160822133816/http://en.hawarnews.com/the-military-council-of-jarablos-declared/ |roja-arşîvê=22 tebax 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; {{Biçûk|(since 22 August)}}
** [[Euphrates Jarabulus Brigades]]&lt;ref name=&quot;Jarabulus Military&quot; /&gt;
** Jarabulus Hawks Brigades&lt;ref name=&quot;Jarabulus Military&quot; /&gt;
** Free Jarabulus Brigades&lt;ref name=&quot;Jarabulus Military&quot; /&gt;
{{Flagicon image|International Freedom Battalion original banner.svg}} [[International Freedom Battalion]]
* {{Flagicon image|MLKP Banner.svg}} [[Marxist–Leninist Communist Party (Turkey/Northern Kurdistan)|MLKP]]&lt;ref name=&quot;MLKP&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/kurdistan/mlkp-fighter-raperin-dicle-falls-during-manbij-operation |sernav=MLKP fighter Raperin Dicle falls during Manbij operation |xebat=ANF News |tarîx=26 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=26 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;
* {{Flagicon image|Birleşik Özgürlük Güçleri (United Freedom Forces) flag.svg}} [[United Freedom Forces]]
**Martyr Mahir Arpaçay Battalion&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.etha.com.tr/Haber/2016/06/28/guncel/bog-savascisi-eylem-atas-minbicte-sehit-dustu/ |sernav=BÖG savaşçısı Eylem Ataş Minbic'te şehit düştü |weşanger=Etkin Haber Ajansı |tarîx=28 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=30 hezîran 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171009213015/http://www.etha.com.tr/Haber/2016/06/28/guncel/bog-savascisi-eylem-atas-minbicte-sehit-dustu/ |roja-arşîvê=9 çiriya pêşîn 2017 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
{{Flagicon image|Flag of Rojava.svg}} [[Asayish (Syria)|Asayish]]&lt;ref name=&quot;Asayish&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/kurdistan/manbij-military-council-142-gang-members-have-been-killed |sernav=Manbij Military Council: 142 gang members have been killed |xebat=ANF News |tarîx=21 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=21 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{Flagicon image|Flag of Rojava.svg}} [[Self-Defense Forces (Rojava)|Self-Defense Forces]] (HXP)&lt;ref name=&quot;continue&quot; /&gt;&lt;br /&gt;
{{Flagicon image|Flag of Rojava.svg}} Civilian Defense Force (HPC)&lt;ref name=&quot;continue&quot; /&gt;&lt;br/&gt;
{{Flagicon image|Flag of the Assyrians (gold and blue Assur).svg}} [[Khabour Guards]]{{Sfnp|Rashid|2018|p=37}}&lt;br/&gt;
{{Sembola alayê|USA}} [[United States Armed Forces]]
* {{Flagicon image|Flag of the United States Air Force.svg}} [[United States Air Force]]
** [[Wêne:432d Wing.png|20px]] [[432d Wing]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://aranews.net/2017/04/us-air-force-40-of-strikes-carried-out-by-drones-in-liberation-of-syrias-manbij/ |sernav=US Air Force: 40% of strikes on Syria's Manbij carried out by drones |nivîskar=Wladimir van Wilgenburg |weşanger=[[ARA News]] |tarîx=11 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=11 nîsan 2017 |roja-arşîvê=12 nîsan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170412062245/http://aranews.net/2017/04/us-air-force-40-of-strikes-carried-out-by-drones-in-liberation-of-syrias-manbij/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Wêne:Seal of the Joint Special Operations Command (JSOC).svg|20px]] [[United States special operations forces|U.S. SOF]]&lt;ref name=&quot;Manbij offensive begins&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.newsweek.com/us-backed-syria-forces-launch-offensive-isis-held-manbij-pocket-465228 |sernav=U.S.-Backed Syria Forces Launch Offensive For ISIS-Held Manbij Pocket |malper=[[Newsweek]] |roja-gihiştinê=6 hezîran 2016 |tarîx=June 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;launch offensive&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;close in&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.timesofisrael.com/us-backed-fighters-close-in-on-is-syria-bastion-manbij/ |sernav=US-backed fighters close in on IS Syria bastion Manbij |malper=[[The Times of Israel]] |roja-gihiştinê=6 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;
{{Sembola alayê|UK}} [[United Kingdom Special Forces|British SOF]] (alleged)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-36539723 |sernav=Syria conflict: On the frontline in battle for IS-held Manbij |weşanger=BBC News |tarîx=15 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Sembola alayê|France}} [[Special Operations Command (France)|French SOF]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.rfi.fr/france/20160609-france-admits-special-forces-are-advising-syrian-rebels |sernav=France admits special forces are advising Syrian rebels – France – Radio France Internationale |tarîx=9 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=10 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{Sembola alayê|Germany}} [[Kommando Spezialkräfte|German KSK]]&lt;ref name=&quot;SOHR German&quot; /&gt; {{Biçûk|(denied by Germany)}}&lt;ref name=&quot;sana&quot; /&gt;
| units2             = {{Flagdeco|Islamic State in Iraq and the Levant}} [[Military of ISIL]]
* [[ISIL territorial claims#Syria|Wilayat Halab]]
** pro-ISIL local tribes&lt;ref name=&quot;jarablos&quot; /&gt;
* Army of Aleppo
** [[Inghimasi]] units&lt;ref name=&quot;Inghimasi&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.almasdarnews.com/article/isis-reportedly-attacked-u-s-base-northern-syria/ |sernav=ISIS reportedly attacked U.S. base in northern Syria |nivîskar=Zen Adra |xebat=al-Masdar News |tarîx=14 tebax 2016 |roja-gihiştinê=14 tebax 2016 |roja-arşîvê=4 tîrmeh 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180704215144/https://www.almasdarnews.com/article/isis-reportedly-attacked-u-s-base-northern-syria/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
** Russian-speaking battalion&lt;ref name=&quot;poem&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.chechensinsyria.com/?p=25224 |sernav=Notes from Manbij - A poem |nivîskar=Joanna Paraszczuk |xebat=From Chechnya to Syria |tarîx=7 tebax 2016 |roja-gihiştinê=12 kanûna paşîn 2017 |roja-arşîvê=13 kanûna paşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170113151859/http://www.chechensinsyria.com/?p=25224 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Hisba police&lt;ref name=&quot;hisba&quot; /&gt;
| strength1          = {{Flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}} 2,900–12,000 şervan&lt;ref name=&quot;spokesman&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://aranews.net/2016/06/us-coalition-spokesman-arabs-leading-manbij-campaign-not-kurds/ |sernav=US coalition spokesman: Arabs are leading Manbij campaign, not Kurds – ARA News |tarîx=4 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=6 hezîran 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160606064109/http://aranews.net/2016/06/us-coalition-spokesman-arabs-leading-manbij-campaign-not-kurds/ |roja-arşîvê=6 hezîran 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bastion&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;desperate&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.middleeasteye.net/news/residents-desperate-anti-forces-move-manbij-1661140587 |sernav=Residents desperate as anti-IS forces move on Manbij |roja-gihiştinê=6 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;
* 2,500–9,600 Ereb&lt;ref name=&quot;spokesman&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bastion&quot;/&gt; (1,800 herêmî)&lt;ref name=&quot;desperate&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;reach&quot;/&gt;
* 400–2,400 Kurd&lt;ref name=&quot;spokesman&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bastion&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;desperate&quot; /&gt;
{{Sembola alayê|Almanya}} c. 50&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.syriahr.com/en/2016/06/15/47609 |sernav=New details in the German, American and French forces support for The Syria Democratic Forces in the northeastern countryside of Aleppo |weşanger=SOHR |tarîx=15 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=16 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;
| strength2          = Çend hezar şervan
* 2,000 li Minbicê&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.eldiario.es/politica/Pentagono-Siria-fuerzas-aliados-Asad_0_524598712.html |sernav=El Pentágono no ve riesgo de choque en Siria con fuerzas y aliados de Asad |tarîx=8 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=10 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ISIL numbers in Manbij&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.almasdarnews.com/article/isis-suffers-new-territorial-losses-eastern-aleppo-map-update/ |sernav=ISIS suffers new territorial losses in eastern Aleppo – Map update |pêşnav=Chris |paşnav=Tomson |tarîx=9 hezîran 2016 |weşanger=al-masdar News |roja-gihiştinê=10 hezîran 2016 |roja-arşîvê=6 tebax 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200806121726/https://www.almasdarnews.com/article/isis-suffers-new-territorial-losses-eastern-aleppo-map-update/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| casualties1        = 315 kuştî {{Biçûk|(îdîaya SOHR)}}&lt;ref name=&quot;sohr&quot;&gt;[http://www.syriahr.com/en/?p=49446 The third US citizen fighter is killed in Manbij area and casualty number rises to about 1800 civilians and fighters]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1,650 killed {{Biçûk|(îdîaya ISIL)}}&lt;ref name=&quot;amaq&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.almasdarnews.com/article/sdf-advancing-manbijs-city-center-field-report/ |sernav=SDF advancing on Manbij's city center: Field Report |pêşnav=Izat |paşnav=Charkatli |tarîx=22 tîrmeh 2016 |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2022 |roja-arşîvê=23 çiriya pêşîn 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161023101621/https://www.almasdarnews.com/article/sdf-advancing-manbijs-city-center-field-report/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;264 kuştî {{Biçûk|(îdîaya SDF)}}&lt;ref name=&quot;ANHA&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.hawarnews.com/the-results-of-manbij-liberation-announced/ |sernav=The results of Manbij liberation announced |weşanger=[[Hawar News Agency]] |roja-gihiştinê=15 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160815154724/http://en.hawarnews.com/the-results-of-manbij-liberation-announced/ |roja-arşîvê=15 tebax 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;700–1,000 killed {{Biçûk|(îdîayên din)}}&lt;ref&gt;[https://www.thenation.com/article/americas-favorite-syrian-militia-rules-with-an-iron-fist/ America’s Favorite Syrian Militia Rules With an Iron Fist]&lt;/ref&gt;
| casualties2        = 1,026 kuştî {{Biçûk|(îdîaya SOHR)}}&lt;ref name=&quot;sohr&quot;/&gt;&lt;br /&gt;400 kuştî {{Biçûk|(îdîaya ISIL)}}&lt;ref name=&quot;amaq&quot; /&gt;&lt;br /&gt;4,180 kuştî, 112 girtin {{Biçûk|(îdîaya SDF)}}&lt;ref name=&quot;ANHA&quot; /&gt;
| casualties3        = 444 sivîlên kuştî&lt;ref name=&quot;sohr&quot;/&gt; û 2,000+ revandin&lt;ref name=&quot;DW&quot;/&gt;&lt;br/&gt;~78,000 sivîl ji cîhê xwe bûn&lt;ref name=&quot;manbijsiege&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyetdailynews.com/Default.aspx?pageID=238&amp;nID=100143&amp;NewsCatID=352 |sernav=UN warns Manbij battle could uproot more than 200,000 Syrians |xebat=Hürriyet Daily News |tarîx=7 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.pri.org/stories/2016-08-10/arab-kurdish-alliance-savors-victory-over-isis-after-two-months-ferocious |sernav=Arab-Kurdish alliance savors a victory over ISIS after two months of ferocious fighting |roja-gihiştinê=2022-11-06 |roja-arşîvê=2020-11-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201106122925/https://www.pri.org/stories/2016-08-10/arab-kurdish-alliance-savors-victory-over-isis-after-two-months-ferocious |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| campaignbox        = 
}}
'''Êrîşa li ser Minbicê,''' bi navê kod '''Operasyona Şehîd û Fermandar Feysel Ebû Leyla''' ya QSD’ê ye, [[Êrîşî (leşkerî)|operasyoneke leşkerî]] ya sala 2016’an a [[Hêzên Sûriya Demokratîk|Hêzên Sûriyeya Demokratîk]] (HSD) bû, ku ji bo girtina bajarê [[Minbic]]ê ji destê [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]] (DAIŞ), û di dawiyê de, deverên di bin destê DAIŞê de ji [[El-Bab]]ê heta [[Herbel]]ê, li devera jê re &quot;Keba Menbicê&quot;{{Refn|The &quot;Manbij Pocket&quot; region in the northern Aleppo Province, itself the focus of this offensive, is also locally known as the al-Shahba region.&lt;ref name=&quot;liberate al-Shabha&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://aranews.net/2016/05/tribal-leaders-northern-aleppo-call-kurdish-led-sdf-forces-liberate-areas-isis/ |sernav=Tribal leaders in northern Aleppo call on US-backed SDF forces to liberate their areas from ISIS – ARA News |tarîx=23 gulan 2016 |roja-gihiştinê=6 hezîran 2016 |roja-arşîvê=27 gulan 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160527114630/http://aranews.net/2016/05/tribal-leaders-northern-aleppo-call-kurdish-led-sdf-forces-liberate-areas-isis/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;}} &lt;ref name=&quot;Manbij Pocket&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://warontherocks.com/2016/05/revisiting-train-and-equip-in-syria-to-clear-the-manbij-pocket/ |sernav=Revisiting Train-and-Equip in Syria to Clear the Manbij Pocket |tarîx=30 gulan 2016 |roja-gihiştinê=6 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt; ya bakurê [[Heleb (parêzgeh)|parêzgeha Helebê]] tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;link all cantons&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://aranews.net/2016/06/senior-kurdish-military-official-will-defeat-isis-link-rojavas-cantons/ |sernav=Senior Kurdish military official: We will defeat ISIS and link all Rojava's cantons – ARA News |tarîx=3 hezîran 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160606152215/http://aranews.net/2016/06/senior-kurdish-military-official-will-defeat-isis-link-rojavas-cantons/ |roja-arşîvê=6 hezîran 2016 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=6 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt; Armanca sereke ya vê êrîşê qutkirina rêyên dawî yên dabînkirina DAÎŞê ji [[Tirkiye|Tirkiyê]] bû û rêgirtin li derketina çekdarên DAÎŞê li ser sînorê [[Sînorê Sûriye-Tirkiyê|Sûriyê û Tirkiyê]] bû.&lt;ref name=&quot;launch offensive&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-offensive-idUSKCN0YN377 |sernav=Exclusive: U.S.-backed Syria forces launch offensive for Manbij pocket – U.S. officials |tarîx=1 hezîran 2016 |malper=Reuters |roja-gihiştinê=6 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Fallujah and Manbij&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.defense.gov/News-Article-View/Article/791067/fights-to-retake-fallujah-manbij-city-from-isil-begin |sernav=Fights to Retake Fallujah, Manbij City From ISIL Begin |roja-gihiştinê=6 hezîran 2016 |roja-arşîvê=14 adar 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210314183350/http://www.defense.gov/News-Article-View/Article/791067/fights-to-retake-fallujah-manbij-city-from-isil-begin |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Manbij used to plot attacks&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://in.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-carter-idINKCN0YO1FO |sernav=Carter says Islamic State used Manbij to plot against U.S., Europe, Turkey |tarîx=2 hezîran 2016 |malper=Reuters |roja-gihiştinê=6 hezîran 2016 |roja-arşîvê=24 îlon 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200924000118/https://in.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-carter-idINKCN0YO1FO |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di pênc rojên destpêkê yên êrîşê de, [[Hevpeymaniya Navneteweyî li dijî Daişê|koalîsyona bi pêşengîya Amerîka]] zêdetirî 55 êrîşên esmanî ji bo piştgirîya HSDê pêk anîn.&lt;ref name=&quot;Fallujah and Manbij&quot; /&gt; Piştî girtina bajarê Minbicê di 12'ê Tebaxê de, HSDê ragihand ku wê êriş berdewam bike heta tevahiya gundewarên derdora Minbicê were kontrolkirin,&lt;ref name=&quot;continue&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/kurdistan/manbij-operation-will-continue-until-isis-is-completely-expelled |sernav=Manbij operation will continue until ISIS is completely expelled |tarîx=15 tebax 2016 |weşanger=ANF News |roja-gihiştinê=16 tebax 2016 }}&lt;/ref&gt; tevî êrişa bi awayekî bandorî bi dawî bû piştî ku [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirkiyê]] [[operasyona Mertalê Firatê]] dabû destpêkirin ji bo pêşîgirtina li yekkirina [[Herêmên Rojava|herêmên]] [[Herêmên Rojava|Rojava]].&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2016/08/25/turkey-deploys-more-tanks-in-syria-warns-kurdish-ypg/ |sernav=Turkey deploys more tanks in Syria, warns Kurdish YPG }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}</text>
      <sha1>h7l9e1hptomg2bjmusxctfjwx4vvu2w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja bikarhêner:Wikihez</title>
    <ns>3</ns>
    <id>134571</id>
    <revision>
      <id>2063207</id>
      <parentid>2062783</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:13:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Peyva */ beşeke nû</comment>
      <origin>2063207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16632" sha1="20brir0udtwlcwnuy0wugos79mwr1lb" xml:space="preserve">{{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig
|archive = Gotûbêja bikarhêner:Wikihez/Arşîv %(counter)d
|algo = old(30d)
|counter = 2
|maxarchivesize = 70K
|archiveheader = {{Arşîvkirin}}
|minthreadstoarchive = 1
|minthreadsleft = 5
}}{{Serê gotûbêjê|search=yes|arpol=no|wp=no|disclaimer=no|bottom=no|age=30|units=roj|bot=Balyozbot|minthreadsleft=5|archieves=yes}}
&lt;!-- Template:Setup auto archiving --&gt;

== Pirsek ji [[User:VikiAzad|VikiAzad]] (23:48, 3 adar 2026) ==

Silav û rêz, tû aktîfî? --[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 23:48, 3 adar 2026 (UTC)

== Yekrengiya agahîdankên gundan ==

Silav bira @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu bi xêr hatî. Ji ber sansûrên li hemberê Bakurê Kurdistanê ez difikirim ku navê Bakurê Kurdistanê di nav Agahîdankan de cih bigire gelek baştir be. Di heman demê ji ber gund wargehên lokal in li cihê nexşeya Tirkiyeyê nexşeyên parêzgehan di nav Agahîdankan de hebin êdî baştir e, tu çi difikirî? [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:35, 19 gulan 2026 (UTC)

:Silav bira. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]: Bi botê ne mimkûn e ez zanibim kîjan gotar dikeve Bakurê Kurdistanê û kîjan xerîteya parêzgehan hene an tine loma divê em yek bi yek {{param|nexşeya_reptiyeyê|Bidlîs}}, {{param|nexşeya_reptiyeyê|Bakurê Kurdistanê}} binivîsin heta em çareyek bibînin. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 21:42, 19 gulan 2026 (UTC)
::Herwiha wisa jî mimkûn e {{param|nexşeya_reptiyeyê|Mûş#Bakurê Kurdistanê}} Her du xerîte nîşan dide [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 21:44, 19 gulan 2026 (UTC)
::rast e bira. Ji bo gundan tenê nexşeya parêzgehan hebe, bes e. Ger ku bi awayek manuel were çêkirin jî li gorî kategoriya navçeyan mirov dikare nexşeya parêzgehan li Agahîdankê zêde bike. Qet nebe navê Bakurê Kurdistanê li parametreya welat were zêde kirin gelek baş dibe. Ger ku te rêyeke bidîta û hemî Agahîdank bi yek rengiyeke bihata çêkirin ew dem xebatek gelek bi kalîte derdiket holê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:57, 19 gulan 2026 (UTC)

== Kurdîkirina nexşeyê ==

Silav  @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] .Tu çawa nî ?  Baş î ?  Di Wîkîpediyaya bi kurdî de gelek nexşe bi zimanên biyanî hatine çêkirin. Ev pir xemgîn e .  Gelo tu dikarî ji kerema xwe re guherto û varyanteke bi kurdî ya nexşe çê bikî ?  Mixabin  ez nizanim ew çawa çê dibe. Minê an jî bi  xwe çê bikira . 

Navê dewlet  : [[Keyaniya Yekbûyî]] 

Navê welatan: [[Îrlendaya Bakur]], [[Skotlenda]],  [[Înglistan]] û [[Wêls]] in . https://commons.wikimedia.org/wiki/File:United_Kingdom_labelled_map7_vector.svg#mw-jump-to-license [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:29, 20 gulan 2026 (UTC)

:silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] dikarî vê amûrê https://svgtranslate.toolforge.org/ bi kar bînî, tercimekirina dosyeyên bi Formata .svg gelek hêsan dike. Eger ez bikim ez ê Qiraliyeta Yekbûyî binivîsim. Loma dibêjim tu bikî çêtir e [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:41, 20 gulan 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Gelek spas . Ez bawerim ku nexşe  temam e. Ez dixwazim nexşeya [[Keyaniya Kurdistanê]] jî bi kurdî wergerînim . Lê mixabin nabe. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kingdom_of_kurdistan_1923.png#mw-jump-to-license [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:00, 20 gulan 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] çunkî bi.png dawî dibe. Divê.svg be. Wê xerîteyê jê bibe yekî din bibîne [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 14:04, 20 gulan 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Nexşeya [[Keyaniya Orşelîmê]] ema svg ye û ew jî mixabin nabe. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:07, 20 gulan 2026 (UTC)

== Gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê ==

Merhaba @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], tu çawa yî? Min dîtiye ku tu gelek bi bot-an dişoxlî û daxwaz ku pirs bikim ma eleqeya tê ji bo Wîkîpediyaya kurdî heye ku, bi wan bot-an hemî gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê zêde bikî? Kurd li her deverê Anadolyayê de hene, dibe ku ev jî mimkun e sewê vir?


Silav û rêz! [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 16:52, 2 hezîran 2026 (UTC)

:silav @[[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] Min pirsa te fêm nekir. Ez van maddeyan çênakim, tenê yên heyî rast dikim. Pirsa te çi bû? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:01, 2 hezîran 2026 (UTC)
::Bibore @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], yanî pirsa min bû ku eleqe û dema te heye ku tu bi “bot“ hemî gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê li Wîkîpediyaya kurdî çê bikî, dema ku kurd li nêzîkî her derê li Tirkiyeyê hene.  [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:05, 2 hezîran 2026 (UTC)
:::Van roja wexta min heye, erê feqat çêkirina wan maddeyan bi botê zehmet e. Ji me re lîsteyeke baş hewce ye. Fikrê te çi ye? Em çawa dikarin hemî gundan çêkin? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:08, 2 hezîran 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:08, 2 hezîran 2026 (UTC)
:::::Gotina tê rast e, hinek zehmet e. Mesele li ser wîkîpediya inglîzî gotara “Districts of Turkey“ heye, dibe ku yekem ew gotar were çêkirin, di vir de lîsteyên hemî navçeyên Tirkiyeyê heye. Bi eynî rê jî, hemî gundan, eger ku gotar an kategoriyên ve hebin. Ji bikaranîna bot-an ez pir nizanim. [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:12, 2 hezîran 2026 (UTC)
::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:12, 2 hezîran 2026 (UTC)
:::::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] jî wiha gotaran çêkirî da. Belkî ew baştir dizane. [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:13, 2 hezîran 2026 (UTC)

== Kelîmên kurdî ku tu bikar tînî ==

Silav hevalê birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], ez bi mehan gotarên te dişopînim. Ji ziman ve, ji min re xuya dike ku ev zimanê ku her yek ji me kurdan fêm dike ye. Ji ber vê yekê min xwest bipirsim gelo mimkun e ku ez vê versiyona zimanê fêr bibim? Ferheng an malperekî? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:46, 12 hezîran 2026 (UTC)

:Na tine ye lê Podcasta Perxuderestpodcast a [[Ömer Faruk Baran]] û nivîskar [[Roşan Lezgîn]] dikarî teqip bikî, wana bi giştî kelîmeyên eseh bi kar tînin. Tu kurdî dûre hîn bû an jî ji dê û bavê xwe hîn bû? Ez dûre xwe bi xwe elîmim loma ji min re zor e ferq bikim kîjan kelîme sexte kîjan heqîqî ye, lê eger tu ji dê û bavê xwe elimî, hemû kelîmeyên ku bav û diya te bi kar tînin, helal in. Pêşî bifikire ew kîjan gotinê fêm dikin, dûre li înternetê bigere ka ev gotin di çavkaniyên kurdî de hatine bikaranîn an na. Eger tên bikaranîn, ferq nake tirkî, erebî, farisî an çînî be, ji me giyan re helal e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 07:10, 13 hezîran 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] -tirîn di kurmancî de tine ye, kurmanc dibêjin herî /tewrî mezin.
::Çend tiştên din:
::bandor  &gt; tesîr 
::kesayet &gt; şexsiyet
::mijar &gt; mesele, mewzû
::giringî &gt; ehemmiyet, muhîmî 
::berhem &gt; eser
::serdem &gt; çax, dewr, [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:12, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], gelek sipas ji bo hişyarkirinê, min ve yekê guhart. Peyvên ku te li jêr nivîsand, ma ez karim niha peyvên wekên ''tesîr'', ''şexsiyet'' an ''mesele'' bikar bînim an na? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:17, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::Çimgî jî ji bo pêşarojê min mesele daxwaz ku dev ji kelîma ''berhem'' berdim û bi ''eser'' berdewam bikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:20, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Erê tu dikarî kelîmeyên xwe biguherînî, ne problem e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:21, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Not: hin kes dibêjin &quot;maf&quot; ne &quot;zimanê aqademîq maqademîq&quot; e lê derew e ti kes fêm nake ji xeynî medyaya purîst. Loma heq herî baş e, li çar aliyên welêt dikarî bi kar bînî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:23, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Te dev ji bandor bernadî? {{=D}} Li gorî Etîmolojiya Tsabolov, kelîmeyeke tirkî ye ji bandira çêbûye, lê ew ne problem e, problem zêde kes nizane çi ye, soran li şûna wê kelîmeyeke din çêkirine lê min ji bîr kir çi bû, karîger/kartêker tiştek wisa [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:27, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::Gelek spas ji bo agahdariyê @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]]. Ji bîr nekin ku min niha agahî wergirt û biryarek da; di pêşerojê de, xebata min dê bêtir kelîmên ku ji bo her kesê li Bakur têgihîştî ne, bikar tînim. Ji ber ve yekê kelîmeyên wekê ''bandor'' hîn di gotarên min de ne. Lê yekem lazim e ku ez fêr bim kîjar kelîman jî derbasdar in di zimanê kurdî. Bi mesele, ez ne dixwazim binivîsim ku kesek ''yazilmîş'' dikî. Ez lîsteyeke çêdikim û zimanê ku ez li mala xwe fêr bûmê ji kelîmeyên ''tirkmançî'' paqij dikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:32, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::Not: Û têne kelîmeyên zêde dikim ku ji aliyê her kesî dikare were fêm kirin, nemaze ji kîjar kokê ew kelîmeyan ne. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:34, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::::parêzgeh &gt; wîlayet
::::::::navçe &gt; qeza
::::::::perwerde &gt; tehsîl
::::::::dewlemend &gt; zengîn
::::::::wêne &gt; resm, foto, fotograf
::::::::wênesaz &gt; resam
::::::::wênegir/wênekêş &gt; fotografgir
::::::::peykersaz &gt; heykeltraş
::::::::nexşe &gt; xerîte kelîmeyeke ewqas beredayî kirine bela serê me, nexş jî xerîte jî her du erebî ne û dibêjin nexşe kurdîtir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:37, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::Min di heyata xwe de ti cara nexş ne bihîstiye, ji bilî di medyayên kurdî de. Lê tê bîra min wexte ku em biçûk bûn li gund, meelm bi me re jî kelîmeyên wekê xerîte, resm, qeza an wîlayet jî fêr kir. Ji dest medyayê an “kurdîkirina” kelîmeyên ku ne kurdî ne lê erebî an tirkî, ez di wexteke dirêj ne emîn bûme ku çi bikar anî bidim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:44, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Malxirabno zimanê me xistine halekî wisa ku êdî her kurd ji zimanê xwe şerm û fêdî dikin, dibêjin kurdiya me ne ya heqîqî ye, loma kurdî xeber nadin. Bi qasî tesîra asîmîlasyona tirkan, tesîra purîstan jî gelek zêde ye [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:48, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Di kurdî de ti kelîmeya wekî helbest tine ye, bi sedan salan şairên kurd şi'r/şiîr nivisandine, ew tev gotine şi'r çi heqê wan xwînheraman hebû ku kelîmeyeke ewqas berbelav dane jibîrkirin û niha tenê dibêjin helbest ku Cara ewil bi şiklê helbeste di soranî de hatiye çêkirin lê dûre derket holê ku di devokên soranî de helbeste tê maneya iftira. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 16:35, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::Rast e. Mîna şiîrên [[Şerefxanê Bidlîsî]] ji nivîsandin. Divê ku em wan kelîmeyan biparêzin li vir.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 17:53, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Bira kurmanc yekem duyem nabêjin yan dibêjin ya yekê ya duyê ya seyê, yan jî dibêjin ya yekê ya diduya(n) ya sisêyan... Hay jê hebe, malbata te kîjan şiklî bi kar tînin ? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 22:30, 15 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] em duyem bikar tînin, ez têne jî wekî wiha nas dikim û min gelek caran di xebatên din ên bikarhêneran li vir dîtiye. Muhkim e ku duyem an duyê ye, her du ne derbasdar ne? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 05:28, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Welleh tu û kêfa xwe yî, min tenê fikrê xwe got. Derbasdarbûn qerara te ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 05:35, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::Welleh heval di herêma me de duyem pir tê bikaranîn, bi almanî dibêjin ji bo duyem ''Zweiter'' û duyê ''zweit''. Bi mînak ''zweit-rangig'' an ''Zweiter Platz''. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 06:11, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Bira şano tirkî ye [[wikt:şano#Tirkî]] tiyatro ji bo min çêtir e. Tenê tewsiye, ez li ser derbasdarbûnê tiştek nabêjim. Ji bo hemû kelîmeyan wisa ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 08:44, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::Not: kurteya danasînê ya wîkîdatayê wekî &quot;nivîskarê&quot; binivîse ne &quot;nivîskarekî&quot; ew standarda wîkîdatayê ye. bi ingilizî û tirkî jî nabêjin a writer an bir yazar, tenê writer dinivîsin. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 08:46, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::Min dît. Spas ji bo hişyarkirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:46, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Çima şiîrnivîs û ne şair/şaîr? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 09:20, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] min ve kelîmeyê wekî wiha nas kir. Ez dikarim jî bi şair/şaîr bişoxlim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:23, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::::::lyricist dibe şiîrnivîs lê poet her daim şair/şaîr e. Kîjan rastnivîs tercîh dikî kêfa te yî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 09:27, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::::::Hûn li Wanê dibêjin Behra Wanê an Deryaya Wanê? :) [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 07:27, 17 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::::::::Rojbaş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], di gundên [[Ecem|acemiyan]] de dibêjin ''Gola Wanê'', lê hinek ji gundên kurdan jî dibêjin ''Behra Wanê''. ''Deryaya Wanê'' ti kes bikar nake. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:03, 17 hezîran 2026 (UTC)

== Peyva  ==

Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di kîjan ferheng de peyva  '''fezager''' heye  ? Min çend ferheng, sepan û [[Wîkîferheng|Wîkîferhengê]] kontrol kiribû û  ji bilî çend malper ne pêbawer min vê peyvê ne dît . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:13, 19 hezîran 2026 (UTC)</text>
      <sha1>20brir0udtwlcwnuy0wugos79mwr1lb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063208</id>
      <parentid>2063207</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:13:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Peyva fezager */</comment>
      <origin>2063208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16640" sha1="8uwqakg906fgjqjbn2vcwg9gx8rfg4b" xml:space="preserve">{{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig
|archive = Gotûbêja bikarhêner:Wikihez/Arşîv %(counter)d
|algo = old(30d)
|counter = 2
|maxarchivesize = 70K
|archiveheader = {{Arşîvkirin}}
|minthreadstoarchive = 1
|minthreadsleft = 5
}}{{Serê gotûbêjê|search=yes|arpol=no|wp=no|disclaimer=no|bottom=no|age=30|units=roj|bot=Balyozbot|minthreadsleft=5|archieves=yes}}
&lt;!-- Template:Setup auto archiving --&gt;

== Pirsek ji [[User:VikiAzad|VikiAzad]] (23:48, 3 adar 2026) ==

Silav û rêz, tû aktîfî? --[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 23:48, 3 adar 2026 (UTC)

== Yekrengiya agahîdankên gundan ==

Silav bira @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu bi xêr hatî. Ji ber sansûrên li hemberê Bakurê Kurdistanê ez difikirim ku navê Bakurê Kurdistanê di nav Agahîdankan de cih bigire gelek baştir be. Di heman demê ji ber gund wargehên lokal in li cihê nexşeya Tirkiyeyê nexşeyên parêzgehan di nav Agahîdankan de hebin êdî baştir e, tu çi difikirî? [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:35, 19 gulan 2026 (UTC)

:Silav bira. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]: Bi botê ne mimkûn e ez zanibim kîjan gotar dikeve Bakurê Kurdistanê û kîjan xerîteya parêzgehan hene an tine loma divê em yek bi yek {{param|nexşeya_reptiyeyê|Bidlîs}}, {{param|nexşeya_reptiyeyê|Bakurê Kurdistanê}} binivîsin heta em çareyek bibînin. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 21:42, 19 gulan 2026 (UTC)
::Herwiha wisa jî mimkûn e {{param|nexşeya_reptiyeyê|Mûş#Bakurê Kurdistanê}} Her du xerîte nîşan dide [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 21:44, 19 gulan 2026 (UTC)
::rast e bira. Ji bo gundan tenê nexşeya parêzgehan hebe, bes e. Ger ku bi awayek manuel were çêkirin jî li gorî kategoriya navçeyan mirov dikare nexşeya parêzgehan li Agahîdankê zêde bike. Qet nebe navê Bakurê Kurdistanê li parametreya welat were zêde kirin gelek baş dibe. Ger ku te rêyeke bidîta û hemî Agahîdank bi yek rengiyeke bihata çêkirin ew dem xebatek gelek bi kalîte derdiket holê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:57, 19 gulan 2026 (UTC)

== Kurdîkirina nexşeyê ==

Silav  @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] .Tu çawa nî ?  Baş î ?  Di Wîkîpediyaya bi kurdî de gelek nexşe bi zimanên biyanî hatine çêkirin. Ev pir xemgîn e .  Gelo tu dikarî ji kerema xwe re guherto û varyanteke bi kurdî ya nexşe çê bikî ?  Mixabin  ez nizanim ew çawa çê dibe. Minê an jî bi  xwe çê bikira . 

Navê dewlet  : [[Keyaniya Yekbûyî]] 

Navê welatan: [[Îrlendaya Bakur]], [[Skotlenda]],  [[Înglistan]] û [[Wêls]] in . https://commons.wikimedia.org/wiki/File:United_Kingdom_labelled_map7_vector.svg#mw-jump-to-license [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:29, 20 gulan 2026 (UTC)

:silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] dikarî vê amûrê https://svgtranslate.toolforge.org/ bi kar bînî, tercimekirina dosyeyên bi Formata .svg gelek hêsan dike. Eger ez bikim ez ê Qiraliyeta Yekbûyî binivîsim. Loma dibêjim tu bikî çêtir e [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:41, 20 gulan 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Gelek spas . Ez bawerim ku nexşe  temam e. Ez dixwazim nexşeya [[Keyaniya Kurdistanê]] jî bi kurdî wergerînim . Lê mixabin nabe. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kingdom_of_kurdistan_1923.png#mw-jump-to-license [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:00, 20 gulan 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] çunkî bi.png dawî dibe. Divê.svg be. Wê xerîteyê jê bibe yekî din bibîne [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 14:04, 20 gulan 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Nexşeya [[Keyaniya Orşelîmê]] ema svg ye û ew jî mixabin nabe. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:07, 20 gulan 2026 (UTC)

== Gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê ==

Merhaba @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], tu çawa yî? Min dîtiye ku tu gelek bi bot-an dişoxlî û daxwaz ku pirs bikim ma eleqeya tê ji bo Wîkîpediyaya kurdî heye ku, bi wan bot-an hemî gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê zêde bikî? Kurd li her deverê Anadolyayê de hene, dibe ku ev jî mimkun e sewê vir?


Silav û rêz! [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 16:52, 2 hezîran 2026 (UTC)

:silav @[[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] Min pirsa te fêm nekir. Ez van maddeyan çênakim, tenê yên heyî rast dikim. Pirsa te çi bû? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:01, 2 hezîran 2026 (UTC)
::Bibore @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], yanî pirsa min bû ku eleqe û dema te heye ku tu bi “bot“ hemî gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê li Wîkîpediyaya kurdî çê bikî, dema ku kurd li nêzîkî her derê li Tirkiyeyê hene.  [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:05, 2 hezîran 2026 (UTC)
:::Van roja wexta min heye, erê feqat çêkirina wan maddeyan bi botê zehmet e. Ji me re lîsteyeke baş hewce ye. Fikrê te çi ye? Em çawa dikarin hemî gundan çêkin? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:08, 2 hezîran 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:08, 2 hezîran 2026 (UTC)
:::::Gotina tê rast e, hinek zehmet e. Mesele li ser wîkîpediya inglîzî gotara “Districts of Turkey“ heye, dibe ku yekem ew gotar were çêkirin, di vir de lîsteyên hemî navçeyên Tirkiyeyê heye. Bi eynî rê jî, hemî gundan, eger ku gotar an kategoriyên ve hebin. Ji bikaranîna bot-an ez pir nizanim. [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:12, 2 hezîran 2026 (UTC)
::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:12, 2 hezîran 2026 (UTC)
:::::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] jî wiha gotaran çêkirî da. Belkî ew baştir dizane. [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:13, 2 hezîran 2026 (UTC)

== Kelîmên kurdî ku tu bikar tînî ==

Silav hevalê birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], ez bi mehan gotarên te dişopînim. Ji ziman ve, ji min re xuya dike ku ev zimanê ku her yek ji me kurdan fêm dike ye. Ji ber vê yekê min xwest bipirsim gelo mimkun e ku ez vê versiyona zimanê fêr bibim? Ferheng an malperekî? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:46, 12 hezîran 2026 (UTC)

:Na tine ye lê Podcasta Perxuderestpodcast a [[Ömer Faruk Baran]] û nivîskar [[Roşan Lezgîn]] dikarî teqip bikî, wana bi giştî kelîmeyên eseh bi kar tînin. Tu kurdî dûre hîn bû an jî ji dê û bavê xwe hîn bû? Ez dûre xwe bi xwe elîmim loma ji min re zor e ferq bikim kîjan kelîme sexte kîjan heqîqî ye, lê eger tu ji dê û bavê xwe elimî, hemû kelîmeyên ku bav û diya te bi kar tînin, helal in. Pêşî bifikire ew kîjan gotinê fêm dikin, dûre li înternetê bigere ka ev gotin di çavkaniyên kurdî de hatine bikaranîn an na. Eger tên bikaranîn, ferq nake tirkî, erebî, farisî an çînî be, ji me giyan re helal e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 07:10, 13 hezîran 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] -tirîn di kurmancî de tine ye, kurmanc dibêjin herî /tewrî mezin.
::Çend tiştên din:
::bandor  &gt; tesîr 
::kesayet &gt; şexsiyet
::mijar &gt; mesele, mewzû
::giringî &gt; ehemmiyet, muhîmî 
::berhem &gt; eser
::serdem &gt; çax, dewr, [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:12, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], gelek sipas ji bo hişyarkirinê, min ve yekê guhart. Peyvên ku te li jêr nivîsand, ma ez karim niha peyvên wekên ''tesîr'', ''şexsiyet'' an ''mesele'' bikar bînim an na? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:17, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::Çimgî jî ji bo pêşarojê min mesele daxwaz ku dev ji kelîma ''berhem'' berdim û bi ''eser'' berdewam bikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:20, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Erê tu dikarî kelîmeyên xwe biguherînî, ne problem e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:21, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Not: hin kes dibêjin &quot;maf&quot; ne &quot;zimanê aqademîq maqademîq&quot; e lê derew e ti kes fêm nake ji xeynî medyaya purîst. Loma heq herî baş e, li çar aliyên welêt dikarî bi kar bînî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:23, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Te dev ji bandor bernadî? {{=D}} Li gorî Etîmolojiya Tsabolov, kelîmeyeke tirkî ye ji bandira çêbûye, lê ew ne problem e, problem zêde kes nizane çi ye, soran li şûna wê kelîmeyeke din çêkirine lê min ji bîr kir çi bû, karîger/kartêker tiştek wisa [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:27, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::Gelek spas ji bo agahdariyê @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]]. Ji bîr nekin ku min niha agahî wergirt û biryarek da; di pêşerojê de, xebata min dê bêtir kelîmên ku ji bo her kesê li Bakur têgihîştî ne, bikar tînim. Ji ber ve yekê kelîmeyên wekê ''bandor'' hîn di gotarên min de ne. Lê yekem lazim e ku ez fêr bim kîjar kelîman jî derbasdar in di zimanê kurdî. Bi mesele, ez ne dixwazim binivîsim ku kesek ''yazilmîş'' dikî. Ez lîsteyeke çêdikim û zimanê ku ez li mala xwe fêr bûmê ji kelîmeyên ''tirkmançî'' paqij dikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:32, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::Not: Û têne kelîmeyên zêde dikim ku ji aliyê her kesî dikare were fêm kirin, nemaze ji kîjar kokê ew kelîmeyan ne. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:34, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::::parêzgeh &gt; wîlayet
::::::::navçe &gt; qeza
::::::::perwerde &gt; tehsîl
::::::::dewlemend &gt; zengîn
::::::::wêne &gt; resm, foto, fotograf
::::::::wênesaz &gt; resam
::::::::wênegir/wênekêş &gt; fotografgir
::::::::peykersaz &gt; heykeltraş
::::::::nexşe &gt; xerîte kelîmeyeke ewqas beredayî kirine bela serê me, nexş jî xerîte jî her du erebî ne û dibêjin nexşe kurdîtir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:37, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::Min di heyata xwe de ti cara nexş ne bihîstiye, ji bilî di medyayên kurdî de. Lê tê bîra min wexte ku em biçûk bûn li gund, meelm bi me re jî kelîmeyên wekê xerîte, resm, qeza an wîlayet jî fêr kir. Ji dest medyayê an “kurdîkirina” kelîmeyên ku ne kurdî ne lê erebî an tirkî, ez di wexteke dirêj ne emîn bûme ku çi bikar anî bidim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:44, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Malxirabno zimanê me xistine halekî wisa ku êdî her kurd ji zimanê xwe şerm û fêdî dikin, dibêjin kurdiya me ne ya heqîqî ye, loma kurdî xeber nadin. Bi qasî tesîra asîmîlasyona tirkan, tesîra purîstan jî gelek zêde ye [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:48, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Di kurdî de ti kelîmeya wekî helbest tine ye, bi sedan salan şairên kurd şi'r/şiîr nivisandine, ew tev gotine şi'r çi heqê wan xwînheraman hebû ku kelîmeyeke ewqas berbelav dane jibîrkirin û niha tenê dibêjin helbest ku Cara ewil bi şiklê helbeste di soranî de hatiye çêkirin lê dûre derket holê ku di devokên soranî de helbeste tê maneya iftira. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 16:35, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::Rast e. Mîna şiîrên [[Şerefxanê Bidlîsî]] ji nivîsandin. Divê ku em wan kelîmeyan biparêzin li vir.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 17:53, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Bira kurmanc yekem duyem nabêjin yan dibêjin ya yekê ya duyê ya seyê, yan jî dibêjin ya yekê ya diduya(n) ya sisêyan... Hay jê hebe, malbata te kîjan şiklî bi kar tînin ? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 22:30, 15 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] em duyem bikar tînin, ez têne jî wekî wiha nas dikim û min gelek caran di xebatên din ên bikarhêneran li vir dîtiye. Muhkim e ku duyem an duyê ye, her du ne derbasdar ne? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 05:28, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Welleh tu û kêfa xwe yî, min tenê fikrê xwe got. Derbasdarbûn qerara te ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 05:35, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::Welleh heval di herêma me de duyem pir tê bikaranîn, bi almanî dibêjin ji bo duyem ''Zweiter'' û duyê ''zweit''. Bi mînak ''zweit-rangig'' an ''Zweiter Platz''. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 06:11, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Bira şano tirkî ye [[wikt:şano#Tirkî]] tiyatro ji bo min çêtir e. Tenê tewsiye, ez li ser derbasdarbûnê tiştek nabêjim. Ji bo hemû kelîmeyan wisa ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 08:44, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::Not: kurteya danasînê ya wîkîdatayê wekî &quot;nivîskarê&quot; binivîse ne &quot;nivîskarekî&quot; ew standarda wîkîdatayê ye. bi ingilizî û tirkî jî nabêjin a writer an bir yazar, tenê writer dinivîsin. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 08:46, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::Min dît. Spas ji bo hişyarkirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:46, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Çima şiîrnivîs û ne şair/şaîr? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 09:20, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] min ve kelîmeyê wekî wiha nas kir. Ez dikarim jî bi şair/şaîr bişoxlim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:23, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::::::lyricist dibe şiîrnivîs lê poet her daim şair/şaîr e. Kîjan rastnivîs tercîh dikî kêfa te yî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 09:27, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::::::Hûn li Wanê dibêjin Behra Wanê an Deryaya Wanê? :) [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 07:27, 17 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::::::::Rojbaş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], di gundên [[Ecem|acemiyan]] de dibêjin ''Gola Wanê'', lê hinek ji gundên kurdan jî dibêjin ''Behra Wanê''. ''Deryaya Wanê'' ti kes bikar nake. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:03, 17 hezîran 2026 (UTC)

== Peyva fezager  ==

Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di kîjan ferheng de peyva  '''fezager''' heye  ? Min çend ferheng, sepan û [[Wîkîferheng|Wîkîferhengê]] kontrol kiribû û  ji bilî çend malper ne pêbawer min vê peyvê ne dît . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:13, 19 hezîran 2026 (UTC)</text>
      <sha1>8uwqakg906fgjqjbn2vcwg9gx8rfg4b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063211</id>
      <parentid>2063208</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:19:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <comment>/* Peyva fezager */ Bersiv</comment>
      <origin>2063211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16978" sha1="gz4ph2s1qazjiqxk371fdc5scjsq2pa" xml:space="preserve">{{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig
|archive = Gotûbêja bikarhêner:Wikihez/Arşîv %(counter)d
|algo = old(30d)
|counter = 2
|maxarchivesize = 70K
|archiveheader = {{Arşîvkirin}}
|minthreadstoarchive = 1
|minthreadsleft = 5
}}{{Serê gotûbêjê|search=yes|arpol=no|wp=no|disclaimer=no|bottom=no|age=30|units=roj|bot=Balyozbot|minthreadsleft=5|archieves=yes}}
&lt;!-- Template:Setup auto archiving --&gt;

== Pirsek ji [[User:VikiAzad|VikiAzad]] (23:48, 3 adar 2026) ==

Silav û rêz, tû aktîfî? --[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 23:48, 3 adar 2026 (UTC)

== Yekrengiya agahîdankên gundan ==

Silav bira @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu bi xêr hatî. Ji ber sansûrên li hemberê Bakurê Kurdistanê ez difikirim ku navê Bakurê Kurdistanê di nav Agahîdankan de cih bigire gelek baştir be. Di heman demê ji ber gund wargehên lokal in li cihê nexşeya Tirkiyeyê nexşeyên parêzgehan di nav Agahîdankan de hebin êdî baştir e, tu çi difikirî? [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:35, 19 gulan 2026 (UTC)

:Silav bira. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]: Bi botê ne mimkûn e ez zanibim kîjan gotar dikeve Bakurê Kurdistanê û kîjan xerîteya parêzgehan hene an tine loma divê em yek bi yek {{param|nexşeya_reptiyeyê|Bidlîs}}, {{param|nexşeya_reptiyeyê|Bakurê Kurdistanê}} binivîsin heta em çareyek bibînin. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 21:42, 19 gulan 2026 (UTC)
::Herwiha wisa jî mimkûn e {{param|nexşeya_reptiyeyê|Mûş#Bakurê Kurdistanê}} Her du xerîte nîşan dide [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 21:44, 19 gulan 2026 (UTC)
::rast e bira. Ji bo gundan tenê nexşeya parêzgehan hebe, bes e. Ger ku bi awayek manuel were çêkirin jî li gorî kategoriya navçeyan mirov dikare nexşeya parêzgehan li Agahîdankê zêde bike. Qet nebe navê Bakurê Kurdistanê li parametreya welat were zêde kirin gelek baş dibe. Ger ku te rêyeke bidîta û hemî Agahîdank bi yek rengiyeke bihata çêkirin ew dem xebatek gelek bi kalîte derdiket holê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:57, 19 gulan 2026 (UTC)

== Kurdîkirina nexşeyê ==

Silav  @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] .Tu çawa nî ?  Baş î ?  Di Wîkîpediyaya bi kurdî de gelek nexşe bi zimanên biyanî hatine çêkirin. Ev pir xemgîn e .  Gelo tu dikarî ji kerema xwe re guherto û varyanteke bi kurdî ya nexşe çê bikî ?  Mixabin  ez nizanim ew çawa çê dibe. Minê an jî bi  xwe çê bikira . 

Navê dewlet  : [[Keyaniya Yekbûyî]] 

Navê welatan: [[Îrlendaya Bakur]], [[Skotlenda]],  [[Înglistan]] û [[Wêls]] in . https://commons.wikimedia.org/wiki/File:United_Kingdom_labelled_map7_vector.svg#mw-jump-to-license [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:29, 20 gulan 2026 (UTC)

:silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] dikarî vê amûrê https://svgtranslate.toolforge.org/ bi kar bînî, tercimekirina dosyeyên bi Formata .svg gelek hêsan dike. Eger ez bikim ez ê Qiraliyeta Yekbûyî binivîsim. Loma dibêjim tu bikî çêtir e [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:41, 20 gulan 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Gelek spas . Ez bawerim ku nexşe  temam e. Ez dixwazim nexşeya [[Keyaniya Kurdistanê]] jî bi kurdî wergerînim . Lê mixabin nabe. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kingdom_of_kurdistan_1923.png#mw-jump-to-license [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:00, 20 gulan 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] çunkî bi.png dawî dibe. Divê.svg be. Wê xerîteyê jê bibe yekî din bibîne [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 14:04, 20 gulan 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Nexşeya [[Keyaniya Orşelîmê]] ema svg ye û ew jî mixabin nabe. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:07, 20 gulan 2026 (UTC)

== Gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê ==

Merhaba @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], tu çawa yî? Min dîtiye ku tu gelek bi bot-an dişoxlî û daxwaz ku pirs bikim ma eleqeya tê ji bo Wîkîpediyaya kurdî heye ku, bi wan bot-an hemî gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê zêde bikî? Kurd li her deverê Anadolyayê de hene, dibe ku ev jî mimkun e sewê vir?


Silav û rêz! [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 16:52, 2 hezîran 2026 (UTC)

:silav @[[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] Min pirsa te fêm nekir. Ez van maddeyan çênakim, tenê yên heyî rast dikim. Pirsa te çi bû? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:01, 2 hezîran 2026 (UTC)
::Bibore @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], yanî pirsa min bû ku eleqe û dema te heye ku tu bi “bot“ hemî gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê li Wîkîpediyaya kurdî çê bikî, dema ku kurd li nêzîkî her derê li Tirkiyeyê hene.  [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:05, 2 hezîran 2026 (UTC)
:::Van roja wexta min heye, erê feqat çêkirina wan maddeyan bi botê zehmet e. Ji me re lîsteyeke baş hewce ye. Fikrê te çi ye? Em çawa dikarin hemî gundan çêkin? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:08, 2 hezîran 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:08, 2 hezîran 2026 (UTC)
:::::Gotina tê rast e, hinek zehmet e. Mesele li ser wîkîpediya inglîzî gotara “Districts of Turkey“ heye, dibe ku yekem ew gotar were çêkirin, di vir de lîsteyên hemî navçeyên Tirkiyeyê heye. Bi eynî rê jî, hemî gundan, eger ku gotar an kategoriyên ve hebin. Ji bikaranîna bot-an ez pir nizanim. [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:12, 2 hezîran 2026 (UTC)
::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:12, 2 hezîran 2026 (UTC)
:::::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] jî wiha gotaran çêkirî da. Belkî ew baştir dizane. [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:13, 2 hezîran 2026 (UTC)

== Kelîmên kurdî ku tu bikar tînî ==

Silav hevalê birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], ez bi mehan gotarên te dişopînim. Ji ziman ve, ji min re xuya dike ku ev zimanê ku her yek ji me kurdan fêm dike ye. Ji ber vê yekê min xwest bipirsim gelo mimkun e ku ez vê versiyona zimanê fêr bibim? Ferheng an malperekî? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:46, 12 hezîran 2026 (UTC)

:Na tine ye lê Podcasta Perxuderestpodcast a [[Ömer Faruk Baran]] û nivîskar [[Roşan Lezgîn]] dikarî teqip bikî, wana bi giştî kelîmeyên eseh bi kar tînin. Tu kurdî dûre hîn bû an jî ji dê û bavê xwe hîn bû? Ez dûre xwe bi xwe elîmim loma ji min re zor e ferq bikim kîjan kelîme sexte kîjan heqîqî ye, lê eger tu ji dê û bavê xwe elimî, hemû kelîmeyên ku bav û diya te bi kar tînin, helal in. Pêşî bifikire ew kîjan gotinê fêm dikin, dûre li înternetê bigere ka ev gotin di çavkaniyên kurdî de hatine bikaranîn an na. Eger tên bikaranîn, ferq nake tirkî, erebî, farisî an çînî be, ji me giyan re helal e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 07:10, 13 hezîran 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] -tirîn di kurmancî de tine ye, kurmanc dibêjin herî /tewrî mezin.
::Çend tiştên din:
::bandor  &gt; tesîr 
::kesayet &gt; şexsiyet
::mijar &gt; mesele, mewzû
::giringî &gt; ehemmiyet, muhîmî 
::berhem &gt; eser
::serdem &gt; çax, dewr, [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:12, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], gelek sipas ji bo hişyarkirinê, min ve yekê guhart. Peyvên ku te li jêr nivîsand, ma ez karim niha peyvên wekên ''tesîr'', ''şexsiyet'' an ''mesele'' bikar bînim an na? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:17, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::Çimgî jî ji bo pêşarojê min mesele daxwaz ku dev ji kelîma ''berhem'' berdim û bi ''eser'' berdewam bikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:20, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Erê tu dikarî kelîmeyên xwe biguherînî, ne problem e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:21, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Not: hin kes dibêjin &quot;maf&quot; ne &quot;zimanê aqademîq maqademîq&quot; e lê derew e ti kes fêm nake ji xeynî medyaya purîst. Loma heq herî baş e, li çar aliyên welêt dikarî bi kar bînî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:23, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Te dev ji bandor bernadî? {{=D}} Li gorî Etîmolojiya Tsabolov, kelîmeyeke tirkî ye ji bandira çêbûye, lê ew ne problem e, problem zêde kes nizane çi ye, soran li şûna wê kelîmeyeke din çêkirine lê min ji bîr kir çi bû, karîger/kartêker tiştek wisa [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:27, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::Gelek spas ji bo agahdariyê @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]]. Ji bîr nekin ku min niha agahî wergirt û biryarek da; di pêşerojê de, xebata min dê bêtir kelîmên ku ji bo her kesê li Bakur têgihîştî ne, bikar tînim. Ji ber ve yekê kelîmeyên wekê ''bandor'' hîn di gotarên min de ne. Lê yekem lazim e ku ez fêr bim kîjar kelîman jî derbasdar in di zimanê kurdî. Bi mesele, ez ne dixwazim binivîsim ku kesek ''yazilmîş'' dikî. Ez lîsteyeke çêdikim û zimanê ku ez li mala xwe fêr bûmê ji kelîmeyên ''tirkmançî'' paqij dikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:32, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::Not: Û têne kelîmeyên zêde dikim ku ji aliyê her kesî dikare were fêm kirin, nemaze ji kîjar kokê ew kelîmeyan ne. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:34, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::::parêzgeh &gt; wîlayet
::::::::navçe &gt; qeza
::::::::perwerde &gt; tehsîl
::::::::dewlemend &gt; zengîn
::::::::wêne &gt; resm, foto, fotograf
::::::::wênesaz &gt; resam
::::::::wênegir/wênekêş &gt; fotografgir
::::::::peykersaz &gt; heykeltraş
::::::::nexşe &gt; xerîte kelîmeyeke ewqas beredayî kirine bela serê me, nexş jî xerîte jî her du erebî ne û dibêjin nexşe kurdîtir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:37, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::Min di heyata xwe de ti cara nexş ne bihîstiye, ji bilî di medyayên kurdî de. Lê tê bîra min wexte ku em biçûk bûn li gund, meelm bi me re jî kelîmeyên wekê xerîte, resm, qeza an wîlayet jî fêr kir. Ji dest medyayê an “kurdîkirina” kelîmeyên ku ne kurdî ne lê erebî an tirkî, ez di wexteke dirêj ne emîn bûme ku çi bikar anî bidim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:44, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Malxirabno zimanê me xistine halekî wisa ku êdî her kurd ji zimanê xwe şerm û fêdî dikin, dibêjin kurdiya me ne ya heqîqî ye, loma kurdî xeber nadin. Bi qasî tesîra asîmîlasyona tirkan, tesîra purîstan jî gelek zêde ye [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:48, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Di kurdî de ti kelîmeya wekî helbest tine ye, bi sedan salan şairên kurd şi'r/şiîr nivisandine, ew tev gotine şi'r çi heqê wan xwînheraman hebû ku kelîmeyeke ewqas berbelav dane jibîrkirin û niha tenê dibêjin helbest ku Cara ewil bi şiklê helbeste di soranî de hatiye çêkirin lê dûre derket holê ku di devokên soranî de helbeste tê maneya iftira. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 16:35, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::Rast e. Mîna şiîrên [[Şerefxanê Bidlîsî]] ji nivîsandin. Divê ku em wan kelîmeyan biparêzin li vir.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 17:53, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Bira kurmanc yekem duyem nabêjin yan dibêjin ya yekê ya duyê ya seyê, yan jî dibêjin ya yekê ya diduya(n) ya sisêyan... Hay jê hebe, malbata te kîjan şiklî bi kar tînin ? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 22:30, 15 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] em duyem bikar tînin, ez têne jî wekî wiha nas dikim û min gelek caran di xebatên din ên bikarhêneran li vir dîtiye. Muhkim e ku duyem an duyê ye, her du ne derbasdar ne? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 05:28, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Welleh tu û kêfa xwe yî, min tenê fikrê xwe got. Derbasdarbûn qerara te ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 05:35, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::Welleh heval di herêma me de duyem pir tê bikaranîn, bi almanî dibêjin ji bo duyem ''Zweiter'' û duyê ''zweit''. Bi mînak ''zweit-rangig'' an ''Zweiter Platz''. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 06:11, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Bira şano tirkî ye [[wikt:şano#Tirkî]] tiyatro ji bo min çêtir e. Tenê tewsiye, ez li ser derbasdarbûnê tiştek nabêjim. Ji bo hemû kelîmeyan wisa ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 08:44, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::Not: kurteya danasînê ya wîkîdatayê wekî &quot;nivîskarê&quot; binivîse ne &quot;nivîskarekî&quot; ew standarda wîkîdatayê ye. bi ingilizî û tirkî jî nabêjin a writer an bir yazar, tenê writer dinivîsin. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 08:46, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::Min dît. Spas ji bo hişyarkirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:46, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Çima şiîrnivîs û ne şair/şaîr? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 09:20, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] min ve kelîmeyê wekî wiha nas kir. Ez dikarim jî bi şair/şaîr bişoxlim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:23, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::::::lyricist dibe şiîrnivîs lê poet her daim şair/şaîr e. Kîjan rastnivîs tercîh dikî kêfa te yî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 09:27, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::::::Hûn li Wanê dibêjin Behra Wanê an Deryaya Wanê? :) [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 07:27, 17 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::::::::Rojbaş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], di gundên [[Ecem|acemiyan]] de dibêjin ''Gola Wanê'', lê hinek ji gundên kurdan jî dibêjin ''Behra Wanê''. ''Deryaya Wanê'' ti kes bikar nake. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:03, 17 hezîran 2026 (UTC)

== Peyva fezager  ==

Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di kîjan ferheng de peyva  '''fezager''' heye  ? Min çend ferheng, sepan û [[Wîkîferheng|Wîkîferhengê]] kontrol kiribû û  ji bilî çend malper ne pêbawer min vê peyvê ne dît . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:13, 19 hezîran 2026 (UTC)

:@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Li ku derê dibêje gereg hemû kelîme di ferhengan de hebin? Eger qaîdeyeke wisa çêkî, gereg gelek kelîme ji wîkiyê derxî. Hebûna çend çavkaniyan ji bo wîkîpediyê bes e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 15:19, 19 hezîran 2026 (UTC)</text>
      <sha1>gz4ph2s1qazjiqxk371fdc5scjsq2pa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063245</id>
      <parentid>2063211</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:54:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Peyva fezager */ Bersiv</comment>
      <origin>2063245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17378" sha1="e28yfacnrdv0or7ub89o0msnhbt4rk2" xml:space="preserve">{{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig
|archive = Gotûbêja bikarhêner:Wikihez/Arşîv %(counter)d
|algo = old(30d)
|counter = 2
|maxarchivesize = 70K
|archiveheader = {{Arşîvkirin}}
|minthreadstoarchive = 1
|minthreadsleft = 5
}}{{Serê gotûbêjê|search=yes|arpol=no|wp=no|disclaimer=no|bottom=no|age=30|units=roj|bot=Balyozbot|minthreadsleft=5|archieves=yes}}
&lt;!-- Template:Setup auto archiving --&gt;

== Pirsek ji [[User:VikiAzad|VikiAzad]] (23:48, 3 adar 2026) ==

Silav û rêz, tû aktîfî? --[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 23:48, 3 adar 2026 (UTC)

== Yekrengiya agahîdankên gundan ==

Silav bira @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu bi xêr hatî. Ji ber sansûrên li hemberê Bakurê Kurdistanê ez difikirim ku navê Bakurê Kurdistanê di nav Agahîdankan de cih bigire gelek baştir be. Di heman demê ji ber gund wargehên lokal in li cihê nexşeya Tirkiyeyê nexşeyên parêzgehan di nav Agahîdankan de hebin êdî baştir e, tu çi difikirî? [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:35, 19 gulan 2026 (UTC)

:Silav bira. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]: Bi botê ne mimkûn e ez zanibim kîjan gotar dikeve Bakurê Kurdistanê û kîjan xerîteya parêzgehan hene an tine loma divê em yek bi yek {{param|nexşeya_reptiyeyê|Bidlîs}}, {{param|nexşeya_reptiyeyê|Bakurê Kurdistanê}} binivîsin heta em çareyek bibînin. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 21:42, 19 gulan 2026 (UTC)
::Herwiha wisa jî mimkûn e {{param|nexşeya_reptiyeyê|Mûş#Bakurê Kurdistanê}} Her du xerîte nîşan dide [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 21:44, 19 gulan 2026 (UTC)
::rast e bira. Ji bo gundan tenê nexşeya parêzgehan hebe, bes e. Ger ku bi awayek manuel were çêkirin jî li gorî kategoriya navçeyan mirov dikare nexşeya parêzgehan li Agahîdankê zêde bike. Qet nebe navê Bakurê Kurdistanê li parametreya welat were zêde kirin gelek baş dibe. Ger ku te rêyeke bidîta û hemî Agahîdank bi yek rengiyeke bihata çêkirin ew dem xebatek gelek bi kalîte derdiket holê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:57, 19 gulan 2026 (UTC)

== Kurdîkirina nexşeyê ==

Silav  @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] .Tu çawa nî ?  Baş î ?  Di Wîkîpediyaya bi kurdî de gelek nexşe bi zimanên biyanî hatine çêkirin. Ev pir xemgîn e .  Gelo tu dikarî ji kerema xwe re guherto û varyanteke bi kurdî ya nexşe çê bikî ?  Mixabin  ez nizanim ew çawa çê dibe. Minê an jî bi  xwe çê bikira . 

Navê dewlet  : [[Keyaniya Yekbûyî]] 

Navê welatan: [[Îrlendaya Bakur]], [[Skotlenda]],  [[Înglistan]] û [[Wêls]] in . https://commons.wikimedia.org/wiki/File:United_Kingdom_labelled_map7_vector.svg#mw-jump-to-license [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:29, 20 gulan 2026 (UTC)

:silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] dikarî vê amûrê https://svgtranslate.toolforge.org/ bi kar bînî, tercimekirina dosyeyên bi Formata .svg gelek hêsan dike. Eger ez bikim ez ê Qiraliyeta Yekbûyî binivîsim. Loma dibêjim tu bikî çêtir e [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:41, 20 gulan 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Gelek spas . Ez bawerim ku nexşe  temam e. Ez dixwazim nexşeya [[Keyaniya Kurdistanê]] jî bi kurdî wergerînim . Lê mixabin nabe. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kingdom_of_kurdistan_1923.png#mw-jump-to-license [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:00, 20 gulan 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] çunkî bi.png dawî dibe. Divê.svg be. Wê xerîteyê jê bibe yekî din bibîne [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 14:04, 20 gulan 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Nexşeya [[Keyaniya Orşelîmê]] ema svg ye û ew jî mixabin nabe. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:07, 20 gulan 2026 (UTC)

== Gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê ==

Merhaba @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], tu çawa yî? Min dîtiye ku tu gelek bi bot-an dişoxlî û daxwaz ku pirs bikim ma eleqeya tê ji bo Wîkîpediyaya kurdî heye ku, bi wan bot-an hemî gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê zêde bikî? Kurd li her deverê Anadolyayê de hene, dibe ku ev jî mimkun e sewê vir?


Silav û rêz! [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 16:52, 2 hezîran 2026 (UTC)

:silav @[[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] Min pirsa te fêm nekir. Ez van maddeyan çênakim, tenê yên heyî rast dikim. Pirsa te çi bû? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:01, 2 hezîran 2026 (UTC)
::Bibore @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], yanî pirsa min bû ku eleqe û dema te heye ku tu bi “bot“ hemî gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê li Wîkîpediyaya kurdî çê bikî, dema ku kurd li nêzîkî her derê li Tirkiyeyê hene.  [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:05, 2 hezîran 2026 (UTC)
:::Van roja wexta min heye, erê feqat çêkirina wan maddeyan bi botê zehmet e. Ji me re lîsteyeke baş hewce ye. Fikrê te çi ye? Em çawa dikarin hemî gundan çêkin? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:08, 2 hezîran 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:08, 2 hezîran 2026 (UTC)
:::::Gotina tê rast e, hinek zehmet e. Mesele li ser wîkîpediya inglîzî gotara “Districts of Turkey“ heye, dibe ku yekem ew gotar were çêkirin, di vir de lîsteyên hemî navçeyên Tirkiyeyê heye. Bi eynî rê jî, hemî gundan, eger ku gotar an kategoriyên ve hebin. Ji bikaranîna bot-an ez pir nizanim. [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:12, 2 hezîran 2026 (UTC)
::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:12, 2 hezîran 2026 (UTC)
:::::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] jî wiha gotaran çêkirî da. Belkî ew baştir dizane. [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:13, 2 hezîran 2026 (UTC)

== Kelîmên kurdî ku tu bikar tînî ==

Silav hevalê birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], ez bi mehan gotarên te dişopînim. Ji ziman ve, ji min re xuya dike ku ev zimanê ku her yek ji me kurdan fêm dike ye. Ji ber vê yekê min xwest bipirsim gelo mimkun e ku ez vê versiyona zimanê fêr bibim? Ferheng an malperekî? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:46, 12 hezîran 2026 (UTC)

:Na tine ye lê Podcasta Perxuderestpodcast a [[Ömer Faruk Baran]] û nivîskar [[Roşan Lezgîn]] dikarî teqip bikî, wana bi giştî kelîmeyên eseh bi kar tînin. Tu kurdî dûre hîn bû an jî ji dê û bavê xwe hîn bû? Ez dûre xwe bi xwe elîmim loma ji min re zor e ferq bikim kîjan kelîme sexte kîjan heqîqî ye, lê eger tu ji dê û bavê xwe elimî, hemû kelîmeyên ku bav û diya te bi kar tînin, helal in. Pêşî bifikire ew kîjan gotinê fêm dikin, dûre li înternetê bigere ka ev gotin di çavkaniyên kurdî de hatine bikaranîn an na. Eger tên bikaranîn, ferq nake tirkî, erebî, farisî an çînî be, ji me giyan re helal e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 07:10, 13 hezîran 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] -tirîn di kurmancî de tine ye, kurmanc dibêjin herî /tewrî mezin.
::Çend tiştên din:
::bandor  &gt; tesîr 
::kesayet &gt; şexsiyet
::mijar &gt; mesele, mewzû
::giringî &gt; ehemmiyet, muhîmî 
::berhem &gt; eser
::serdem &gt; çax, dewr, [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:12, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], gelek sipas ji bo hişyarkirinê, min ve yekê guhart. Peyvên ku te li jêr nivîsand, ma ez karim niha peyvên wekên ''tesîr'', ''şexsiyet'' an ''mesele'' bikar bînim an na? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:17, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::Çimgî jî ji bo pêşarojê min mesele daxwaz ku dev ji kelîma ''berhem'' berdim û bi ''eser'' berdewam bikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:20, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Erê tu dikarî kelîmeyên xwe biguherînî, ne problem e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:21, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Not: hin kes dibêjin &quot;maf&quot; ne &quot;zimanê aqademîq maqademîq&quot; e lê derew e ti kes fêm nake ji xeynî medyaya purîst. Loma heq herî baş e, li çar aliyên welêt dikarî bi kar bînî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:23, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Te dev ji bandor bernadî? {{=D}} Li gorî Etîmolojiya Tsabolov, kelîmeyeke tirkî ye ji bandira çêbûye, lê ew ne problem e, problem zêde kes nizane çi ye, soran li şûna wê kelîmeyeke din çêkirine lê min ji bîr kir çi bû, karîger/kartêker tiştek wisa [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:27, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::Gelek spas ji bo agahdariyê @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]]. Ji bîr nekin ku min niha agahî wergirt û biryarek da; di pêşerojê de, xebata min dê bêtir kelîmên ku ji bo her kesê li Bakur têgihîştî ne, bikar tînim. Ji ber ve yekê kelîmeyên wekê ''bandor'' hîn di gotarên min de ne. Lê yekem lazim e ku ez fêr bim kîjar kelîman jî derbasdar in di zimanê kurdî. Bi mesele, ez ne dixwazim binivîsim ku kesek ''yazilmîş'' dikî. Ez lîsteyeke çêdikim û zimanê ku ez li mala xwe fêr bûmê ji kelîmeyên ''tirkmançî'' paqij dikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:32, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::Not: Û têne kelîmeyên zêde dikim ku ji aliyê her kesî dikare were fêm kirin, nemaze ji kîjar kokê ew kelîmeyan ne. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:34, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::::parêzgeh &gt; wîlayet
::::::::navçe &gt; qeza
::::::::perwerde &gt; tehsîl
::::::::dewlemend &gt; zengîn
::::::::wêne &gt; resm, foto, fotograf
::::::::wênesaz &gt; resam
::::::::wênegir/wênekêş &gt; fotografgir
::::::::peykersaz &gt; heykeltraş
::::::::nexşe &gt; xerîte kelîmeyeke ewqas beredayî kirine bela serê me, nexş jî xerîte jî her du erebî ne û dibêjin nexşe kurdîtir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:37, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::Min di heyata xwe de ti cara nexş ne bihîstiye, ji bilî di medyayên kurdî de. Lê tê bîra min wexte ku em biçûk bûn li gund, meelm bi me re jî kelîmeyên wekê xerîte, resm, qeza an wîlayet jî fêr kir. Ji dest medyayê an “kurdîkirina” kelîmeyên ku ne kurdî ne lê erebî an tirkî, ez di wexteke dirêj ne emîn bûme ku çi bikar anî bidim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:44, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Malxirabno zimanê me xistine halekî wisa ku êdî her kurd ji zimanê xwe şerm û fêdî dikin, dibêjin kurdiya me ne ya heqîqî ye, loma kurdî xeber nadin. Bi qasî tesîra asîmîlasyona tirkan, tesîra purîstan jî gelek zêde ye [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:48, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Di kurdî de ti kelîmeya wekî helbest tine ye, bi sedan salan şairên kurd şi'r/şiîr nivisandine, ew tev gotine şi'r çi heqê wan xwînheraman hebû ku kelîmeyeke ewqas berbelav dane jibîrkirin û niha tenê dibêjin helbest ku Cara ewil bi şiklê helbeste di soranî de hatiye çêkirin lê dûre derket holê ku di devokên soranî de helbeste tê maneya iftira. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 16:35, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::Rast e. Mîna şiîrên [[Şerefxanê Bidlîsî]] ji nivîsandin. Divê ku em wan kelîmeyan biparêzin li vir.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 17:53, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Bira kurmanc yekem duyem nabêjin yan dibêjin ya yekê ya duyê ya seyê, yan jî dibêjin ya yekê ya diduya(n) ya sisêyan... Hay jê hebe, malbata te kîjan şiklî bi kar tînin ? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 22:30, 15 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] em duyem bikar tînin, ez têne jî wekî wiha nas dikim û min gelek caran di xebatên din ên bikarhêneran li vir dîtiye. Muhkim e ku duyem an duyê ye, her du ne derbasdar ne? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 05:28, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Welleh tu û kêfa xwe yî, min tenê fikrê xwe got. Derbasdarbûn qerara te ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 05:35, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::Welleh heval di herêma me de duyem pir tê bikaranîn, bi almanî dibêjin ji bo duyem ''Zweiter'' û duyê ''zweit''. Bi mînak ''zweit-rangig'' an ''Zweiter Platz''. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 06:11, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Bira şano tirkî ye [[wikt:şano#Tirkî]] tiyatro ji bo min çêtir e. Tenê tewsiye, ez li ser derbasdarbûnê tiştek nabêjim. Ji bo hemû kelîmeyan wisa ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 08:44, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::Not: kurteya danasînê ya wîkîdatayê wekî &quot;nivîskarê&quot; binivîse ne &quot;nivîskarekî&quot; ew standarda wîkîdatayê ye. bi ingilizî û tirkî jî nabêjin a writer an bir yazar, tenê writer dinivîsin. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 08:46, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::Min dît. Spas ji bo hişyarkirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:46, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Çima şiîrnivîs û ne şair/şaîr? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 09:20, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] min ve kelîmeyê wekî wiha nas kir. Ez dikarim jî bi şair/şaîr bişoxlim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:23, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::::::lyricist dibe şiîrnivîs lê poet her daim şair/şaîr e. Kîjan rastnivîs tercîh dikî kêfa te yî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 09:27, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::::::Hûn li Wanê dibêjin Behra Wanê an Deryaya Wanê? :) [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 07:27, 17 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::::::::Rojbaş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], di gundên [[Ecem|acemiyan]] de dibêjin ''Gola Wanê'', lê hinek ji gundên kurdan jî dibêjin ''Behra Wanê''. ''Deryaya Wanê'' ti kes bikar nake. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:03, 17 hezîran 2026 (UTC)

== Peyva fezager  ==

Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di kîjan ferheng de peyva  '''fezager''' heye  ? Min çend ferheng, sepan û [[Wîkîferheng|Wîkîferhengê]] kontrol kiribû û  ji bilî çend malper ne pêbawer min vê peyvê ne dît . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:13, 19 hezîran 2026 (UTC)

:@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Li ku derê dibêje gereg hemû kelîme di ferhengan de hebin? Eger qaîdeyeke wisa çêkî, gereg gelek kelîme ji wîkiyê derxî. Hebûna çend çavkaniyan ji bo wîkîpediyê bes e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 15:19, 19 hezîran 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], 
::Çavkanî dikarin werin  sexte kirin.  https://en.wikipedia.org/wiki/Alan_MacMasters_hoax [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:54, 19 hezîran 2026 (UTC)</text>
      <sha1>e28yfacnrdv0or7ub89o0msnhbt4rk2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063267</id>
      <parentid>2063245</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T17:25:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2063267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17381" sha1="rdpxobxiyl456d6jatma0d904zemjnh" xml:space="preserve">{{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig
|archive = Gotûbêja bikarhêner:Wikihez/Arşîv %(counter)d
|algo = old(30d)
|counter = 2
|maxarchivesize = 70K
|archiveheader = {{Arşîvkirin}}
|minthreadstoarchive = 1
|minthreadsleft = 5
}}{{Serê gotûbêjê|search=yes|arpol=no|wp=no|disclaimer=no|bottom=no|age=30|units=roj|bot=Balyozbot|minthreadsleft=5|archieves=yes}}
&lt;!-- Template:Setup auto archiving --&gt;

== Pirsek ji [[User:VikiAzad|VikiAzad]] (23:48, 3 adar 2026) ==

Silav û rêz, tû aktîfî? --[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 23:48, 3 adar 2026 (UTC)

== Yekrengiya agahîdankên gundan ==

Silav bira @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu bi xêr hatî. Ji ber sansûrên li hemberê Bakurê Kurdistanê ez difikirim ku navê Bakurê Kurdistanê di nav Agahîdankan de cih bigire gelek baştir be. Di heman demê ji ber gund wargehên lokal in li cihê nexşeya Tirkiyeyê nexşeyên parêzgehan di nav Agahîdankan de hebin êdî baştir e, tu çi difikirî? [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:35, 19 gulan 2026 (UTC)

:Silav bira. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]: Bi botê ne mimkûn e ez zanibim kîjan gotar dikeve Bakurê Kurdistanê û kîjan xerîteya parêzgehan hene an tine loma divê em yek bi yek {{param|nexşeya_reptiyeyê|Bidlîs}}, {{param|nexşeya_reptiyeyê|Bakurê Kurdistanê}} binivîsin heta em çareyek bibînin. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 21:42, 19 gulan 2026 (UTC)
::Herwiha wisa jî mimkûn e {{param|nexşeya_reptiyeyê|Mûş#Bakurê Kurdistanê}} Her du xerîte nîşan dide [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 21:44, 19 gulan 2026 (UTC)
::rast e bira. Ji bo gundan tenê nexşeya parêzgehan hebe, bes e. Ger ku bi awayek manuel were çêkirin jî li gorî kategoriya navçeyan mirov dikare nexşeya parêzgehan li Agahîdankê zêde bike. Qet nebe navê Bakurê Kurdistanê li parametreya welat were zêde kirin gelek baş dibe. Ger ku te rêyeke bidîta û hemî Agahîdank bi yek rengiyeke bihata çêkirin ew dem xebatek gelek bi kalîte derdiket holê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:57, 19 gulan 2026 (UTC)

== Kurdîkirina nexşeyê ==

Silav  @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] .Tu çawa nî ?  Baş î ?  Di Wîkîpediyaya bi kurdî de gelek nexşe bi zimanên biyanî hatine çêkirin. Ev pir xemgîn e .  Gelo tu dikarî ji kerema xwe re guherto û varyanteke bi kurdî ya nexşe çê bikî ?  Mixabin  ez nizanim ew çawa çê dibe. Minê an jî bi  xwe çê bikira . 

Navê dewlet  : [[Keyaniya Yekbûyî]] 

Navê welatan: [[Îrlendaya Bakur]], [[Skotlenda]],  [[Înglistan]] û [[Wêls]] in . https://commons.wikimedia.org/wiki/File:United_Kingdom_labelled_map7_vector.svg#mw-jump-to-license [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:29, 20 gulan 2026 (UTC)

:silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] dikarî vê amûrê https://svgtranslate.toolforge.org/ bi kar bînî, tercimekirina dosyeyên bi Formata .svg gelek hêsan dike. Eger ez bikim ez ê Qiraliyeta Yekbûyî binivîsim. Loma dibêjim tu bikî çêtir e [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:41, 20 gulan 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Gelek spas . Ez bawerim ku nexşe  temam e. Ez dixwazim nexşeya [[Keyaniya Kurdistanê]] jî bi kurdî wergerînim . Lê mixabin nabe. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kingdom_of_kurdistan_1923.png#mw-jump-to-license [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:00, 20 gulan 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] çunkî bi.png dawî dibe. Divê.svg be. Wê xerîteyê jê bibe yekî din bibîne [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 14:04, 20 gulan 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Nexşeya [[Keyaniya Orşelîmê]] ema svg ye û ew jî mixabin nabe. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:07, 20 gulan 2026 (UTC)

== Gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê ==

Merhaba @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], tu çawa yî? Min dîtiye ku tu gelek bi bot-an dişoxlî û daxwaz ku pirs bikim ma eleqeya tê ji bo Wîkîpediyaya kurdî heye ku, bi wan bot-an hemî gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê zêde bikî? Kurd li her deverê Anadolyayê de hene, dibe ku ev jî mimkun e sewê vir?


Silav û rêz! [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 16:52, 2 hezîran 2026 (UTC)

:silav @[[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] Min pirsa te fêm nekir. Ez van maddeyan çênakim, tenê yên heyî rast dikim. Pirsa te çi bû? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:01, 2 hezîran 2026 (UTC)
::Bibore @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], yanî pirsa min bû ku eleqe û dema te heye ku tu bi “bot“ hemî gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê li Wîkîpediyaya kurdî çê bikî, dema ku kurd li nêzîkî her derê li Tirkiyeyê hene.  [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:05, 2 hezîran 2026 (UTC)
:::Van roja wexta min heye, erê feqat çêkirina wan maddeyan bi botê zehmet e. Ji me re lîsteyeke baş hewce ye. Fikrê te çi ye? Em çawa dikarin hemî gundan çêkin? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:08, 2 hezîran 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:08, 2 hezîran 2026 (UTC)
:::::Gotina tê rast e, hinek zehmet e. Mesele li ser wîkîpediya inglîzî gotara “Districts of Turkey“ heye, dibe ku yekem ew gotar were çêkirin, di vir de lîsteyên hemî navçeyên Tirkiyeyê heye. Bi eynî rê jî, hemî gundan, eger ku gotar an kategoriyên ve hebin. Ji bikaranîna bot-an ez pir nizanim. [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:12, 2 hezîran 2026 (UTC)
::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:12, 2 hezîran 2026 (UTC)
:::::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] jî wiha gotaran çêkirî da. Belkî ew baştir dizane. [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:13, 2 hezîran 2026 (UTC)

== Kelîmên kurdî ku tu bikar tînî ==

Silav hevalê birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], ez bi mehan gotarên te dişopînim. Ji ziman ve, ji min re xuya dike ku ev zimanê ku her yek ji me kurdan fêm dike ye. Ji ber vê yekê min xwest bipirsim gelo mimkun e ku ez vê versiyona zimanê fêr bibim? Ferheng an malperekî? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:46, 12 hezîran 2026 (UTC)

:Na tine ye lê Podcasta Perxuderestpodcast a [[Ömer Faruk Baran]] û nivîskar [[Roşan Lezgîn]] dikarî teqip bikî, wana bi giştî kelîmeyên eseh bi kar tînin. Tu kurdî dûre hîn bû an jî ji dê û bavê xwe hîn bû? Ez dûre xwe bi xwe elîmim loma ji min re zor e ferq bikim kîjan kelîme sexte kîjan heqîqî ye, lê eger tu ji dê û bavê xwe elimî, hemû kelîmeyên ku bav û diya te bi kar tînin, helal in. Pêşî bifikire ew kîjan gotinê fêm dikin, dûre li înternetê bigere ka ev gotin di çavkaniyên kurdî de hatine bikaranîn an na. Eger tên bikaranîn, ferq nake tirkî, erebî, farisî an çînî be, ji me giyan re helal e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 07:10, 13 hezîran 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] -tirîn di kurmancî de tine ye, kurmanc dibêjin herî /tewrî mezin.
::Çend tiştên din:
::bandor  &gt; tesîr 
::kesayet &gt; şexsiyet
::mijar &gt; mesele, mewzû
::giringî &gt; ehemmiyet, muhîmî 
::berhem &gt; eser
::serdem &gt; çax, dewr, [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:12, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], gelek sipas ji bo hişyarkirinê, min ve yekê guhart. Peyvên ku te li jêr nivîsand, ma ez karim niha peyvên wekên ''tesîr'', ''şexsiyet'' an ''mesele'' bikar bînim an na? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:17, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::Çimgî jî ji bo pêşarojê min mesele daxwaz ku dev ji kelîma ''berhem'' berdim û bi ''eser'' berdewam bikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:20, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Erê tu dikarî kelîmeyên xwe biguherînî, ne problem e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:21, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Not: hin kes dibêjin &quot;maf&quot; ne &quot;zimanê aqademîq maqademîq&quot; e lê derew e ti kes fêm nake ji xeynî medyaya purîst. Loma heq herî baş e, li çar aliyên welêt dikarî bi kar bînî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:23, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Te dev ji bandor bernadî? {{=D}} Li gorî Etîmolojiya Tsabolov, kelîmeyeke tirkî ye ji bandira çêbûye, lê ew ne problem e, problem zêde kes nizane çi ye, soran li şûna wê kelîmeyeke din çêkirine lê min ji bîr kir çi bû, karîger/kartêker tiştek wisa [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:27, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::Gelek spas ji bo agahdariyê @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]]. Ji bîr nekin ku min niha agahî wergirt û biryarek da; di pêşerojê de, xebata min dê bêtir kelîmên ku ji bo her kesê li Bakur têgihîştî ne, bikar tînim. Ji ber ve yekê kelîmeyên wekê ''bandor'' hîn di gotarên min de ne. Lê yekem lazim e ku ez fêr bim kîjar kelîman jî derbasdar in di zimanê kurdî. Bi mesele, ez ne dixwazim binivîsim ku kesek ''yazilmîş'' dikî. Ez lîsteyeke çêdikim û zimanê ku ez li mala xwe fêr bûmê ji kelîmeyên ''tirkmançî'' paqij dikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:32, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::Not: Û têne kelîmeyên zêde dikim ku ji aliyê her kesî dikare were fêm kirin, nemaze ji kîjar kokê ew kelîmeyan ne. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:34, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::::parêzgeh &gt; wîlayet
::::::::navçe &gt; qeza
::::::::perwerde &gt; tehsîl
::::::::dewlemend &gt; zengîn
::::::::wêne &gt; resm, foto, fotograf
::::::::wênesaz &gt; resam
::::::::wênegir/wênekêş &gt; fotografgir
::::::::peykersaz &gt; heykeltraş
::::::::nexşe &gt; xerîte kelîmeyeke ewqas beredayî kirine bela serê me, nexş jî xerîte jî her du erebî ne û dibêjin nexşe kurdîtir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:37, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::Min di heyata xwe de ti cara nexş ne bihîstiye, ji bilî di medyayên kurdî de. Lê tê bîra min wexte ku em biçûk bûn li gund, meelm bi me re jî kelîmeyên wekê xerîte, resm, qeza an wîlayet jî fêr kir. Ji dest medyayê an “kurdîkirina” kelîmeyên ku ne kurdî ne lê erebî an tirkî, ez di wexteke dirêj ne emîn bûme ku çi bikar anî bidim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:44, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Malxirabno zimanê me xistine halekî wisa ku êdî her kurd ji zimanê xwe şerm û fêdî dikin, dibêjin kurdiya me ne ya heqîqî ye, loma kurdî xeber nadin. Bi qasî tesîra asîmîlasyona tirkan, tesîra purîstan jî gelek zêde ye [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:48, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Di kurdî de ti kelîmeya wekî helbest tine ye, bi sedan salan şairên kurd şi'r/şiîr nivisandine, ew tev gotine şi'r çi heqê wan xwînheraman hebû ku kelîmeyeke ewqas berbelav dane jibîrkirin û niha tenê dibêjin helbest ku Cara ewil bi şiklê helbeste di soranî de hatiye çêkirin lê dûre derket holê ku di devokên soranî de helbeste tê maneya iftira. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 16:35, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::Rast e. Mîna şiîrên [[Şerefxanê Bidlîsî]] ji nivîsandin. Divê ku em wan kelîmeyan biparêzin li vir.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 17:53, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Bira kurmanc yekem duyem nabêjin yan dibêjin ya yekê ya duyê ya seyê, yan jî dibêjin ya yekê ya diduya(n) ya sisêyan... Hay jê hebe, malbata te kîjan şiklî bi kar tînin ? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 22:30, 15 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] em duyem bikar tînin, ez têne jî wekî wiha nas dikim û min gelek caran di xebatên din ên bikarhêneran li vir dîtiye. Muhkim e ku duyem an duyê ye, her du ne derbasdar ne? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 05:28, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Welleh tu û kêfa xwe yî, min tenê fikrê xwe got. Derbasdarbûn qerara te ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 05:35, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::Welleh heval di herêma me de duyem pir tê bikaranîn, bi almanî dibêjin ji bo duyem ''Zweiter'' û duyê ''zweit''. Bi mînak ''zweit-rangig'' an ''Zweiter Platz''. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 06:11, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Bira şano tirkî ye [[wikt:şano#Tirkî]] tiyatro ji bo min çêtir e. Tenê tewsiye, ez li ser derbasdarbûnê tiştek nabêjim. Ji bo hemû kelîmeyan wisa ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 08:44, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::Not: kurteya danasînê ya wîkîdatayê wekî &quot;nivîskarê&quot; binivîse ne &quot;nivîskarekî&quot; ew standarda wîkîdatayê ye. bi ingilizî û tirkî jî nabêjin a writer an bir yazar, tenê writer dinivîsin. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 08:46, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::Min dît. Spas ji bo hişyarkirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:46, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Çima şiîrnivîs û ne şair/şaîr? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 09:20, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] min ve kelîmeyê wekî wiha nas kir. Ez dikarim jî bi şair/şaîr bişoxlim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:23, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::::::lyricist dibe şiîrnivîs lê poet her daim şair/şaîr e. Kîjan rastnivîs tercîh dikî kêfa te yî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 09:27, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::::::Hûn li Wanê dibêjin Behra Wanê an Deryaya Wanê? :) [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 07:27, 17 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::::::::Rojbaş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], di gundên [[Ecem|acemiyan]] de dibêjin ''Gola Wanê'', lê hinek ji gundên kurdan jî dibêjin ''Behra Wanê''. ''Deryaya Wanê'' ti kes bikar nake. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:03, 17 hezîran 2026 (UTC)

== Peyva fezager  ==

Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di kîjan ferheng de peyva  '''fezager''' heye  ? Min çend ferheng, sepan û [[Wîkîferheng|Wîkîferhengê]] kontrol kiribû û  ji bilî çend malperên ne pêbawer min vê peyvê ne dît . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:13, 19 hezîran 2026 (UTC)

:@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Li ku derê dibêje gereg hemû kelîme di ferhengan de hebin? Eger qaîdeyeke wisa çêkî, gereg gelek kelîme ji wîkiyê derxî. Hebûna çend çavkaniyan ji bo wîkîpediyê bes e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 15:19, 19 hezîran 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], 
::Çavkanî dikarin werin  sexte kirin.  https://en.wikipedia.org/wiki/Alan_MacMasters_hoax [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:54, 19 hezîran 2026 (UTC)</text>
      <sha1>rdpxobxiyl456d6jatma0d904zemjnh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063268</id>
      <parentid>2063267</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T17:28:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <comment>/* Peyva fezager */ Bersiv</comment>
      <origin>2063268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17650" sha1="7lv8vm6v63u0dkilbzg8wesirklf35b" xml:space="preserve">{{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig
|archive = Gotûbêja bikarhêner:Wikihez/Arşîv %(counter)d
|algo = old(30d)
|counter = 2
|maxarchivesize = 70K
|archiveheader = {{Arşîvkirin}}
|minthreadstoarchive = 1
|minthreadsleft = 5
}}{{Serê gotûbêjê|search=yes|arpol=no|wp=no|disclaimer=no|bottom=no|age=30|units=roj|bot=Balyozbot|minthreadsleft=5|archieves=yes}}
&lt;!-- Template:Setup auto archiving --&gt;

== Pirsek ji [[User:VikiAzad|VikiAzad]] (23:48, 3 adar 2026) ==

Silav û rêz, tû aktîfî? --[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 23:48, 3 adar 2026 (UTC)

== Yekrengiya agahîdankên gundan ==

Silav bira @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu bi xêr hatî. Ji ber sansûrên li hemberê Bakurê Kurdistanê ez difikirim ku navê Bakurê Kurdistanê di nav Agahîdankan de cih bigire gelek baştir be. Di heman demê ji ber gund wargehên lokal in li cihê nexşeya Tirkiyeyê nexşeyên parêzgehan di nav Agahîdankan de hebin êdî baştir e, tu çi difikirî? [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:35, 19 gulan 2026 (UTC)

:Silav bira. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]: Bi botê ne mimkûn e ez zanibim kîjan gotar dikeve Bakurê Kurdistanê û kîjan xerîteya parêzgehan hene an tine loma divê em yek bi yek {{param|nexşeya_reptiyeyê|Bidlîs}}, {{param|nexşeya_reptiyeyê|Bakurê Kurdistanê}} binivîsin heta em çareyek bibînin. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 21:42, 19 gulan 2026 (UTC)
::Herwiha wisa jî mimkûn e {{param|nexşeya_reptiyeyê|Mûş#Bakurê Kurdistanê}} Her du xerîte nîşan dide [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 21:44, 19 gulan 2026 (UTC)
::rast e bira. Ji bo gundan tenê nexşeya parêzgehan hebe, bes e. Ger ku bi awayek manuel were çêkirin jî li gorî kategoriya navçeyan mirov dikare nexşeya parêzgehan li Agahîdankê zêde bike. Qet nebe navê Bakurê Kurdistanê li parametreya welat were zêde kirin gelek baş dibe. Ger ku te rêyeke bidîta û hemî Agahîdank bi yek rengiyeke bihata çêkirin ew dem xebatek gelek bi kalîte derdiket holê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:57, 19 gulan 2026 (UTC)

== Kurdîkirina nexşeyê ==

Silav  @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] .Tu çawa nî ?  Baş î ?  Di Wîkîpediyaya bi kurdî de gelek nexşe bi zimanên biyanî hatine çêkirin. Ev pir xemgîn e .  Gelo tu dikarî ji kerema xwe re guherto û varyanteke bi kurdî ya nexşe çê bikî ?  Mixabin  ez nizanim ew çawa çê dibe. Minê an jî bi  xwe çê bikira . 

Navê dewlet  : [[Keyaniya Yekbûyî]] 

Navê welatan: [[Îrlendaya Bakur]], [[Skotlenda]],  [[Înglistan]] û [[Wêls]] in . https://commons.wikimedia.org/wiki/File:United_Kingdom_labelled_map7_vector.svg#mw-jump-to-license [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:29, 20 gulan 2026 (UTC)

:silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] dikarî vê amûrê https://svgtranslate.toolforge.org/ bi kar bînî, tercimekirina dosyeyên bi Formata .svg gelek hêsan dike. Eger ez bikim ez ê Qiraliyeta Yekbûyî binivîsim. Loma dibêjim tu bikî çêtir e [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:41, 20 gulan 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Gelek spas . Ez bawerim ku nexşe  temam e. Ez dixwazim nexşeya [[Keyaniya Kurdistanê]] jî bi kurdî wergerînim . Lê mixabin nabe. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kingdom_of_kurdistan_1923.png#mw-jump-to-license [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:00, 20 gulan 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] çunkî bi.png dawî dibe. Divê.svg be. Wê xerîteyê jê bibe yekî din bibîne [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 14:04, 20 gulan 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Nexşeya [[Keyaniya Orşelîmê]] ema svg ye û ew jî mixabin nabe. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:07, 20 gulan 2026 (UTC)

== Gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê ==

Merhaba @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], tu çawa yî? Min dîtiye ku tu gelek bi bot-an dişoxlî û daxwaz ku pirs bikim ma eleqeya tê ji bo Wîkîpediyaya kurdî heye ku, bi wan bot-an hemî gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê zêde bikî? Kurd li her deverê Anadolyayê de hene, dibe ku ev jî mimkun e sewê vir?


Silav û rêz! [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 16:52, 2 hezîran 2026 (UTC)

:silav @[[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] Min pirsa te fêm nekir. Ez van maddeyan çênakim, tenê yên heyî rast dikim. Pirsa te çi bû? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:01, 2 hezîran 2026 (UTC)
::Bibore @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], yanî pirsa min bû ku eleqe û dema te heye ku tu bi “bot“ hemî gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê li Wîkîpediyaya kurdî çê bikî, dema ku kurd li nêzîkî her derê li Tirkiyeyê hene.  [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:05, 2 hezîran 2026 (UTC)
:::Van roja wexta min heye, erê feqat çêkirina wan maddeyan bi botê zehmet e. Ji me re lîsteyeke baş hewce ye. Fikrê te çi ye? Em çawa dikarin hemî gundan çêkin? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:08, 2 hezîran 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:08, 2 hezîran 2026 (UTC)
:::::Gotina tê rast e, hinek zehmet e. Mesele li ser wîkîpediya inglîzî gotara “Districts of Turkey“ heye, dibe ku yekem ew gotar were çêkirin, di vir de lîsteyên hemî navçeyên Tirkiyeyê heye. Bi eynî rê jî, hemî gundan, eger ku gotar an kategoriyên ve hebin. Ji bikaranîna bot-an ez pir nizanim. [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:12, 2 hezîran 2026 (UTC)
::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:12, 2 hezîran 2026 (UTC)
:::::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] jî wiha gotaran çêkirî da. Belkî ew baştir dizane. [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:13, 2 hezîran 2026 (UTC)

== Kelîmên kurdî ku tu bikar tînî ==

Silav hevalê birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], ez bi mehan gotarên te dişopînim. Ji ziman ve, ji min re xuya dike ku ev zimanê ku her yek ji me kurdan fêm dike ye. Ji ber vê yekê min xwest bipirsim gelo mimkun e ku ez vê versiyona zimanê fêr bibim? Ferheng an malperekî? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:46, 12 hezîran 2026 (UTC)

:Na tine ye lê Podcasta Perxuderestpodcast a [[Ömer Faruk Baran]] û nivîskar [[Roşan Lezgîn]] dikarî teqip bikî, wana bi giştî kelîmeyên eseh bi kar tînin. Tu kurdî dûre hîn bû an jî ji dê û bavê xwe hîn bû? Ez dûre xwe bi xwe elîmim loma ji min re zor e ferq bikim kîjan kelîme sexte kîjan heqîqî ye, lê eger tu ji dê û bavê xwe elimî, hemû kelîmeyên ku bav û diya te bi kar tînin, helal in. Pêşî bifikire ew kîjan gotinê fêm dikin, dûre li înternetê bigere ka ev gotin di çavkaniyên kurdî de hatine bikaranîn an na. Eger tên bikaranîn, ferq nake tirkî, erebî, farisî an çînî be, ji me giyan re helal e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 07:10, 13 hezîran 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] -tirîn di kurmancî de tine ye, kurmanc dibêjin herî /tewrî mezin.
::Çend tiştên din:
::bandor  &gt; tesîr 
::kesayet &gt; şexsiyet
::mijar &gt; mesele, mewzû
::giringî &gt; ehemmiyet, muhîmî 
::berhem &gt; eser
::serdem &gt; çax, dewr, [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:12, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], gelek sipas ji bo hişyarkirinê, min ve yekê guhart. Peyvên ku te li jêr nivîsand, ma ez karim niha peyvên wekên ''tesîr'', ''şexsiyet'' an ''mesele'' bikar bînim an na? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:17, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::Çimgî jî ji bo pêşarojê min mesele daxwaz ku dev ji kelîma ''berhem'' berdim û bi ''eser'' berdewam bikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:20, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Erê tu dikarî kelîmeyên xwe biguherînî, ne problem e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:21, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Not: hin kes dibêjin &quot;maf&quot; ne &quot;zimanê aqademîq maqademîq&quot; e lê derew e ti kes fêm nake ji xeynî medyaya purîst. Loma heq herî baş e, li çar aliyên welêt dikarî bi kar bînî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:23, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Te dev ji bandor bernadî? {{=D}} Li gorî Etîmolojiya Tsabolov, kelîmeyeke tirkî ye ji bandira çêbûye, lê ew ne problem e, problem zêde kes nizane çi ye, soran li şûna wê kelîmeyeke din çêkirine lê min ji bîr kir çi bû, karîger/kartêker tiştek wisa [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:27, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::Gelek spas ji bo agahdariyê @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]]. Ji bîr nekin ku min niha agahî wergirt û biryarek da; di pêşerojê de, xebata min dê bêtir kelîmên ku ji bo her kesê li Bakur têgihîştî ne, bikar tînim. Ji ber ve yekê kelîmeyên wekê ''bandor'' hîn di gotarên min de ne. Lê yekem lazim e ku ez fêr bim kîjar kelîman jî derbasdar in di zimanê kurdî. Bi mesele, ez ne dixwazim binivîsim ku kesek ''yazilmîş'' dikî. Ez lîsteyeke çêdikim û zimanê ku ez li mala xwe fêr bûmê ji kelîmeyên ''tirkmançî'' paqij dikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:32, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::Not: Û têne kelîmeyên zêde dikim ku ji aliyê her kesî dikare were fêm kirin, nemaze ji kîjar kokê ew kelîmeyan ne. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:34, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::::parêzgeh &gt; wîlayet
::::::::navçe &gt; qeza
::::::::perwerde &gt; tehsîl
::::::::dewlemend &gt; zengîn
::::::::wêne &gt; resm, foto, fotograf
::::::::wênesaz &gt; resam
::::::::wênegir/wênekêş &gt; fotografgir
::::::::peykersaz &gt; heykeltraş
::::::::nexşe &gt; xerîte kelîmeyeke ewqas beredayî kirine bela serê me, nexş jî xerîte jî her du erebî ne û dibêjin nexşe kurdîtir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:37, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::Min di heyata xwe de ti cara nexş ne bihîstiye, ji bilî di medyayên kurdî de. Lê tê bîra min wexte ku em biçûk bûn li gund, meelm bi me re jî kelîmeyên wekê xerîte, resm, qeza an wîlayet jî fêr kir. Ji dest medyayê an “kurdîkirina” kelîmeyên ku ne kurdî ne lê erebî an tirkî, ez di wexteke dirêj ne emîn bûme ku çi bikar anî bidim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:44, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Malxirabno zimanê me xistine halekî wisa ku êdî her kurd ji zimanê xwe şerm û fêdî dikin, dibêjin kurdiya me ne ya heqîqî ye, loma kurdî xeber nadin. Bi qasî tesîra asîmîlasyona tirkan, tesîra purîstan jî gelek zêde ye [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:48, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Di kurdî de ti kelîmeya wekî helbest tine ye, bi sedan salan şairên kurd şi'r/şiîr nivisandine, ew tev gotine şi'r çi heqê wan xwînheraman hebû ku kelîmeyeke ewqas berbelav dane jibîrkirin û niha tenê dibêjin helbest ku Cara ewil bi şiklê helbeste di soranî de hatiye çêkirin lê dûre derket holê ku di devokên soranî de helbeste tê maneya iftira. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 16:35, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::Rast e. Mîna şiîrên [[Şerefxanê Bidlîsî]] ji nivîsandin. Divê ku em wan kelîmeyan biparêzin li vir.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 17:53, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Bira kurmanc yekem duyem nabêjin yan dibêjin ya yekê ya duyê ya seyê, yan jî dibêjin ya yekê ya diduya(n) ya sisêyan... Hay jê hebe, malbata te kîjan şiklî bi kar tînin ? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 22:30, 15 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] em duyem bikar tînin, ez têne jî wekî wiha nas dikim û min gelek caran di xebatên din ên bikarhêneran li vir dîtiye. Muhkim e ku duyem an duyê ye, her du ne derbasdar ne? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 05:28, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Welleh tu û kêfa xwe yî, min tenê fikrê xwe got. Derbasdarbûn qerara te ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 05:35, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::Welleh heval di herêma me de duyem pir tê bikaranîn, bi almanî dibêjin ji bo duyem ''Zweiter'' û duyê ''zweit''. Bi mînak ''zweit-rangig'' an ''Zweiter Platz''. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 06:11, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Bira şano tirkî ye [[wikt:şano#Tirkî]] tiyatro ji bo min çêtir e. Tenê tewsiye, ez li ser derbasdarbûnê tiştek nabêjim. Ji bo hemû kelîmeyan wisa ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 08:44, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::Not: kurteya danasînê ya wîkîdatayê wekî &quot;nivîskarê&quot; binivîse ne &quot;nivîskarekî&quot; ew standarda wîkîdatayê ye. bi ingilizî û tirkî jî nabêjin a writer an bir yazar, tenê writer dinivîsin. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 08:46, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::Min dît. Spas ji bo hişyarkirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:46, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Çima şiîrnivîs û ne şair/şaîr? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 09:20, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] min ve kelîmeyê wekî wiha nas kir. Ez dikarim jî bi şair/şaîr bişoxlim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:23, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::::::lyricist dibe şiîrnivîs lê poet her daim şair/şaîr e. Kîjan rastnivîs tercîh dikî kêfa te yî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 09:27, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::::::Hûn li Wanê dibêjin Behra Wanê an Deryaya Wanê? :) [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 07:27, 17 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::::::::Rojbaş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], di gundên [[Ecem|acemiyan]] de dibêjin ''Gola Wanê'', lê hinek ji gundên kurdan jî dibêjin ''Behra Wanê''. ''Deryaya Wanê'' ti kes bikar nake. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:03, 17 hezîran 2026 (UTC)

== Peyva fezager  ==

Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di kîjan ferheng de peyva  '''fezager''' heye  ? Min çend ferheng, sepan û [[Wîkîferheng|Wîkîferhengê]] kontrol kiribû û  ji bilî çend malperên ne pêbawer min vê peyvê ne dît . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:13, 19 hezîran 2026 (UTC)

:@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Li ku derê dibêje gereg hemû kelîme di ferhengan de hebin? Eger qaîdeyeke wisa çêkî, gereg gelek kelîme ji wîkiyê derxî. Hebûna çend çavkaniyan ji bo wîkîpediyê bes e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 15:19, 19 hezîran 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], 
::Çavkanî dikarin werin  sexte kirin.  https://en.wikipedia.org/wiki/Alan_MacMasters_hoax [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:54, 19 hezîran 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] superleheng li kîjan ferhengê derbas dibe? Ji xeynî [[:wikt:superleheng|Wîkîferhengê]] ku te li wir çêkir.. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:28, 19 hezîran 2026 (UTC)</text>
      <sha1>7lv8vm6v63u0dkilbzg8wesirklf35b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063272</id>
      <parentid>2063268</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T17:37:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <comment>/* Peyva fezager */ Bersiv</comment>
      <origin>2063272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17983" sha1="1vv8n5q9qipskp12kfvr8nstzyjd8lt" xml:space="preserve">{{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig
|archive = Gotûbêja bikarhêner:Wikihez/Arşîv %(counter)d
|algo = old(30d)
|counter = 2
|maxarchivesize = 70K
|archiveheader = {{Arşîvkirin}}
|minthreadstoarchive = 1
|minthreadsleft = 5
}}{{Serê gotûbêjê|search=yes|arpol=no|wp=no|disclaimer=no|bottom=no|age=30|units=roj|bot=Balyozbot|minthreadsleft=5|archieves=yes}}
&lt;!-- Template:Setup auto archiving --&gt;

== Pirsek ji [[User:VikiAzad|VikiAzad]] (23:48, 3 adar 2026) ==

Silav û rêz, tû aktîfî? --[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 23:48, 3 adar 2026 (UTC)

== Yekrengiya agahîdankên gundan ==

Silav bira @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu bi xêr hatî. Ji ber sansûrên li hemberê Bakurê Kurdistanê ez difikirim ku navê Bakurê Kurdistanê di nav Agahîdankan de cih bigire gelek baştir be. Di heman demê ji ber gund wargehên lokal in li cihê nexşeya Tirkiyeyê nexşeyên parêzgehan di nav Agahîdankan de hebin êdî baştir e, tu çi difikirî? [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:35, 19 gulan 2026 (UTC)

:Silav bira. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]: Bi botê ne mimkûn e ez zanibim kîjan gotar dikeve Bakurê Kurdistanê û kîjan xerîteya parêzgehan hene an tine loma divê em yek bi yek {{param|nexşeya_reptiyeyê|Bidlîs}}, {{param|nexşeya_reptiyeyê|Bakurê Kurdistanê}} binivîsin heta em çareyek bibînin. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 21:42, 19 gulan 2026 (UTC)
::Herwiha wisa jî mimkûn e {{param|nexşeya_reptiyeyê|Mûş#Bakurê Kurdistanê}} Her du xerîte nîşan dide [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 21:44, 19 gulan 2026 (UTC)
::rast e bira. Ji bo gundan tenê nexşeya parêzgehan hebe, bes e. Ger ku bi awayek manuel were çêkirin jî li gorî kategoriya navçeyan mirov dikare nexşeya parêzgehan li Agahîdankê zêde bike. Qet nebe navê Bakurê Kurdistanê li parametreya welat were zêde kirin gelek baş dibe. Ger ku te rêyeke bidîta û hemî Agahîdank bi yek rengiyeke bihata çêkirin ew dem xebatek gelek bi kalîte derdiket holê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:57, 19 gulan 2026 (UTC)

== Kurdîkirina nexşeyê ==

Silav  @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] .Tu çawa nî ?  Baş î ?  Di Wîkîpediyaya bi kurdî de gelek nexşe bi zimanên biyanî hatine çêkirin. Ev pir xemgîn e .  Gelo tu dikarî ji kerema xwe re guherto û varyanteke bi kurdî ya nexşe çê bikî ?  Mixabin  ez nizanim ew çawa çê dibe. Minê an jî bi  xwe çê bikira . 

Navê dewlet  : [[Keyaniya Yekbûyî]] 

Navê welatan: [[Îrlendaya Bakur]], [[Skotlenda]],  [[Înglistan]] û [[Wêls]] in . https://commons.wikimedia.org/wiki/File:United_Kingdom_labelled_map7_vector.svg#mw-jump-to-license [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:29, 20 gulan 2026 (UTC)

:silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] dikarî vê amûrê https://svgtranslate.toolforge.org/ bi kar bînî, tercimekirina dosyeyên bi Formata .svg gelek hêsan dike. Eger ez bikim ez ê Qiraliyeta Yekbûyî binivîsim. Loma dibêjim tu bikî çêtir e [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:41, 20 gulan 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Gelek spas . Ez bawerim ku nexşe  temam e. Ez dixwazim nexşeya [[Keyaniya Kurdistanê]] jî bi kurdî wergerînim . Lê mixabin nabe. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kingdom_of_kurdistan_1923.png#mw-jump-to-license [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:00, 20 gulan 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] çunkî bi.png dawî dibe. Divê.svg be. Wê xerîteyê jê bibe yekî din bibîne [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 14:04, 20 gulan 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Nexşeya [[Keyaniya Orşelîmê]] ema svg ye û ew jî mixabin nabe. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:07, 20 gulan 2026 (UTC)

== Gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê ==

Merhaba @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], tu çawa yî? Min dîtiye ku tu gelek bi bot-an dişoxlî û daxwaz ku pirs bikim ma eleqeya tê ji bo Wîkîpediyaya kurdî heye ku, bi wan bot-an hemî gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê zêde bikî? Kurd li her deverê Anadolyayê de hene, dibe ku ev jî mimkun e sewê vir?


Silav û rêz! [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 16:52, 2 hezîran 2026 (UTC)

:silav @[[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] Min pirsa te fêm nekir. Ez van maddeyan çênakim, tenê yên heyî rast dikim. Pirsa te çi bû? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:01, 2 hezîran 2026 (UTC)
::Bibore @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], yanî pirsa min bû ku eleqe û dema te heye ku tu bi “bot“ hemî gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê li Wîkîpediyaya kurdî çê bikî, dema ku kurd li nêzîkî her derê li Tirkiyeyê hene.  [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:05, 2 hezîran 2026 (UTC)
:::Van roja wexta min heye, erê feqat çêkirina wan maddeyan bi botê zehmet e. Ji me re lîsteyeke baş hewce ye. Fikrê te çi ye? Em çawa dikarin hemî gundan çêkin? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:08, 2 hezîran 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:08, 2 hezîran 2026 (UTC)
:::::Gotina tê rast e, hinek zehmet e. Mesele li ser wîkîpediya inglîzî gotara “Districts of Turkey“ heye, dibe ku yekem ew gotar were çêkirin, di vir de lîsteyên hemî navçeyên Tirkiyeyê heye. Bi eynî rê jî, hemî gundan, eger ku gotar an kategoriyên ve hebin. Ji bikaranîna bot-an ez pir nizanim. [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:12, 2 hezîran 2026 (UTC)
::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:12, 2 hezîran 2026 (UTC)
:::::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] jî wiha gotaran çêkirî da. Belkî ew baştir dizane. [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:13, 2 hezîran 2026 (UTC)

== Kelîmên kurdî ku tu bikar tînî ==

Silav hevalê birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], ez bi mehan gotarên te dişopînim. Ji ziman ve, ji min re xuya dike ku ev zimanê ku her yek ji me kurdan fêm dike ye. Ji ber vê yekê min xwest bipirsim gelo mimkun e ku ez vê versiyona zimanê fêr bibim? Ferheng an malperekî? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:46, 12 hezîran 2026 (UTC)

:Na tine ye lê Podcasta Perxuderestpodcast a [[Ömer Faruk Baran]] û nivîskar [[Roşan Lezgîn]] dikarî teqip bikî, wana bi giştî kelîmeyên eseh bi kar tînin. Tu kurdî dûre hîn bû an jî ji dê û bavê xwe hîn bû? Ez dûre xwe bi xwe elîmim loma ji min re zor e ferq bikim kîjan kelîme sexte kîjan heqîqî ye, lê eger tu ji dê û bavê xwe elimî, hemû kelîmeyên ku bav û diya te bi kar tînin, helal in. Pêşî bifikire ew kîjan gotinê fêm dikin, dûre li înternetê bigere ka ev gotin di çavkaniyên kurdî de hatine bikaranîn an na. Eger tên bikaranîn, ferq nake tirkî, erebî, farisî an çînî be, ji me giyan re helal e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 07:10, 13 hezîran 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] -tirîn di kurmancî de tine ye, kurmanc dibêjin herî /tewrî mezin.
::Çend tiştên din:
::bandor  &gt; tesîr 
::kesayet &gt; şexsiyet
::mijar &gt; mesele, mewzû
::giringî &gt; ehemmiyet, muhîmî 
::berhem &gt; eser
::serdem &gt; çax, dewr, [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:12, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], gelek sipas ji bo hişyarkirinê, min ve yekê guhart. Peyvên ku te li jêr nivîsand, ma ez karim niha peyvên wekên ''tesîr'', ''şexsiyet'' an ''mesele'' bikar bînim an na? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:17, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::Çimgî jî ji bo pêşarojê min mesele daxwaz ku dev ji kelîma ''berhem'' berdim û bi ''eser'' berdewam bikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:20, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Erê tu dikarî kelîmeyên xwe biguherînî, ne problem e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:21, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Not: hin kes dibêjin &quot;maf&quot; ne &quot;zimanê aqademîq maqademîq&quot; e lê derew e ti kes fêm nake ji xeynî medyaya purîst. Loma heq herî baş e, li çar aliyên welêt dikarî bi kar bînî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:23, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Te dev ji bandor bernadî? {{=D}} Li gorî Etîmolojiya Tsabolov, kelîmeyeke tirkî ye ji bandira çêbûye, lê ew ne problem e, problem zêde kes nizane çi ye, soran li şûna wê kelîmeyeke din çêkirine lê min ji bîr kir çi bû, karîger/kartêker tiştek wisa [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:27, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::Gelek spas ji bo agahdariyê @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]]. Ji bîr nekin ku min niha agahî wergirt û biryarek da; di pêşerojê de, xebata min dê bêtir kelîmên ku ji bo her kesê li Bakur têgihîştî ne, bikar tînim. Ji ber ve yekê kelîmeyên wekê ''bandor'' hîn di gotarên min de ne. Lê yekem lazim e ku ez fêr bim kîjar kelîman jî derbasdar in di zimanê kurdî. Bi mesele, ez ne dixwazim binivîsim ku kesek ''yazilmîş'' dikî. Ez lîsteyeke çêdikim û zimanê ku ez li mala xwe fêr bûmê ji kelîmeyên ''tirkmançî'' paqij dikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:32, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::Not: Û têne kelîmeyên zêde dikim ku ji aliyê her kesî dikare were fêm kirin, nemaze ji kîjar kokê ew kelîmeyan ne. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:34, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::::parêzgeh &gt; wîlayet
::::::::navçe &gt; qeza
::::::::perwerde &gt; tehsîl
::::::::dewlemend &gt; zengîn
::::::::wêne &gt; resm, foto, fotograf
::::::::wênesaz &gt; resam
::::::::wênegir/wênekêş &gt; fotografgir
::::::::peykersaz &gt; heykeltraş
::::::::nexşe &gt; xerîte kelîmeyeke ewqas beredayî kirine bela serê me, nexş jî xerîte jî her du erebî ne û dibêjin nexşe kurdîtir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:37, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::Min di heyata xwe de ti cara nexş ne bihîstiye, ji bilî di medyayên kurdî de. Lê tê bîra min wexte ku em biçûk bûn li gund, meelm bi me re jî kelîmeyên wekê xerîte, resm, qeza an wîlayet jî fêr kir. Ji dest medyayê an “kurdîkirina” kelîmeyên ku ne kurdî ne lê erebî an tirkî, ez di wexteke dirêj ne emîn bûme ku çi bikar anî bidim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:44, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Malxirabno zimanê me xistine halekî wisa ku êdî her kurd ji zimanê xwe şerm û fêdî dikin, dibêjin kurdiya me ne ya heqîqî ye, loma kurdî xeber nadin. Bi qasî tesîra asîmîlasyona tirkan, tesîra purîstan jî gelek zêde ye [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:48, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Di kurdî de ti kelîmeya wekî helbest tine ye, bi sedan salan şairên kurd şi'r/şiîr nivisandine, ew tev gotine şi'r çi heqê wan xwînheraman hebû ku kelîmeyeke ewqas berbelav dane jibîrkirin û niha tenê dibêjin helbest ku Cara ewil bi şiklê helbeste di soranî de hatiye çêkirin lê dûre derket holê ku di devokên soranî de helbeste tê maneya iftira. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 16:35, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::Rast e. Mîna şiîrên [[Şerefxanê Bidlîsî]] ji nivîsandin. Divê ku em wan kelîmeyan biparêzin li vir.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 17:53, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Bira kurmanc yekem duyem nabêjin yan dibêjin ya yekê ya duyê ya seyê, yan jî dibêjin ya yekê ya diduya(n) ya sisêyan... Hay jê hebe, malbata te kîjan şiklî bi kar tînin ? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 22:30, 15 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] em duyem bikar tînin, ez têne jî wekî wiha nas dikim û min gelek caran di xebatên din ên bikarhêneran li vir dîtiye. Muhkim e ku duyem an duyê ye, her du ne derbasdar ne? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 05:28, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Welleh tu û kêfa xwe yî, min tenê fikrê xwe got. Derbasdarbûn qerara te ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 05:35, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::Welleh heval di herêma me de duyem pir tê bikaranîn, bi almanî dibêjin ji bo duyem ''Zweiter'' û duyê ''zweit''. Bi mînak ''zweit-rangig'' an ''Zweiter Platz''. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 06:11, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Bira şano tirkî ye [[wikt:şano#Tirkî]] tiyatro ji bo min çêtir e. Tenê tewsiye, ez li ser derbasdarbûnê tiştek nabêjim. Ji bo hemû kelîmeyan wisa ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 08:44, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::Not: kurteya danasînê ya wîkîdatayê wekî &quot;nivîskarê&quot; binivîse ne &quot;nivîskarekî&quot; ew standarda wîkîdatayê ye. bi ingilizî û tirkî jî nabêjin a writer an bir yazar, tenê writer dinivîsin. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 08:46, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::Min dît. Spas ji bo hişyarkirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:46, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Çima şiîrnivîs û ne şair/şaîr? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 09:20, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] min ve kelîmeyê wekî wiha nas kir. Ez dikarim jî bi şair/şaîr bişoxlim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:23, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::::::lyricist dibe şiîrnivîs lê poet her daim şair/şaîr e. Kîjan rastnivîs tercîh dikî kêfa te yî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 09:27, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::::::Hûn li Wanê dibêjin Behra Wanê an Deryaya Wanê? :) [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 07:27, 17 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::::::::Rojbaş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], di gundên [[Ecem|acemiyan]] de dibêjin ''Gola Wanê'', lê hinek ji gundên kurdan jî dibêjin ''Behra Wanê''. ''Deryaya Wanê'' ti kes bikar nake. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:03, 17 hezîran 2026 (UTC)

== Peyva fezager  ==

Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di kîjan ferheng de peyva  '''fezager''' heye  ? Min çend ferheng, sepan û [[Wîkîferheng|Wîkîferhengê]] kontrol kiribû û  ji bilî çend malperên ne pêbawer min vê peyvê ne dît . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:13, 19 hezîran 2026 (UTC)

:@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Li ku derê dibêje gereg hemû kelîme di ferhengan de hebin? Eger qaîdeyeke wisa çêkî, gereg gelek kelîme ji wîkiyê derxî. Hebûna çend çavkaniyan ji bo wîkîpediyê bes e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 15:19, 19 hezîran 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], 
::Çavkanî dikarin werin  sexte kirin.  https://en.wikipedia.org/wiki/Alan_MacMasters_hoax [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:54, 19 hezîran 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] superleheng li kîjan ferhengê derbas dibe? Ji xeynî [[:wikt:superleheng|Wîkîferhengê]] ku te li wir çêkir.. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:28, 19 hezîran 2026 (UTC)
::::ez dîsa lê geriyam çavkaniya 3an min nedît, ev çend sal in ji xeynî du çavkaniyan hîn jî superleheng hema bêje qet nayê bikaranîn. Lê tu li vir vê kelîmeyê pêşkêş dikî. Ne tiştekî normal e.... [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:37, 19 hezîran 2026 (UTC)</text>
      <sha1>1vv8n5q9qipskp12kfvr8nstzyjd8lt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063276</id>
      <parentid>2063272</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T17:51:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Peyva fezager */ Bersiv</comment>
      <origin>2063276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18623" sha1="p13iv0plhgees5z9nv2puk2nwrkfl2e" xml:space="preserve">{{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig
|archive = Gotûbêja bikarhêner:Wikihez/Arşîv %(counter)d
|algo = old(30d)
|counter = 2
|maxarchivesize = 70K
|archiveheader = {{Arşîvkirin}}
|minthreadstoarchive = 1
|minthreadsleft = 5
}}{{Serê gotûbêjê|search=yes|arpol=no|wp=no|disclaimer=no|bottom=no|age=30|units=roj|bot=Balyozbot|minthreadsleft=5|archieves=yes}}
&lt;!-- Template:Setup auto archiving --&gt;

== Pirsek ji [[User:VikiAzad|VikiAzad]] (23:48, 3 adar 2026) ==

Silav û rêz, tû aktîfî? --[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 23:48, 3 adar 2026 (UTC)

== Yekrengiya agahîdankên gundan ==

Silav bira @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu bi xêr hatî. Ji ber sansûrên li hemberê Bakurê Kurdistanê ez difikirim ku navê Bakurê Kurdistanê di nav Agahîdankan de cih bigire gelek baştir be. Di heman demê ji ber gund wargehên lokal in li cihê nexşeya Tirkiyeyê nexşeyên parêzgehan di nav Agahîdankan de hebin êdî baştir e, tu çi difikirî? [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:35, 19 gulan 2026 (UTC)

:Silav bira. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]: Bi botê ne mimkûn e ez zanibim kîjan gotar dikeve Bakurê Kurdistanê û kîjan xerîteya parêzgehan hene an tine loma divê em yek bi yek {{param|nexşeya_reptiyeyê|Bidlîs}}, {{param|nexşeya_reptiyeyê|Bakurê Kurdistanê}} binivîsin heta em çareyek bibînin. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 21:42, 19 gulan 2026 (UTC)
::Herwiha wisa jî mimkûn e {{param|nexşeya_reptiyeyê|Mûş#Bakurê Kurdistanê}} Her du xerîte nîşan dide [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 21:44, 19 gulan 2026 (UTC)
::rast e bira. Ji bo gundan tenê nexşeya parêzgehan hebe, bes e. Ger ku bi awayek manuel were çêkirin jî li gorî kategoriya navçeyan mirov dikare nexşeya parêzgehan li Agahîdankê zêde bike. Qet nebe navê Bakurê Kurdistanê li parametreya welat were zêde kirin gelek baş dibe. Ger ku te rêyeke bidîta û hemî Agahîdank bi yek rengiyeke bihata çêkirin ew dem xebatek gelek bi kalîte derdiket holê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:57, 19 gulan 2026 (UTC)

== Kurdîkirina nexşeyê ==

Silav  @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] .Tu çawa nî ?  Baş î ?  Di Wîkîpediyaya bi kurdî de gelek nexşe bi zimanên biyanî hatine çêkirin. Ev pir xemgîn e .  Gelo tu dikarî ji kerema xwe re guherto û varyanteke bi kurdî ya nexşe çê bikî ?  Mixabin  ez nizanim ew çawa çê dibe. Minê an jî bi  xwe çê bikira . 

Navê dewlet  : [[Keyaniya Yekbûyî]] 

Navê welatan: [[Îrlendaya Bakur]], [[Skotlenda]],  [[Înglistan]] û [[Wêls]] in . https://commons.wikimedia.org/wiki/File:United_Kingdom_labelled_map7_vector.svg#mw-jump-to-license [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:29, 20 gulan 2026 (UTC)

:silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] dikarî vê amûrê https://svgtranslate.toolforge.org/ bi kar bînî, tercimekirina dosyeyên bi Formata .svg gelek hêsan dike. Eger ez bikim ez ê Qiraliyeta Yekbûyî binivîsim. Loma dibêjim tu bikî çêtir e [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:41, 20 gulan 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Gelek spas . Ez bawerim ku nexşe  temam e. Ez dixwazim nexşeya [[Keyaniya Kurdistanê]] jî bi kurdî wergerînim . Lê mixabin nabe. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kingdom_of_kurdistan_1923.png#mw-jump-to-license [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:00, 20 gulan 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] çunkî bi.png dawî dibe. Divê.svg be. Wê xerîteyê jê bibe yekî din bibîne [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 14:04, 20 gulan 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Nexşeya [[Keyaniya Orşelîmê]] ema svg ye û ew jî mixabin nabe. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:07, 20 gulan 2026 (UTC)

== Gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê ==

Merhaba @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], tu çawa yî? Min dîtiye ku tu gelek bi bot-an dişoxlî û daxwaz ku pirs bikim ma eleqeya tê ji bo Wîkîpediyaya kurdî heye ku, bi wan bot-an hemî gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê zêde bikî? Kurd li her deverê Anadolyayê de hene, dibe ku ev jî mimkun e sewê vir?


Silav û rêz! [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 16:52, 2 hezîran 2026 (UTC)

:silav @[[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] Min pirsa te fêm nekir. Ez van maddeyan çênakim, tenê yên heyî rast dikim. Pirsa te çi bû? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:01, 2 hezîran 2026 (UTC)
::Bibore @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], yanî pirsa min bû ku eleqe û dema te heye ku tu bi “bot“ hemî gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê li Wîkîpediyaya kurdî çê bikî, dema ku kurd li nêzîkî her derê li Tirkiyeyê hene.  [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:05, 2 hezîran 2026 (UTC)
:::Van roja wexta min heye, erê feqat çêkirina wan maddeyan bi botê zehmet e. Ji me re lîsteyeke baş hewce ye. Fikrê te çi ye? Em çawa dikarin hemî gundan çêkin? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:08, 2 hezîran 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:08, 2 hezîran 2026 (UTC)
:::::Gotina tê rast e, hinek zehmet e. Mesele li ser wîkîpediya inglîzî gotara “Districts of Turkey“ heye, dibe ku yekem ew gotar were çêkirin, di vir de lîsteyên hemî navçeyên Tirkiyeyê heye. Bi eynî rê jî, hemî gundan, eger ku gotar an kategoriyên ve hebin. Ji bikaranîna bot-an ez pir nizanim. [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:12, 2 hezîran 2026 (UTC)
::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:12, 2 hezîran 2026 (UTC)
:::::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] jî wiha gotaran çêkirî da. Belkî ew baştir dizane. [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:13, 2 hezîran 2026 (UTC)

== Kelîmên kurdî ku tu bikar tînî ==

Silav hevalê birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], ez bi mehan gotarên te dişopînim. Ji ziman ve, ji min re xuya dike ku ev zimanê ku her yek ji me kurdan fêm dike ye. Ji ber vê yekê min xwest bipirsim gelo mimkun e ku ez vê versiyona zimanê fêr bibim? Ferheng an malperekî? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:46, 12 hezîran 2026 (UTC)

:Na tine ye lê Podcasta Perxuderestpodcast a [[Ömer Faruk Baran]] û nivîskar [[Roşan Lezgîn]] dikarî teqip bikî, wana bi giştî kelîmeyên eseh bi kar tînin. Tu kurdî dûre hîn bû an jî ji dê û bavê xwe hîn bû? Ez dûre xwe bi xwe elîmim loma ji min re zor e ferq bikim kîjan kelîme sexte kîjan heqîqî ye, lê eger tu ji dê û bavê xwe elimî, hemû kelîmeyên ku bav û diya te bi kar tînin, helal in. Pêşî bifikire ew kîjan gotinê fêm dikin, dûre li înternetê bigere ka ev gotin di çavkaniyên kurdî de hatine bikaranîn an na. Eger tên bikaranîn, ferq nake tirkî, erebî, farisî an çînî be, ji me giyan re helal e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 07:10, 13 hezîran 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] -tirîn di kurmancî de tine ye, kurmanc dibêjin herî /tewrî mezin.
::Çend tiştên din:
::bandor  &gt; tesîr 
::kesayet &gt; şexsiyet
::mijar &gt; mesele, mewzû
::giringî &gt; ehemmiyet, muhîmî 
::berhem &gt; eser
::serdem &gt; çax, dewr, [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:12, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], gelek sipas ji bo hişyarkirinê, min ve yekê guhart. Peyvên ku te li jêr nivîsand, ma ez karim niha peyvên wekên ''tesîr'', ''şexsiyet'' an ''mesele'' bikar bînim an na? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:17, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::Çimgî jî ji bo pêşarojê min mesele daxwaz ku dev ji kelîma ''berhem'' berdim û bi ''eser'' berdewam bikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:20, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Erê tu dikarî kelîmeyên xwe biguherînî, ne problem e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:21, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Not: hin kes dibêjin &quot;maf&quot; ne &quot;zimanê aqademîq maqademîq&quot; e lê derew e ti kes fêm nake ji xeynî medyaya purîst. Loma heq herî baş e, li çar aliyên welêt dikarî bi kar bînî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:23, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Te dev ji bandor bernadî? {{=D}} Li gorî Etîmolojiya Tsabolov, kelîmeyeke tirkî ye ji bandira çêbûye, lê ew ne problem e, problem zêde kes nizane çi ye, soran li şûna wê kelîmeyeke din çêkirine lê min ji bîr kir çi bû, karîger/kartêker tiştek wisa [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:27, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::Gelek spas ji bo agahdariyê @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]]. Ji bîr nekin ku min niha agahî wergirt û biryarek da; di pêşerojê de, xebata min dê bêtir kelîmên ku ji bo her kesê li Bakur têgihîştî ne, bikar tînim. Ji ber ve yekê kelîmeyên wekê ''bandor'' hîn di gotarên min de ne. Lê yekem lazim e ku ez fêr bim kîjar kelîman jî derbasdar in di zimanê kurdî. Bi mesele, ez ne dixwazim binivîsim ku kesek ''yazilmîş'' dikî. Ez lîsteyeke çêdikim û zimanê ku ez li mala xwe fêr bûmê ji kelîmeyên ''tirkmançî'' paqij dikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:32, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::Not: Û têne kelîmeyên zêde dikim ku ji aliyê her kesî dikare were fêm kirin, nemaze ji kîjar kokê ew kelîmeyan ne. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:34, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::::parêzgeh &gt; wîlayet
::::::::navçe &gt; qeza
::::::::perwerde &gt; tehsîl
::::::::dewlemend &gt; zengîn
::::::::wêne &gt; resm, foto, fotograf
::::::::wênesaz &gt; resam
::::::::wênegir/wênekêş &gt; fotografgir
::::::::peykersaz &gt; heykeltraş
::::::::nexşe &gt; xerîte kelîmeyeke ewqas beredayî kirine bela serê me, nexş jî xerîte jî her du erebî ne û dibêjin nexşe kurdîtir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:37, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::Min di heyata xwe de ti cara nexş ne bihîstiye, ji bilî di medyayên kurdî de. Lê tê bîra min wexte ku em biçûk bûn li gund, meelm bi me re jî kelîmeyên wekê xerîte, resm, qeza an wîlayet jî fêr kir. Ji dest medyayê an “kurdîkirina” kelîmeyên ku ne kurdî ne lê erebî an tirkî, ez di wexteke dirêj ne emîn bûme ku çi bikar anî bidim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:44, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Malxirabno zimanê me xistine halekî wisa ku êdî her kurd ji zimanê xwe şerm û fêdî dikin, dibêjin kurdiya me ne ya heqîqî ye, loma kurdî xeber nadin. Bi qasî tesîra asîmîlasyona tirkan, tesîra purîstan jî gelek zêde ye [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:48, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Di kurdî de ti kelîmeya wekî helbest tine ye, bi sedan salan şairên kurd şi'r/şiîr nivisandine, ew tev gotine şi'r çi heqê wan xwînheraman hebû ku kelîmeyeke ewqas berbelav dane jibîrkirin û niha tenê dibêjin helbest ku Cara ewil bi şiklê helbeste di soranî de hatiye çêkirin lê dûre derket holê ku di devokên soranî de helbeste tê maneya iftira. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 16:35, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::Rast e. Mîna şiîrên [[Şerefxanê Bidlîsî]] ji nivîsandin. Divê ku em wan kelîmeyan biparêzin li vir.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 17:53, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Bira kurmanc yekem duyem nabêjin yan dibêjin ya yekê ya duyê ya seyê, yan jî dibêjin ya yekê ya diduya(n) ya sisêyan... Hay jê hebe, malbata te kîjan şiklî bi kar tînin ? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 22:30, 15 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] em duyem bikar tînin, ez têne jî wekî wiha nas dikim û min gelek caran di xebatên din ên bikarhêneran li vir dîtiye. Muhkim e ku duyem an duyê ye, her du ne derbasdar ne? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 05:28, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Welleh tu û kêfa xwe yî, min tenê fikrê xwe got. Derbasdarbûn qerara te ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 05:35, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::Welleh heval di herêma me de duyem pir tê bikaranîn, bi almanî dibêjin ji bo duyem ''Zweiter'' û duyê ''zweit''. Bi mînak ''zweit-rangig'' an ''Zweiter Platz''. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 06:11, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Bira şano tirkî ye [[wikt:şano#Tirkî]] tiyatro ji bo min çêtir e. Tenê tewsiye, ez li ser derbasdarbûnê tiştek nabêjim. Ji bo hemû kelîmeyan wisa ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 08:44, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::Not: kurteya danasînê ya wîkîdatayê wekî &quot;nivîskarê&quot; binivîse ne &quot;nivîskarekî&quot; ew standarda wîkîdatayê ye. bi ingilizî û tirkî jî nabêjin a writer an bir yazar, tenê writer dinivîsin. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 08:46, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::Min dît. Spas ji bo hişyarkirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:46, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Çima şiîrnivîs û ne şair/şaîr? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 09:20, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] min ve kelîmeyê wekî wiha nas kir. Ez dikarim jî bi şair/şaîr bişoxlim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:23, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::::::lyricist dibe şiîrnivîs lê poet her daim şair/şaîr e. Kîjan rastnivîs tercîh dikî kêfa te yî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 09:27, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::::::Hûn li Wanê dibêjin Behra Wanê an Deryaya Wanê? :) [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 07:27, 17 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::::::::Rojbaş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], di gundên [[Ecem|acemiyan]] de dibêjin ''Gola Wanê'', lê hinek ji gundên kurdan jî dibêjin ''Behra Wanê''. ''Deryaya Wanê'' ti kes bikar nake. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:03, 17 hezîran 2026 (UTC)

== Peyva fezager  ==

Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di kîjan ferheng de peyva  '''fezager''' heye  ? Min çend ferheng, sepan û [[Wîkîferheng|Wîkîferhengê]] kontrol kiribû û  ji bilî çend malperên ne pêbawer min vê peyvê ne dît . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:13, 19 hezîran 2026 (UTC)

:@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Li ku derê dibêje gereg hemû kelîme di ferhengan de hebin? Eger qaîdeyeke wisa çêkî, gereg gelek kelîme ji wîkiyê derxî. Hebûna çend çavkaniyan ji bo wîkîpediyê bes e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 15:19, 19 hezîran 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], 
::Çavkanî dikarin werin  sexte kirin.  https://en.wikipedia.org/wiki/Alan_MacMasters_hoax [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:54, 19 hezîran 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] superleheng li kîjan ferhengê derbas dibe? Ji xeynî [[:wikt:superleheng|Wîkîferhengê]] ku te li wir çêkir.. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:28, 19 hezîran 2026 (UTC)
::::ez dîsa lê geriyam çavkaniya 3an min nedît, ev çend sal in ji xeynî du çavkaniyan hîn jî superleheng hema bêje qet nayê bikaranîn. Lê tu li vir vê kelîmeyê pêşkêş dikî. Ne tiştekî normal e.... [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:37, 19 hezîran 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] min peyva  superleheng 2 car li ser kanala [[Zarok TV]] bihîst  . Her wiha  peyva '''superqehreman'''  ku tu tercîh  dikî  jî di ferhengan de tune .  Lewma me herdu peyv tomar kir.  Ji bo pîşeya ku em behs dikin ne Yek ! Pênc peyv hene !!!  Kêmasî tune . Peyva  '''Pêjimêrk''' jî di O - ferhengê de heye . Lê  dîsa gumanên te hebûn  lewma me herdû got ku em  sernav wek [[Makîneya hesabê]] biguhêrîn heta çavkaniyên tu nebin. Belkî gotûbêja me ji bîr kiriye.  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:51, 19 hezîran 2026 (UTC)</text>
      <sha1>p13iv0plhgees5z9nv2puk2nwrkfl2e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063279</id>
      <parentid>2063276</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T18:04:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2063279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18626" sha1="49m5ylkehc8ll9bkrypftezdnijq7mr" xml:space="preserve">{{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig
|archive = Gotûbêja bikarhêner:Wikihez/Arşîv %(counter)d
|algo = old(30d)
|counter = 2
|maxarchivesize = 70K
|archiveheader = {{Arşîvkirin}}
|minthreadstoarchive = 1
|minthreadsleft = 5
}}{{Serê gotûbêjê|search=yes|arpol=no|wp=no|disclaimer=no|bottom=no|age=30|units=roj|bot=Balyozbot|minthreadsleft=5|archieves=yes}}
&lt;!-- Template:Setup auto archiving --&gt;

== Pirsek ji [[User:VikiAzad|VikiAzad]] (23:48, 3 adar 2026) ==

Silav û rêz, tû aktîfî? --[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 23:48, 3 adar 2026 (UTC)

== Yekrengiya agahîdankên gundan ==

Silav bira @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu bi xêr hatî. Ji ber sansûrên li hemberê Bakurê Kurdistanê ez difikirim ku navê Bakurê Kurdistanê di nav Agahîdankan de cih bigire gelek baştir be. Di heman demê ji ber gund wargehên lokal in li cihê nexşeya Tirkiyeyê nexşeyên parêzgehan di nav Agahîdankan de hebin êdî baştir e, tu çi difikirî? [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:35, 19 gulan 2026 (UTC)

:Silav bira. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]: Bi botê ne mimkûn e ez zanibim kîjan gotar dikeve Bakurê Kurdistanê û kîjan xerîteya parêzgehan hene an tine loma divê em yek bi yek {{param|nexşeya_reptiyeyê|Bidlîs}}, {{param|nexşeya_reptiyeyê|Bakurê Kurdistanê}} binivîsin heta em çareyek bibînin. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 21:42, 19 gulan 2026 (UTC)
::Herwiha wisa jî mimkûn e {{param|nexşeya_reptiyeyê|Mûş#Bakurê Kurdistanê}} Her du xerîte nîşan dide [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 21:44, 19 gulan 2026 (UTC)
::rast e bira. Ji bo gundan tenê nexşeya parêzgehan hebe, bes e. Ger ku bi awayek manuel were çêkirin jî li gorî kategoriya navçeyan mirov dikare nexşeya parêzgehan li Agahîdankê zêde bike. Qet nebe navê Bakurê Kurdistanê li parametreya welat were zêde kirin gelek baş dibe. Ger ku te rêyeke bidîta û hemî Agahîdank bi yek rengiyeke bihata çêkirin ew dem xebatek gelek bi kalîte derdiket holê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:57, 19 gulan 2026 (UTC)

== Kurdîkirina nexşeyê ==

Silav  @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] .Tu çawa nî ?  Baş î ?  Di Wîkîpediyaya bi kurdî de gelek nexşe bi zimanên biyanî hatine çêkirin. Ev pir xemgîn e .  Gelo tu dikarî ji kerema xwe re guherto û varyanteke bi kurdî ya nexşe çê bikî ?  Mixabin  ez nizanim ew çawa çê dibe. Minê an jî bi  xwe çê bikira . 

Navê dewlet  : [[Keyaniya Yekbûyî]] 

Navê welatan: [[Îrlendaya Bakur]], [[Skotlenda]],  [[Înglistan]] û [[Wêls]] in . https://commons.wikimedia.org/wiki/File:United_Kingdom_labelled_map7_vector.svg#mw-jump-to-license [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:29, 20 gulan 2026 (UTC)

:silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] dikarî vê amûrê https://svgtranslate.toolforge.org/ bi kar bînî, tercimekirina dosyeyên bi Formata .svg gelek hêsan dike. Eger ez bikim ez ê Qiraliyeta Yekbûyî binivîsim. Loma dibêjim tu bikî çêtir e [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:41, 20 gulan 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Gelek spas . Ez bawerim ku nexşe  temam e. Ez dixwazim nexşeya [[Keyaniya Kurdistanê]] jî bi kurdî wergerînim . Lê mixabin nabe. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kingdom_of_kurdistan_1923.png#mw-jump-to-license [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:00, 20 gulan 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] çunkî bi.png dawî dibe. Divê.svg be. Wê xerîteyê jê bibe yekî din bibîne [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 14:04, 20 gulan 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Nexşeya [[Keyaniya Orşelîmê]] ema svg ye û ew jî mixabin nabe. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:07, 20 gulan 2026 (UTC)

== Gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê ==

Merhaba @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], tu çawa yî? Min dîtiye ku tu gelek bi bot-an dişoxlî û daxwaz ku pirs bikim ma eleqeya tê ji bo Wîkîpediyaya kurdî heye ku, bi wan bot-an hemî gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê zêde bikî? Kurd li her deverê Anadolyayê de hene, dibe ku ev jî mimkun e sewê vir?


Silav û rêz! [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 16:52, 2 hezîran 2026 (UTC)

:silav @[[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] Min pirsa te fêm nekir. Ez van maddeyan çênakim, tenê yên heyî rast dikim. Pirsa te çi bû? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:01, 2 hezîran 2026 (UTC)
::Bibore @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], yanî pirsa min bû ku eleqe û dema te heye ku tu bi “bot“ hemî gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê li Wîkîpediyaya kurdî çê bikî, dema ku kurd li nêzîkî her derê li Tirkiyeyê hene.  [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:05, 2 hezîran 2026 (UTC)
:::Van roja wexta min heye, erê feqat çêkirina wan maddeyan bi botê zehmet e. Ji me re lîsteyeke baş hewce ye. Fikrê te çi ye? Em çawa dikarin hemî gundan çêkin? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:08, 2 hezîran 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:08, 2 hezîran 2026 (UTC)
:::::Gotina tê rast e, hinek zehmet e. Mesele li ser wîkîpediya inglîzî gotara “Districts of Turkey“ heye, dibe ku yekem ew gotar were çêkirin, di vir de lîsteyên hemî navçeyên Tirkiyeyê heye. Bi eynî rê jî, hemî gundan, eger ku gotar an kategoriyên ve hebin. Ji bikaranîna bot-an ez pir nizanim. [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:12, 2 hezîran 2026 (UTC)
::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:12, 2 hezîran 2026 (UTC)
:::::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] jî wiha gotaran çêkirî da. Belkî ew baştir dizane. [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:13, 2 hezîran 2026 (UTC)

== Kelîmên kurdî ku tu bikar tînî ==

Silav hevalê birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], ez bi mehan gotarên te dişopînim. Ji ziman ve, ji min re xuya dike ku ev zimanê ku her yek ji me kurdan fêm dike ye. Ji ber vê yekê min xwest bipirsim gelo mimkun e ku ez vê versiyona zimanê fêr bibim? Ferheng an malperekî? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:46, 12 hezîran 2026 (UTC)

:Na tine ye lê Podcasta Perxuderestpodcast a [[Ömer Faruk Baran]] û nivîskar [[Roşan Lezgîn]] dikarî teqip bikî, wana bi giştî kelîmeyên eseh bi kar tînin. Tu kurdî dûre hîn bû an jî ji dê û bavê xwe hîn bû? Ez dûre xwe bi xwe elîmim loma ji min re zor e ferq bikim kîjan kelîme sexte kîjan heqîqî ye, lê eger tu ji dê û bavê xwe elimî, hemû kelîmeyên ku bav û diya te bi kar tînin, helal in. Pêşî bifikire ew kîjan gotinê fêm dikin, dûre li înternetê bigere ka ev gotin di çavkaniyên kurdî de hatine bikaranîn an na. Eger tên bikaranîn, ferq nake tirkî, erebî, farisî an çînî be, ji me giyan re helal e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 07:10, 13 hezîran 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] -tirîn di kurmancî de tine ye, kurmanc dibêjin herî /tewrî mezin.
::Çend tiştên din:
::bandor  &gt; tesîr 
::kesayet &gt; şexsiyet
::mijar &gt; mesele, mewzû
::giringî &gt; ehemmiyet, muhîmî 
::berhem &gt; eser
::serdem &gt; çax, dewr, [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:12, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], gelek sipas ji bo hişyarkirinê, min ve yekê guhart. Peyvên ku te li jêr nivîsand, ma ez karim niha peyvên wekên ''tesîr'', ''şexsiyet'' an ''mesele'' bikar bînim an na? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:17, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::Çimgî jî ji bo pêşarojê min mesele daxwaz ku dev ji kelîma ''berhem'' berdim û bi ''eser'' berdewam bikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:20, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Erê tu dikarî kelîmeyên xwe biguherînî, ne problem e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:21, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Not: hin kes dibêjin &quot;maf&quot; ne &quot;zimanê aqademîq maqademîq&quot; e lê derew e ti kes fêm nake ji xeynî medyaya purîst. Loma heq herî baş e, li çar aliyên welêt dikarî bi kar bînî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:23, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Te dev ji bandor bernadî? {{=D}} Li gorî Etîmolojiya Tsabolov, kelîmeyeke tirkî ye ji bandira çêbûye, lê ew ne problem e, problem zêde kes nizane çi ye, soran li şûna wê kelîmeyeke din çêkirine lê min ji bîr kir çi bû, karîger/kartêker tiştek wisa [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:27, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::Gelek spas ji bo agahdariyê @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]]. Ji bîr nekin ku min niha agahî wergirt û biryarek da; di pêşerojê de, xebata min dê bêtir kelîmên ku ji bo her kesê li Bakur têgihîştî ne, bikar tînim. Ji ber ve yekê kelîmeyên wekê ''bandor'' hîn di gotarên min de ne. Lê yekem lazim e ku ez fêr bim kîjar kelîman jî derbasdar in di zimanê kurdî. Bi mesele, ez ne dixwazim binivîsim ku kesek ''yazilmîş'' dikî. Ez lîsteyeke çêdikim û zimanê ku ez li mala xwe fêr bûmê ji kelîmeyên ''tirkmançî'' paqij dikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:32, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::Not: Û têne kelîmeyên zêde dikim ku ji aliyê her kesî dikare were fêm kirin, nemaze ji kîjar kokê ew kelîmeyan ne. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:34, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::::parêzgeh &gt; wîlayet
::::::::navçe &gt; qeza
::::::::perwerde &gt; tehsîl
::::::::dewlemend &gt; zengîn
::::::::wêne &gt; resm, foto, fotograf
::::::::wênesaz &gt; resam
::::::::wênegir/wênekêş &gt; fotografgir
::::::::peykersaz &gt; heykeltraş
::::::::nexşe &gt; xerîte kelîmeyeke ewqas beredayî kirine bela serê me, nexş jî xerîte jî her du erebî ne û dibêjin nexşe kurdîtir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:37, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::Min di heyata xwe de ti cara nexş ne bihîstiye, ji bilî di medyayên kurdî de. Lê tê bîra min wexte ku em biçûk bûn li gund, meelm bi me re jî kelîmeyên wekê xerîte, resm, qeza an wîlayet jî fêr kir. Ji dest medyayê an “kurdîkirina” kelîmeyên ku ne kurdî ne lê erebî an tirkî, ez di wexteke dirêj ne emîn bûme ku çi bikar anî bidim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:44, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Malxirabno zimanê me xistine halekî wisa ku êdî her kurd ji zimanê xwe şerm û fêdî dikin, dibêjin kurdiya me ne ya heqîqî ye, loma kurdî xeber nadin. Bi qasî tesîra asîmîlasyona tirkan, tesîra purîstan jî gelek zêde ye [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:48, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Di kurdî de ti kelîmeya wekî helbest tine ye, bi sedan salan şairên kurd şi'r/şiîr nivisandine, ew tev gotine şi'r çi heqê wan xwînheraman hebû ku kelîmeyeke ewqas berbelav dane jibîrkirin û niha tenê dibêjin helbest ku Cara ewil bi şiklê helbeste di soranî de hatiye çêkirin lê dûre derket holê ku di devokên soranî de helbeste tê maneya iftira. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 16:35, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::Rast e. Mîna şiîrên [[Şerefxanê Bidlîsî]] ji nivîsandin. Divê ku em wan kelîmeyan biparêzin li vir.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 17:53, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Bira kurmanc yekem duyem nabêjin yan dibêjin ya yekê ya duyê ya seyê, yan jî dibêjin ya yekê ya diduya(n) ya sisêyan... Hay jê hebe, malbata te kîjan şiklî bi kar tînin ? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 22:30, 15 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] em duyem bikar tînin, ez têne jî wekî wiha nas dikim û min gelek caran di xebatên din ên bikarhêneran li vir dîtiye. Muhkim e ku duyem an duyê ye, her du ne derbasdar ne? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 05:28, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Welleh tu û kêfa xwe yî, min tenê fikrê xwe got. Derbasdarbûn qerara te ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 05:35, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::Welleh heval di herêma me de duyem pir tê bikaranîn, bi almanî dibêjin ji bo duyem ''Zweiter'' û duyê ''zweit''. Bi mînak ''zweit-rangig'' an ''Zweiter Platz''. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 06:11, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Bira şano tirkî ye [[wikt:şano#Tirkî]] tiyatro ji bo min çêtir e. Tenê tewsiye, ez li ser derbasdarbûnê tiştek nabêjim. Ji bo hemû kelîmeyan wisa ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 08:44, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::Not: kurteya danasînê ya wîkîdatayê wekî &quot;nivîskarê&quot; binivîse ne &quot;nivîskarekî&quot; ew standarda wîkîdatayê ye. bi ingilizî û tirkî jî nabêjin a writer an bir yazar, tenê writer dinivîsin. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 08:46, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::Min dît. Spas ji bo hişyarkirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:46, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Çima şiîrnivîs û ne şair/şaîr? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 09:20, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] min ve kelîmeyê wekî wiha nas kir. Ez dikarim jî bi şair/şaîr bişoxlim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:23, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::::::lyricist dibe şiîrnivîs lê poet her daim şair/şaîr e. Kîjan rastnivîs tercîh dikî kêfa te yî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 09:27, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::::::Hûn li Wanê dibêjin Behra Wanê an Deryaya Wanê? :) [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 07:27, 17 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::::::::Rojbaş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], di gundên [[Ecem|acemiyan]] de dibêjin ''Gola Wanê'', lê hinek ji gundên kurdan jî dibêjin ''Behra Wanê''. ''Deryaya Wanê'' ti kes bikar nake. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:03, 17 hezîran 2026 (UTC)

== Peyva fezager  ==

Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di kîjan ferheng de peyva  '''fezager''' heye  ? Min çend ferheng, sepan û [[Wîkîferheng|Wîkîferhengê]] kontrol kiribû û  ji bilî çend malperên ne pêbawer min vê peyvê ne dît . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:13, 19 hezîran 2026 (UTC)

:@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Li ku derê dibêje gereg hemû kelîme di ferhengan de hebin? Eger qaîdeyeke wisa çêkî, gereg gelek kelîme ji wîkiyê derxî. Hebûna çend çavkaniyan ji bo wîkîpediyê bes e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 15:19, 19 hezîran 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], 
::Çavkanî dikarin werin  sexte kirin.  https://en.wikipedia.org/wiki/Alan_MacMasters_hoax [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:54, 19 hezîran 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] superleheng li kîjan ferhengê derbas dibe? Ji xeynî [[:wikt:superleheng|Wîkîferhengê]] ku te li wir çêkir.. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:28, 19 hezîran 2026 (UTC)
::::ez dîsa lê geriyam çavkaniya 3an min nedît, ev çend sal in ji xeynî du çavkaniyan hîn jî superleheng hema bêje qet nayê bikaranîn. Lê tu li vir vê kelîmeyê pêşkêş dikî. Ne tiştekî normal e.... [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:37, 19 hezîran 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] min peyva  superleheng 2 car li ser kanala [[Zarok TV]] bihîst  . Her wiha  peyva '''superqehreman'''  ku tu tercîh  dikî  jî di ferhengan de tune .  Lewma me herdu peyv tomar kir.  Ji bo pîşeya ku em behs dikin ne Yek ! Pênc peyv hene !!!  Kêmasî tune . Peyva  '''Pêjimêrk''' jî di O - ferhengê de heye . Lê  dîsa gumanên te hebûn  lewma me herdû got ku em  sernav wek [[Makîneya hesabê]] biguhêrîn heta çavkaniyên tu nebin. Belkî te gotûbêja me ji bîr kiriye.  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:51, 19 hezîran 2026 (UTC)</text>
      <sha1>49m5ylkehc8ll9bkrypftezdnijq7mr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063283</id>
      <parentid>2063279</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T18:20:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2063283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18627" sha1="6jrap3bsp0sdt1x8yybaue3bqj9pv0i" xml:space="preserve">{{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig
|archive = Gotûbêja bikarhêner:Wikihez/Arşîv %(counter)d
|algo = old(30d)
|counter = 2
|maxarchivesize = 70K
|archiveheader = {{Arşîvkirin}}
|minthreadstoarchive = 1
|minthreadsleft = 5
}}{{Serê gotûbêjê|search=yes|arpol=no|wp=no|disclaimer=no|bottom=no|age=30|units=roj|bot=Balyozbot|minthreadsleft=5|archieves=yes}}
&lt;!-- Template:Setup auto archiving --&gt;

== Pirsek ji [[User:VikiAzad|VikiAzad]] (23:48, 3 adar 2026) ==

Silav û rêz, tû aktîfî? --[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 23:48, 3 adar 2026 (UTC)

== Yekrengiya agahîdankên gundan ==

Silav bira @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu bi xêr hatî. Ji ber sansûrên li hemberê Bakurê Kurdistanê ez difikirim ku navê Bakurê Kurdistanê di nav Agahîdankan de cih bigire gelek baştir be. Di heman demê ji ber gund wargehên lokal in li cihê nexşeya Tirkiyeyê nexşeyên parêzgehan di nav Agahîdankan de hebin êdî baştir e, tu çi difikirî? [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:35, 19 gulan 2026 (UTC)

:Silav bira. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]: Bi botê ne mimkûn e ez zanibim kîjan gotar dikeve Bakurê Kurdistanê û kîjan xerîteya parêzgehan hene an tine loma divê em yek bi yek {{param|nexşeya_reptiyeyê|Bidlîs}}, {{param|nexşeya_reptiyeyê|Bakurê Kurdistanê}} binivîsin heta em çareyek bibînin. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 21:42, 19 gulan 2026 (UTC)
::Herwiha wisa jî mimkûn e {{param|nexşeya_reptiyeyê|Mûş#Bakurê Kurdistanê}} Her du xerîte nîşan dide [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 21:44, 19 gulan 2026 (UTC)
::rast e bira. Ji bo gundan tenê nexşeya parêzgehan hebe, bes e. Ger ku bi awayek manuel were çêkirin jî li gorî kategoriya navçeyan mirov dikare nexşeya parêzgehan li Agahîdankê zêde bike. Qet nebe navê Bakurê Kurdistanê li parametreya welat were zêde kirin gelek baş dibe. Ger ku te rêyeke bidîta û hemî Agahîdank bi yek rengiyeke bihata çêkirin ew dem xebatek gelek bi kalîte derdiket holê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:57, 19 gulan 2026 (UTC)

== Kurdîkirina nexşeyê ==

Silav  @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] .Tu çawa nî ?  Baş î ?  Di Wîkîpediyaya bi kurdî de gelek nexşe bi zimanên biyanî hatine çêkirin. Ev pir xemgîn e .  Gelo tu dikarî ji kerema xwe re guherto û varyanteke bi kurdî ya nexşe çê bikî ?  Mixabin  ez nizanim ew çawa çê dibe. Minê an jî bi  xwe çê bikira . 

Navê dewlet  : [[Keyaniya Yekbûyî]] 

Navê welatan: [[Îrlendaya Bakur]], [[Skotlenda]],  [[Înglistan]] û [[Wêls]] in . https://commons.wikimedia.org/wiki/File:United_Kingdom_labelled_map7_vector.svg#mw-jump-to-license [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:29, 20 gulan 2026 (UTC)

:silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] dikarî vê amûrê https://svgtranslate.toolforge.org/ bi kar bînî, tercimekirina dosyeyên bi Formata .svg gelek hêsan dike. Eger ez bikim ez ê Qiraliyeta Yekbûyî binivîsim. Loma dibêjim tu bikî çêtir e [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:41, 20 gulan 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Gelek spas . Ez bawerim ku nexşe  temam e. Ez dixwazim nexşeya [[Keyaniya Kurdistanê]] jî bi kurdî wergerînim . Lê mixabin nabe. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kingdom_of_kurdistan_1923.png#mw-jump-to-license [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:00, 20 gulan 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] çunkî bi.png dawî dibe. Divê.svg be. Wê xerîteyê jê bibe yekî din bibîne [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 14:04, 20 gulan 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Nexşeya [[Keyaniya Orşelîmê]] ema svg ye û ew jî mixabin nabe. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:07, 20 gulan 2026 (UTC)

== Gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê ==

Merhaba @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], tu çawa yî? Min dîtiye ku tu gelek bi bot-an dişoxlî û daxwaz ku pirs bikim ma eleqeya tê ji bo Wîkîpediyaya kurdî heye ku, bi wan bot-an hemî gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê zêde bikî? Kurd li her deverê Anadolyayê de hene, dibe ku ev jî mimkun e sewê vir?


Silav û rêz! [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 16:52, 2 hezîran 2026 (UTC)

:silav @[[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] Min pirsa te fêm nekir. Ez van maddeyan çênakim, tenê yên heyî rast dikim. Pirsa te çi bû? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:01, 2 hezîran 2026 (UTC)
::Bibore @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], yanî pirsa min bû ku eleqe û dema te heye ku tu bi “bot“ hemî gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê li Wîkîpediyaya kurdî çê bikî, dema ku kurd li nêzîkî her derê li Tirkiyeyê hene.  [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:05, 2 hezîran 2026 (UTC)
:::Van roja wexta min heye, erê feqat çêkirina wan maddeyan bi botê zehmet e. Ji me re lîsteyeke baş hewce ye. Fikrê te çi ye? Em çawa dikarin hemî gundan çêkin? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:08, 2 hezîran 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:08, 2 hezîran 2026 (UTC)
:::::Gotina tê rast e, hinek zehmet e. Mesele li ser wîkîpediya inglîzî gotara “Districts of Turkey“ heye, dibe ku yekem ew gotar were çêkirin, di vir de lîsteyên hemî navçeyên Tirkiyeyê heye. Bi eynî rê jî, hemî gundan, eger ku gotar an kategoriyên ve hebin. Ji bikaranîna bot-an ez pir nizanim. [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:12, 2 hezîran 2026 (UTC)
::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:12, 2 hezîran 2026 (UTC)
:::::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] jî wiha gotaran çêkirî da. Belkî ew baştir dizane. [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:13, 2 hezîran 2026 (UTC)

== Kelîmên kurdî ku tu bikar tînî ==

Silav hevalê birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], ez bi mehan gotarên te dişopînim. Ji ziman ve, ji min re xuya dike ku ev zimanê ku her yek ji me kurdan fêm dike ye. Ji ber vê yekê min xwest bipirsim gelo mimkun e ku ez vê versiyona zimanê fêr bibim? Ferheng an malperekî? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:46, 12 hezîran 2026 (UTC)

:Na tine ye lê Podcasta Perxuderestpodcast a [[Ömer Faruk Baran]] û nivîskar [[Roşan Lezgîn]] dikarî teqip bikî, wana bi giştî kelîmeyên eseh bi kar tînin. Tu kurdî dûre hîn bû an jî ji dê û bavê xwe hîn bû? Ez dûre xwe bi xwe elîmim loma ji min re zor e ferq bikim kîjan kelîme sexte kîjan heqîqî ye, lê eger tu ji dê û bavê xwe elimî, hemû kelîmeyên ku bav û diya te bi kar tînin, helal in. Pêşî bifikire ew kîjan gotinê fêm dikin, dûre li înternetê bigere ka ev gotin di çavkaniyên kurdî de hatine bikaranîn an na. Eger tên bikaranîn, ferq nake tirkî, erebî, farisî an çînî be, ji me giyan re helal e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 07:10, 13 hezîran 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] -tirîn di kurmancî de tine ye, kurmanc dibêjin herî /tewrî mezin.
::Çend tiştên din:
::bandor  &gt; tesîr 
::kesayet &gt; şexsiyet
::mijar &gt; mesele, mewzû
::giringî &gt; ehemmiyet, muhîmî 
::berhem &gt; eser
::serdem &gt; çax, dewr, [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:12, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], gelek sipas ji bo hişyarkirinê, min ve yekê guhart. Peyvên ku te li jêr nivîsand, ma ez karim niha peyvên wekên ''tesîr'', ''şexsiyet'' an ''mesele'' bikar bînim an na? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:17, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::Çimgî jî ji bo pêşarojê min mesele daxwaz ku dev ji kelîma ''berhem'' berdim û bi ''eser'' berdewam bikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:20, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Erê tu dikarî kelîmeyên xwe biguherînî, ne problem e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:21, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Not: hin kes dibêjin &quot;maf&quot; ne &quot;zimanê aqademîq maqademîq&quot; e lê derew e ti kes fêm nake ji xeynî medyaya purîst. Loma heq herî baş e, li çar aliyên welêt dikarî bi kar bînî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:23, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Te dev ji bandor bernadî? {{=D}} Li gorî Etîmolojiya Tsabolov, kelîmeyeke tirkî ye ji bandira çêbûye, lê ew ne problem e, problem zêde kes nizane çi ye, soran li şûna wê kelîmeyeke din çêkirine lê min ji bîr kir çi bû, karîger/kartêker tiştek wisa [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:27, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::Gelek spas ji bo agahdariyê @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]]. Ji bîr nekin ku min niha agahî wergirt û biryarek da; di pêşerojê de, xebata min dê bêtir kelîmên ku ji bo her kesê li Bakur têgihîştî ne, bikar tînim. Ji ber ve yekê kelîmeyên wekê ''bandor'' hîn di gotarên min de ne. Lê yekem lazim e ku ez fêr bim kîjar kelîman jî derbasdar in di zimanê kurdî. Bi mesele, ez ne dixwazim binivîsim ku kesek ''yazilmîş'' dikî. Ez lîsteyeke çêdikim û zimanê ku ez li mala xwe fêr bûmê ji kelîmeyên ''tirkmançî'' paqij dikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:32, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::Not: Û têne kelîmeyên zêde dikim ku ji aliyê her kesî dikare were fêm kirin, nemaze ji kîjar kokê ew kelîmeyan ne. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:34, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::::parêzgeh &gt; wîlayet
::::::::navçe &gt; qeza
::::::::perwerde &gt; tehsîl
::::::::dewlemend &gt; zengîn
::::::::wêne &gt; resm, foto, fotograf
::::::::wênesaz &gt; resam
::::::::wênegir/wênekêş &gt; fotografgir
::::::::peykersaz &gt; heykeltraş
::::::::nexşe &gt; xerîte kelîmeyeke ewqas beredayî kirine bela serê me, nexş jî xerîte jî her du erebî ne û dibêjin nexşe kurdîtir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:37, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::Min di heyata xwe de ti cara nexş ne bihîstiye, ji bilî di medyayên kurdî de. Lê tê bîra min wexte ku em biçûk bûn li gund, meelm bi me re jî kelîmeyên wekê xerîte, resm, qeza an wîlayet jî fêr kir. Ji dest medyayê an “kurdîkirina” kelîmeyên ku ne kurdî ne lê erebî an tirkî, ez di wexteke dirêj ne emîn bûme ku çi bikar anî bidim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:44, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Malxirabno zimanê me xistine halekî wisa ku êdî her kurd ji zimanê xwe şerm û fêdî dikin, dibêjin kurdiya me ne ya heqîqî ye, loma kurdî xeber nadin. Bi qasî tesîra asîmîlasyona tirkan, tesîra purîstan jî gelek zêde ye [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:48, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Di kurdî de ti kelîmeya wekî helbest tine ye, bi sedan salan şairên kurd şi'r/şiîr nivisandine, ew tev gotine şi'r çi heqê wan xwînheraman hebû ku kelîmeyeke ewqas berbelav dane jibîrkirin û niha tenê dibêjin helbest ku Cara ewil bi şiklê helbeste di soranî de hatiye çêkirin lê dûre derket holê ku di devokên soranî de helbeste tê maneya iftira. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 16:35, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::Rast e. Mîna şiîrên [[Şerefxanê Bidlîsî]] ji nivîsandin. Divê ku em wan kelîmeyan biparêzin li vir.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 17:53, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Bira kurmanc yekem duyem nabêjin yan dibêjin ya yekê ya duyê ya seyê, yan jî dibêjin ya yekê ya diduya(n) ya sisêyan... Hay jê hebe, malbata te kîjan şiklî bi kar tînin ? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 22:30, 15 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] em duyem bikar tînin, ez têne jî wekî wiha nas dikim û min gelek caran di xebatên din ên bikarhêneran li vir dîtiye. Muhkim e ku duyem an duyê ye, her du ne derbasdar ne? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 05:28, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Welleh tu û kêfa xwe yî, min tenê fikrê xwe got. Derbasdarbûn qerara te ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 05:35, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::Welleh heval di herêma me de duyem pir tê bikaranîn, bi almanî dibêjin ji bo duyem ''Zweiter'' û duyê ''zweit''. Bi mînak ''zweit-rangig'' an ''Zweiter Platz''. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 06:11, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Bira şano tirkî ye [[wikt:şano#Tirkî]] tiyatro ji bo min çêtir e. Tenê tewsiye, ez li ser derbasdarbûnê tiştek nabêjim. Ji bo hemû kelîmeyan wisa ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 08:44, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::Not: kurteya danasînê ya wîkîdatayê wekî &quot;nivîskarê&quot; binivîse ne &quot;nivîskarekî&quot; ew standarda wîkîdatayê ye. bi ingilizî û tirkî jî nabêjin a writer an bir yazar, tenê writer dinivîsin. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 08:46, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::Min dît. Spas ji bo hişyarkirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:46, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Çima şiîrnivîs û ne şair/şaîr? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 09:20, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] min ve kelîmeyê wekî wiha nas kir. Ez dikarim jî bi şair/şaîr bişoxlim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:23, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::::::lyricist dibe şiîrnivîs lê poet her daim şair/şaîr e. Kîjan rastnivîs tercîh dikî kêfa te yî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 09:27, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::::::Hûn li Wanê dibêjin Behra Wanê an Deryaya Wanê? :) [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 07:27, 17 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::::::::Rojbaş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], di gundên [[Ecem|acemiyan]] de dibêjin ''Gola Wanê'', lê hinek ji gundên kurdan jî dibêjin ''Behra Wanê''. ''Deryaya Wanê'' ti kes bikar nake. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:03, 17 hezîran 2026 (UTC)

== Peyva fezager  ==

Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di kîjan ferheng de peyva  '''fezager''' heye  ? Min çend ferheng, sepan û [[Wîkîferheng|Wîkîferhengê]] kontrol kiribû û  ji bilî çend malperên ne pêbawer min vê peyvê ne dît . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:13, 19 hezîran 2026 (UTC)

:@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Li ku derê dibêje gereg hemû kelîme di ferhengan de hebin? Eger qaîdeyeke wisa çêkî, gereg gelek kelîme ji wîkiyê derxî. Hebûna çend çavkaniyan ji bo wîkîpediyê bes e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 15:19, 19 hezîran 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], 
::Çavkanî dikarin werin  sexte kirin.  https://en.wikipedia.org/wiki/Alan_MacMasters_hoax [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:54, 19 hezîran 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] superleheng li kîjan ferhengê derbas dibe? Ji xeynî [[:wikt:superleheng|Wîkîferhengê]] ku te li wir çêkir.. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:28, 19 hezîran 2026 (UTC)
::::ez dîsa lê geriyam çavkaniya 3an min nedît, ev çend sal in ji xeynî du çavkaniyan hîn jî superleheng hema bêje qet nayê bikaranîn. Lê tu li vir vê kelîmeyê pêşkêş dikî. Ne tiştekî normal e.... [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:37, 19 hezîran 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] min peyva  superleheng 2 car li ser kanala [[Zarok TV]] bihîst  . Her wiha  peyva '''superqehreman'''  ku tu tercîh  dikî  jî di ferhengan de tune .  Lewma me herdu peyv tomar kir.  Ji bo pîşeya ku em behs dikin ne Yek ! Pênc peyv hene !!!  Kêmasî tune . Peyva  '''Pêjimêrk''' jî di O - ferhengê de heye . Lê  dîsa gumanên te hebûn  lewma me herdû got ku em  sernav wek [[Makîneya hesabê]] biguhêrîn heta çavkaniyên din hebin. Belkî te gotûbêja me ji bîr kiriye.  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:51, 19 hezîran 2026 (UTC)</text>
      <sha1>6jrap3bsp0sdt1x8yybaue3bqj9pv0i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Xisro Mistefayêv</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137322</id>
    <revision>
      <id>2063355</id>
      <parentid>2057490</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T01:59:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2063355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2568" sha1="a3qolv9h69xleiumq6x854m9polkz57" xml:space="preserve">'''Xisro Ramazanoxlu Mistefayêv,''' bi nasnav '''Misto''', efserê polîsê [[Kurdên Azerbaycanê|Kurd-Azerbaycanê]] û endamê Yekîneya Polîsên Armancên Taybet bû ku beşdarî şerê yekem ê Qerebaxê û hewldana derbeya 1995 bû.

== Jiyan ==
Xisro Mistefayêv di 27ê sermaweza 1957an de li Ermenîstanê li gundê Sîsavan di malbateke kurd de hatiye dinê.  Li Goranboyê tevlî Tûgaya 157 a Azerbaycanê bû û bû cîgirê fermandarê wan.  di 1 Çile 1994 û di 5 Çirî 1994. Du caran xelata &quot;Ala Azerbaycanê&quot; wergirt.  Lê her du ferman di 24ê Çileya 2006ê de bi hincetên sûc hatin betalkirin.&lt;ref&gt;[http://pat.az/manset/manset-2/1964-dsgzhndzhr-hzhmddovdan-surzht-hgseydnova-dzhstzhk.html İSGƏNDƏR HƏMİDOVDAN SURƏT HÜSEYİNOVA DƏSTƏK] ([https://archive.today/20130627225427/http://pat.az/manset/manset-2/1964-dsgzhndzhr-hzhmddovdan-surzht-hgseydnova-dzhstzhk.html arxivlənmiş surət])&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;azadliq2&quot;&gt;[http://www.azadliq.info/25450.html Həbsxanada ölən komandirin son bəyanatı]()&lt;/ref&gt;

Xisro Mistefayêv di sala 1995an de ji ber beşdarbûna wî di hewla derbeya leşkerî ya Azerbaycanê de li dijî rejîma Aliyev a bi serokatiya Rovşan Cewadov hatibû girtin.  Di 6'ê Mijdara 2012'an de li Girtîgeha Jimare 13'an a Cezayê ya Wezareta Edaletê jiyana xwe ji dest da.&lt;ref name=&quot;lt&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/22723287.html?dids=22723287:22723287&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;type=current&amp;date=Mar+18,+1995&amp;author=SONNI+EFRON&amp;pub=Los+Angeles+Times+(pre-1997+Fulltext)&amp;desc=Azerbaijan+Coup+Attempt+Crushed+Caucasus:+Loyal+forces+storm+a+building+and+overcome+mutinous+police+units,+president+reports.&amp;pqatl=google |sernav=Azerbaijan Coup Attempt Crushed Caucasus: Loyal forces storm a building and overcome mutinous police units, president reports. |paşnav=Efron |pêşnav=Sonni |tarîx=18 adar 1995 |xebat=Los Angeles Times |roja-gihiştinê=2009-08-15 |roja-arşîvê=2011-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110624093851/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/22723287.html?dids=22723287:22723287&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;type=current&amp;date=Mar+18,+1995&amp;author=SONNI+EFRON&amp;pub=Los+Angeles+Times+(pre-1997+Fulltext)&amp;desc=Azerbaijan+Coup+Attempt+Crushed+Caucasus:+Loyal+forces+storm+a+building+and+overcome+mutinous+police+units,+president+reports.&amp;pqatl=google |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;azadliq2&quot;/&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1957]]
[[Kategorî:Kurd]]
[[Kategorî:Mirin 2012]]</text>
      <sha1>a3qolv9h69xleiumq6x854m9polkz57</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şepûr I</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138861</id>
    <revision>
      <id>2063103</id>
      <parentid>1776967</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:35:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="425" sha1="nrusn56urvhejsk0py5basarqycnc6k" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Şepûr I''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: شاپور), ku ji 240/242 heta 270 PZ padîşah bû û wekî [[împerator]]ê [[Împeratoriya Sasanî|Sasanî]] tê hesibandin. Wî Împaratoriya Sasaniyan ku ji aliyê bavê wî [[Erdeşêrê Yekê]] ve hatibû avakirin, xurt û berfireh kir.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Kesayetên Şahnameyê]]
[[Kategorî:Mirin 270]]</text>
      <sha1>nrusn56urvhejsk0py5basarqycnc6k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nûrî Iskender</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156557</id>
    <revision>
      <id>2063504</id>
      <parentid>2009111</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T08:01:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2063504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3209" sha1="ep53k69qpnrjldl64p1lwrcofh2gy5e" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
}}
'''Nûrî Iskender''' an jî '''Nouri Iskandar''' (bi [[zimanê suryanî|suryanî]]: ܢܘܪܝ ܐܣܟܢܕܪ, bi [[erebî]]: نوري إسكندر: ''Nuri Iskandar'', jdb. 1938 li [[Dêra Zorê]], Sûrî - m. 25 kanûna pêşîn 2023), muzîknas û kompozîtorekî [[suryanî]] ([[asûrî]]) bû ku bi eslê xwe ji [[Riha]]yê bû.&lt;ref&gt;[[Jan Dost]] (1992). Hevpeyvfn bi muzikvane Suryani Nuri Iskender re: Muzika gelen rojhilate ketiye nava hev. Welat, 31:1992. r. 16,&lt;/ref&gt;&lt;/ref&gt; Ew bi xebatên xwe yên [[muzîka gelerî]] ya suryaniyan û [[muzîka dêra suryanî]] tê naskirin.

== Jiyana wî ==
Nûrî Iskender di 1938an de li [[Dêra Zorê]] ji dayika xwe bûye. Malbata wî asûriyên xelkê [[Riha]]yê bû. Malbata wî di sala 1941ê de koçî [[Heleb]]ê kir û ew tevlî komela ''scout''ên ortodoks a Sûriyê bû û li wir dersên xwe yên pêşîn ên muzîkê xwend. Iskenderî di navbera 1959 û 1964an de li Enstîtuya Bilind a Muzîkê ya [[Zanîngeha Qahîreyê]] xwend û bawernameya xwe ya [[B.A.]] (''Bachelor of Arts'') di muzîkê de wergirt&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Nouri Iskandar |url=https://www.qeenatha.com/artists/NouriIskandar/367/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220422205720/https://www.qeenatha.com/artists/NouriIskandar/367/ |roja-arşîvê=22 nîsan 2022 |roja-gihiştinê=15 gulan 2022 |malper=Qeenatha }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |paşnav=Zeitoune |pêşnav=Abboud |sernav=Music Pearls of Beth-Nahrin: An Assyrian/Syriac Discography Music |weşanger=Abboud Zeitoune |sal=2007 |isbn=9783931358099 |cih=Wiesbaden, Germany |ziman=de, en }}&lt;/ref&gt;.

Iskender di destpêka salên 1970î de dest bi berhemkirina muzîka gelêrî ya suryaniyan dikir, stranên populer ên wek ''O Habibo'', ''Zliqe frisi'', ''Lo tehfukh'' û hwd&lt;ref name=&quot;syriacmusic&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Nouri Iskandar |url=http://syriacmusic.com/composers.asp?menuid=mm&amp;id=2&amp;area=composer |weşanger=SyriacMusic.com |roja-gihiştinê=22 çiriya paşîn 2011 }}&lt;/ref&gt;. Dema ku vegeriya Sûriyê, çendîn [[koro]] damezrandin û di sala 1973an de beşdarî yekemîn [[Festîvala Muzîka Asûrî ya Nûjen]] li [[Bêrût]]a [[Libnan]]ê bû. Tevî muzîkvanê libnanî [[Wadi al-Safi]] hin stranên gelêrî yên asûrî (suryanî) pêşkêş kirin&lt;ref name=&quot;syriacmusic&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Nouri Iskandar |url=http://syriacmusic.com/composers.asp?menuid=mm&amp;id=2&amp;area=composer |weşanger=SyriacMusic.com |roja-gihiştinê=22 çiriya paşîn 2011 }}&lt;/ref&gt;.

Wî çend [[operet]]ên bi suryanî û erebî jî amade kirin, yek ji wana ܦܪܩܐܢܐ ''Furqono'' bû. Iskender rêveberê [[Xwendegeha Muzîkê ya Helebê]] jî bû&lt;ref name=&quot;syriacmusic&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Nouri Iskandar |url=http://syriacmusic.com/composers.asp?menuid=mm&amp;id=2&amp;area=composer |weşanger=SyriacMusic.com |roja-gihiştinê=22 çiriya paşîn 2011 }}&lt;/ref&gt;.

== Mirina wî ==
Nûrî Iskender di 25ê kanûna pêşîn a 2023an de çû ber dilovaniya xwedê&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=3h_FGKywwH8&lt;/ref&gt;.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1938]]
[[Kategorî:Mirin 2023]]
[[Kategorî:Muzîknasên suryanî]]</text>
      <sha1>ep53k69qpnrjldl64p1lwrcofh2gy5e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063505</id>
      <parentid>2063504</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T08:02:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2063505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3203" sha1="lpoc2aa39skd34pbb4w1do3ubeqxf8g" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
}}
'''Nûrî Iskender''' an jî '''Nouri Iskandar''' (bi [[zimanê suryanî|suryanî]]: ܢܘܪܝ ܐܣܟܢܕܪ, bi [[erebî]]: نوري إسكندر: ''Nuri Iskandar'', jdb. 1938 li [[Dêra Zorê]], Sûrî - m. 25 kanûna pêşîn 2023), muzîknas û kompozîtorekî [[suryanî]] ([[asûrî]]) bû ku bi eslê xwe ji [[Riha]]yê bû.&lt;ref&gt;[[Jan Dost]] (1992). Hevpeyvfn bi muzikvane Suryani Nuri Iskender re: Muzika gelen rojhilate ketiye nava hev. Welat, 31:1992. r. 16.&lt;/ref&gt; Ew bi xebatên xwe yên [[muzîka gelerî]] ya suryaniyan û [[muzîka dêra suryanî]] tê naskirin.

== Jiyana wî ==
Nûrî Iskender di 1938an de li [[Dêra Zorê]] ji dayika xwe bûye. Malbata wî asûriyên xelkê [[Riha]]yê bû. Malbata wî di sala 1941ê de koçî [[Heleb]]ê kir û ew tevlî komela ''scout''ên ortodoks a Sûriyê bû û li wir dersên xwe yên pêşîn ên muzîkê xwend. Iskenderî di navbera 1959 û 1964an de li Enstîtuya Bilind a Muzîkê ya [[Zanîngeha Qahîreyê]] xwend û bawernameya xwe ya [[B.A.]] (''Bachelor of Arts'') di muzîkê de wergirt&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Nouri Iskandar |url=https://www.qeenatha.com/artists/NouriIskandar/367/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220422205720/https://www.qeenatha.com/artists/NouriIskandar/367/ |roja-arşîvê=22 nîsan 2022 |roja-gihiştinê=15 gulan 2022 |malper=Qeenatha }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |paşnav=Zeitoune |pêşnav=Abboud |sernav=Music Pearls of Beth-Nahrin: An Assyrian/Syriac Discography Music |weşanger=Abboud Zeitoune |sal=2007 |isbn=9783931358099 |cih=Wiesbaden, Germany |ziman=de, en }}&lt;/ref&gt;.

Iskender di destpêka salên 1970î de dest bi berhemkirina muzîka gelêrî ya suryaniyan dikir, stranên populer ên wek ''O Habibo'', ''Zliqe frisi'', ''Lo tehfukh'' û hwd&lt;ref name=&quot;syriacmusic&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Nouri Iskandar |url=http://syriacmusic.com/composers.asp?menuid=mm&amp;id=2&amp;area=composer |weşanger=SyriacMusic.com |roja-gihiştinê=22 çiriya paşîn 2011 }}&lt;/ref&gt;. Dema ku vegeriya Sûriyê, çendîn [[koro]] damezrandin û di sala 1973an de beşdarî yekemîn [[Festîvala Muzîka Asûrî ya Nûjen]] li [[Bêrût]]a [[Libnan]]ê bû. Tevî muzîkvanê libnanî [[Wadi al-Safi]] hin stranên gelêrî yên asûrî (suryanî) pêşkêş kirin&lt;ref name=&quot;syriacmusic&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Nouri Iskandar |url=http://syriacmusic.com/composers.asp?menuid=mm&amp;id=2&amp;area=composer |weşanger=SyriacMusic.com |roja-gihiştinê=22 çiriya paşîn 2011 }}&lt;/ref&gt;.

Wî çend [[operet]]ên bi suryanî û erebî jî amade kirin, yek ji wana ܦܪܩܐܢܐ ''Furqono'' bû. Iskender rêveberê [[Xwendegeha Muzîkê ya Helebê]] jî bû&lt;ref name=&quot;syriacmusic&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Nouri Iskandar |url=http://syriacmusic.com/composers.asp?menuid=mm&amp;id=2&amp;area=composer |weşanger=SyriacMusic.com |roja-gihiştinê=22 çiriya paşîn 2011 }}&lt;/ref&gt;.

== Mirina wî ==
Nûrî Iskender di 25ê kanûna pêşîn a 2023an de çû ber dilovaniya xwedê&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=3h_FGKywwH8&lt;/ref&gt;.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1938]]
[[Kategorî:Mirin 2023]]
[[Kategorî:Muzîknasên suryanî]]</text>
      <sha1>lpoc2aa39skd34pbb4w1do3ubeqxf8g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bikarhêner:Balyozbot/kontrol/beralîkirinên kategoriyan</title>
    <ns>2</ns>
    <id>156563</id>
    <revision>
      <id>2063509</id>
      <parentid>2062846</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T08:20:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan</comment>
      <origin>2063509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="199964" sha1="5hed35xwnsaz2vnneqpsgzezrjitou9" xml:space="preserve">
== 2026-06-20T08:20:56Z ==
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 47 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-06-19T08:20:56Z ==
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 44 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-06-18T12:32:40Z ==
* Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]]
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 44 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:
*# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1920î li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:1926 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1926 li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1960 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960 li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960î li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:1970î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1970î li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1980î li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:1989 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1989 li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]]
*# [[:Kategorî:2020î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:2020î li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]]
*# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]]
*# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]]
*# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]]
*# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]]
*# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]]
*# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]]
*# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên Afro-amerîkî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Aktrîsên afro-amerîkî yên sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Teheranê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Tehranê]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]]
*# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]]
*# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]]
*# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]]
*# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]]
*# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]]
*# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]]
*# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]]
*# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên ketelan]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên ketelan]]
*# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên swîsrî]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên swîsrî]]
*# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]]
*# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]]
*# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]]
*# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]]
*# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]]
*# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]]
*# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]]
*# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]]
*# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]]
*# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]]
*# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]]
*# [[:Kategorî:Articles which use infobox templates with no data rows]] → [[:Kategorî:Articles using infobox templates with no data rows]]
*# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]]
*# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]]
*# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]]
*# [[:Kategorî:Arşîvên li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Arşîvên li Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]]
*# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]]
*# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]]
*# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]]
*# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]]
*# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]]
*# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]]
*# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]]
*# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]]
*# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]]
*# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]]
*# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]]
*# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]]
*# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî dehsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]]
*# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]]
*# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]]
*# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]]
*# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]]
*# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]]
*# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]]
*# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]]
*# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]]
*# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]]
*# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]]
*# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]]
*# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]]
*# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]]
*# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]]
*# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]]
*# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]]
*# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]]
*# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]]
*# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]]
*# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]]
*# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]]
*# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]]
*# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojava (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]]
*# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]]
*# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]]
*# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]]
*# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]]
*# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]]
*# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]]
*# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]]
*# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]]
*# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]]
*# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]]
*# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]]
*# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]]
*# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]]
*# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]]
*# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]]
*# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]]
*# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Blogerên polon]] → [[:Kategorî:Blogerên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Blogerên walesî]] → [[:Kategorî:Blogerên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]]
*# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]]
*# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]]
*# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]]
*# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]]
*# [[:Kategorî:Brîtanya Mezin]] → [[:Kategorî:Brîtanyaya Mezin]]
*# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]]
*# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]]
*# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]]
*# [[:Kategorî:Bûdîzm]] → [[:Kategorî:Budîzm]]
*# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]]
*# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]]
*# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]]
*# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]]
*# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]]
*# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]]
*# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]]
*# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]]
*# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]]
*# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]]
*# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]]
*# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]]
*# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]]
*# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]]
*# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]]
*# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]]
*# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]]
*# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]]
*# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]]
*# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]]
*# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]]
*# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]]
*# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Albanyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Albanyayê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistralyayê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Belçîkayê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Yewnanistanê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên li Kenya]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Kenyayê]]
*# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]]
*# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]]
*# [[:Kategorî:Danserên kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Danserên kambocayî]]
*# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Danserên skotlendî mêr]] → [[:Kategorî:Danserên skotlendî yên mêr]]
*# [[:Kategorî:Danserên yewnan yên jin]] → [[:Kategorî:Danserên yewnan ên jin]]
*# [[:Kategorî:Danserên îngilîz yên mêr]] → [[:Kategorî:Danserên îngilîz ên mêr]]
*# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]]
*# [[:Kategorî:Dehsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]]
*# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]]
*# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]]
*# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]]
*# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]]
*# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]]
*# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]]
*# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]]
*# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]]
*# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]]
*# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]]
*# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]]
*# [[:Kategorî:Dotmîrên swîsreyî]] → [[:Kategorî:Dotmîrên swîsrî]]
*# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]]
*# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]]
*# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]]
*# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]]
*# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]]
*# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]]
*# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Kîprosê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Qibrisê li gorî mijaran]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Dîroka alternatîv]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]]
*# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]]
*# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]]
*# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]]
*# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]]
*# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]]
*# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]]
*# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]]
*# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]]
*# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]]
*# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]]
*# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]]
*# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]]
*# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
*# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]]
*# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]]
*# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]]
*# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]]
*# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]]
*# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Endustrî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]]
*# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]]
*# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]]
*# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]]
*# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]]
*# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]]
*# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]]
*# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]]
*# [[:Kategorî:Esmangerên polon]] → [[:Kategorî:Esmangerên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]]
*# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]]
*# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]]
*# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]]
*# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]]
*# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]]
*# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]]
*# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]]
*# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]]
*# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]]
*# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]]
*# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]]
*# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]]
*# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]]
*# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]]
*# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]]
*# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]]
*# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]]
*# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]]
*# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]]
*# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]]
*# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]]
*# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]]
*# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]]
*# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]]
*# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]]
*# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]]
*# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]]
*# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]]
*# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]]
*# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]]
*# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]]
*# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]]
*# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]]
*# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]]
*# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]]
*# [[:Kategorî:Giravên Salomon]] → [[:Kategorî:Giravên Silêman]]
*# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]]
*# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]]
*# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]]
*# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]]
*# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûr]] → [[:Kategorî:Gotarên bi kurdiya başûr]]
*# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]]
*# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]]
*# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]]
*# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]]
*# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bi &quot;Agahîdank Bajar&quot; û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi &quot;Agahîdank bajar&quot; û koordînatê]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bi &quot;Infobox Navçe&quot; û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi &quot;Agahîdank navçe&quot; û koordînatê]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]]
*# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]]
*# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]]
*# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]]
*# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]]
*# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Zêdkanê]] → [[:Kategorî:Gundên Zêtkayê]]
*# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]]
*# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Gîtarvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Gîtarvanên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]]
*# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]]
*# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]]
*# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]]
*# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]]
*# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]]
*# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]]
*# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]]
*# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]]
*# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]]
*# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]]
*# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]]
*# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]]
*# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]]
*# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]]
*# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]]
*# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]]
*# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]]
*# [[:Kategorî:Honak li ser efsûnkaran]] → [[:Kategorî:Honak li ser efsûngeran]]
*# [[:Kategorî:Huner li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Huner li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]]
*# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]]
*# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]]
*# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]]
*# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]]
*# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]]
*# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]]
*# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]]
*# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Jin li Antarktîka]] → [[:Kategorî:Jin li Antarktîkayê]]
*# [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyê]] → [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]]
*# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]]
*# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]]
*# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]]
*# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]]
*# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]]
*# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]]
*# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]]
*# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]]
*# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]]
*# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]]
*# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]]
*# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]]
*# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]]
*# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]]
*# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]]
*# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]]
*# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]]
*# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]]
*# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]]
*# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]]
*# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]]
*# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]]
*# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]]
*# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]]
*# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Liceyê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Licêyê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]]
*# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]]
*# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]]
*# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]]
*# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]]
*# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]]
*# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]]
*# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]]
*# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]]
*# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Komara Tirk a Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]]
*# [[:Kategorî:Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]]
*# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]]
*# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]]
*# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]]
*# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]]
*# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]]
*# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]]
*# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]]
*# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]]
*# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]]
*# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]]
*# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]]
*# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]]
*# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]]
*# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]]
*# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]]
*# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]]
*# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]]
*# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]]
*# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]]
*# [[:Kategorî:Kurdnas li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Kurdolog li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên kurd]] → [[:Kategorî:Kurdologên kurd]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên îtalî]] → [[:Kategorî:Kurdologên îtalî]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasî]] → [[:Kategorî:Kurdolojî]]
*# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]]
*# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]]
*# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]]
*# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]]
*# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]]
*# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]]
*# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]]
*# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]]
*# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsal û pîşeyan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsal û pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]]
*# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]]
*# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]]
*# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]]
*# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]]
*# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]]
*# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]]
*# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]]
*# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]]
*# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]]
*# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]]
*# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]]
*# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]]
*# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]]
*# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]]
*# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]]
*# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]]
*# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]]
*# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]]
*# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]]
*# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Medyaya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Medyaya Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]]
*# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]]
*# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]]
*# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]]
*# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]]
*# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]]
*# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]]
*# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]]
*# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]]
*# [[:Kategorî:Mijarên dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Mijarên dîroka alternatîv]]
*# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]]
*# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an b.z.]] → [[:Kategorî:Mirinên di sedsala 8an a b.z. de]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]]
*# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]]
*# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]]
*# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Modelên kîprosî]] → [[:Kategorî:Modelên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]]
*# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]]
*# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]]
*# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]]
*# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]]
*# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]]
*# [[:Kategorî:Muzîka Kîprosê]] → [[:Kategorî:Muzîka Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlí]] → [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlî]]
*# [[:Kategorî:Muzîknasên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîknasên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Muzîknasên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Muzîknasên şîliyî]]
*# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]]
*# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Mîmarî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Mîmarî li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]]
*# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]]
*# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]]
*# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]]
*# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]]
*# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]]
*# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]]
*# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]]
*# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]]
*# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]]
*# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]]
*# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]]
*# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]]
*# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]]
*# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]]
*# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]]
*# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]]
*# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]]
*# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]]
*# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]]
*# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]]
*# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]]
*# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]]
*# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]]
*# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]]
*# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]]
*# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]]
*# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]]
*# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]]
*# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]]
*# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]]
*# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]]
*# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]]
*# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]]
*# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]]
*# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]]
*# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]]
*# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]]
*# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]]
*# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]]
*# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]]
*# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]]
*# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]]
*# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]]
*# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]]
*# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]]
*# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]]
*# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]]
*# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]]
*# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]]
*# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]]
*# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]]
*# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkhezên polon]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkhezên walesî]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên zimanê azerî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên azerî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]]
*# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]]
*# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]]
*# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]]
*# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]]
*# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]]
*# [[:Kategorî:Pussycat Dolls]] → [[:Kategorî:The Pussycat Dolls]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]]
*# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]]
*# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]]
*# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]]
*# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]]
*# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]]
*# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]]
*# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]]
*# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Ragihandin li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Ragihandin li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]]
*# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]]
*# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]]
*# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]]
*# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]]
*# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]]
*# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]]
*# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]]
*# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]]
*# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]]
*# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]]
*# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên ku agahîdanka pirtûkê bi parametreyên nakokî bikar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdanka pirtûk bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]]
*# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]]
*# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]]
*# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]]
*# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Sansûr]] → [[:Kategorî:Sensûr]]
*# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]]
*# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Sedsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]]
*# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]]
*# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]]
*# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]]
*# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]]
*# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]]
*# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]]
*# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]]
*# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]]
*# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]]
*# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]]
*# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]]
*# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]]
*# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]]
*# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]]
*# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]]
*# [[:Kategorî:Siyaseta Ekuadorê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ekwadorê]]
*# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguay]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguayê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bîseksuel ên jin]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]]
*# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]]
*# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]]
*# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]]
*# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]]
*# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]]
*# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]]
*# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]]
*# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]]
*# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]]
*# [[:Kategorî:Superlehengên polon]] → [[:Kategorî:Superlehengên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]]
*# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]]
*# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]]
*# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]]
*# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]]
*# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]]
*# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]]
*# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]]
*# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]]
*# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]]
*# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]]
*# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]]
*# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]]
*# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]]
*# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]]
*# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Efxanistanê]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li Mecaristanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Mecaristanê]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li Misirê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Misirê]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Îsraêlê]]
*# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]]
*# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]]
*# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]]
*# [[:Kategorî:Tirşe]] → [[:Kategorî:Asîd]]
*# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]]
*# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]]
*# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]]
*# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]]
*# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]]
*# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]]
*# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]]
*# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]]
*# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]]
*# [[:Kategorî:Tîmên superlehengên Marvel]] → [[:Kategorî:Tîmên superlehengan ên Marvel Comics]]
*# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]]
*# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]]
*# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]]
*# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]]
*# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]]
*# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]]
*# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]]
*# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]]
*# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]]
*# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]]
*# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]]
*# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]]
*# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî werçerxan]] → [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî dewran]]
*# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]]
*# [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] → [[:Kategorî:Pirtûkên 2004an]]
*# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]]
*# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]]
*# [[:Kategorî:Wêjeya ermenî ya sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Wêjeya ermenî ya sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]]
*# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]]
*# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]]
*# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]]
*# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]]
*# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]]
*# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]]
*# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]]
*# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]]
*# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]]
*# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]]
*# [[:Kategorî:Xulamtî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Xulamtî li DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]]
*# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]]
*# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]]
*# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]]
*# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Yewnanistan (Wêje)]] → [[:Kategorî:Wêjeya Yewnanistanê]]
*# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]]
*# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]]
*# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]]
*# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]]
*# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Zanyarên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]]
*# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]]
*# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]]
*# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]]
*# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]]
*# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]]
*# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]]
*# [[:Kategorî:Zêdikan]] → [[:Kategorî:Zêtka]]
*# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Çalakvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên bûrkînafasoyî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên burkînafasoyî]]
*# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]]
*# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]]
*# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]]
*# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]]
*# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]]
*# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]]
*# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]]
*# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]]
*# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]]
*# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]]
*# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]]
*# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]]
*# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]]
*# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]]
*# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]]
*# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]]
*# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]]
*# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]]
*# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]]
*# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]]
*# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]]
*# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]]
*# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]]
*# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]]
*# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]]
*# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]]
*# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]]
*# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]]
*# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]]
*# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Şahên efsanewî]] → [[:Kategorî:Keyên efsanewî]]
*# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]]
*# [[:Kategorî:Şahî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şahî li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]]
*# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]]
*# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]]
*# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]]
*# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]]
*# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]]
*# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]]
*# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]]
*# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]]

== 2026-06-18T08:20:53Z ==
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 44 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-06-17T08:20:49Z ==
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 44 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-06-16T08:20:39Z ==
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 44 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-06-15T08:20:42Z ==
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 44 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


'''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&amp;oldid=2059381 Qeydên kevn]'''</text>
      <sha1>5hed35xwnsaz2vnneqpsgzezrjitou9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Çamûrlî, Wêranşar</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200979</id>
    <revision>
      <id>2063170</id>
      <parentid>1482813</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T13:40:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Wikihezî/ê navê [[Gotûbêj:Çamûrlî]] weke [[Gotûbêj:Çamûrlî, Wêranşar]] guhart</comment>
      <origin>1482813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104" sha1="ataw1obicopiot5pk6sw0ct4evegvur" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=şitil|1=
{{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=kêm}}
}}</text>
      <sha1>ataw1obicopiot5pk6sw0ct4evegvur</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bikarhêner:Balyozbot/kontrol/category creator</title>
    <ns>2</ns>
    <id>204281</id>
    <revision>
      <id>2063213</id>
      <parentid>2056736</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:37:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin</comment>
      <origin>2063213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="q51kfbewo0hp32hdw06iushtl6b8wm3" xml:space="preserve">
# [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine</text>
      <sha1>q51kfbewo0hp32hdw06iushtl6b8wm3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063214</id>
      <parentid>2063213</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:37:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin</comment>
      <origin>2063214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="167" sha1="s2akd8m6ughrnckpfduq6dqisovs6sv" xml:space="preserve">
# [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine</text>
      <sha1>s2akd8m6ughrnckpfduq6dqisovs6sv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063215</id>
      <parentid>2063214</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:38:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin</comment>
      <origin>2063215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="254" sha1="pzmo0420lq7h5d16ckg8l3nvmmy6343" xml:space="preserve">
# [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine</text>
      <sha1>pzmo0420lq7h5d16ckg8l3nvmmy6343</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063216</id>
      <parentid>2063215</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:39:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin</comment>
      <origin>2063216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="352" sha1="4br99iy0g0nyatwm7tc3cmd4t4fro8t" xml:space="preserve">
# [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine</text>
      <sha1>4br99iy0g0nyatwm7tc3cmd4t4fro8t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063218</id>
      <parentid>2063216</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:43:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin</comment>
      <origin>2063218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="426" sha1="e4c23det7fxjfunmfo4g9iscr7f4bgj" xml:space="preserve">
# [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine</text>
      <sha1>e4c23det7fxjfunmfo4g9iscr7f4bgj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063219</id>
      <parentid>2063218</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:43:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin</comment>
      <origin>2063219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="498" sha1="ik7iblf4cl3ucg9ogejssx9fbdqhglk" xml:space="preserve">
# [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine</text>
      <sha1>ik7iblf4cl3ucg9ogejssx9fbdqhglk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063220</id>
      <parentid>2063219</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:43:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin</comment>
      <origin>2063220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="571" sha1="im0vv88hr9ci3itwa0rnn21g36a91cl" xml:space="preserve">
# [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine</text>
      <sha1>im0vv88hr9ci3itwa0rnn21g36a91cl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063221</id>
      <parentid>2063220</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:43:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin</comment>
      <origin>2063221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="635" sha1="j639oy24mfedikc0lw0nvsco0arkq2j" xml:space="preserve">
# [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine</text>
      <sha1>j639oy24mfedikc0lw0nvsco0arkq2j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063225</id>
      <parentid>2063221</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:45:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin</comment>
      <origin>2063225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="729" sha1="a7woh95j2hkm1307iz3vvfvkepk4on4" xml:space="preserve">
# [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine</text>
      <sha1>a7woh95j2hkm1307iz3vvfvkepk4on4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063226</id>
      <parentid>2063225</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:45:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin</comment>
      <origin>2063226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="815" sha1="it3gzskohcibeysy2vg8rfzh20pyr6s" xml:space="preserve">
# [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine</text>
      <sha1>it3gzskohcibeysy2vg8rfzh20pyr6s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063228</id>
      <parentid>2063226</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:45:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin</comment>
      <origin>2063228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="909" sha1="4do1tljcbeywr6gdm26yelkadz5ph3b" xml:space="preserve">
# [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine</text>
      <sha1>4do1tljcbeywr6gdm26yelkadz5ph3b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063229</id>
      <parentid>2063228</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:46:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin</comment>
      <origin>2063229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1009" sha1="j3pcfiw1ho73u3xrif4ac3b67e10aqp" xml:space="preserve">
# [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine</text>
      <sha1>j3pcfiw1ho73u3xrif4ac3b67e10aqp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063233</id>
      <parentid>2063229</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:48:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin</comment>
      <origin>2063233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1083" sha1="781j5oancu1kh8r12sqp5pxmnl7v1xw" xml:space="preserve">
# [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine</text>
      <sha1>781j5oancu1kh8r12sqp5pxmnl7v1xw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063234</id>
      <parentid>2063233</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:50:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin</comment>
      <origin>2063234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1170" sha1="nq764yk7gz5zda40uxfm18w5semuovi" xml:space="preserve">
# [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine</text>
      <sha1>nq764yk7gz5zda40uxfm18w5semuovi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063235</id>
      <parentid>2063234</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:50:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin</comment>
      <origin>2063235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1277" sha1="8zq8gd56x611265mjk072ce6yf1os4o" xml:space="preserve">
# [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine</text>
      <sha1>8zq8gd56x611265mjk072ce6yf1os4o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063237</id>
      <parentid>2063235</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:52:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin</comment>
      <origin>2063237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1361" sha1="eknef3i5uiisx7g4y5zz3rlnvl5bjuq" xml:space="preserve">
# [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine</text>
      <sha1>eknef3i5uiisx7g4y5zz3rlnvl5bjuq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063238</id>
      <parentid>2063237</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:52:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin</comment>
      <origin>2063238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1435" sha1="9k17mnj1rbi2hau7pzd4oaordflgehl" xml:space="preserve">
# [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine</text>
      <sha1>9k17mnj1rbi2hau7pzd4oaordflgehl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063239</id>
      <parentid>2063238</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:52:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin</comment>
      <origin>2063239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1510" sha1="2ns291dqi2s4mcvm81mdo9u4fywy3jt" xml:space="preserve">
# [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine</text>
      <sha1>2ns291dqi2s4mcvm81mdo9u4fywy3jt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063240</id>
      <parentid>2063239</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:52:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin</comment>
      <origin>2063240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1585" sha1="je8ku84bgxa91v5ne6xgojjlx8nmnqc" xml:space="preserve">
# [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine</text>
      <sha1>je8ku84bgxa91v5ne6xgojjlx8nmnqc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063241</id>
      <parentid>2063240</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:52:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin</comment>
      <origin>2063241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1660" sha1="hnamix7z7sw9l3dt00ix2adgk1mdimr" xml:space="preserve">
# [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine</text>
      <sha1>hnamix7z7sw9l3dt00ix2adgk1mdimr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063242</id>
      <parentid>2063241</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:52:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin</comment>
      <origin>2063242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1735" sha1="foa6yk1stv3yf84ibx53nxo6hz7j2c2" xml:space="preserve">
# [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine</text>
      <sha1>foa6yk1stv3yf84ibx53nxo6hz7j2c2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063243</id>
      <parentid>2063242</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:52:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin</comment>
      <origin>2063243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1810" sha1="iiioanrldfm3z9e9k5edg8wzh9w2ckm" xml:space="preserve">
# [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine</text>
      <sha1>iiioanrldfm3z9e9k5edg8wzh9w2ckm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063244</id>
      <parentid>2063243</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:54:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin</comment>
      <origin>2063244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1910" sha1="7j27odi2ex1ncr1vw1w1kbsxd886exa" xml:space="preserve">
# [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine</text>
      <sha1>7j27odi2ex1ncr1vw1w1kbsxd886exa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063246</id>
      <parentid>2063244</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T16:00:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin</comment>
      <origin>2063246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2002" sha1="4o371huysg6sk6p5xmew18crnypuhdm" xml:space="preserve">
# [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine</text>
      <sha1>4o371huysg6sk6p5xmew18crnypuhdm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063247</id>
      <parentid>2063246</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T16:00:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin</comment>
      <origin>2063247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2085" sha1="t3kv66f39xl9k4t1yg4e5zuwnwhdb0m" xml:space="preserve">
# [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine</text>
      <sha1>t3kv66f39xl9k4t1yg4e5zuwnwhdb0m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063257</id>
      <parentid>2063247</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T16:17:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin</comment>
      <origin>2063257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2171" sha1="ppbtjgylsv50wv70eclpqwgi1svy0nk" xml:space="preserve">
# [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine
# [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine</text>
      <sha1>ppbtjgylsv50wv70eclpqwgi1svy0nk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Sagrada Família</title>
    <ns>1</ns>
    <id>210642</id>
    <revision>
      <id>2063385</id>
      <parentid>2016616</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T05:29:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Dîn|Wîkîproje Dîn]]</comment>
      <origin>2063385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116" sha1="9pm67h0f7cxxy20qbaawypc3hxm0nnp" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Şitil|bingehîn=erê|1=
{{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Zêde}}

}}</text>
      <sha1>9pm67h0f7cxxy20qbaawypc3hxm0nnp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bikarhêner:Balyozbot/Xeletiyên gotarên bingehîn</title>
    <ns>2</ns>
    <id>211750</id>
    <revision>
      <id>2063316</id>
      <parentid>2062723</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T19:55:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Problemek hat qeydkirin</comment>
      <origin>2063316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10880" sha1="c28psde856s54iop9jwi95yf0cuhb22" xml:space="preserve"># [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Partiya siyasî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Political party]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Felsefe û dîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tecrube]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Experience]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Felsefe û dîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Hîmîtî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fundamentalism]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[James Cook]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# Gotûbêja [[Steven Spielberg]] tine ye
# Gotûbêja [[Satyajit Ray]] tine ye
# Gotûbêja [[Alfred Hitchcock]] tine ye
# Gotûbêja [[Federico Fellini]] tine ye
# Gotûbêja [[Sergei Eisenstein]] tine ye
# Gotûbêja [[Louis Armstrong]] tine ye
# Gotûbêja [[Richard Wagner]] tine ye
# [[Gotûbêj:Giuseppe Verdi]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne.
# Gotûbêja [[Franz Schubert]] tine ye
# Gotûbêja [[Gustav Mahler]] tine ye
# Gotûbêja [[Antonín Dvořák]] tine ye
# Gotûbêja [[George Frideric Handel]] tine ye
# Gotûbêja [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] tine ye
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Lord Byron]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Li Bai]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Kalidasa]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Felsefe û dîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Konfuçyûsîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Confucianism]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Konfuçyûsîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Confucianism]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Li Bai]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[James Cook]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Steven Spielberg]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Satyajit Ray]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Alfred Hitchcock]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Federico Fellini]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Sergei Eisenstein]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Richard Wagner]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Johannes Brahms]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Giuseppe Verdi]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Franz Schubert]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Gustav Mahler]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Antonín Dvořák]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[George Frideric Handel]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Le Corbusier]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Henri Matisse]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Peter Paul Rubens]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Frank Lloyd Wright]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Francisco Goya]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Albrecht Dürer]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[La dolce vita]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[La Dolce Vita]] bi kar tîne.
# [[Sê çekdar (pirtûk)]] beralî dike ser [[Sê Çekdar]]
# [[The Lord of the Rings (pirtûk)]] beralî dike ser [[The Lord of the Rings]]
# Gotûbêja [[Tirşe]] tine ye
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Tarîx]]: Rûpela [[Ur]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Divina Commedia (pirtûk)]] beralî dike ser [[Divina Commedia]]
# [[Bêvaciya fîlozofan (pirtûk)]] beralî dike ser [[Tahafah al-Falasifah]]
# [[Hunera Şer (pirtûk)]] beralî dike ser [[Hunera Şer]]
# Gotûbêja [[Sed sal tenyayî (pirtûk)]] tine ye
# [[Lolita (pirtûk)]] beralî dike ser [[Lolita]]
# [[Mîrzayê Biçûk (pirtûk)]] beralî dike ser [[Mîrzayê Biçûk]]
# Gotûbêja [[Mirovên hejar (roman)]] tine ye
# [[Banga wehşetê (pirtûk)]] beralî dike ser [[Banga wehşetê]]
# [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb (pirtûk)]] beralî dike ser [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]]
# [[Huckleberry Fînn çavhilkiriyên leheng (pirtûk)]] beralî dike ser [[Huckleberry Fînn Çavhilkiriyên Leheng]]
# Gotûbêja [[Robinson Crusoe (pirtûk)]] tine ye
# Gotûbêja [[Ger û Geştên Gullivero (pirtûk)]] tine ye
# Gotûbêja [[Fîladelfiya]] tine ye
# [[Robinson Crusoe (pirtûk)]] beralî dike ser [[Robinson Crusoe]]
# [[Ger û Geştên Gullivero (pirtûk)]] beralî dike ser [[Ger û Geştên Gullivero]]
# Gotûbêja [[Kelîforniya]] tine ye
# [[Tirşe]] beralî dike ser [[Asîd]]
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arp]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Harp]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Fonolojî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Phonology]] bi kar tîne.
# [[Pêşveçûn]] beralî dike ser [[Peresan]]
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Balafirgeh]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Airport]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê aramî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Aramaic]] bi kar tîne.
# [[Galen]] beralî dike ser [[Galênos]]
# [[Mirovnasî]] beralî dike ser [[Antropolojî]]
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Hunerên afirîner]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The arts]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Hunerên afirîner]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The arts]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/2]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Hunerên afirîner]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The arts]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/1]]: Rûpela [[Hunerên afirîner]] heye lê belê {{ş|lgb}} {{param|en}} bi kar tîne.
# [[Xal]] beralî dike ser [[Xal (geometrî)]]
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Etnografî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ethnography]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Etnolojî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ethnology]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dengnasî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Phonology]] bi kar tîne.
# Gotûbêja [[Cihû]] tine ye
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.</text>
      <sha1>c28psde856s54iop9jwi95yf0cuhb22</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063317</id>
      <parentid>2063316</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T19:55:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Problemek hat qeydkirin</comment>
      <origin>2063317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10988" sha1="emlq732mjnwkkfxlyktivxch14hlqn5" xml:space="preserve"># [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Bac]] heye lê belê {{ş|lgb}} {{param|en}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Partiya siyasî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Political party]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Felsefe û dîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tecrube]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Experience]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Felsefe û dîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Hîmîtî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fundamentalism]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[James Cook]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# Gotûbêja [[Steven Spielberg]] tine ye
# Gotûbêja [[Satyajit Ray]] tine ye
# Gotûbêja [[Alfred Hitchcock]] tine ye
# Gotûbêja [[Federico Fellini]] tine ye
# Gotûbêja [[Sergei Eisenstein]] tine ye
# Gotûbêja [[Louis Armstrong]] tine ye
# Gotûbêja [[Richard Wagner]] tine ye
# [[Gotûbêj:Giuseppe Verdi]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne.
# Gotûbêja [[Franz Schubert]] tine ye
# Gotûbêja [[Gustav Mahler]] tine ye
# Gotûbêja [[Antonín Dvořák]] tine ye
# Gotûbêja [[George Frideric Handel]] tine ye
# Gotûbêja [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] tine ye
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Lord Byron]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Li Bai]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Kalidasa]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Felsefe û dîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Konfuçyûsîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Confucianism]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Konfuçyûsîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Confucianism]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Li Bai]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[James Cook]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Steven Spielberg]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Satyajit Ray]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Alfred Hitchcock]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Federico Fellini]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Sergei Eisenstein]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Richard Wagner]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Johannes Brahms]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Giuseppe Verdi]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Franz Schubert]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Gustav Mahler]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Antonín Dvořák]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[George Frideric Handel]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Le Corbusier]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Henri Matisse]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Peter Paul Rubens]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Frank Lloyd Wright]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Francisco Goya]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Albrecht Dürer]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[La dolce vita]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[La Dolce Vita]] bi kar tîne.
# [[Sê çekdar (pirtûk)]] beralî dike ser [[Sê Çekdar]]
# [[The Lord of the Rings (pirtûk)]] beralî dike ser [[The Lord of the Rings]]
# Gotûbêja [[Tirşe]] tine ye
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Tarîx]]: Rûpela [[Ur]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Divina Commedia (pirtûk)]] beralî dike ser [[Divina Commedia]]
# [[Bêvaciya fîlozofan (pirtûk)]] beralî dike ser [[Tahafah al-Falasifah]]
# [[Hunera Şer (pirtûk)]] beralî dike ser [[Hunera Şer]]
# Gotûbêja [[Sed sal tenyayî (pirtûk)]] tine ye
# [[Lolita (pirtûk)]] beralî dike ser [[Lolita]]
# [[Mîrzayê Biçûk (pirtûk)]] beralî dike ser [[Mîrzayê Biçûk]]
# Gotûbêja [[Mirovên hejar (roman)]] tine ye
# [[Banga wehşetê (pirtûk)]] beralî dike ser [[Banga wehşetê]]
# [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb (pirtûk)]] beralî dike ser [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]]
# [[Huckleberry Fînn çavhilkiriyên leheng (pirtûk)]] beralî dike ser [[Huckleberry Fînn Çavhilkiriyên Leheng]]
# Gotûbêja [[Robinson Crusoe (pirtûk)]] tine ye
# Gotûbêja [[Ger û Geştên Gullivero (pirtûk)]] tine ye
# Gotûbêja [[Fîladelfiya]] tine ye
# [[Robinson Crusoe (pirtûk)]] beralî dike ser [[Robinson Crusoe]]
# [[Ger û Geştên Gullivero (pirtûk)]] beralî dike ser [[Ger û Geştên Gullivero]]
# Gotûbêja [[Kelîforniya]] tine ye
# [[Tirşe]] beralî dike ser [[Asîd]]
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arp]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Harp]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Fonolojî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Phonology]] bi kar tîne.
# [[Pêşveçûn]] beralî dike ser [[Peresan]]
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Balafirgeh]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Airport]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê aramî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Aramaic]] bi kar tîne.
# [[Galen]] beralî dike ser [[Galênos]]
# [[Mirovnasî]] beralî dike ser [[Antropolojî]]
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Hunerên afirîner]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The arts]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Hunerên afirîner]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The arts]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/2]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Hunerên afirîner]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The arts]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/1]]: Rûpela [[Hunerên afirîner]] heye lê belê {{ş|lgb}} {{param|en}} bi kar tîne.
# [[Xal]] beralî dike ser [[Xal (geometrî)]]
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Etnografî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ethnography]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Etnolojî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ethnology]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dengnasî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Phonology]] bi kar tîne.
# Gotûbêja [[Cihû]] tine ye
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.</text>
      <sha1>emlq732mjnwkkfxlyktivxch14hlqn5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063319</id>
      <parentid>2063317</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T20:02:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Problemek hat qeydkirin</comment>
      <origin>2063319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11131" sha1="9emcg768mext8yri7fl8e2ks272kxbd" xml:space="preserve"># [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Rûpela [[Bac]] heye lê belê {{ş|lgb}} {{param|en}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Bac]] heye lê belê {{ş|lgb}} {{param|en}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Partiya siyasî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Political party]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Felsefe û dîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tecrube]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Experience]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Felsefe û dîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Hîmîtî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fundamentalism]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[James Cook]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# Gotûbêja [[Steven Spielberg]] tine ye
# Gotûbêja [[Satyajit Ray]] tine ye
# Gotûbêja [[Alfred Hitchcock]] tine ye
# Gotûbêja [[Federico Fellini]] tine ye
# Gotûbêja [[Sergei Eisenstein]] tine ye
# Gotûbêja [[Louis Armstrong]] tine ye
# Gotûbêja [[Richard Wagner]] tine ye
# [[Gotûbêj:Giuseppe Verdi]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne.
# Gotûbêja [[Franz Schubert]] tine ye
# Gotûbêja [[Gustav Mahler]] tine ye
# Gotûbêja [[Antonín Dvořák]] tine ye
# Gotûbêja [[George Frideric Handel]] tine ye
# Gotûbêja [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] tine ye
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Lord Byron]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Li Bai]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Kalidasa]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Felsefe û dîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Konfuçyûsîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Confucianism]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Konfuçyûsîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Confucianism]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Li Bai]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[James Cook]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Steven Spielberg]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Satyajit Ray]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Alfred Hitchcock]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Federico Fellini]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Sergei Eisenstein]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Richard Wagner]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Johannes Brahms]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Giuseppe Verdi]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Franz Schubert]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Gustav Mahler]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Antonín Dvořák]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[George Frideric Handel]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Le Corbusier]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Henri Matisse]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Peter Paul Rubens]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Frank Lloyd Wright]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Francisco Goya]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Albrecht Dürer]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[La dolce vita]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[La Dolce Vita]] bi kar tîne.
# [[Sê çekdar (pirtûk)]] beralî dike ser [[Sê Çekdar]]
# [[The Lord of the Rings (pirtûk)]] beralî dike ser [[The Lord of the Rings]]
# Gotûbêja [[Tirşe]] tine ye
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Tarîx]]: Rûpela [[Ur]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Divina Commedia (pirtûk)]] beralî dike ser [[Divina Commedia]]
# [[Bêvaciya fîlozofan (pirtûk)]] beralî dike ser [[Tahafah al-Falasifah]]
# [[Hunera Şer (pirtûk)]] beralî dike ser [[Hunera Şer]]
# Gotûbêja [[Sed sal tenyayî (pirtûk)]] tine ye
# [[Lolita (pirtûk)]] beralî dike ser [[Lolita]]
# [[Mîrzayê Biçûk (pirtûk)]] beralî dike ser [[Mîrzayê Biçûk]]
# Gotûbêja [[Mirovên hejar (roman)]] tine ye
# [[Banga wehşetê (pirtûk)]] beralî dike ser [[Banga wehşetê]]
# [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb (pirtûk)]] beralî dike ser [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]]
# [[Huckleberry Fînn çavhilkiriyên leheng (pirtûk)]] beralî dike ser [[Huckleberry Fînn Çavhilkiriyên Leheng]]
# Gotûbêja [[Robinson Crusoe (pirtûk)]] tine ye
# Gotûbêja [[Ger û Geştên Gullivero (pirtûk)]] tine ye
# Gotûbêja [[Fîladelfiya]] tine ye
# [[Robinson Crusoe (pirtûk)]] beralî dike ser [[Robinson Crusoe]]
# [[Ger û Geştên Gullivero (pirtûk)]] beralî dike ser [[Ger û Geştên Gullivero]]
# Gotûbêja [[Kelîforniya]] tine ye
# [[Tirşe]] beralî dike ser [[Asîd]]
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arp]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Harp]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Fonolojî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Phonology]] bi kar tîne.
# [[Pêşveçûn]] beralî dike ser [[Peresan]]
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Balafirgeh]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Airport]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê aramî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Aramaic]] bi kar tîne.
# [[Galen]] beralî dike ser [[Galênos]]
# [[Mirovnasî]] beralî dike ser [[Antropolojî]]
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Hunerên afirîner]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The arts]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Hunerên afirîner]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The arts]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/2]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Hunerên afirîner]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The arts]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/1]]: Rûpela [[Hunerên afirîner]] heye lê belê {{ş|lgb}} {{param|en}} bi kar tîne.
# [[Xal]] beralî dike ser [[Xal (geometrî)]]
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Etnografî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ethnography]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Etnolojî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ethnology]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dengnasî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Phonology]] bi kar tîne.
# Gotûbêja [[Cihû]] tine ye
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.</text>
      <sha1>9emcg768mext8yri7fl8e2ks272kxbd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063320</id>
      <parentid>2063319</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T20:03:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Problemek hat qeydkirin</comment>
      <origin>2063320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11368" sha1="qfc8j4o8p6qht6h4crqmcjec2n418d5" xml:space="preserve"># [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dolara DYAyê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[United States dollar]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Rûpela [[Bac]] heye lê belê {{ş|lgb}} {{param|en}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Bac]] heye lê belê {{ş|lgb}} {{param|en}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Partiya siyasî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Political party]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Felsefe û dîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tecrube]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Experience]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Felsefe û dîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Hîmîtî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fundamentalism]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[James Cook]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# Gotûbêja [[Steven Spielberg]] tine ye
# Gotûbêja [[Satyajit Ray]] tine ye
# Gotûbêja [[Alfred Hitchcock]] tine ye
# Gotûbêja [[Federico Fellini]] tine ye
# Gotûbêja [[Sergei Eisenstein]] tine ye
# Gotûbêja [[Louis Armstrong]] tine ye
# Gotûbêja [[Richard Wagner]] tine ye
# [[Gotûbêj:Giuseppe Verdi]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne.
# Gotûbêja [[Franz Schubert]] tine ye
# Gotûbêja [[Gustav Mahler]] tine ye
# Gotûbêja [[Antonín Dvořák]] tine ye
# Gotûbêja [[George Frideric Handel]] tine ye
# Gotûbêja [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] tine ye
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Lord Byron]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Li Bai]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Kalidasa]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Felsefe û dîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Konfuçyûsîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Confucianism]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Konfuçyûsîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Confucianism]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Li Bai]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[James Cook]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Steven Spielberg]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Satyajit Ray]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Alfred Hitchcock]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Federico Fellini]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Sergei Eisenstein]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Richard Wagner]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Johannes Brahms]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Giuseppe Verdi]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Franz Schubert]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Gustav Mahler]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Antonín Dvořák]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[George Frideric Handel]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Le Corbusier]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Henri Matisse]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Peter Paul Rubens]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Frank Lloyd Wright]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Francisco Goya]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Albrecht Dürer]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[La dolce vita]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[La Dolce Vita]] bi kar tîne.
# [[Sê çekdar (pirtûk)]] beralî dike ser [[Sê Çekdar]]
# [[The Lord of the Rings (pirtûk)]] beralî dike ser [[The Lord of the Rings]]
# Gotûbêja [[Tirşe]] tine ye
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Tarîx]]: Rûpela [[Ur]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Divina Commedia (pirtûk)]] beralî dike ser [[Divina Commedia]]
# [[Bêvaciya fîlozofan (pirtûk)]] beralî dike ser [[Tahafah al-Falasifah]]
# [[Hunera Şer (pirtûk)]] beralî dike ser [[Hunera Şer]]
# Gotûbêja [[Sed sal tenyayî (pirtûk)]] tine ye
# [[Lolita (pirtûk)]] beralî dike ser [[Lolita]]
# [[Mîrzayê Biçûk (pirtûk)]] beralî dike ser [[Mîrzayê Biçûk]]
# Gotûbêja [[Mirovên hejar (roman)]] tine ye
# [[Banga wehşetê (pirtûk)]] beralî dike ser [[Banga wehşetê]]
# [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb (pirtûk)]] beralî dike ser [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]]
# [[Huckleberry Fînn çavhilkiriyên leheng (pirtûk)]] beralî dike ser [[Huckleberry Fînn Çavhilkiriyên Leheng]]
# Gotûbêja [[Robinson Crusoe (pirtûk)]] tine ye
# Gotûbêja [[Ger û Geştên Gullivero (pirtûk)]] tine ye
# Gotûbêja [[Fîladelfiya]] tine ye
# [[Robinson Crusoe (pirtûk)]] beralî dike ser [[Robinson Crusoe]]
# [[Ger û Geştên Gullivero (pirtûk)]] beralî dike ser [[Ger û Geştên Gullivero]]
# Gotûbêja [[Kelîforniya]] tine ye
# [[Tirşe]] beralî dike ser [[Asîd]]
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arp]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Harp]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Fonolojî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Phonology]] bi kar tîne.
# [[Pêşveçûn]] beralî dike ser [[Peresan]]
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Balafirgeh]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Airport]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê aramî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Aramaic]] bi kar tîne.
# [[Galen]] beralî dike ser [[Galênos]]
# [[Mirovnasî]] beralî dike ser [[Antropolojî]]
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Hunerên afirîner]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The arts]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Hunerên afirîner]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The arts]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/2]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Hunerên afirîner]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The arts]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/1]]: Rûpela [[Hunerên afirîner]] heye lê belê {{ş|lgb}} {{param|en}} bi kar tîne.
# [[Xal]] beralî dike ser [[Xal (geometrî)]]
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Etnografî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ethnography]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Etnolojî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ethnology]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dengnasî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Phonology]] bi kar tîne.
# Gotûbêja [[Cihû]] tine ye
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.</text>
      <sha1>qfc8j4o8p6qht6h4crqmcjec2n418d5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063323</id>
      <parentid>2063320</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T20:04:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Problemek hat qeydkirin</comment>
      <origin>2063323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11602" sha1="c9ucxbnflxu8gn9coh55vkpbmlxc21b" xml:space="preserve"># [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Partiya siyasî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Political party]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dolara DYAyê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[United States dollar]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Rûpela [[Bac]] heye lê belê {{ş|lgb}} {{param|en}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Bac]] heye lê belê {{ş|lgb}} {{param|en}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Partiya siyasî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Political party]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Felsefe û dîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tecrube]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Experience]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Felsefe û dîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Hîmîtî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fundamentalism]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[James Cook]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# Gotûbêja [[Steven Spielberg]] tine ye
# Gotûbêja [[Satyajit Ray]] tine ye
# Gotûbêja [[Alfred Hitchcock]] tine ye
# Gotûbêja [[Federico Fellini]] tine ye
# Gotûbêja [[Sergei Eisenstein]] tine ye
# Gotûbêja [[Louis Armstrong]] tine ye
# Gotûbêja [[Richard Wagner]] tine ye
# [[Gotûbêj:Giuseppe Verdi]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne.
# Gotûbêja [[Franz Schubert]] tine ye
# Gotûbêja [[Gustav Mahler]] tine ye
# Gotûbêja [[Antonín Dvořák]] tine ye
# Gotûbêja [[George Frideric Handel]] tine ye
# Gotûbêja [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] tine ye
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Lord Byron]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Li Bai]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Kalidasa]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Felsefe û dîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Konfuçyûsîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Confucianism]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Konfuçyûsîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Confucianism]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Li Bai]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[James Cook]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Steven Spielberg]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Satyajit Ray]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Alfred Hitchcock]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Federico Fellini]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Sergei Eisenstein]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Richard Wagner]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Johannes Brahms]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Giuseppe Verdi]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Franz Schubert]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Gustav Mahler]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Antonín Dvořák]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[George Frideric Handel]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Le Corbusier]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Henri Matisse]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Peter Paul Rubens]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Frank Lloyd Wright]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Francisco Goya]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Albrecht Dürer]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[La dolce vita]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[La Dolce Vita]] bi kar tîne.
# [[Sê çekdar (pirtûk)]] beralî dike ser [[Sê Çekdar]]
# [[The Lord of the Rings (pirtûk)]] beralî dike ser [[The Lord of the Rings]]
# Gotûbêja [[Tirşe]] tine ye
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Tarîx]]: Rûpela [[Ur]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Divina Commedia (pirtûk)]] beralî dike ser [[Divina Commedia]]
# [[Bêvaciya fîlozofan (pirtûk)]] beralî dike ser [[Tahafah al-Falasifah]]
# [[Hunera Şer (pirtûk)]] beralî dike ser [[Hunera Şer]]
# Gotûbêja [[Sed sal tenyayî (pirtûk)]] tine ye
# [[Lolita (pirtûk)]] beralî dike ser [[Lolita]]
# [[Mîrzayê Biçûk (pirtûk)]] beralî dike ser [[Mîrzayê Biçûk]]
# Gotûbêja [[Mirovên hejar (roman)]] tine ye
# [[Banga wehşetê (pirtûk)]] beralî dike ser [[Banga wehşetê]]
# [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb (pirtûk)]] beralî dike ser [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]]
# [[Huckleberry Fînn çavhilkiriyên leheng (pirtûk)]] beralî dike ser [[Huckleberry Fînn Çavhilkiriyên Leheng]]
# Gotûbêja [[Robinson Crusoe (pirtûk)]] tine ye
# Gotûbêja [[Ger û Geştên Gullivero (pirtûk)]] tine ye
# Gotûbêja [[Fîladelfiya]] tine ye
# [[Robinson Crusoe (pirtûk)]] beralî dike ser [[Robinson Crusoe]]
# [[Ger û Geştên Gullivero (pirtûk)]] beralî dike ser [[Ger û Geştên Gullivero]]
# Gotûbêja [[Kelîforniya]] tine ye
# [[Tirşe]] beralî dike ser [[Asîd]]
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arp]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Harp]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Fonolojî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Phonology]] bi kar tîne.
# [[Pêşveçûn]] beralî dike ser [[Peresan]]
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Balafirgeh]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Airport]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê aramî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Aramaic]] bi kar tîne.
# [[Galen]] beralî dike ser [[Galênos]]
# [[Mirovnasî]] beralî dike ser [[Antropolojî]]
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Hunerên afirîner]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The arts]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Hunerên afirîner]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The arts]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/2]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Hunerên afirîner]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The arts]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/1]]: Rûpela [[Hunerên afirîner]] heye lê belê {{ş|lgb}} {{param|en}} bi kar tîne.
# [[Xal]] beralî dike ser [[Xal (geometrî)]]
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Etnografî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ethnography]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Etnolojî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ethnology]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dengnasî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Phonology]] bi kar tîne.
# Gotûbêja [[Cihû]] tine ye
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.</text>
      <sha1>c9ucxbnflxu8gn9coh55vkpbmlxc21b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py</title>
    <ns>2</ns>
    <id>212842</id>
    <revision>
      <id>2063196</id>
      <parentid>2018309</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T14:47:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>fix</comment>
      <origin>2063196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71746" sha1="8zgk7dzp8dxt5r4ebv0v6fgtqtdvfp9" xml:space="preserve">&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#!/usr/bin/env python3
&quot;&quot;&quot;
python pwb.py updatewin -f:&quot;kucosmetics.py&quot; -s:&quot;fix&quot;

this is a fork of master cosmetic_changes.py which comes with pywikibot. The script can run standalone using [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsRun.py]] which doesn't edit the page if only whitespace changes are detected.

Added:

fixVrefNames --&gt; renames visual editor ref names.

replaceDeprecatedTemplates --&gt; changes redirected templates to target template using a json file ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/listeyasablonan.py]]).

fixOthers --&gt; A few standard changes for ku.wiki

replaceDeprecatedParams --&gt; Uses WP:AutoWikiBrowser/Rename template parameters to replace deprecated/English parameters

removeDupeCats --&gt; Removes dublicate categories

fixAgahidankSpace --&gt; standardizes the number of space characters between Agahîdank templates

removeSelfCat --&gt; removes category from self-categoriezed cats

fixPunctAfterTempl --&gt; Niqeteşaniya piştî şablonên wekî 'çavkanî hewce ye' dixe berî şablonê

fixMainCat --&gt; add main cat from wikidata or create same as page title
&quot;&quot;&quot;
import re
import json
import string
import mytools
import requests
import pywikibot
import mwparserfromhell
from enum import IntEnum
from mytools import ucfirst
from pywikibot import textlib
from typing import Any, Union, Tuple
from urllib.parse import urlparse, urlunparse
from pywikibot.backports import Callable, Dict, List, Match, Pattern
from pywikibot.exceptions import InvalidTitleError
from pywikibot.textlib import FILE_LINK_REGEX
from pywikibot.tools import first_lower, first_upper
from pywikibot.tools.chars import url2string

try:
    import stdnum.isbn as stdnum_isbn
except ImportError:
    stdnum_isbn = None

# Subpage templates. Must be in lower case,
# whereas subpage itself must be case sensitive
moved_links = {
    'ku': (['documentation', 'belgekirin'], '/belge'),
}

VERBOSE = False
TESTING = False


class CANCEL(IntEnum):
    &quot;&quot;&quot;Cancel level to ignore exceptions.

    If an error occurred and either skips the page or the method
    or a single match. ALL raises the exception.

    .. versionadded:: 6.3
    &quot;&quot;&quot;

    ALL = 0
    PAGE = 1
    METHOD = 2
    MATCH = 3


def _format_isbn_match(match: Match[str], strict: bool = True) -&gt; str:
    &quot;&quot;&quot;Helper function to validate and format a single matched ISBN.&quot;&quot;&quot;
    if not stdnum_isbn:
        raise NotImplementedError(
            'ISBN functionality not available. Install stdnum package.')

    isbn = match['code']
    try:
        stdnum_isbn.validate(isbn)
    except stdnum_isbn.ValidationError as e:
        if strict:
            raise
        pywikibot.log(f'ISBN &quot;{isbn}&quot; validation error: {e}')
        return isbn

    return stdnum_isbn.format(isbn)


def _reformat_ISBNs(text: str, strict: bool = True) -&gt; str:
    &quot;&quot;&quot;Helper function to normalise ISBNs in text.

    :raises Exception: Invalid ISBN encountered when strict enabled
    &quot;&quot;&quot;
    return textlib.reformat_ISBNs(
        text, lambda match: _format_isbn_match(match, strict=strict))


def do_kozmetik(page, text, ignore=CANCEL.MATCH, show_diff=False):
    kozmetik_cebu = &quot;&quot;
    cc_toolkit = CosmeticChangesToolkit(page,
                                        show_diff=show_diff,
                                        ignore=ignore)
    new_text, summaries = cc_toolkit.change(text)
    applied_summaries = ', '.join(summaries.values())
    if new_text is not False and new_text != text:
        kozmetik_cebu = &quot;; paqijiyên kozmetîk&quot;
        if applied_summaries:
            kozmetik_cebu += f' ({applied_summaries}.)'

    return new_text, kozmetik_cebu


class CosmeticChangesToolkit:
    &quot;&quot;&quot;Cosmetic changes toolkit.

    .. versionchanged:: 7.0
       `from_page()` method was removed
    &quot;&quot;&quot;

    def __init__(self, page: 'pywikibot.page.BasePage', *,
                 show_diff: bool = False,
                 ignore: IntEnum = CANCEL.ALL) -&gt; None:

        &quot;&quot;&quot;Initializer.

        .. versionchanged:: 5.2
           instantiate the CosmeticChangesToolkit from a page object;
           only allow keyword arguments except for page parameter;
           `namespace` and `pageTitle` parameters are deprecated

        .. versionchanged:: 7.0
           `namespace` and `pageTitle` parameters were removed

        :param page: the Page object containing the text to be modified
        :param show_diff: show difference after replacements
        :param ignore: ignores if an error occurred and either skips the page
            or only that method. It can be set one of the CANCEL constants
        &quot;&quot;&quot;
        global VERBOSE
        VERBOSE = show_diff

        if page.site.sitename != 'wikipedia:ku':
            raise ValueError(&quot;This script should only be used on ku:wikipedia&quot;)

        self.site = page.site
        self.current_page = page
        self.title = page.title()
        self.namespace = page.namespace()

        self.show_diff = show_diff
        self.template = (self.namespace == 10)
        self.talkpage = self.namespace &gt;= 0 and self.namespace % 2 == 1
        self.ignore = ignore
        self.summaries = {}

        self.tarix = mytools.get_cur_month_year()
        self.is_bekategori = mytools.TagHelpers.is_bekategori(page)

        if self.namespace == 0 or TESTING:
            self.unhidden_cats = mytools.get_unhidden_categories('ku', self.title)

            self.is_disambig = page.isDisambig()
            self.gotara_zaravayan = mytools.zaravayen_din(page.categories())
            self.sernav_templates = mytools.get_cat_members(self.site, &quot;Şablonên ji bo sererastkirina sernavê rûpelê&quot;,
                                                            10)
            append_sernav = ['Danasîna kurt', 'Bikaranîna dîroka rms']
            self.sernav_templates.extend(append_sernav)
            self.contains_sewi_cat = mytools.is_category_in_page(page, 'Hemû gotarên sêwî')

            self.contains_sitil_cat = mytools.is_category_in_page(page, 'Hemû şitil')
            self.is_sewi = mytools.TagHelpers.is_sewi(page)
            self.is_sitil = mytools.TagHelpers.is_sitil(page)

            self.is_liste = mytools.is_liste(self.site, self.unhidden_cats)

        self.common_methods = [
            #self.removeLtrMark,
            self.replaceDeprecatedTemplates,

            self.addOrphanTag,
            self.removeOrphanTag,
            self.addUncatTag,
            self.removeUncatTag,
            self.fixLead,
            #self.addStubTag,
            self.removeStubTag,

            self.fixApostSign,
            self.fixNowiki,
            self.fixSelfInterwiki,
            self.fixMainCat,
            self.standardizePageFooter,
            self.fixSyntaxSave,
            self.cleanUpLinks,
            self.cleanUpSectionHeaders,
            self.putSpacesInLists,
            self.translateAndCapitalizeNamespaces,
            self.translateMagicWords,
            self.resolveHtmlEntities,
            self.removeNonBreakingSpaceBeforePercent,

            self.fixHtml,
            self.fixReferences,
            self.assignNamesToUnnamedRefs,
            self.fixVrefNames,
            self.fixStyle,
            self.fixTypo,
            self.fixSectionTitles,
            self.replaceDeprecatedParams,
            self.removeDupeCats,
            self.removeDupeParam,
            self.fixAgahidankSpace,
            self.removeSelfCat,
            self.fixPunctAfterTempl,
            self.removeUselessSpaces
        ]
        if stdnum_isbn:
            self.common_methods.append(self.fix_ISBN)

    # Define the explanation for each method
    method_explanations = {
        'removeLtrMark': '--U+200E',
        'addOrphanTag': '+{{Sêwî}}',
        'removeOrphanTag': '--{{Sêwî}}',
        'fixLead': 'Destpêkê standard kir',
        'addStubTag': '+{{Şitil}}',
        'removeStubTag': '--{{Şitil}}',
        'addUncatTag': '+{{Bêkategorî}}',
        'removeUncatTag': '--{{Bêkategorî}}',

        'assignNamesToUnnamedRefs': 'Nav li ref-ê zêde kir',

        'fixApostSign': 'Apostrof rast kir',
        'fixNowiki': '--&lt;nowiki/&gt;',
        'fixSelfInterwiki': '--înterwîkî',
        'fix_ISBN': 'ISBN sererast kir',
        'fixMainCat': '+Kategoriya sereke',
        'standardizePageFooter': 'Binê standard kir',
        'fixSyntaxSave': 'Xeletiyên sentaksê rast kir',
        'cleanUpLinks': 'Lînk paqij kir',
        'cleanUpSectionHeaders': 'Valahiya beşan rast kir',
        'putSpacesInLists': '+Valahiya lîsteyan',
        'translateAndCapitalizeNamespaces': 'Valahiya nav rast kir',
        'translateMagicWords': 'Kelîmeyên sihirî rast kir',
        'replaceDeprecatedTemplates': 'Şablonên beralîkirî guhart',
        'resolveHtmlEntities': 'HTML rast kir',
        'removeUselessSpaces': '--Valahiyên nehewce',
        'removeNonBreakingSpaceBeforePercent': '--Valahiya berî sedî',
        'fixHtml': 'Xeletiyên HTMLê rast kir',
        'fixReferences': 'Ref rast kir',
        'fixVrefNames': 'Navên ref-an rast kir',
        'fixStyle': 'Stîl rast kir',
        'fixTypo': 'Yekeyan rast kir',
        'fixSectionTitles': 'Sernavên beşan rast kir',
        'replaceDeprecatedParams': 'Parametreyên kevn rast kir',
        'removeDupeCats': '--Kategoriya ducarî',
        'fixAgahidankSpace': 'Valahiya agahîdankê standard kir',
        'removeSelfCat': '--Kategoriya li ser xwe',
        'removeDupeParam': '--Parametreya ducarî',
        'fixPunctAfterTempl': 'Niqteşanî piştî şablonê rast kir'
    }

    def safe_execute(self, method: Callable[[str], str], text: str) -&gt; str:
        &quot;&quot;&quot;Execute the method and catch exceptions if enabled.&quot;&quot;&quot;
        result = None
        try:
            result = method(text)
        except Exception as e:
            if self.ignore == CANCEL.METHOD:
                pywikibot.warning('Unable to perform &quot;{}&quot; on &quot;{}&quot;!'
                                  .format(method.__name__, self.title))
                pywikibot.error(e)
            else:
                raise
        return text if result is None else result

    def _check_modification(self, method_name: str, old_text: str, new_text: str) -&gt; None:
        &quot;&quot;&quot;Check if the text is modified by a method and generate a summary.&quot;&quot;&quot;
        if old_text != new_text:
            summary = self.method_explanations.get(method_name, 'sererastkirinên din')
            self.summaries[method_name] = summary

    def _change(self, text: str) -&gt; str:
        &quot;&quot;&quot;Execute all clean up methods.&quot;&quot;&quot;
        modified_text = text
        for method in self.common_methods:
            old_text = modified_text
            modified_text = self.safe_execute(method, modified_text)
            self._check_modification(method.__name__, old_text, modified_text)
        return modified_text

    def change(self, text: str) -&gt; Tuple[str, Dict[Any, Any]]:
        &quot;&quot;&quot;Execute all clean up methods and catch errors if activated.&quot;&quot;&quot;
        try:
            new_text = self._change(text)
        except Exception as e:
            if self.ignore == CANCEL.PAGE:
                pywikibot.warning('Skipped &quot;{}&quot;, because an error occurred.'
                                  .format(self.title))
                pywikibot.error(e)
                return &quot;&quot;, {}  # Return empty string and empty dictionary
            raise
        else:
            # if self.show_diff:
            # pywikibot.showDiff(text, new_text)
            return new_text, self.summaries

    def get_main_cat(self, title: str) -&gt; Union[dict, None]:
        &quot;&quot;&quot;Get the P910 value from Wikidata for the given page.&quot;&quot;&quot;

        wikidata_api_url = 'https://www.wikidata.org/w/api.php'

        # 1. Define your custom headers
        headers = {
            'User-Agent': 'Balyozobot/1.0 (https://ku.wikipedia.org/wiki/Bikarhêner:Balyozbot)'
        }

        params = {
            'action': 'wbgetentities',
            'sites': 'kuwiki',
            'titles': title,
            'props': 'claims|sitelinks',
            'format': 'json'
        }

        try:
            # 2. Pass the headers to the request
            response = requests.get(wikidata_api_url, params=params, headers=headers)
            response.raise_for_status()
        except requests.exceptions.RequestException as e:
            print(f&quot;Error fetching data from Wikidata: {e}&quot;)
            return None

        data = response.json()

        # Check if the response contains the item ID
        entities = data.get('entities')
        if not entities:
            return None

        # Extract the item ID
        item_id = next(iter(entities))
        item_data = entities[item_id]

        # Check if the item has the P910 property
        claims = item_data.get('claims', {})
        P910_claims = claims.get('P910', [])
        if not P910_claims:
            return None

        # Get the target value from the claim
        P910_claim = P910_claims[0]
        mainsnak = P910_claim.get('mainsnak', {})
        datavalue = mainsnak.get('datavalue', {})
        value = datavalue.get('value', {})
        target_id = value.get('id')

        sitelinks = item_data.get('sitelinks', {})
        enwiki_page_dict = sitelinks.get('enwiki', None)

        # Check if enwiki_page_dict is None
        if enwiki_page_dict is None:
            return None

        enwiki_page = enwiki_page_dict.get('title', None)

        if target_id and enwiki_page:
            if VERBOSE:
                print(f&quot;QID  main_Cat: {target_id}&quot;)
                print(f&quot;enwiki_page for current page: {enwiki_page}&quot;)

            retr_links = mytools.get_sitelinks_qid(target_id, ['ku', 'en'])
            kuwiki_main = retr_links.get('kuwiki')
            enwiki_main = retr_links.get('enwiki')

            result = {}

            if kuwiki_main:
                result[&quot;kuwiki&quot;] = kuwiki_main
                return result
            else:
                if enwiki_main:
                    if enwiki_main.replace('Category:', '') == enwiki_page:
                        result[&quot;enwiki&quot;] = enwiki_main
                        return result
                    else:
                        return None
        else:
            return None

    def create_main(self, page, enwiki_page):
        new_cat_title = 'Kategorî:' + page.title()
        new_cat_page = pywikibot.Page(self.site, new_cat_title)

        if new_cat_page.exists():
            if VERBOSE:
                print('Kategorî jixwe heye. Dev jê berde.')
            return None

        page_text = '{{subst:bêkategorî}}\n{{standard-kat}}'
        page_text += f'\n\n[[en:{enwiki_page}]]'
        new_cat_page.text = page_text

        summary = f'[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Wekheva [[en:{enwiki_page}]] hat çêkirin'
        if not TESTING:
            new_cat_page.save(summary=summary)
        return pywikibot.Category(self.site, new_cat_title, sort_key=' ')

    def fixSectionTitles(self, text: str) -&gt; str:
        if self.namespace != 0 and not TESTING:
            return text

        if self.is_disambig or self.gotara_zaravayan:
            return text

        replacements = {
            r'==\s*[gG]ir[eê]dan[aeêîi]n?\s+[Dd]erv(a|eyî|ê|e)\s*==': '== Girêdanên derve ==',
            r'==\s*Erdn[îi]garî?\s*==': '== Erdnîgarî ==',
            r'==\s*[Çç]ava?kanî\s*==': '== Çavkanî ==',
            r'==\s*[Tt]ûrîzm\s*==': '== Turîzm ==',
            r'==\s*[êeÊe]t[iî]m[ao]lo[gj]î\s*==': '== Etîmolojî ==',
            r'==\s*[Dd][iî]rok\s*==': '== Dîrok ==',
            r'==\s*[bB]in[eê]r[eê] [Jj]î\s*==': '== Binêre herwiha =='

        }

        for pattern, replacement in replacements.items():
            text = re.sub(pattern, replacement, text)

        return text

    def fixNowiki(self, text: str) -&gt; str:
        if self.namespace != 0 and not TESTING:
            return text

        text = re.sub('\[\[([^]]+)]]&lt;nowiki/&gt;', '[[\\1]]', text)

        return text

    def fixPunctAfterTempl(self, text: str) -&gt; str:
        &quot;&quot;&quot;
        Replace specified template names with a punctuation mark followed by the template.

        :param text: The input wiki text.
        :return: The modified wiki text.
        &quot;&quot;&quot;

        if self.namespace != 0 and not TESTING:
            return text

        # Define punctuation marks
        punctuation_marks = [&quot;,&quot;, &quot;.&quot;, &quot;:&quot;, &quot;;&quot;, &quot;!&quot;, &quot;?&quot;]
        template_names = ['Çavkanî hewce ye', 'Ne kurdî-biçûk', 'Zelalkirin hewce ye']

        # Iterate over template names
        for template_name in template_names:
            # Define the pattern to match the template followed by punctuation
            pattern = rf'\s*{{{{\s*{template_name}([^}}]+)?}}}}([{&quot;&quot;.join(punctuation_marks)}])'

            # Define the replacement pattern
            replacement = f'\\2{{{{{template_name}\\1}}}}'

            # Perform the replacement using textlib
            text = textlib.replaceExcept(text, pattern, replacement, ['table'])

        return text

    def removeSelfCat(self, text: str) -&gt; str:
        if self.namespace != 14 and not TESTING:
            return text

        category_links = textlib.getCategoryLinks(text, site=self.site)

        # Construct new category links without self.title while preserving sortkeys
        new_category_links = []
        for category in category_links:
            if category.title() != self.title:
                sortkey = category.sortKey
                if sortkey:
                    new_category_links.append(f&quot;{category.title()}|{sortkey}&quot;)
                else:
                    new_category_links.append(category.title())

        # Replace existing categories with new category links
        text = textlib.replaceCategoryLinks(text, new_category_links, site=self.site)

        return text

    def removeDupeCats(self, text: str) -&gt; str:
        # Extract categories
        categories = textlib.getCategoryLinks(text, self.site)

        seen_categories = {}
        final_categories = []

        # Iterate through categories
        for category in categories:
            cat_title = category.title()
            cat_sortkey = category.sortKey

            if cat_title not in seen_categories:
                # Record the first occurrence of the category
                seen_categories[cat_title] = cat_sortkey
                final_categories.append(category)
            else:
                # Handle duplicate categories
                first_sortkey = seen_categories[cat_title]

                if not first_sortkey and not cat_sortkey:
                    # Skip the current category as it is a duplicate without a sortkey
                    continue

                # If the current category has a sortkey, we keep it and replace the first occurrence
                # if the first occurrence does not have a sortkey
                if not first_sortkey and cat_sortkey:
                    # Replace the first occurrence with the current one
                    final_categories = [cat for cat in final_categories if cat.title() != cat_title]
                    final_categories.append(category)
                    # Update the seen_categories with the new sortkey
                    seen_categories[cat_title] = cat_sortkey

        # Replace the categories in the text
        text = textlib.replaceCategoryLinks(text, final_categories, site=self.site)

        return text

    def removeDupeParam(self, text: str) -&gt; str:
        wikicode = mwparserfromhell.parse(text)

        for template in wikicode.filter_templates():
            params_seen = set()
            for param in template.params:
                param_name = str(param.name).strip()
                if param_name in params_seen and (not param.value.strip()):  # Check for empty values
                    template.remove(param)
                else:
                    params_seen.add(param_name)

        text = str(wikicode)
        return text

    def replaceDeprecatedParams(self, text: str) -&gt; str:

        with open('parambikejson.json', encoding='utf-8') as f:
            alias_dict = json.load(f)

        wikicode = mwparserfromhell.parse(text)

        for template in wikicode.filter_templates():
            template_name = ucfirst(template.name)

            # Check if the capitalized template name is in alias_dict
            if template_name in alias_dict:
                params_to_replace = alias_dict[template_name]

                # Loop through each parameter in the template
                for param in template.params:
                    param_name = param.name.strip()

                    # Check if the parameter name needs replacing
                    if param_name in params_to_replace:
                        new_param_name = params_to_replace[param_name]
                        param.name = new_param_name

        text = str(wikicode)
        return text

    def fixAgahidankSpace(self, text: str) -&gt; str:
        if self.namespace != 0 and not TESTING:
            return text

        wikicode = mwparserfromhell.parse(text)

        for template in wikicode.filter_templates():
            template_name = ucfirst(template.name)

            if template_name.startswith(&quot;Agahîdank&quot;):
                if template.params:
                    # Iterate over the parameters and format them
                    for param in template.params:
                        # Calculate space padding based on the length of the parameter name
                        param_name_length = len(param.name.strip())
                        if param_name_length &lt;= 17:
                            space_padding = &quot; &quot; * (18 - param_name_length) + &quot; &quot;
                        else:
                            space_padding = &quot; &quot;

                        # Add a line break after each parameter value
                        param.value = &quot; &quot; + param.value.strip() + &quot;\n&quot;

                        # Update parameter name with padding
                        param.name = &quot; {}{}&quot;.format(param.name.strip(), space_padding)

                    # Add a line break after the template name
                    template.name = template.name.strip() + &quot;\n&quot;
                else:
                    # Handle the case where there are no parameters in the template
                    pass

        return str(wikicode)

    def removeLtrMark(self, text: str) -&gt; str:
        &quot;&quot;&quot;
        Removes all occurrences of the Left-to-Right Mark (U+200E) from the input string.

        :param text: The string to process.
        :return: A new string with all LTR marks removed.
        &quot;&quot;&quot;
        return text.replace('\u200e', '')

    def replaceDeprecatedTemplates(self, text: str) -&gt; str:
        &quot;&quot;&quot;
        Renames redirected templates from redirected_template_mappings.json for kuwiki
        &quot;&quot;&quot;

        # Load JSON file containing template name mappings
        with open('redirected_template_mappings.json', encoding='utf-8') as f:
            template_mappings = json.load(f)

        wikicode = mwparserfromhell.parse(text)

        # Iterate over each template in the parsed text
        for template in wikicode.filter_templates():
            old_name = ucfirst(template.name)
            # Check if the template name exists in the JSON mappings
            if old_name in template_mappings:
                new_name = template_mappings[old_name][&quot;rd_title&quot;]  # Get the new template name
                # Find the position of the old template name in template.name
                start_index = template.name.lower().find(old_name.lower())

                # Replace the old template name with the new one in template.name
                template.name = (
                        template.name[:start_index] + new_name + template.name[start_index + len(old_name):]
                )

        return str(wikicode)

    def assignNamesToUnnamedRefs(self, text: str) -&gt; str:
        &quot;&quot;&quot;
        This function assigns names to unnamed &lt;ref&gt; tags by checking for duplicate ref values
        and giving them names like :0, :1, etc.

        Parameters:
            text (str): The input wikitext containing &lt;ref&gt; tags.

        Returns:
            str: The modified wikitext with named &lt;ref&gt; tags.
        &quot;&quot;&quot;

        parsed = mwparserfromhell.parse(text)
        # tags = list(parsed.ifilter(forcetype=mwparserfromhell.wikicode.Tag, matches=&quot;&lt;\\s*ref\\s*&quot;, recursive=True))
        tags = list()
        for tag in parsed.filter_tags(recursive=True):
            if tag.tag == &quot;ref&quot;:
                tags.append(tag)

        # Dictionary to keep track of ref contents and their assigned names
        ref_contents_to_names = {}
        # Counter for generating unique names
        counter = 0
        # Dictionary to track counts of ref contents
        ref_content_counts = {}
        # Set to track existing ref names
        existing_names = set()
        i = 1
        # Collect existing ref names and map ref contents to names

        for tag in tags:

            #print(f&quot;-----\ntag {i}:\n{str(tag)}\n------&quot;)
            i += 1
            if tag.has(&quot;name&quot;):
                name = tag.get(&quot;name&quot;).value.strip()
                ref_content = str(tag.contents).strip()
                existing_names.add(name)
                ref_contents_to_names[ref_content] = name

        # First pass: Identify unnamed refs and initialize ref_content_counts
        for tag in tags:
            if not tag.has(&quot;name&quot;):
                ref_content = str(tag.contents).strip()
                if ref_content in ref_content_counts:
                    ref_content_counts[ref_content] += 1
                else:
                    ref_content_counts[ref_content] = 1

        # Set to track if a ref content has been named for the first time
        first_occurrence_named = set()

        # Second pass: Rename tags and handle duplicates
        for tag in tags:
            if not tag.has(&quot;name&quot;):
                ref_content = str(tag.contents).strip()
                if ref_content in ref_contents_to_names:
                    # If the content matches a named reference, use the existing name
                    new_tag = mwparserfromhell.nodes.tag.Tag(&quot;ref&quot;, self_closing=True)
                    new_tag.add(&quot;name&quot;, ref_contents_to_names[ref_content])
                    parsed.replace(tag, new_tag)
                else:
                    if ref_content_counts[ref_content] &gt; 1:
                        if ref_content not in first_occurrence_named:
                            # Assign a unique name to the first occurrence of the duplicate content
                            while f&quot;:{counter}&quot; in existing_names:
                                counter += 1
                            new_name = f&quot;:{counter}&quot;
                            ref_contents_to_names[ref_content] = new_name
                            tag.add(&quot;name&quot;, new_name)
                            first_occurrence_named.add(ref_content)
                            existing_names.add(new_name)
                        else:
                            # For subsequent occurrences, create a self-closing ref tag with the assigned name
                            new_tag = mwparserfromhell.nodes.tag.Tag(&quot;ref&quot;, self_closing=True)
                            new_tag.add(&quot;name&quot;, ref_contents_to_names[ref_content])
                            parsed.replace(tag, new_tag)
                    else:
                        # If it's a unique unnamed ref, we do nothing
                        pass

        return str(parsed)

    def fixVrefNames(self, text: str) -&gt; str:
        &quot;&quot;&quot;
        taken from [[:en:User:Qwerfjkl/VEref.py]] which is itself taken
        from [[:en:User:Psiĥedelisto/VisualEditor ref namer.py]]
        The VisualEditor, (very annoyingly!), doesn't name references added by users, and gives them names like :0, :1, etc. This script fixes that automatically
        Changes some lower case template names to upper and vice versa
        &quot;&quot;&quot;
        if self.namespace != 0 and not TESTING:
            return text
        parsed = mwparserfromhell.parse(text)
        tags = list(filter(None, [t if t.has(&quot;name&quot;) else None for t in
                                  parsed.ifilter(forcetype=mwparserfromhell.wikicode.Tag, matches=&quot;&lt;\\s*ref\\s*&quot;,
                                                 recursive=True)]))

        # list of existing ref names, we will compare to make sure we dont create the same one again
        ref_names = [tag.get(&quot;name&quot;).value for tag in tags]

        # find the list of numbered ref tags
        refs = list(
            filter(lambda s: re.search(&quot;^:\d+$&quot;, str(s.get(&quot;name&quot;).value)) and not re.search(&quot;/&gt;$&quot;, str(s)), tags))
        pretty = dict()

        for ref in refs:
            template = ref.contents.get(0)
            if not isinstance(template, mwparserfromhell.nodes.Template):  # Check if template is a Template object
                continue
            if template.has(&quot;vauthors&quot;):
                v = str(template.get(&quot;vauthors&quot;).value)
            elif template.has(&quot;authors&quot;):
                v = str(template.get(&quot;authors&quot;).value)
            elif template.has(&quot;paşnav&quot;):
                v = str(template.get(&quot;paşnav&quot;).value)
            elif template.has(&quot;pêşnav&quot;):
                v = str(template.get(&quot;pêşnav&quot;).value)
            else:
                continue

            v = v.strip()

            if &quot;,&quot; in v:
                last = v[:v.index(&quot;,&quot;)]
            elif &quot; &quot; in v:
                last = v[:v.index(&quot; &quot;)]
            else:
                last = v

            punctuation = set(string.punctuation)

            # Strip punctuation characters from the last word directly
            last = ''.join([char for char in last if char not in punctuation])

            if re.match(r'^[0-9\-.,]+$', last):
                last = False
            else:
                # Check if the last name contains Latin alphabet characters
                latin_alphabet = set(string.ascii_letters)
                if not any(char in latin_alphabet for char in last):
                    last = False

            date = False
            if template.has(&quot;tarîx&quot;):
                date = str(template.get(&quot;tarîx&quot;).value)
            elif template.has(&quot;dîrok&quot;):
                date = str(template.get(&quot;dîrok&quot;).value)
            elif template.has(&quot;sal&quot;):
                date = str(template.get(&quot;sal&quot;).value)

            if date and last:
                match = re.search('\d{4}', date)
                if match:
                    date = match[0]
                    new_name = &quot;{}{}&quot;.format(last, date)
                    # Ensure there are no duplicate values in pretty and new_name does not exist in the current text using ref_names
                    if new_name not in pretty.values() and new_name not in ref_names:
                        pretty[str(ref.get(&quot;name&quot;).value)] = new_name
        if not pretty:
            return text

        if VERBOSE:
            print(&quot;pretty:&quot;, pretty)

        for tag in parsed.ifilter(forcetype=mwparserfromhell.wikicode.Tag, matches=&quot;&lt;\\s*ref\\s*&quot;, recursive=True):
            if not tag.has(&quot;name&quot;):
                continue

            k = str(tag.get(&quot;name&quot;).value)

            if k in pretty:
                tag.attributes[0].value = pretty[k]

        return str(parsed)

    def fixSelfInterwiki(self, text: str) -&gt; str:
        &quot;&quot;&quot;
        Interwiki links to the site itself are displayed like local links.

        Remove their language code prefix.
        &quot;&quot;&quot;
        if not self.talkpage and pywikibot.calledModuleName() != 'interwiki':
            interwikiR = re.compile(r'\[\[(?: *:)? *{} *: *([^\[\]\n]*)]]'
                                    .format(self.site.code))
            text = interwikiR.sub(r'[[\1]]', text)
        return text

    def fixMainCat(self, text: str) -&gt; str:
        &quot;&quot;&quot;
        Retrieve the main category from wikidata or create it if need be
        &quot;&quot;&quot;
        assert self.title is not None

        if self.namespace != 0 and not TESTING:
            return text

        if self.is_disambig or self.gotara_zaravayan:
            return text

        categories = textlib.getCategoryLinks(text, site=self.site)
        new_text = text
        if categories:

            main = pywikibot.Category(self.site, 'Category:' + self.title,
                                      sort_key=' ')
            if main in categories:
                return text

            # Get main categories from Wikidata
            maincats = self.get_main_cat(self.title)
            if maincats:
                if VERBOSE:
                    print(f&quot;maincats: {maincats}&quot;)
                kuwiki_link = maincats.get('kuwiki')
                enwiki_link = maincats.get('enwiki')

                if kuwiki_link:
                    if VERBOSE:
                        print(f&quot;kuwiki Main cat found: {kuwiki_link}&quot;)
                    main = pywikibot.Category(self.site, kuwiki_link, sort_key=' ')
                    if main in categories:
                        categories.pop(categories.index(main))
                    categories.insert(0, main)

                new_text = textlib.replaceCategoryLinks(text, categories,
                                                        site=self.site)
        if ''.join(text.split()) != ''.join(new_text.split()):
            return new_text
        else:
            return text

    def standardizeFooterTemplates(self, text: str) -&gt; str:
        if self.namespace != 0 and not TESTING:
            return text

        if self.is_disambig or self.gotara_zaravayan:
            return text

        # Find and remove other templates
        sitil_template_regex = r'{{\s*([^\}]+\-şitil|[Şş]iti?l|[Kk]urt|[Ss]tub|[Şş]itlek|[^\}]+\-şitil\-[^\}]+)\s*}}'
        sitil_templates = re.findall(sitil_template_regex, text)
        text = re.sub(sitil_template_regex, '', text)

        template_sitil_regex = r'{{\s*([Şş]itil-[^\}]+)\s*}}'
        template_sitil = re.findall(template_sitil_regex, text)
        text = re.sub(template_sitil_regex, '', text)

        # Find and remove DEFAULTSORT
        defaultsort_regex = r'{{\s*(DEFAULTSORT:[^}]+|Salê kat bike heke sal hebe)\s*}}'
        defaultsort = re.findall(defaultsort_regex, text)
        defaultsort = defaultsort[0] if defaultsort else &quot;&quot;
        text = re.sub(defaultsort_regex, '', text)

        kontrol_oto_regex = r'\{\{\s*([kK]ontrola otorîtey?ê?|[aA]uthority control|Kontrola otorîte)\s*}}'
        kontrol_oto_templ = re.findall(kontrol_oto_regex, text)
        text = re.sub(kontrol_oto_regex, '', text)

        # Find and remove koord display=title template
        koord_regex = r'{{\s*([Kk]oord|[Cc]oord)\s*\|\s*([^}]+display\s*=\s*title)\s*}}'
        koord_templates = [match[1] for match in re.findall(koord_regex, text)]
        text = re.sub(koord_regex, '', text)

        # Find and remove koord display=title template
        esman_regex = r'{{\s*([Es]sman|[Ss]ky)\s*\|\s*([^}]+)\s*}}'
        esman_templates = [match[1] for match in re.findall(esman_regex, text)]
        text = re.sub(esman_regex, '', text)

        updated_text = text

        if len(kontrol_oto_templ) &gt; 0:
            updated_text = textlib.add_text(updated_text, &quot;\n{{Kontrola otorîteyê}}&quot;, site=self.site)

        if len(template_sitil) &gt; 0:
            add_template_sitil = '\n'.join('{{' + template_s + '}}' for template_s in template_sitil)
            updated_text = textlib.add_text(updated_text, add_template_sitil, site=self.site)

        if len(sitil_templates) &gt; 0:
            add_sitil_templates = '\n'.join('{{' + template + '}}' for template in sitil_templates)
            updated_text = textlib.add_text(updated_text, add_sitil_templates, site=self.site)

        if len(koord_templates) &gt; 0:
            add_koord_templates = '\n'.join('{{Koord|' + koord_template + '}}' for koord_template in koord_templates)
            updated_text = textlib.add_text(updated_text, add_koord_templates, site=self.site)

        if len(esman_templates) &gt; 0:
            add_esman_templates = '\n'.join('{{Esman|' + esman_template + '}}' for esman_template in esman_templates)
            updated_text = textlib.add_text(updated_text, add_esman_templates, site=self.site)

        if len(defaultsort) &gt; 0:
            add_defaultsort = '\n' + '{{' + defaultsort + '}}'
            updated_text = textlib.add_text(updated_text, add_defaultsort, site=self.site)

        # Remove empty lines at the end of the page
        updated_text = re.sub(r'\n\n+', '\n\n', updated_text)

        return updated_text

    def standardizePageFooter(self, text: str) -&gt; str:
        &quot;&quot;&quot;
        Standardize page footer.

        Makes sure that interwiki links and categories are put
        into the correct position and into the right order. This
        combines the old instances of standardizeInterwiki
        and standardizeCategories.

        The page footer consists of the following parts
        in that sequence:
        1. categories
        2. additional information depending on the local site policy
        3. interwiki
        &quot;&quot;&quot;
        assert self.title is not None

        categories = []
        interwiki_links = {}

        # get categories
        if not self.template:
            categories = textlib.getCategoryLinks(text, site=self.site)

        subpage = False
        if not self.talkpage:

            if self.template:
                try:
                    tmpl, loc = moved_links[self.site.code]
                    del tmpl
                except KeyError:
                    loc = None
                if loc is not None and loc in self.title:
                    subpage = True

            # get interwiki
            interwiki_links = textlib.getLanguageLinks(
                text, insite=self.site, template_subpage=subpage)

            # remove interwiki
            text = textlib.removeLanguageLinks(text, site=self.site)

        if self.namespace == 0 or TESTING:
            text = self.standardizeFooterTemplates(text)

        # add categories, main to top
        if categories:

            main = pywikibot.Category(self.site, 'Category:' + self.title,
                                      sort_key=' ')
            if main in categories:
                categories.pop(categories.index(main))
                categories.insert(0, main)

            # Sort categories in alphabetic order
            def kurdish_sort_key(category):

                # Assign each character in the category name its index in the Kurdish alphabet
                kurdish_alphabet = &quot;abcçdeêfghiîjklmnopqrsştuûvwxyz&quot;

                category_title = category.title()
                category_lower = category_title.lower()
                return tuple(
                    kurdish_alphabet.index(c) if c in kurdish_alphabet else float('inf') for c in category_lower)

            categories.sort(key=kurdish_sort_key)

            text = textlib.replaceCategoryLinks(text, categories,
                                                site=self.site)

        # add interwiki
        if interwiki_links:
            text = textlib.replaceLanguageLinks(text, interwiki_links,
                                                site=self.site,
                                                template=self.template,
                                                template_subpage=subpage)

        return text

    def translateAndCapitalizeNamespaces(self, text: str) -&gt; str:
        &quot;&quot;&quot;Use localized namespace names.

        .. versionchanged:: 7.4
           No longer expect a specific namespace alias for File:
        &quot;&quot;&quot;
        # wiki links aren't parsed here.
        exceptions = ['nowiki', 'comment', 'math', 'pre']

        for namespace in self.site.namespaces.values():
            if namespace == 0:
                # skip main (article) namespace
                continue
            # a clone is needed. Won't change the namespace dict
            namespaces = list(namespace)

            # final namespace variant
            final_ns = namespaces.pop(0)
            if namespace in (2, 3):
                # skip localized user namespace, maybe gender is used
                namespaces = ['User' if namespace == 2 else 'User talk']
            # lowerspaced and underscored namespaces
            for i, item in enumerate(namespaces):
                item = item.replace(' ', '[ _]')
                item = f'[{item[0]}{item[0].lower()}]' + item[1:]
                namespaces[i] = item
            namespaces.append(first_lower(final_ns))
            if final_ns and namespaces:
                text = textlib.replaceExcept(
                    text,
                    r'\[\[\s*({}) *:(?P&lt;nameAndLabel&gt;.*?)\]\]'
                    .format('|'.join(namespaces)),
                    fr'[[{final_ns}:\g&lt;nameAndLabel&gt;]]',
                    exceptions)
        return text

    def translateMagicWords(self, text: str) -&gt; str:
        &quot;&quot;&quot;Use localized magic words.&quot;&quot;&quot;

        def init_cache() -&gt; None:
            for magicword in ('img_thumbnail', 'img_left', 'img_center',
                              'img_right', 'img_none', 'img_framed',
                              'img_frameless', 'img_border', 'img_upright',
                              'img_baseline', 'img_sub', 'img_super',
                              'img_top', 'img_text_top', 'img_middle',
                              'img_bottom', 'img_text_bottom'):
                aliases = self.site.getmagicwords(magicword)
                if len(aliases) &gt; 1:
                    cache.update((alias, aliases[0]) for alias in aliases[1:]
                                 if '$1' not in alias)
            if not cache:
                cache[False] = True  # signal there is nothing to replace

        def replace_magicword(match: Match[str]) -&gt; str:
            if cache.get(False):
                return match.group()
            split = match.group().split('|')
            if len(split) == 1:
                return match.group()

            if not cache:
                init_cache()

            # push ']]' out and re-add below
            split[-1] = split[-1][:-2]
            return '{}|{}]]'.format(
                split[0], '|'.join(cache.get(x.strip(), x) for x in split[1:]))

        cache: Dict[Union[bool, str], Any] = {}
        exceptions = ['comment', 'nowiki', 'pre', 'syntaxhighlight']
        regex = re.compile(
            FILE_LINK_REGEX % '|'.join(self.site.namespaces[6]),
            flags=re.X)
        return textlib.replaceExcept(
            text, regex, replace_magicword, exceptions)

    def cleanUpLinks(self, text: str) -&gt; str:
        &quot;&quot;&quot;Tidy up wikilinks found in a string.

        This function will:

        * Replace underscores with spaces
        * Move leading and trailing spaces out of the wikilink and into the
          surrounding text
        * Convert URL-encoded characters into Unicode-encoded characters
        * Move trailing characters out of the link and make the link without
          using a pipe, if possible
        * Capitalize the article title of the link, if appropriate

        .. versionchanged:: 8.4
           Convert URL-encoded characters if a link is an interwiki link
           or different from main namespace.

        :param text: string to perform the clean-up on
        :return: text with tidied wikilinks
        &quot;&quot;&quot;

        # helper function which works on one link and either returns it
        # unmodified, or returns a replacement.
        def handleOneLink(match: Match[str]) -&gt; str:
            # Convert URL-encoded characters to str
            titleWithSection = url2string(match['titleWithSection'],
                                          encodings=self.site.encodings())
            label = match['label']
            trailingChars = match['linktrail']
            newline = match['newline']
            # entire link but convert URL-encoded text
            oldlink = url2string(match.group(),
                                 encodings=self.site.encodings())

            is_interwiki = self.site.isInterwikiLink(titleWithSection)
            if is_interwiki:
                return oldlink

            # The link looks like this:
            # [[page_title|link_text]]trailing_chars
            # We only work on namespace 0 because pipes and linktrails work
            # differently for images and categories.
            page = pywikibot.Page(pywikibot.Link(titleWithSection, self.site))
            try:
                in_main_namespace = page.namespace() == 0
            except InvalidTitleError:
                in_main_namespace = False
            if not in_main_namespace:
                return oldlink

            # Replace underlines by spaces, also multiple underlines
            titleWithSection = re.sub('_+', ' ', titleWithSection)
            # Remove double spaces
            titleWithSection = re.sub('  +', ' ', titleWithSection)
            # Remove unnecessary leading spaces from title,
            # but remember if we did this because we eventually want
            # to re-add it outside of the link later.
            titleLength = len(titleWithSection)
            titleWithSection = titleWithSection.lstrip()
            hadLeadingSpaces = len(titleWithSection) != titleLength
            hadTrailingSpaces = False
            # Remove unnecessary trailing spaces from title,
            # but remember if we did this because it may affect
            # the linktrail and because we eventually want to
            # re-add it outside of the link later.
            if not trailingChars:
                titleLength = len(titleWithSection)
                titleWithSection = titleWithSection.rstrip()
                hadTrailingSpaces = len(titleWithSection) != titleLength

            if not titleWithSection:
                # just skip empty links.
                return match.group()

            # Remove unnecessary initial and final spaces from label.
            # Please note that some editors prefer spaces around pipes.
            # (See [[en:Wikipedia:Semi-bots]]). We remove them anyway.
            if label is not None:
                # Remove unnecessary leading spaces from label,
                # but remember if we did this because we want
                # to re-add it outside of the link later.
                labelLength = len(label)
                label = label.lstrip()
                hadLeadingSpaces = len(label) != labelLength
                # Remove unnecessary trailing spaces from label,
                # but remember if we did this because it affects
                # the linktrail.
                if not trailingChars:
                    labelLength = len(label)
                    label = label.rstrip()
                    hadTrailingSpaces = len(label) != labelLength
            else:
                label = titleWithSection
            if trailingChars:
                label += trailingChars

            if self.site.siteinfo['case'] == 'first-letter':
                firstcase_title = first_lower(titleWithSection)
                firstcase_label = first_lower(label)
            else:
                firstcase_title = titleWithSection
                firstcase_label = label

            if firstcase_label == firstcase_title:
                newLink = f'[[{label}]]'
            # Check if we can create a link with trailing characters
            # instead of a pipelink
            elif (firstcase_label.startswith(firstcase_title)
                  and trailR.sub('', label[len(titleWithSection):]) == ''):
                newLink = '[[{}]]{}'.format(label[:len(titleWithSection)],
                                            label[len(titleWithSection):])

            else:
                # Try to capitalize the first letter of the title.
                # Not useful for languages that don't capitalize nouns.
                # TODO: Add a configuration variable for each site,
                # which determines if the link target is written in
                # uppercase
                if self.site.sitename == 'wikipedia:de':
                    titleWithSection = first_upper(titleWithSection)
                newLink = f'[[{titleWithSection}|{label}]]'
            # re-add spaces that were pulled out of the link.
            # Examples:
            #   text[[ title ]]text        -&gt; text [[title]] text
            #   text[[ title | name ]]text -&gt; text [[title|name]] text
            #   text[[ title |name]]text   -&gt; text[[title|name]]text
            #   text[[title| name]]text    -&gt; text [[title|name]]text
            if hadLeadingSpaces and not newline:
                newLink = ' ' + newLink
            if hadTrailingSpaces:
                newLink += ' '
            if newline:
                newLink = newline + newLink
            return newLink

        trailR = re.compile(self.site.linktrail())
        # The regular expression which finds links. Results consist of four groups:
        # group &lt;newline&gt; depends whether the links starts with a new line.
        # group &lt;titleWithSection&gt; is the page title and section, that is,
        # everything before | or ]. It'll include the # to make life easier for us.
        # group &lt;label&gt; is the alternative link title between | and ].
        # group &lt;linktrail&gt; is the link trail after ]] which are part of the word.
        # note that the definition of 'letter' varies from language to language.
        linkR = re.compile(
            r'(?P&lt;newline&gt;[\n]*)\[\[(?P&lt;titleWithSection&gt;[^\]\|]+)'
            r'(\|(?P&lt;label&gt;[^]|]*))?]](?P&lt;linktrail&gt;'
            + self.site.linktrail() + ')')

        text = textlib.replaceExcept(text, linkR, handleOneLink,
                                     ['comment', 'math', 'nowiki', 'pre',
                                      'startspace'])
        return text

    def resolveHtmlEntities(self, text: str) -&gt; str:
        &quot;&quot;&quot;Replace HTML entities with string.&quot;&quot;&quot;
        ignore = [
            38,  # Ampersand (&amp;amp;)
            39,  # Single quotation mark (&amp;quot;) per T26093
            60,  # Less than (&amp;lt;)
            62,  # Greater than (&amp;gt;)
            91,  # Opening square bracket ([)
            # - sometimes used intentionally inside links
            93,  # Closing square bracket (])
            # - used intentionally inside links
            124,  # Vertical bar (|)
            # - used intentionally in navigation bar templates on w:de
            160,  # Non-breaking space (&amp;nbsp;)
            # - not supported by Firefox textareas
            173,  # Soft-hypen (&amp;shy;) - enable editing
            8206,  # Left-to-right mark (&amp;ltr;)
            8207,  # Right-to-left mark (&amp;rtl;)
        ]
        if self.template:
            ignore.append(32)  # Space ( )
            ignore.append(58)  # Colon (:)
        # TODO: T254350 - what other extension tags should be avoided?
        # (graph, math, score, timeline, etc.)
        text = pywikibot.html2unicode(
            text, ignore=ignore, exceptions=['comment', 'syntaxhighlight'])
        return text

    def removeUselessSpaces(self, text: str) -&gt; str:
        &quot;&quot;&quot;Cleanup multiple or trailing spaces.&quot;&quot;&quot;
        exceptions = ['comment', 'math', 'nowiki', 'pre', 'syntaxhighlight',
                      'startspace', 'table', 'template', 'timeline']
        text = textlib.replaceExcept(text, r'(?m)[\t ]+( |$)', r'\1',
                                     exceptions, site=self.site)

        text = textlib.replaceExcept(text, r'\n\n\n*', r'\n\n',
                                     exceptions, site=self.site)

        # text = textlib.replaceExcept(text, r'\n +', r'\n',
        #                            exceptions, site=self.site)
        return text

    def removeNonBreakingSpaceBeforePercent(self, text: str) -&gt; str:
        &quot;&quot;&quot;
        Remove a non-breaking space between number and percent sign.

        Newer MediaWiki versions automatically place a non-breaking space in
        front of a percent sign, so it is no longer required to place it
        manually.
        &quot;&quot;&quot;
        text = textlib.replaceExcept(
            text, r'(\d)&amp;(?:nbsp|#160|#x[Aa]0);%', r'\1 %', ['timeline'])
        return text

    def cleanUpSectionHeaders(self, text: str) -&gt; str:
        &quot;&quot;&quot;
        Add a space between the equal signs and the section title.

        Example::

            ==Section title==

        becomes::

        == Section title ==

        .. note:: This space is recommended in the syntax help on the
           English and German Wikipedias. It is not wanted on Lojban and
           English Wiktionaries (:phab:`T168399`, :phab:`T169064`) and
           it might be that it is not wanted on other wikis. If there
           are any complaints, please file a bug report.
        &quot;&quot;&quot;
        return textlib.replaceExcept(
            text,
            r'(?m)^(={1,6})[ \t]*(?P&lt;title&gt;.*[^\s=])[ \t]*\1[ \t]*\r?\n',
            r'\1 \g&lt;title&gt; \1\n',
            ['comment', 'math', 'nowiki', 'pre'])

    def putSpacesInLists(self, text: str) -&gt; str:
        &quot;&quot;&quot;
        Add a space between the * or # and the text.

        .. note:: This space is recommended in the syntax help on the
           English, German and French Wikipedias. It might be that it
           is not wanted on other wikis. If there are any complaints,
           please file a bug report.
        &quot;&quot;&quot;
        if not self.template:
            exceptions = ['comment', 'math', 'nowiki', 'pre',
                          'syntaxhighlight', 'template', 'timeline',
                          self.site.redirect_regex]
            text = textlib.replaceExcept(
                text,
                r'(?m)'
                r'^(?P&lt;bullet&gt;[:;]*(\*+|#+)[:;\*#]*)(?P&lt;char&gt;[^\s\*#:;].+?)',
                r'\g&lt;bullet&gt; \g&lt;char&gt;',
                exceptions)
        return text

    # from fixes.py
    def fixSyntaxSave(self, text: str) -&gt; str:
        &quot;&quot;&quot;Convert weblinks to wikilink, fix link syntax.
        &quot;&quot;&quot;

        def replace_link(match: Match[str]) -&gt; str:
            &quot;&quot;&quot;Create a string to replace a single link.&quot;&quot;&quot;
            replacement = '[['
            if re.match(r'(?:{}):'
                                .format('|'.join((*self.site.namespaces[6],
                                                  *self.site.namespaces[14]))),
                        match['link']):
                replacement += ':'
            link = match['link']

            if link.endswith('/'):
                print('url ends with /')
                link = re.sub('/$', '', match['link'])

            replacement += link
            if match['title']:
                replacement += '|' + match['title']

            return replacement + ']]'

        exceptions = ['comment', 'math', 'nowiki', 'pre', 'startspace',
                      'syntaxhighlight']

        # link to the wiki working on
        # Only use suffixes for article paths
        for suffix in self.site._interwiki_urls(True):
            http_url = self.site.base_url(suffix, 'http')
            if self.site.protocol() == 'http':
                https_url = None
            else:
                https_url = self.site.base_url(suffix, 'https')

            # compare strings without the protocol, if they are empty support
            # also no prefix (//en.wikipedia.org/…)
            http = urlparse(http_url)
            https = urlparse(https_url)
            if https_url is not None and http.netloc == https.netloc:
                urls = ['(?:https?:)?'
                        + re.escape(urlunparse(('', *http[1:])))]
            else:
                urls = [re.escape(url) for url in (http_url, https_url)
                        if url is not None]

            for url in urls:
                # unescape {} placeholder
                url = url.replace(r'\{\}', '{title}')

                # Only include links which don't include the separator
                # as the wikilink won't support additional parameters
                separator = '?&amp;' if '?' in suffix else '?'

                # Match first a non space in the title to prevent that multiple
                # spaces at the end without title will be matched by it
                title_regex = (r'(?P&lt;link&gt;[^{sep}]+?)'
                               r'(\s+(?P&lt;title&gt;[^\s].*?))'
                               .format(sep=separator))
                url_regex = fr'\[\[?{url}?\s*\]\]?'
                text = textlib.replaceExcept(
                    text,
                    url_regex.format(title=title_regex),
                    replace_link, exceptions, site=self.site)

        # external link in/starting with double brackets
        text = textlib.replaceExcept(
            text,
            r'\[\[(?P&lt;url&gt;https?://[^\]]+?)\]\]?',
            r'[\g&lt;url&gt;]', exceptions, site=self.site)

        # external link and description separated by a pipe, with
        # whitespace in front of the pipe, so that it is clear that
        # the dash is not a legitimate part of the URL.
        text = textlib.replaceExcept(
            text,
            r'\[(?P&lt;url&gt;https?://[^\|\] \r\n]+?) +\| *(?P&lt;label&gt;[^\|\]]+?)\]',
            r'[\g&lt;url&gt; \g&lt;label&gt;]', exceptions)

        # dash in external link, where the correct end of the URL can
        # be detected from the file extension. It is very unlikely that
        # this will cause mistakes.
        extensions = [fr'\.{ext}'
                      for ext in ['pdf', 'html?', 'php', 'aspx?', 'jsp']]
        text = textlib.replaceExcept(
            text,
            r'\[(?P&lt;url&gt;https?://[^\|\] ]+?(' + '|'.join(extensions) + r')) *'
                                                                       r'\| *(?P&lt;label&gt;[^\|\]]+?)\]',
            r'[\g&lt;url&gt; \g&lt;label&gt;]', exceptions)
        return text

    def fixHtml(self, text: str) -&gt; str:
        &quot;&quot;&quot;Relace html markups with wikitext markups.&quot;&quot;&quot;

        def replace_header(match: Match[str]) -&gt; str:
            &quot;&quot;&quot;Create a header string for replacing.&quot;&quot;&quot;
            depth = int(match[1])
            return r'{0} {1} {0}'.format('=' * depth, match[2])

        # Everything case-insensitive (?i)
        # Keep in mind that MediaWiki automatically converts &lt;br&gt; to &lt;br /&gt;
        exceptions = ['comment', 'math', 'nowiki', 'pre', 'startspace',
                      'syntaxhighlight']
        text = textlib.replaceExcept(text, r'(?i)&lt;(b|strong)&gt;(.*?)&lt;/\1&gt;',
                                     r&quot;'''\2'''&quot;, exceptions, site=self.site)
        text = textlib.replaceExcept(text, r'(?i)&lt;(i|em)&gt;(.*?)&lt;/\1&gt;',
                                     r&quot;''\2''&quot;, exceptions, site=self.site)
        # horizontal line without attributes in a single line
        text = textlib.replaceExcept(text, r'(?i)([\r\n])&lt;hr[ /]*&gt;([\r\n])',
                                     r'\1----\2', exceptions)
        # horizontal line with attributes; can't be done with wiki syntax
        # so we only make it XHTML compliant
        text = textlib.replaceExcept(text, r'(?i)&lt;hr ([^&gt;/]+?)&gt;',
                                     r'&lt;hr \1 /&gt;',
                                     exceptions)
        # a header where only spaces are in the same line
        text = textlib.replaceExcept(
            text,
            r'(?i)(?&lt;=[\r\n]) *&lt;h([1-7])&gt; *([^&lt;]+?) *&lt;/h\1&gt; *(?=[\r\n])',
            replace_header,
            exceptions)
        # TODO: maybe we can make the bot replace &lt;p&gt; tags with \r\n's.
        return text

    def fixReferences(self, text: str) -&gt; str:
        &quot;&quot;&quot;Fix references tags.&quot;&quot;&quot;
        # See also
        # https://en.wikipedia.org/wiki/User:AnomieBOT/source/tasks/OrphanReferenceFixer.pm
        if self.namespace != 0 and not TESTING:
            return text
        exceptions = ['comment', 'math', 'nowiki', 'pre', 'syntaxhighlight',
                      'startspace']

        # it should be name = &quot; or name=&quot; NOT name   =&quot;
        text = re.sub(r'(?i)&lt;ref +name(= *| *=)&quot;', r'&lt;ref name=&quot;', text)

        # Replace &lt;ref name=Penny1p16&gt; with &lt;ref name=&quot;Penny1p16&quot;&gt;, only if not already quoted
        text = textlib.replaceExcept(text,
                                     r'(?i)&lt;ref +name *= *([^\&quot;\/ &gt;]+) *&gt;',
                                     r'&lt;ref name=&quot;\1&quot;&gt;', exceptions)

        # Replace &lt;ref name=Penny1p16 /&gt; with &lt;ref name=&quot;Penny1p16&quot; /&gt;, only if not already quoted
        text = textlib.replaceExcept(text,
                                     r'(?i)&lt;ref +name *= *([^\&quot; &gt;]+) */&gt;',
                                     r'&lt;ref name=&quot;\1&quot;/&gt;', exceptions)

        # remove empty &lt;ref/&gt;-tag
        text = textlib.replaceExcept(text,
                                     r'(?i)(&lt;ref\s*/&gt;|&lt;ref *&gt;\s*&lt;/ref&gt;)',
                                     r'', exceptions)
        text = textlib.replaceExcept(text,
                                     r'&lt;/ref&gt;[ ]*&lt;ref&gt;',
                                     r'&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;', exceptions)
        return text

    def fixStyle(self, text: str) -&gt; str:
        &quot;&quot;&quot;Convert prettytable to wikitable class.&quot;&quot;&quot;
        if self.namespace != 0 and not TESTING:
            return text

        exceptions = ['comment', 'math', 'nowiki', 'pre', 'startspace',
                      'syntaxhighlight']

        text = textlib.replaceExcept(text,
                                     r'(class=&quot;[^&quot;]*)prettytable([^&quot;]*&quot;)',
                                     r'\1wikitable\2', exceptions)
        return text

    def fixTypo(self, text: str) -&gt; str:
        &quot;&quot;&quot;Fix units.&quot;&quot;&quot;
        if self.namespace != 0 and not TESTING:
            return text
        exceptions: List[Union[str, Pattern[str]]] = [
            'comment',
            'gallery',
            'hyperlink',
            'interwiki',
            'link',
            'nowiki',
            'math',
            'pre',
            'startspace',
            'syntaxhighlight',
        ]

        # change &lt;number&gt; ccm -&gt; &lt;number&gt; cm³
        text = textlib.replaceExcept(text, r'(\d)\s*(?:&amp;nbsp;)?ccm',
                                     r'\1&amp;nbsp;cm³', exceptions,
                                     site=self.site)
        # Solve wrong Nº sign with °C or °F
        # additional exception requested on fr-wiki for this stuff
        pattern = re.compile('«.*?»')
        exceptions.append(pattern)
        text = textlib.replaceExcept(text, r'(\d)\s*(?:&amp;nbsp;)?[º°]([CF])',
                                     r'\1&amp;nbsp;°\2', exceptions,
                                     site=self.site)
        text = textlib.replaceExcept(text, 'º([CF])', '°' + r'\1',
                                     exceptions,
                                     site=self.site)
        return text

    def fix_ISBN(self, text: str) -&gt; str:
        &quot;&quot;&quot;Hyphenate ISBN numbers.&quot;&quot;&quot;
        return _reformat_ISBNs(text, strict=self.ignore != CANCEL.MATCH)

    def fixLead(self, text: str) -&gt; str:
        if self.namespace != 0 and not TESTING:
            print(&quot;skîpped&quot;)
            return text

        cudakirin_templates = mytools.get_cat_members(self.site, &quot;Şablon (cudakirin)&quot;, 10)
        hisyarde_templates = mytools.get_cat_members(self.site, &quot;Şablonên hişyarde&quot;, 10)
        cleanup_templates = mytools.get_cat_members(self.site, &quot;Şablonên hişyarde ji bo gotaran&quot;, 10)
        print(cleanup_templates)
        if &quot;Çend problem&quot; in cleanup_templates:
            cleanup_templates.remove(&quot;Çend problem&quot;)

        wikicode = mwparserfromhell.parse(text)
        sections = wikicode.get_sections(include_lead=True)

        lead_section = sections[0]
        if VERBOSE:
            print(&quot;lead_section:\n&quot;, lead_section)

        existing_problems = None
        removed_cleanup_templates = []
        removed_hisyarde_templates = []
        removed_agahidank_templates = []
        removed_sernav_templates = []
        removed_cuda_templates = []
        child_agahidanks = []

        def is_child_agahidank(section):
            for parent_templ in section.filter_templates(recursive=True):
                if ucfirst(parent_templ.name).startswith(&quot;Agahîdank&quot;):
                    for param in parent_templ.params:
                        # Check if the parameter value contains the child template
                        for tpl in param.value.filter_templates():
                            if ucfirst(tpl.name).startswith(&quot;Agahîdank&quot;):
                                child_agahidanks.append(ucfirst(tpl.name))

            return child_agahidanks

        child_agahidanks = is_child_agahidank(lead_section)

        for template in lead_section.filter_templates():
            if ucfirst(template.name) == &quot;Çend problem&quot;:
                if template.has(1):
                    existing_problems = str(template.get(1).value).strip()
                    lead_section.remove(template)

        for template in lead_section.filter_templates():
            template_name = ucfirst(template.name)
            if template_name in cleanup_templates:
                removed_cleanup_templates.append(template)
                lead_section.remove(template)
            if template_name in hisyarde_templates:
                removed_hisyarde_templates.append(template)
                lead_section.remove(template)
            if template_name in self.sernav_templates:
                removed_sernav_templates.append(template)
                lead_section.remove(template)
            if ucfirst(template.name) in cudakirin_templates:
                removed_cuda_templates.append(template)
                lead_section.remove(template)

            if template_name.startswith(&quot;Agahîdank&quot;):
                if template_name in child_agahidanks:
                    continue
                else:
                    removed_agahidank_templates.append(template)
                    lead_section.remove(template)
        lead_section = str(lead_section).lstrip()
        new_lead_section = lead_section

        if removed_agahidank_templates:
            readding_agahidank = &quot;\n&quot;.join([str(template) for template in removed_agahidank_templates])
            new_lead_section = readding_agahidank + &quot;\n&quot; + new_lead_section

        readding_cleanup = &quot;&quot;
        if existing_problems:
            readding_cleanup += existing_problems.strip() + &quot;\n&quot;
        if removed_cleanup_templates:
            readding_cleanup += &quot;\n&quot;.join([str(template) for template in removed_cleanup_templates])
        if readding_cleanup.strip():
            if existing_problems:
                new_template = mwparserfromhell.nodes.Template(&quot;Çend problem&quot;)
                new_template.add(1, &quot;\n&quot; + readding_cleanup + &quot;\n&quot;)
                new_lead_section = str(new_template) + &quot;\n&quot; + new_lead_section
            elif not existing_problems and len(removed_cleanup_templates) &gt; 2:
                readding_cleanup = readding_cleanup
                new_template = mwparserfromhell.nodes.Template(&quot;Çend problem&quot;)
                new_template.add(1, &quot;\n&quot; + readding_cleanup + &quot;\n&quot;)
                new_lead_section = str(new_template) + &quot;\n&quot; + new_lead_section
            else:
                new_lead_section = readding_cleanup + &quot;\n&quot; + new_lead_section

        if removed_hisyarde_templates:
            readding_hisyarde = &quot;\n&quot;.join([str(template) for template in removed_hisyarde_templates])
            new_lead_section = readding_hisyarde + &quot;\n&quot; + new_lead_section

        if removed_cuda_templates:
            # Concatenate first_val with removed_templates
            concatenated_val = &quot;\n&quot;.join([str(template) for template in removed_cuda_templates])
            new_lead_section = concatenated_val + &quot;\n&quot; + new_lead_section

        if removed_sernav_templates:
            readding_sernav = &quot;\n&quot;.join([str(template) for template in removed_sernav_templates])
            new_lead_section = readding_sernav + &quot;\n&quot; + new_lead_section

        # Replace the lead section in the original wikicode object
        wikicode.replace(sections[0], new_lead_section)

        new_text = str(wikicode).lstrip()

        return new_text

    def addOrphanTag(self, text: str) -&gt; str:
        if self.namespace != 0:
            return text

        if self.is_disambig or self.gotara_zaravayan:
            return text

        if self.contains_sewi_cat:
            return text

        if not self.is_sewi:
            return text

        text = text.lstrip()
        text = &quot;{{Sêwî|tarîx=&quot; + self.tarix + &quot;}}\n&quot; + text
        return text

    def removeOrphanTag(self, text: str) -&gt; str:
        if self.namespace != 0:
            return text

        if self.is_disambig or self.gotara_zaravayan:
            return text

        if not self.contains_sewi_cat:
            return text

        if self.is_sewi:
            return text

        text = mytools.remove_template(text, &quot;Sêwî&quot;)

        return text

    def addStubTag(self, text: str) -&gt; str:
        if self.namespace != 0:
            return text

        if self.title.startswith(&quot;Lîste&quot;):
            return text

        if self.is_liste:
            return text

        if self.is_disambig or self.gotara_zaravayan:
            return text

        if self.contains_sitil_cat:
            return text

        if self.is_sitil == 'lîste' or self.is_sitil is False:
            return text
        sitil_text = &quot;{{Şitil}}&quot;
        text = textlib.add_text(text, sitil_text)
        return text

    def removeStubTag(self, text: str) -&gt; str:
        if self.namespace != 0:
            return text

        if not self.contains_sitil_cat:
            return text

        if self.title.startswith(&quot;Lîste&quot;):
            return text

        if self.is_sitil == 'lîste' or self.is_sitil is True:
            return text

        # Find and remove other templates
        template_regex = r'{{\s*([^\}]+\-şitil|[Şş]iti?l|[Kk]urt|[Ss]tub|[Şş]itlek|[^\}]+\-şitil\-[^\}]+)\s*}}'
        new_text = re.sub(template_regex, '', text)

        # Find and remove other templates
        template_sitil_regex = r'{{\s*([Şş]itil-[^\}]+)\s*}}'
        new_text = re.sub(template_sitil_regex, '', new_text)
        if text != new_text:
            mytools.remove_sitil_class(self.current_page)

        return new_text

    def addUncatTag(self, text: str) -&gt; str:

        if self.namespace not in [0, 14]:
            return text

        if self.namespace == 0 and (self.is_disambig or self.gotara_zaravayan):
            return text

        contains_bekat_templ = mytools.is_template_in_page(text, mytools.UNCAT_TEMPL)

        if contains_bekat_templ or self.is_bekategori in ['idk', False, None]:
            return text
        print(&quot;self.is_bekategori&quot;, self.is_bekategori)
        category_links = textlib.getCategoryLinks(text, site=self.site)

        # ji bo categorize.py
        if len(category_links) &gt; 0:
            return text

        text = &quot;{{Bêkategorî|tarîx=&quot; + self.tarix + &quot;}}\n&quot; + text
        return text

    def removeUncatTag(self, text: str) -&gt; str:

        contains_bekat_templ = mytools.is_template_in_page(text, mytools.UNCAT_TEMPL)

        if (self.namespace not in [0, 14] or
                not contains_bekat_templ or
                self.is_bekategori in ['idk', True, None]):
            return text

        text = mytools.remove_template(text, mytools.UNCAT_TEMPL)
        return text

    def fixApostSign(self, text: str) -&gt; str:
        if self.namespace != 0:
            return text

        exceptions = ['comment', 'math', 'nowiki', 'pre', 'syntaxhighlight',
                      'startspace', 'table', 'ref', 'timeline']

        text = textlib.replaceExcept(text, r&quot;&amp;#39;&quot;, r&quot;'&quot;, exceptions, site=self.site)

        return text

&lt;/syntaxhighlight&gt;</text>
      <sha1>8zgk7dzp8dxt5r4ebv0v6fgtqtdvfp9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wîkîpediya:Lîsteya botan li gorî hejmara guhartinan</title>
    <ns>4</ns>
    <id>214165</id>
    <revision>
      <id>2063513</id>
      <parentid>2062860</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T08:39:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên botan hat rojanekirin</comment>
      <origin>2063513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1343" sha1="d5h824zo9x6dwxzqj4v5pu168b87ly2" xml:space="preserve">
{{/ser}}

&lt;center&gt;
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
! #
! Bikarhêner 
! Hejmara guhartinan

|-
| 1
| {{b|Balyozbot}}
| 829589
|-
| 2
| {{b|WîkîBot}}
| 37319
|-
| 3
| {{b|SieBot}}
| 26410
|-
| 4
| {{b|TXiKiBoT}}
| 19321
|-
| 5
| {{b|Luckas-bot}}
| 17287
|-
| 6
| {{b|InternetArchiveBot}}
| 15017
|-
| 7
| {{b|VolkovBot}}
| 13954
|-
| 8
| {{b|Escarbot}}
| 10256
|-
| 9
| {{b|Thijs!bot}}
| 9729
|-
| 10
| {{b|JAnDbot}}
| 9153
|-
| 11
| {{b|WikitanvirBot}}
| 8977
|-
| 12
| {{b|AramBot}}
| 7122
|-
| 13
| {{b|MelancholieBot}}
| 6834
|-
| 14
| {{b|AlleborgoBot}}
| 5091
|-
| 15
| {{b|Alexbot}}
| 4188
|-
| 16
| {{b|GanimalBot}}
| 4109
|-
| 17
| {{b|FoxBot}}
| 3926
|-
| 18
| {{b|Loveless}}
| 3922
|-
| 19
| {{b|TobeBot}}
| 3779
|-
| 20
| {{b|SakuraBot}}
| 3603
|-
| 21
| {{b|Idioma-bot}}
| 2800
|-
| 22
| {{b|PipepBot}}
| 2080
|-
| 23
| {{b|JhsBot}}
| 1904
|-
| 24
| {{b|Synthebot}}
| 1842
|-
| 25
| {{b|BotMultichill}}
| 1825
|-
| 26
| {{b|Ripchip Bot}}
| 1823
|-
| 27
| {{b|CalakBot}}
| 1795
|-
| 28
| {{b|タチコマ robot}}
| 1648
|-
| 29
| {{b|Mjbmrbot}}
| 1587
|-
| 30
| {{b|AvocatoBot}}
| 1501
|-
| 31
| {{b|MediaWiki message delivery}}
| 1483
|-
| 32
| {{b|YurikBot}}
| 1349
|-
| 33
| {{b|Robbot}}
| 1233
|-
| 34
| {{b|AvicBot}}
| 1122
|-
| 35
| {{b|RobotJcb}}
| 1088
|-
| 36
| {{b|BodhisattvaBot}}
| 1027
|-
| 37
| {{b|Vagobot}}
| 1002
|}</text>
      <sha1>d5h824zo9x6dwxzqj4v5pu168b87ly2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Derya Karadaş</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214234</id>
    <revision>
      <id>2063535</id>
      <parentid>1712456</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T10:04:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Wêne</comment>
      <origin>2063535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5343" sha1="bdmcw8m8r9l5d2476ay3cua0iculpli" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| çînaser            = sînema
| nav                = 
| navê_rastî         = &lt;!-- navê bi zimanê zikmakî --&gt;
| zimanê_navê_rastî  = 
| wêne               = Derya Karadaş 2017.jpg
| sernavê_wêne       = 
| mezinahiya_wêne    = 
| navê_din           = 
| navê_jidayikbûnê   = 
| roja_jidayikbûnê   = {{Roja bûyînê û temen|1981|05|04}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[Stembol]] , [[Tirkiye]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| sedema_mirinê      = 
| cihê_goristanê     = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| perwerde           = 
| esil               = [[Kurd]]
| hevwelatî          = 
| pîşe               = [[Lîstikvan]]
| sedema_navdarbûnê  = 
| televîzyon         = &lt;!-- bernameyên navdêr yên pêşkêş kiriye --&gt;
| salên_çalak        = 
| xebatên_navdar     = &lt;!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --&gt;
| sermiyana_net      = 
| hevjîn             = {{Zewac|Haki Biçici|2016}}&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url =http://www.sozcu.com.tr/hayatim/magazin-haberleri/derya-karadas-ve-haki-bicici-evlendi/ |sernav=Derya Karadaş ve Haki Biçici evlendi |nivîskar=Mustafa Deryahan |weşanger=Sozcü |tarîx=2 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=27 sibat 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170815174746/http://www.sozcu.com.tr/hayatim/magazin-haberleri/derya-karadas-ve-haki-bicici-evlendi/ |roja-arşîvê=15 tebax 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt;
| partner            = 
| zarok              = 
| dê                 = 
| bav                = 
| xelat              = 
| malper             = 
| şanenav            = 
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| modul2             = 
}}
'''Derya Karadaş''' (jdb. 4ê gulana 1981an li Stembol, Tirkiye) lîstikvaneke kurd e .

== Jiyana û kariyera wê ==
Derya Karadaş di 4ê gulana 1981ê de li Stembolê di malbateke kurdên elewî ji dayik bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.medyafaresi.com/haber/derya-karadasin-isyani-evet-kurtum/154250 |sernav=Derya Karadaş'ın isyanı! Evet Kürt'üm.. |malper=www.medyafaresi.com |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://archive.today/20170106002152/http://www.medyafaresi.com/haber/derya-karadasin-isyani-evet-kurtum/154250 |tarîxa-arşîvê=2017-01-06 }}&lt;/ref&gt; Malbata wê di sala 1980 de ji Dersîmê koçî Stembolê dike.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li konservatuara [[Navenda Hunerê ya Müjdat Gezenê]] xwend û demekê li heman cihî mamostetî kir. Wê di sala 2007an de di rêzefîlma ''Gemilerde Talim Var'' de cara yekem dest bi listîvaniyê kir . Bi rêzefîlma ''Yalan Dünyayê ve'' navdar bû. Di pêşbirka ''Komedi Türkiyeyê'' ya ku di sala 2015ê de dihat weşandin de jî wek rahênera lîstîkvaniyê xebitî. Di sala 2018an de di rêzefîlma ''Jet Sosyeteyê'' de ku senaryoya wê ji hêla Gülse Birsel ve hatiye nivîsandin de rola Safiyeyê û di rêzefîlma ''Bir Başkadırê'' de ku di sala 2020an de li ser [[Netflixê]] hate weşandin de rola Gülanê lîst.

Ji sala 2016ê ve wê bi Haki Biçici re zewicî ye ku di heman demê de lîstikvan e.

== Fîlmnîgarî ==

=== Bername ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Sal
!Sernav 
|-
|2015
|''[[Komedi Türkiye]]''
|-
|2015-2017
|''[[Güldür Güldür Show]]''
|}

=== Fîlm ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Sal 
!Sernav 
|-
|2008
|''[[Fırtına (film)|Fırtına]]''&lt;ref name=&quot;stg&quot;&gt;{{Jêder-malper | url =http://www.stagebeauty.org/oyuncular/derya-karadas/ |sernav=Derya Karadaş |weşanger=Stage Beauty |roja-gihiştinê=28 sibat 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130905055832/http://www.stagebeauty.org/oyuncular/derya-karadas/ |roja-arşîvê=5 îlon 2013 |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt;
|-
|2015
|''[[Geniş Aile: Yapıştır]]''
|-
|2015
|''[[Şeytan Tüyü]]''
|-
|2017
|''[[Cici Babam]]''
|-
|2017
|''[[Aile Arasında]]''
|-
|2022
|''[[Yılbaşı Gecesi]]
|}

=== Rêzefîlm ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Sal
!Sernav 
|-
|2007
|''[[Gemilerde Talim Var]]''&lt;ref name=&quot;stg&quot;/&gt;
|-
|2007
|''[[Kurtlar Vadisi Terör]]''&lt;ref name=&quot;stg&quot;/&gt;
|-
|2009
|''[[Bana Bunlarla Gel]]''&lt;ref name=&quot;stg&quot;/&gt;
|-
|2010
|''[[Şen Yuva]]''&lt;ref name=&quot;stg&quot;/&gt;
|-
|2012
2014
|''[[Yalan Dünya]]''&lt;ref name=&quot;Radikal&quot;&gt;{{Jêder-malper |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120617175009/http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalDetayV3&amp;ArticleID=1081298&amp;CategoryID=82 |weşanger=Radikal |sernav=Devletten para alıp, devleti eleştirme durumu olmuyor |roja-gihiştinê=28 tebax 2012 |tarîx=10 adar 2012 |url=http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalDetayV3&amp;ArticleID=1081298&amp;CategoryID=82 |roja-arşîvê=17 hezîran 2012 |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;stg&quot;/&gt;
|-
|2018
2020
|''[[Jet Sosyete]]''
|-
|2020
|''[[Ethos (rêzefîlm)|Ethos]]''
|-
|2022
|''[[Andropoz (TV series)|Andropoz]]''
|}

== Şano ==
* ''[[Prometheusê Zincîrkirî (trajediya yewnanî)|Prometheusê Zincîrkirî]]'' - [[Navenda Çanda Mezopotamya]]
* ''[[Dur Bi Dakka]]'' - 2012 - [[Şanoya Müjdat Gezenê]]
* ''[[Öteki]]'' - 2024 - [[Luz Yapım]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Aktrîsên kurd]]
[[Kategorî:Jinên kurd]]
[[Kategorî:Kurdên elewî]]
[[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>bdmcw8m8r9l5d2476ay3cua0iculpli</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063553</id>
      <parentid>2063535</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T11:32:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5344" sha1="hc5vgpfo8iwzg87d2t00xxyzt31huyd" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| çînaser            = sînema
| nav                = 
| navê_rastî         = &lt;!-- navê bi zimanê zikmakî --&gt;
| zimanê_navê_rastî  = 
| wêne               = Derya Karadaş 2017.jpg
| sernavê_wêne       = 
| mezinahiya_wêne    = 
| navê_din           = 
| navê_jidayikbûnê   = 
| roja_jidayikbûnê   = {{Roja bûyînê û temen|1981|05|04}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[Stembol]] , [[Tirkiye]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| sedema_mirinê      = 
| cihê_goristanê     = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| perwerde           = 
| esil               = [[Kurd]]
| hevwelatî          = 
| pîşe               = [[Lîstikvan]]
| sedema_navdarbûnê  = 
| televîzyon         = &lt;!-- bernameyên navdêr yên pêşkêş kiriye --&gt;
| salên_çalak        = 
| xebatên_navdar     = &lt;!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --&gt;
| sermiyana_net      = 
| hevjîn             = {{Zewac|Haki Biçici|2016}}&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url =http://www.sozcu.com.tr/hayatim/magazin-haberleri/derya-karadas-ve-haki-bicici-evlendi/ |sernav=Derya Karadaş ve Haki Biçici evlendi |nivîskar=Mustafa Deryahan |weşanger=Sozcü |tarîx=2 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=27 sibat 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170815174746/http://www.sozcu.com.tr/hayatim/magazin-haberleri/derya-karadas-ve-haki-bicici-evlendi/ |roja-arşîvê=15 tebax 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt;
| partner            = 
| zarok              = 
| dê                 = 
| bav                = 
| xelat              = 
| malper             = 
| şanenav            = 
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| modul2             = 
}}
'''Derya Karadaş''' (jdb. 4ê gulana 1981an li Stembol, Tirkiye) lîstikvaneke kurd e .

== Jiyana û kariyera wê ==
Derya Karadaş di 4ê gulana 1981ê de li Stembolê di malbateke kurdên elewî ji dayik bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.medyafaresi.com/haber/derya-karadasin-isyani-evet-kurtum/154250 |sernav=Derya Karadaş'ın isyanı! Evet Kürt'üm.. |malper=www.medyafaresi.com |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://archive.today/20170106002152/http://www.medyafaresi.com/haber/derya-karadasin-isyani-evet-kurtum/154250 |tarîxa-arşîvê=2017-01-06 }}&lt;/ref&gt; Malbata wê di sala 1980 de ji Dersîmê koçî Stembolê dike.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li konservatuara [[Navenda Hunerê ya Müjdat Gezenê]] xwend û demekê li heman cihî mamostetî kir. Wê di sala 2007an de di rêzefîlma ''Gemilerde Talim Var'' de cara yekem dest bi listîvaniyê kir . Bi rêzefîlma ''Yalan Dünyayê ve'' navdar bû. Di pêşbirka ''Komedi Türkiyeyê'' ya ku di sala 2015ê de dihat weşandin de jî wek rahênera lîstîkvaniyê xebitî. Di sala 2018an de di rêzefîlma ''Jet Sosyeteyê'' de ku senaryoya wê ji hêla Gülse Birsel ve hatiye nivîsandin de rola Safiyeyê û di rêzefîlma ''Bir Başkadırê'' de ku di sala 2020an de li ser [[Netflixê]] hate weşandin de rola Gülanê lîst.

Ji sala 2016ê ve wê bi Haki Biçici re zewicî ye ku di heman demê de lîstikvan e.

== Fîlmnîgarî ==

=== Bername ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Sal
!Sernav 
|-
|2015
|''[[Komedi Türkiye]]''
|-
|2015-2017
|''[[Güldür Güldür Show]]''
|}

=== Fîlm ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Sal 
!Sernav 
|-
|2008
|''[[Fırtına (film)|Fırtına]]''&lt;ref name=&quot;stg&quot;&gt;{{Jêder-malper | url =http://www.stagebeauty.org/oyuncular/derya-karadas/ |sernav=Derya Karadaş |weşanger=Stage Beauty |roja-gihiştinê=28 sibat 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130905055832/http://www.stagebeauty.org/oyuncular/derya-karadas/ |roja-arşîvê=5 îlon 2013 |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt;
|-
|2015
|''[[Geniş Aile: Yapıştır]]''
|-
|2015
|''[[Şeytan Tüyü]]''
|-
|2017
|''[[Cici Babam]]''
|-
|2017
|''[[Aile Arasında]]''
|-
|2022
|''[[Yılbaşı Gecesi]]
|}

=== Rêzefîlm ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Sal
!Sernav 
|-
|2007
|''[[Gemilerde Talim Var]]''&lt;ref name=&quot;stg&quot;/&gt;
|-
|2007
|''[[Kurtlar Vadisi Terör]]''&lt;ref name=&quot;stg&quot;/&gt;
|-
|2009
|''[[Bana Bunlarla Gel]]''&lt;ref name=&quot;stg&quot;/&gt;
|-
|2010
|''[[Şen Yuva]]''&lt;ref name=&quot;stg&quot;/&gt;
|-
|2012
2014
|''[[Yalan Dünya]]''&lt;ref name=&quot;Radikal&quot;&gt;{{Jêder-malper |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120617175009/http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalDetayV3&amp;ArticleID=1081298&amp;CategoryID=82 |weşanger=Radikal |sernav=Devletten para alıp, devleti eleştirme durumu olmuyor |roja-gihiştinê=28 tebax 2012 |tarîx=10 adar 2012 |url=http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalDetayV3&amp;ArticleID=1081298&amp;CategoryID=82 |roja-arşîvê=17 hezîran 2012 |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;stg&quot;/&gt;
|-
|2018
2020
|''[[Jet Sosyete]]''
|-
|2020
|''[[Ethos (rêzefîlm)|Ethos]]''
|-
|2022
|''[[Andropoz (TV series)|Andropoz]]''
|}

== Şano ==
* ''[[Prometheusê Zincîrkirî (trajediya yewnanî)|Prometheusê Zincîrkirî]]'' - [[Navenda Çanda Mezopotamya]]
* ''[[Dur Bi Dakka]]'' - 2012 - [[Şanoya Müjdat Gezenê]]
* ''[[Öteki]]'' - 2024 - [[Luz Yapım]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Aktrîsên kurd]]
[[Kategorî:Jinên kurd]]
[[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Kurdên elewî]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>hc5vgpfo8iwzg87d2t00xxyzt31huyd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şablon:Şêwaz/belge</title>
    <ns>10</ns>
    <id>246448</id>
    <revision>
      <id>2063183</id>
      <parentid>1975795</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T14:28:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2063183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2513" sha1="h6csgq3u2uowk9vdf65fxcoi9sl2hf6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Belgekirin/binrûpel}}&lt;/noinclude&gt;
{{template redirects|Şêwaz}}
== Parametre ==
* {{para|tarîx}}/{{para|dîrok}}{{snd}}navê mehê û sal; e.g. '{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}'
* {{para|sedem}}{{snd}}sedemekê binivîsin.
* {{para|1}}{{snd}}Ji bo ku şablon &quot;vê beşê&quot; bibêje şûnda &quot;vê gotarê&quot; li vir beş binivîsin

=== Nimûne ===

{{tlc|Şêwaz|tarîx{{=}}{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}}

an jî

{{tlc|subst:Şêwaz}}

Dema ev şablon bi [[:en:Help:Substitution|subst:]] were bikaranîn, parametreya tarîx bi otomatîkî lê zêde dibe.

=== Kategorî ===
Ev şablon gotarê li kategoriya [[:Kategorî:Hemû gotarên bi problemên stîlê]] zêde dike. Eger {{param|tarîx}} hebe, kategoriyeke mehane wekî [[:Kategorî:Gotarên bi problemên stîlê ji {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}]] jî lê zêde dike, eger tinebe, [[:Kategorî:Gotarên bi problemên stîlê]] li gotarê zêde dike. Hemû kategorî [[:Category:Kategoriyên veşartî|veşartî]] ne.
*{{Category link with count|Gotarên bi problemên stîlê}}
*{{Category link with count|Hemû gotarên bi problemên stîlê}}

== TemplateData ==
{{TemplateData header}}
&lt;includeonly&gt;&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;1&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Ji bo ku gotar \&quot;ev beş\&quot; bibêje şûnda \&quot;ev gotar\&quot; li vir beş binivîsin&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;beş&quot;
			]
		},
		&quot;gotûbêj&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;talk&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Gotûbêj&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Sernavê nîqaşê li ser Gotûbêja gotarê. Eger biçûk=na be, wê demê lînkekê xuya bike &quot;
		},
		&quot;tarîx&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;dîrok&quot;,
				&quot;date&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Meh û sal&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Meh û sal 'adar 2024' binivîsin ji bo ku kategorî bibe&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;{{subst:CURRENTMONTHNAME}} {{subst:CURRENTYEAR}}&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;sedem&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;reason&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Sedem&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Çi divê were guhartin binivîsin&quot;
		}
	},
	&quot;description&quot;: &quot;Şablona ku dibêje islûba gotarê ne ensîklopedîk e.&quot;,
	&quot;format&quot;: &quot;inline&quot;,
	&quot;paramOrder&quot;: [
		&quot;tarîx&quot;,
		&quot;1&quot;,
		&quot;sedem&quot;,
		&quot;gotûbêj&quot;
	]
}
&lt;/templatedata&gt;&lt;/includeonly&gt;

== Binêre herwiha ==
* [[WP:Îndeksa şablonan]]
* {{ş|Paqij bike}}
* {{ş|Tê guhartin}}
* {{ş|Xebat}}
&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||
[[Kategorî:Şablonên hişyarde bi parametreya tarîx]]
[[Kategorî:Şablonên hişyarde bi parametreya tarîx]]
[[Kategorî:Şablonên paqijkirinê]]
[[Category:Neutrality templates]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>h6csgq3u2uowk9vdf65fxcoi9sl2hf6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063184</id>
      <parentid>2063183</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T14:28:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2063184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2505" sha1="suij5xcxqj1i9gnfo9a45zker1vml5r" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Belgekirin/binrûpel}}&lt;/noinclude&gt;
{{template redirects|Şêwaz}}
== Parametre ==
* {{para|tarîx}}/{{para|dîrok}}{{snd}}navê mehê û sal; e.g. '{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}'
* {{para|sedem}}{{snd}}sedemekê binivîsin.
* {{para|1}}{{snd}}Ji bo ku şablon &quot;vê beşê&quot; bibêje şûnda &quot;vê gotarê&quot; li vir beş binivîsin

=== Nimûne ===

{{tlc|Şêwaz|tarîx{{=}}{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}}

an jî

{{tlc|subst:Şêwaz}}

Dema ev şablon bi [[:en:Help:Substitution|subst:]] were bikaranîn, parametreya tarîx bi otomatîkî lê zêde dibe.

=== Kategorî ===
Ev şablon gotarê li kategoriya [[:Kategorî:Hemû gotarên bi problemên stîlê]] zêde dike. Eger {{param|tarîx}} hebe, kategoriyeke mehane wekî [[:Kategorî:Gotarên bi problemên stîlê ji {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}]] jî lê zêde dike, eger tinebe, [[:Kategorî:Gotarên bi problemên stîlê]] li gotarê zêde dike. Hemû kategorî [[:Category:Kategoriyên veşartî|veşartî]] ne.
*{{Category link with count|Gotarên bi problemên stîlê}}
*{{Category link with count|Hemû gotarên bi problemên stîlê}}

== TemplateData ==
{{TemplateData header}}
&lt;includeonly&gt;&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;1&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Ji bo ku gotar \&quot;ev beş\&quot; bibêje şûnda \&quot;ev gotar\&quot; li vir beş binivîsin&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;beş&quot;
			]
		},
		&quot;gotûbêj&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;talk&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Gotûbêj&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Sernavê nîqaşê li ser Gotûbêja gotarê. Eger biçûk=na be, wê demê lînkekê xuya bike &quot;
		},
		&quot;tarîx&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;dîrok&quot;,
				&quot;date&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Meh û sal&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Meh û sal 'adar 2024' binivîsin ji bo ku kategorî bibe&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;{{subst:CURRENTMONTHNAME}} {{subst:CURRENTYEAR}}&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;sedem&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;reason&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Sedem&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Çi divê were guhartin binivîsin&quot;
		}
	},
	&quot;description&quot;: &quot;Şablona ku dibêje islûba gotarê ne ensîklopedîk e.&quot;,
	&quot;format&quot;: &quot;inline&quot;,
	&quot;paramOrder&quot;: [
		&quot;tarîx&quot;,
		&quot;1&quot;,
		&quot;sedem&quot;,
		&quot;gotûbêj&quot;
	]
}
&lt;/templatedata&gt;&lt;/includeonly&gt;

== Binêre herwiha ==
* [[WP:Îndeksa şablonan]]
* {{ş|Paqij bike}}
* {{ş|Tê guhartin}}
* {{ş|Xebat}}
&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||
[[Kategorî:Şablonên hişyarde bi parametreya tarîx]]
[[Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran]]
[[Kategorî:Şablonên paqijkirinê]]
[[Category:Neutrality templates]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>suij5xcxqj1i9gnfo9a45zker1vml5r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/mytools.py</title>
    <ns>2</ns>
    <id>250947</id>
    <revision>
      <id>2063197</id>
      <parentid>1898104</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T14:49:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+fix</comment>
      <origin>2063197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30233" sha1="kgrzd8icbwf5o4h5miu2gdzurusjxau" xml:space="preserve">&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#!/usr/bin/env python3
&quot;&quot;&quot;
python pwb.py updatewin -file:&quot;mytools.py&quot; -s:&quot;+fix&quot;


Tools:

ucfirst

lcfirst

without_comments

get_cur_month_year	Returns current month and year as a string in Kurdish

get_cat_members	Retrieve all members of a category that belong to a given namespace

get_unhidden_categories Fetches the unhidden categories for a page

get_sitelinks   Retrieve sitelinks for the title and dbNames
get_sitelinks_qid	Retrieve sitelinks for the QID and language codes.

get_template_redirects	Return a list of redirects of the given template.

is_template_in_page	Check if a given template or its redirects is included in the page text.

is_category_in_page	Check if a given category is included in the categories of a page.

remove_template	Remove template from wiki text.

remove_sitil_class

zaravayen_din	Kontrol bike eger sayfe di kategoriyên zaravayan de ye.

matrix_to_wikitable

&quot;&quot;&quot;
import re
import datetime
import requests
import pywikibot
import mwparserfromhell
from bs4 import BeautifulSoup
from urllib.parse import quote
from functools import lru_cache
from typing import List, Union, Iterator
from pywikibot.tools import first_lower, first_upper
from time import sleep
VERBOSE = False

SITIL = ['Stub', 'Kurt', 'Şitlek', 'Şitl', 'Şitil']
KALIK = ['WPB', 'WikiProject banner shell', 'WikiProject Shell', 'Bannershell', 'WPBS', 'WikiProject banner',
         'Kalika Wîkîprojeyê', 'Kalika wîkîprojeyê']
UNCAT_TEMPL = ['Uncategorized', 'Bêkat', 'Uncategorized stub', 'Bêkategorî']

ku_months = {
    1: 'kanûna paşîn',
    2: 'sibat',
    3: 'adar',
    4: 'nîsan',
    5: 'gulan',
    6: 'hezîran',
    7: 'tîrmeh',
    8: 'tebax',
    9: 'îlon',
    10: 'çiriya pêşîn',
    11: 'çiriya paşîn',
    12: 'kanûna pêşîn'
}


def get_cur_month_year() -&gt; str:
    &quot;&quot;&quot;
    Returns current month and year as a string in Kurdish
    :return: month year
    &quot;&quot;&quot;
    current_month_number = datetime.datetime.now().month
    current_year = datetime.datetime.now().year
    month_name = ku_months[current_month_number]
    month_year = f&quot;{month_name} {current_year}&quot;
    return month_year


@lru_cache(maxsize=None)
def get_cat_members(site: pywikibot.site.BaseSite, category_name: str, namespace: int, itr_page=False,
                    recursive=False) -&gt; List[str]:
    &quot;&quot;&quot;
    Retrieve all members of a category that belong to a given namespace.

    :param site: The Pywikibot site object representing the target wiki.
    :param category_name: The name of the category from which to retrieve members.
    :param namespace: The namespace number to filter the category members by.
    :param itr_page: If true, return list of pywikibot page object
    :param recursive: Recurse all subcategories
    :return: A list of titles (without namespace, if itr_page not given) of the category members that belong to the specified namespace.
    &quot;&quot;&quot;
    category = pywikibot.Category(site, 'Category:' + category_name)
    members_list = []

    for member in category.members(recurse=recursive):
        if member.namespace() == namespace:
            if itr_page:
                members_list.append(member)
            else:
                members_list.append(member.title(with_ns=False))

    return members_list


@lru_cache(maxsize=None)
def get_template_redirects(site, template_title):
    &quot;&quot;&quot;
    Return a list of redirects of the given template.

    :param site: pywikibot Site
    :param template_title: without &quot;Şablon:&quot;
    :return: list of redirects including the given template
    &quot;&quot;&quot;
    template_title = &quot;Template:&quot; + template_title
    template_page = pywikibot.Page(site, template_title)
    redirects = template_page.backlinks(filter_redirects=True, namespaces=[10])
    redirect_titles = [redirect.title(with_ns=False) for redirect in redirects]
    redirect_titles.append(template_page.title(with_ns=False))

    return redirect_titles


def is_liste(site: pywikibot.site.BaseSite, categories: List[str]) -&gt; bool:
    &quot;&quot;&quot;
    Checks if a given set of categories contains Lîste or its subcategories.


    :return: True if the categories contain a list category, otherwise False
    :param categories: A set of category names to check.
    :param site: Pywikibot site object
    &quot;&quot;&quot;
    categories = set(categories)

    # Fetch members of the 'Lîste' category, limited to 10 members
    list_cats = set(get_cat_members(site, 'Lîste', 14, recursive=True))
    # Add 'Lîste' itself to the set of list categories
    list_cats.add('Lîste')

    # Find intersection between the given categories and the list categories
    list_intersection = categories.intersection(list_cats)

    # Return True if there is any intersection, False otherwise
    return len(list_intersection) &gt; 0


def remove_template(text: str, template_redirects) -&gt; str:
    &quot;&quot;&quot;
    Remove specified template from wiki text.

    :param text: Wiki text
    :param template_redirects: List of template names or a single template name as a string
    :return: str Wiki text
    &quot;&quot;&quot;
    if isinstance(template_redirects, str):
        template_redirects = [template_redirects]

    wikicode = mwparserfromhell.parse(text)

    for template in wikicode.filter_templates():
        template_name = template.name.strip()
        template_name = template_name[0].upper() + template_name[1:]
        if template_name in template_redirects:
            wikicode.remove(template)

    return str(wikicode)


def is_template_in_page(text: str, template_redirects) -&gt; bool:
    &quot;&quot;&quot;
    Check if a given template and its redirects is included in the page text.
    :param text : wikitext
    :param template_redirects : If str is given turns into a list
    :return: True if the category is included in the page categories, False otherwise.
    &quot;&quot;&quot;
    if isinstance(template_redirects, str):
        template_redirects = [template_redirects]

    wikicode = mwparserfromhell.parse(text)

    for template in wikicode.filter_templates():
        template_name = template.name.strip()
        template_name = template_name[0].upper() + template_name[1:]
        if template_name in template_redirects:
            return True

    return False


def is_category_in_page(page: pywikibot.page.BasePage, category_title: str) -&gt; bool:
    &quot;&quot;&quot;
    Check if a given category is included in the categories of a page.

    :param page: A Pywikibot page object.
    :param category_title: The title of the category to check. (Kategorî: ferq nake)
    :return: True if the category is included in the page categories, False otherwise.
    &quot;&quot;&quot;
    if not page or not page.exists():
        return False

    category_title = category_title.strip()
    category = pywikibot.Category(page.site, category_title)

    # Iterate through the categories of the page
    for page_category in page.categories():
        # Check if the titles of the categories match
        if page_category.title(with_ns=False) == category.title(with_ns=False):
            return True

    return False


def zaravayen_din(categories: Iterator[pywikibot.Page]) -&gt; bool:
    &quot;&quot;&quot;
    Kontrol bike eger sayfe di kategoriyên zaravayan de ye.

    :param categories: pywikibot.Categories
    :return: True eger kategoriya zaravayan di rûpelê de be, wekî din False.
    &quot;&quot;&quot;
    kurdish_categories = [
        &quot;Gotara bi soranî&quot;,
        &quot;Gotara bi kirmaşanî&quot;,
        &quot;Gotara bi kurdiya başûr&quot;,
        &quot;Gotarên bi kurmanciya behdînî&quot;,
        &quot;Gotara bi zazakî&quot;
    ]

    page_categories = {c.title(with_ns=False) for c in categories}

    return any(cat in page_categories for cat in kurdish_categories)


def ucfirst(parsed) -&gt; str:
    &quot;&quot;&quot;
    :param parsed: text parsed by mwparserfromhell
    :return: First char uppercase string stripped. Use first_upper for other strings
    &quot;&quot;&quot;
    text = first_upper(str(parsed).strip())
    text = text.replace('\u200e', '')
    return text


def lcfirst(parsed) -&gt; str:
    &quot;&quot;&quot;
    :param parsed: text parsed by mwparserfromhell
    :return: First char lowercase string stripped Use first_lower for other strings
    &quot;&quot;&quot;
    text = first_lower(str(parsed).strip())
    text = text.replace('\u200e', '')
    return text


def get_sitelink(from_site, to_site, page_title):
    &quot;&quot;&quot;
    Retrieve the sitelink title for a page from one site to another site using Wikidata.

    Args:
        from_site (str): (e.g., 'enwiki' for English Wikipedia) use self.site.dbName().
        to_site (str):  (e.g., 'kuwiki' for Kurdish Wikipedia) use self.site.dbName().
        page_title (str): The title of the page on the source site.

    Returns:
        str or None: The title of the page on the target site if found, otherwise None.

    Raises:
        requests.exceptions.RequestException: If there's an issue with the network request.
        ValueError: If the response from Wikidata does not contain the expected data.
    &quot;&quot;&quot;
    url = &quot;https://www.wikidata.org/w/api.php&quot;
    headers = {
        'User-Agent': 'Balyozobot/1.0 (https://ku.wikipedia.org/wiki/Bikarhêner:Balyozbot)'
    }
    params = {
        &quot;action&quot;: &quot;wbgetentities&quot;,
        &quot;sites&quot;: from_site,
        &quot;titles&quot;: page_title,
        &quot;props&quot;: &quot;sitelinks&quot;,
        &quot;format&quot;: &quot;json&quot;
    }

    try:
        response = requests.get(url, params=params, headers=headers)
        response.raise_for_status()  # Raise an HTTPError for bad responses
        data = response.json()

        # Check if the response contains the entities data
        if &quot;entities&quot; not in data:
            raise ValueError(&quot;The response does not contain 'entities'.&quot;)

        entity = next(iter(data[&quot;entities&quot;].values()))

        # Check if the sitelinks exist in the entity and the target site is present
        if &quot;sitelinks&quot; in entity and to_site in entity[&quot;sitelinks&quot;]:
            found_title = entity[&quot;sitelinks&quot;][to_site][&quot;title&quot;]
            return found_title
        else:
            return None

    except requests.exceptions.RequestException as e:
        print(f&quot;An error occurred while making the request: {e}&quot;)
        return None
    except ValueError as e:
        print(f&quot;An error occurred with the response data: {e}&quot;)
        return None
    except KeyError as e:
        print(f&quot;An expected key is missing in the response data: {e}&quot;)
        return None


def get_sitelinks_qid(qid: str, lang_codes: Union[str, List[str]]) -&gt; dict:
    &quot;&quot;&quot;
    Retrieve sitelinks for the specified Wikidata QID and language codes.

    :param qid: Wikidata QID
    :param lang_codes: String or list of language codes (without 'wiki' suffix). If a single language code is provided as a string, 'wiki' suffix will be appended automatically.
    :return: If ['ku', 'en'] send, returns dictionary with kuwiki, enwiki
    &quot;&quot;&quot;
    url = &quot;https://www.wikidata.org/w/api.php&quot;

    # Convert lang_codes to a list if it's a string
    if isinstance(lang_codes, str):
        lang_codes = [lang_codes]

    # Generate the 'site' identifiers (e.g., 'enwiki')
    site_ids = [lang + 'wiki' for lang in lang_codes]

    params = {
        &quot;action&quot;: &quot;wbgetentities&quot;,
        &quot;format&quot;: &quot;json&quot;,
        &quot;ids&quot;: qid,
        &quot;props&quot;: &quot;sitelinks&quot;,
        &quot;sitefilter&quot;: &quot;|&quot;.join(site_ids)  # Optimization: only ask for relevant sites
    }

    # REQUIRED: Wikimedia API requires a User-Agent header
    headers = {
        'User-Agent': 'Balyozbot (https://ku.wikipedia.org/wiki/User:Balyozbot) Python-requests'
    }

    try:
        response = requests.get(url, params=params, headers=headers)

        # Raise an exception if the HTTP request failed (e.g., 403, 404, 500)
        response.raise_for_status()

        data = response.json()
        result = {}

        # Check if the entity exists in the response
        if 'entities' in data and qid in data['entities']:
            entity_data = data['entities'][qid]
            sitelinks = entity_data.get('sitelinks', {})

            for site_id in site_ids:
                site_data = sitelinks.get(site_id)
                result[site_id] = site_data['title'] if site_data else None
            return result
        else:
            return {site_id: None for site_id in site_ids}

    except Exception as e:
        print(f&quot;An error occurred: {e}&quot;)
        return {site_id: None for site_id in site_ids}


# from #https://github.com/ashotjanibekyan/WikiPyScripts/blob/master/helpers.py
def without_comments(wiki_text):
    if wiki_text is None:
        return None
    wikicode = mwparserfromhell.parse(wiki_text)
    for node in wikicode.nodes[:]:
        if isinstance(node, mwparserfromhell.nodes.Comment):
            wikicode.remove(node)
    return str(wikicode).strip()


# from #https://github.com/ashotjanibekyan/WikiPyScripts/blob/master/helpers.py
def matrix_to_wikitable(matrix):
    text = '{| class=&quot;wikitable sortable&quot;\n'
    text += '!' + '!!'.join(matrix[0]) + '\n'
    for i in range(1, len(matrix)):
        if isinstance(matrix[i], list) and len(matrix[i]) == len(matrix[0]):
            row = (str(x) if x or x == 0 else ' ' for x in matrix[i])
            text += '|-\n|' + '||'.join(row) + '\n'
    text += '|}'
    return text


def get_archive_url(url):
    &quot;&quot;&quot;Check if the URL is already archived in the Wayback Machine.&quot;&quot;&quot;
    check_url = f&quot;http://archive.org/wayback/available?url={url}&quot;
    response = requests.get(check_url).json()

    try:
        return response[&quot;archived_snapshots&quot;][&quot;closest&quot;][&quot;url&quot;]
    except KeyError:
        return None  # URL is not archived yet


def save_to_wayback(url):
    &quot;&quot;&quot;Save URL to Wayback Machine and get the archived link.
    &quot;&quot;&quot;

    # Step 1: Check if URL is already archived
    archived_url = get_archive_url(url)
    if archived_url:
        print(&quot;URL is already archived:&quot;, archived_url)
        return archived_url

    # Step 2: If not archived, try saving it
    print(&quot;Saving URL to Wayback Machine...&quot;)
    save_url = f&quot;https://web.archive.org/save/{url}&quot;
    requests.get(save_url)

    # Step 3: Wait and check again
    sleep(5)
    archived_url = get_archive_url(url)

    if archived_url:
        print(&quot;Successfully archived:&quot;, archived_url)
        return archived_url
    else:
        print(&quot;Failed to archive the page.&quot;)
        return None


def get_unhidden_categories(lang_code, page_title, withNS=False):
    &quot;&quot;&quot;
    Fetches the unhidden categories for a given Wikipedia page.
    &quot;&quot;&quot;
    url = f&quot;https://{lang_code}.wikipedia.org/w/api.php&quot;

    # REQUIRED: You must identify your bot to Wikimedia servers
    headers = {
        'User-Agent': 'Balyozbot (https://ku.wikipedia.org/wiki/Bikarhêner:Balyozbot) requests-library'
    }

    params = {
        &quot;action&quot;: &quot;query&quot;,
        &quot;format&quot;: &quot;json&quot;,
        &quot;prop&quot;: &quot;categories&quot;,
        &quot;titles&quot;: page_title,
        &quot;clshow&quot;: &quot;!hidden&quot;,
        &quot;cllimit&quot;: &quot;max&quot;
    }

    try:
        response = requests.get(url, params=params, headers=headers)
        # Check if the server returned an error (like 403 or 404)
        response.raise_for_status()

        data = response.json()
        pages = data.get(&quot;query&quot;, {}).get(&quot;pages&quot;, {})

        unhidden_categories = []
        for page_id, page_data in pages.items():
            if 'categories' in page_data:
                for category in page_data['categories']:
                    cat_title = category['title']
                    if not withNS:
                        # This safely removes the &quot;Kategorî:&quot; or &quot;Category:&quot; prefix
                        if &quot;:&quot; in cat_title:
                            cat_title = cat_title.split(&quot;:&quot;, 1)[1]
                    unhidden_categories.append(cat_title)

        return unhidden_categories

    except requests.exceptions.RequestException as e:
        print(f&quot;Network error for {page_title}: {e}&quot;)
        return []
    except ValueError:
        print(f&quot;JSON decode failed for {page_title}. Response text: {response.text[:100]}&quot;)
        return []


def get_qid(site, title):
    # Construct the Wikidata API URL
    api_url = 'https://www.wikidata.org/w/api.php'
    db_name = site.dbName()
    params = {
        'action': 'wbgetentities',
        'sites': db_name,
        'titles': title,
        'props': 'claims|sitelinks',
        'format': 'json'
    }

    # Make the API request
    try:
        response = requests.get(api_url, params=params)
        response.raise_for_status()  # Raise an exception for bad responses
    except requests.exceptions.RequestException as e:
        print(f&quot;Error fetching data from Wikidata: {e}&quot;)
        return None

    data = response.json()

    # Check if the response contains the item ID
    entities = data.get('entities')
    if not entities:
        return None

    # Extract the item ID
    item_id = next(iter(entities))

    return item_id


def get_pvalue(site, title, pvalue):
    # Construct the Wikidata API URL
    api_url = 'https://www.wikidata.org/w/api.php'
    db_name = site.dbName()
    params = {
        'action': 'wbgetentities',
        'sites': db_name,
        'titles': title,
        'props': 'claims|sitelinks',
        'format': 'json'
    }

    # Make the API request
    try:
        response = requests.get(api_url, params=params)
        response.raise_for_status()  # Raise an exception for bad responses
    except requests.exceptions.RequestException as e:
        print(f&quot;Error fetching data from Wikidata: {e}&quot;)
        return None

    data = response.json()
    # Check if the response contains the item ID
    entities = data.get('entities')
    if not entities:
        print(&quot;no entiti&quot;)
        return None

    # Extract the item ID
    item_id = next(iter(entities))
    item_data = entities[item_id]

    claims = item_data.get('claims', {})
    property_claims = claims.get(pvalue, [])
    if not property_claims:
        print(&quot;tine&quot;)
        return None

    # Get the target value from the claim
    property_claim = property_claims[0]
    mainsnak = property_claim.get('mainsnak', {})
    datavalue = mainsnak.get('datavalue', {})

    value_type = datavalue.get('type', {})
    value = datavalue.get('value', {})
    if value_type == &quot;wikibase-entityid&quot;:
        property_value = value.get('id')
    elif value_type == &quot;string&quot;:
        property_value = value
    elif value_type == &quot;monolingualtext&quot;:
        property_value = value.get('text'), value.get('language')
    else:
        property_value = datavalue

    return property_value


def fetch_citation_info(url):
    &quot;&quot;&quot;
    Fetches citation information from a given URL using the Citoid API (RESTBase).

    Args:
        url (str): The URL of the article.

    Returns:
        dict: A dictionary containing the retrieved citation information,
              or an error message if the request fails.
    &quot;&quot;&quot;
    citoid_url = f&quot;https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/data/citation/mediawiki/{quote(url, safe='')}&quot;
    headers = {
        'accept': 'application/json; charset=utf-8;'
    }

    try:
        response = requests.get(citoid_url, headers=headers)
        response.raise_for_status()
        data = response.json()

        if not data:
            return {
                &quot;url&quot;: url,
                &quot;error&quot;: &quot;No data returned from Citoid&quot;
            }

        # Assuming there's only one citation object in the array
        citation = data[0]
        print(str(data))
        # Extract relevant information
        title = citation.get(&quot;title&quot;, &quot;&quot;)
        date = citation.get(&quot;date&quot;, &quot;&quot;)
        author = citation.get(&quot;author&quot;, &quot;&quot;)

        return {
            &quot;url&quot;: url,
            &quot;title&quot;: title,
            &quot;date&quot;: date,
            &quot;author&quot;: author
        }
    except requests.RequestException as e:
        return {
            &quot;url&quot;: url,
            &quot;error&quot;: f&quot;Failed to fetch data: {e}&quot;
        }
    except (IndexError, KeyError) as e:
        return {
            &quot;url&quot;: url,
            &quot;error&quot;: f&quot;Data parsing error: {e}&quot;
        }

def fetch_rudaw_info(url):
    &quot;&quot;&quot;
    Fetches information from a Rudaw article given its URL.

    Args:
        url (str): The URL of the Rudaw article.

    Returns:
        dict: A dictionary containing the extracted information.
              If the title, date, or author is not found or the request fails,
              the dictionary will contain error messages instead.
    &quot;&quot;&quot;
    try:
        response = requests.get(url)
        response.raise_for_status()
        soup = BeautifulSoup(response.content, 'html.parser')

        # Extract the title
        print(soup)
        title_tag = soup.select_one(&quot;meta[property='og:title']&quot;)
        title = title_tag['content'] if title_tag and title_tag.has_attr('content') else None
        if not title:
            print(&quot;Title tag not found or empty&quot;)

        # Extract the date
        date_tag = soup.select_one(&quot;meta[property='article:published_time'], time, .article__date, .date&quot;)
        date = date_tag['content'] if date_tag and date_tag.has_attr('content') else (
            date_tag.get_text(strip=True) if date_tag else None)
        if not date:
            print(&quot;Date tag not found or empty&quot;)

        # Extract the author
        author_tag = soup.select_one(&quot;.article-main__author-name .name a&quot;)
        if author_tag:
            author = author_tag.get_text(strip=True)
            print(f&quot;Author tag found: {author}&quot;)
        else:
            author = None
            print(&quot;Author tag not found or empty&quot;)

        return {
            &quot;url&quot;: url,
            &quot;title&quot;: title,
            &quot;date&quot;: date,
            &quot;author&quot;: author
        }
    except requests.RequestException as e:
        return {
            &quot;url&quot;: url,
            &quot;error&quot;: f&quot;Failed to fetch: {e}&quot;
        }
    except AttributeError as e:
        return {
            &quot;url&quot;: url,
            &quot;error&quot;: f&quot;Data parsing error: {e}&quot;
        }


# tweaked from https://gist.github.com/hesyifei/00f6ee0890ac3477b58e4d6b9c712fc2#file-deletepersondata-py-L29
def referring_page_generator(referred_page, follow_redirects=False,
                             with_template_inclusion=True,
                             only_template_inclusion=False,
                             total=None, content=False):
    &quot;&quot;&quot;
    Return a list of all pages that refer to or embed the page.
    If you need a full list of referring pages, use pages = list(s.getReferences())

    :param referred_page: Template name withNS=True
    :param follow_redirects: if True, also iterate pages that link to a redirect pointing to the page. (default true)
    :param with_template_inclusion: if True, also iterate pages where self is used as a template. (default False)
    :param only_template_inclusion: if True, only iterate pages where self is used as a template.
    :param total: iterate no more than this number of pages in total
    :param content: if True, retrieve the content of the current version of each referring page (default False)
    :return: a list of Pages
    &quot;&quot;&quot;
    gen = referred_page.getReferences(
        follow_redirects=follow_redirects,
        with_template_inclusion=with_template_inclusion,
        only_template_inclusion=only_template_inclusion,
        total=total, content=content)

    page_list = []
    for page in gen:
        page_list.append(page)
    return page_list


def remove_sitil_class(page):
    talk_page = page.toggleTalkPage()
    if not talk_page.exists():
        return
    text = talk_page.text
    wikicode = mwparserfromhell.parse(text)
    for template in wikicode.filter_templates():
        template_name = ucfirst(template.name)
        if template_name in KALIK and template.has('sinif'):
            sinif_val = lcfirst(template.get('sinif').value)
            if sinif_val == 'şitil':
                template.add('sinif', '')

    new_text = str(wikicode)
    if new_text != text:
        talk_page.text = new_text
        talk_page.save(summary=f'Bot: Sinifa şitil hat rakirin')


def get_wordcount(page):
    # tried to imitate en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Prosesize except for Roj û sal pages
    html_content = page.get_parsed_page()
    soup = BeautifulSoup(html_content, 'html.parser')
    word_count = 0

    # Find the .mw-parser-output div
    parser_output = soup.find('div', class_='mw-parser-output')

    if not parser_output:
        if VERBOSE:
            print(&quot;No .mw-parser-output found&quot;)
        return False

    # Calculate prose size and word count for each direct child paragraph within .mw-parser-output
    for paragraph in parser_output.find_all('p', recursive=False):
        # Remove &lt;span class=&quot;mwe-math-element&quot;&gt; if it exists
        for span in paragraph.find_all('span', class_='mwe-math-element'):
            span.decompose()

        # Get the innerHTML of the paragraph
        paragraph_text = paragraph.get_text()

        # Strip HTML tags using regex similar to the JavaScript code
        clean_content = re.sub(r'&lt;[^&gt;]+&gt;', '', paragraph_text)

        clean_content = clean_content.strip()

        if VERBOSE:
            print(clean_content)

        words = clean_content.split()
        word_count += len(words)

    contains_roj = is_category_in_page(page, &quot;Rojên salê&quot;)
    sal_templates = [&quot;Gotara salê&quot;, &quot;Gotara salê b.z.&quot;]
    contains_sal = is_template_in_page(page.text, sal_templates)
    if contains_roj or contains_sal:
        # Find all &lt;li&gt; elements within .mw-parser-output and add their word counts
        for li in parser_output.find_all('li'):
            li_text = li.get_text()
            if VERBOSE:
                print(li_text)
            words = li_text.split()
            word_count += len(words)

    if VERBOSE:
        print(&quot;word_count: &quot;, word_count)
    return word_count


class TagHelpers:

    @staticmethod
    def is_sewi(page: pywikibot.page.BasePage) -&gt; bool:
        &quot;&quot;&quot;
        Checks if a page is sêwî or not

        :param page: pywikibot.page.BasePage
        :return: True if sêwî else False.
        &quot;&quot;&quot;
        incoming_links = list(page.getReferences(namespaces=[0]))

        if len(incoming_links) &lt; 1:
            return True

        for link in incoming_links:

            # If the only incoming link is the page itself, return sewî
            if link.title() == page.title() and len(incoming_links) == 1:
                return True

            contains_zarava = zaravayen_din(link.categories())

            # Return not sewî if the link is not in zarava categories, not a redirect, and not a disambiguation page
            if not contains_zarava and not link.isRedirectPage() and not link.isDisambig():
                return False

        # If all links are redirects or disambiguations, return sewî
        return True

    @staticmethod
    def is_sitil(page):

        def check_wordcount():
            # en:WP:AWB adds stub tags for 300 words
            return get_wordcount(page) &lt;= 300

        def is_sitil_class():

            talk_page = page.toggleTalkPage()
            if not talk_page.exists():
                return None

            text = talk_page.text
            wikicode = mwparserfromhell.parse(text)
            for template in wikicode.filter_templates():
                template_name = ucfirst(template.name)
                if template_name in KALIK and template.has('sinif'):
                    sinif_val = lcfirst(template.get('sinif').value)
                    if not sinif_val:
                        return None

                    if sinif_val == 'şitil':
                        return True
                    elif sinif_val == 'lîste':
                        return 'lîste'
                    else:
                        return False
        if is_sitil_class() == &quot;lîste&quot;:
            if VERBOSE:
                print(&quot;lîste&quot;)
            return &quot;lîste&quot;
        elif check_wordcount() is True and is_sitil_class() is True:
            if VERBOSE:
                print(&quot;both true&quot;)
            return True
        elif check_wordcount() is True and is_sitil_class() is None:
            if VERBOSE:
                print(&quot;yek none&quot;)
            return True
        else:
            if VERBOSE:
                print(is_sitil_class())
                print(&quot;both false or &quot;)
            return False

    @staticmethod
    def is_bekategori(page):
        &quot;&quot;&quot;
        Returns true if bêkategorî, false if all categories are hidden, return idk if a cat doesnt exist. For ns:0 only
        &quot;&quot;&quot;
        lang_code = page.site.code
        title = page.title()
        unhidden_cats = get_unhidden_categories(lang_code, title, withNS=True)

        if page.namespace() == 14:
            # kategorî ye

            if page.isCategoryRedirect():
                return False

            if page.title() == &quot;Kategorî:!Serkategorî&quot;:
                # !Serkategorî her tim bêkategorî ye loma ne hewce ye
                return False

            all_cats = [cat.title() for cat in page.categories()]
            if len(all_cats) == 0:
                # hîç kat tine loma bêkategorî ye
                return True

            vesarti_heye = is_category_in_page(page, 'Kategoriyên veşartî')

            if vesarti_heye:
                # veşartî ye loma ne bêkategorî ye
                return False

            if not vesarti_heye and len(unhidden_cats) == 0:
                # ne veşartî ye û kategoriyên neveşartî tine loma bêkategorî
                return True

            for cat in unhidden_cats:
                cat_page = pywikibot.Page(page.site, cat)
                if not cat_page.exists():
                    # kategoriyek hîn nehatiye çêkirin loma em nizanin
                    return 'idk'
            # Heya vir hat loma ne bêkategorî ye
            return False
        elif page.namespace() == 0:
            # gotar e

            if len(unhidden_cats) == 0:
                # hîç kategoriya neveşartî tine loma bêkategorî ye
                return True

            for cat in unhidden_cats:
                cat_page = pywikibot.Page(page.site, cat)
                if not cat_page.exists():
                    # kategoriyek hîn nehatiye çêkirin loma em nizanin
                    return 'idk'
            # Heya vir hat loma ne bêkategorî ye
            return False
        else:
            return 'idk'

&lt;/syntaxhighlight&gt;</text>
      <sha1>kgrzd8icbwf5o4h5miu2gdzurusjxau</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Çiyayê Olîmpê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>256101</id>
    <revision>
      <id>2063084</id>
      <parentid>1816649</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:30:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2063084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="151" sha1="hdeymzpbpnz2mh8w3td9mkxrfsgiy2o" xml:space="preserve">{{standard-kat}}

[[Kategorî:Cihên li mîtolojiya yewnanî]]
[[Kategorî:Çiyayên Yewnanistanê]]
[[Kategorî:Parkên neteweyî yên Yewnanistanê]]</text>
      <sha1>hdeymzpbpnz2mh8w3td9mkxrfsgiy2o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Li çiyayên Kurdistanê: di bin nîveheyvê de</title>
    <ns>0</ns>
    <id>285204</id>
    <revision>
      <id>2063321</id>
      <parentid>1875170</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T20:03:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Wikihez navê [[Li çiyayên Kurdistanê: di bin nîveheyvê de (pirtûk)]] guhart û kir [[Li çiyayên Kurdistanê: di bin nîveheyvê de]]</comment>
      <origin>1875170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4022" sha1="ofhnqzy0o1fnymico1txc8z2puhq50k" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
{{Agahîdank pirtûk
| sernav             = Li çiyayên Kurdistanê: di bin nîveheyvê de
| sernavê xwemalî    = 
| wergêr             = [[Fatih Aydın]]
| wêne               = 
| mezinahiyawêne     = 
| binwêne            = 
| nivîskar           = [[Helmuth Karl Bernhard von Moltke|Helmuth von Moltke]]
| pêşgotin           = 
| şêwe               = 
| welat              = 
| cîh                = 
| sernivîser         = &lt;!-- Berg û Rûpelsazî (edîtor) --&gt;
| sererastkirin      = 
| ziman              = 
| dîrok              = &lt;!-- Çapa yekem --&gt;
| weşanxane          = [[Weşanên Avesta]] (bi kurdî)
| rûpel              = 
| wêneçêker          = &lt;!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --&gt;
| pîvan              = &lt;!-- Pîvana pirtûkê --&gt;
| ISBN               = 9786059082808
| pirtûk             = 
}}
'''''Li çiyayên Kurdistanê: di bin nîveheyvê de''''' pirtûkeke li ser seyaheta [[efser]]ê artêşa [[Prûsya]]yê [[Helmuth Karl Bernhard von Moltke|Helmuth von Moltke]] li Kurdistanê ye û ji nameyên Moltke yên di salên 1838-1839an de hatî nivisandin pêk tê. 

Pirtûk di sala 2018an de ji nav çapên [[Weşanên Avesta]] ve hate der, ji 234 rûpelan pêk tê û ji aliyê [[Fatih Aydın]] ve hatiye qulipandin kurmancî.

== Hin anekdotên pirtûkê ==
=== Siwarbûna kelekê ===
Nivîskar di 1ê gulana sala 1938an de li [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekirê]] li kelekê siwar dibe pêşî li [[Heskîf]]ê paşê li [[Cizîr]]ê disekne û heta Mûsilê çûye.

=== Cizîra Botan ===
[[Reşîd Paşa]] bi mehan bi top û gulleyan êrîşî vî bajarî kiriye, piştî ku bajêr hatiye zeptkirin hemû mêrên bajêr (ji ber ku [[Êzdî|êzidî]] ne) hatine qetlkirin, jin û zarokên wan dîl hatine girtin. Ji ber vê bajar kavil bûye, gelekî kêm kes lê mane.

=== Mûsil ===
Şêniyên bajêr kurd, ereb, tirk û îranî ne lê zimanê bazarê erebî ye.

=== Şingal ===
Li vir 34 gundên êzdiyan û bajarekî ku ji aliyê [[Reşîd Paşa]] ve hatiye xirakirin heye.

=== Çilaxa ===
Nivîskar piştî Şingalê diçe [[Çilaxa]]yê û piştî ku pê dihese ku dê [[Çerkez Hafiz Mehmed Paşa]] êrîşî keleha begekî kurd bike dixwaze tevlî hêzên osmanî bibe.

Di 12ê gulanê de digêje axa di bin desthiladariya osmaniyan de.

=== Keleha Saîd Beg ===
Li vir mîrekî kurd ku ev çend sal e otorîteya dewletê nas nake bi 200 leşkerên xwe dimîne. Hêzên osmanî qederê 3000 leşker in, [[Bedirxan Beg]] jî bi hêzên xwe re piştgirîya vî şerî dike. Piştî pevçûnên biçûk [[Saîd Beg]] û hêzên osmanî li hev tên, lê keleh bi topan tê xirakirin. &quot;Nivîskar ti agahî nade lê ihtîmal e ku ev Saîd Beg kurmamê Bedirxan Beg be.&quot;

=== Çiyayê Xerzan ===
&quot;Li vir nêzîkî 30.000 kurdên bi tiving hene, ew bacê nadin dewletê û bi ti awayî nabin leşkerê dewletê. Lê yekîtiya wan tine û nakokî di navbera hemûyan de heye.!{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya paşîn 2024}}

=== Hezo ===
&quot;Li vir ji xeynî xeyrîmuslîman ti kes nemaye, misilman ber bi çiyayan ve vekişiyane. Min ji bo niştîna leşkeran gundekî vala dît. Gund bi zevîyên xwe re hatine şewitandin. Min xwest rê li ber bigirim, lê divê mirov gunehê xwe bi qaçaxan neyne bila nikaribin vegerin.&quot;{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya paşîn 2024}}

=== Papor (gundê Papûr) ===
&quot;Xelkê vê derê nerevîyaye, bi tivingên destê xwe ji serbanên malên xwe êrîşî me dikin. Me dora wan pêça û gulle li ser wan barandin, hinek ji wan revîyan lê axlebê wan hatine kuştin. Ez çûme ba [[Çerkez Hafiz Mehmed Paşa|Hafiz Paşa]], jin û mêrên bi birînên giran, ji her 'emrî zarok, ser û guhên jêkirî, kê van dianî 50-100 qirûş bexşîşa xwe distand. Xema bêdeng a kurdan, nalînên bê hêvî yên jinan dîmeneka ku dilê mirov pê dişewte.&quot;{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya paşîn 2024}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên kurdî]]</text>
      <sha1>ofhnqzy0o1fnymico1txc8z2puhq50k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tefsîra Quranê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>285915</id>
    <redirect title="Tefsîra Quranê (Kamiran Alî Bedirxan)" />
    <revision>
      <id>2063349</id>
      <parentid>1879273</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T23:33:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>7548</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Beralîkirina ducarî li ser [[Tefsîra Quranê (Kamiran Alî Bedirxan)]] hat sererastkirin</comment>
      <origin>2063349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="gbm0hnpc0ojso6wf798q3m12uvf08ow" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Tefsîra Quranê (Kamiran Alî Bedirxan)]]</text>
      <sha1>gbm0hnpc0ojso6wf798q3m12uvf08ow</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şablon:Bajar û gundên Bîracikê</title>
    <ns>10</ns>
    <id>305535</id>
    <revision>
      <id>2063201</id>
      <parentid>1920835</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:05:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bike listclass hlist</comment>
      <origin>2063201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1053" sha1="e0u2yn52dzj6xi2415qpn7x9tr1kybb" xml:space="preserve">{{Navbox
|bodyclass  = 
|name       = Bajar û gundên Bîracikê
|title      = [[Bîracik|Bajar û gundên Bîracikê]]
|titleclass = 
|state      = autocollapse
|titlestyle = background:#98d482
|basestyle  = background:#bde4aa
|groupstyle = background:#bde4aa
|listclass  = hlist
|image      = 
|above      = '''Parêzgeh:''' [[Riha (parêzgeh)|Riha]] • '''Navçe:''' [[Bîracik]] (navend)

|group1     = Bajar
|list1      = Bîracik

|group2     = Gund û mezre
|list2      = 
*[[Almaşar]]
*[[Enab]] ('Enab)
*[[Hacî Nebî]]
*[[Hebîba Jêrîn]]
*[[Hebîba Jorîn]]
*[[Hobab]]
*[[Sorik, Bêrecûk|Sorik]]
*[[Şebek, Bêrecûk|Şebek]]
*[[Tibil]]
*[[Tilmûsa]]
*[[Tilwez]]
*[[Zehrî]]

|below      =  {{flatlist|'''Navçeyên Rihayê:''' 
*[[Bîracik]]
*[[Curnê Reş]]
*[[Hewag]]
*[[Herran]]
*[[Kaniya Xezalan]]
*[[Pirsûs]]
*'''[[Riha]]'''
*[[Serê Kaniyê, Riha|Serê Kaniyê]]
*[[Sêwreg]]
*[[Wêranşar, Riha|Wêranşar]]
*[[Xelfetî]]
}}
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Kategorî:Gundên Bîracikê| ]]
[[Kategorî:Şablonên gundên Rihayê]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e0u2yn52dzj6xi2415qpn7x9tr1kybb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zakîntos</title>
    <ns>0</ns>
    <id>311018</id>
    <revision>
      <id>2063086</id>
      <parentid>1956373</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:31:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1041" sha1="8uas29cgzjs21h0k1sjrsl6k7o22ksf" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nav                = Zakîntos
| statû              = Giravên Yewnanistanê
| sernavê_wêne       = Dîmenek ji giravê
}}
'''Zakîntos''' (bi yewnanî: Ζάκυνθο) yek ji giravên [[Yewnanistan]]ê ye ku li [[Deryaya Yonî|Deryaya Îyonî]] ye. Girav yek giravên îyonî ye ku bi rûbera giravê 405.55 kîlomêtreçargoşe ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00098%20.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=dlib.statistics.gr |roja-gihiştinê=2025-09-28}}&lt;/ref&gt; Navên mîna hemî navên wekhev ên ku bi -nthos diqedin, bi koka xwe berî mîkenî ye an jî ji serdema pelazgî ye. Di mîtolojiya yewnanî de hatiye ravekirin ku girav navê xwe ji Zacynthus ku kurê serokê evsanewî ya arkadî ya Dardanusê hilda ye.
== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}
== Mijarên têkildar ==
* [[Lîsteya giravên Yewnanistanê]]
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Giravên Yewnanistanê]]
[[Kategorî:Zakîntos| ]]</text>
      <sha1>8uas29cgzjs21h0k1sjrsl6k7o22ksf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ann Griffiths</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315934</id>
    <revision>
      <id>2063148</id>
      <parentid>2029990</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:59:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2063148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="679" sha1="jut65x6000ljdh5yiw7d8l9q0yq0f5v" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Ann Griffiths''' , bi paşnavê jidayikbûnê '''Thomas''' (1776–1805), helbestvaneke wêlsî û nivîskara sirûdên xiristiyanî yên metodîstî bi zimanê wêlsî bû. Helbestên wê baweriya wê ya xiristiyanî ya germ û zanîna wê ya kûr ya nivîsarên pîroz ên xiristiyanî nîşan didin.

== Jînenîgarî ==
[[Wêne:A letter in the hand of Ann Griffiths (1776-1805) NLW3365236.jpg|thumb|Nameyeke bi destê Ann Griffiths hatiye nivîsîn]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Helbestvanên wêlsî yên jin]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1776]]
[[Kategorî:Mirin 1805]]</text>
      <sha1>jut65x6000ljdh5yiw7d8l9q0yq0f5v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bikarhêner:Wikihez/Wikidata</title>
    <ns>2</ns>
    <id>318790</id>
    <revision>
      <id>2063236</id>
      <parentid>2062685</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:51:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>&quot;gund li Komîşîr, Adiyemanê&quot; — [[Category:Gundên Komîşîrê]] ([[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/DescFromPetscanCat.js|DescFromPetscanCat.js]])</comment>
      <origin>2063236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2053" sha1="tavoxfy03cwmfh4jrx9wljm6judguyy" xml:space="preserve">== Bê danasîn (16) ==
Q1890314|Dku|&quot;gund li Komîşîr, Adiyemanê&quot;||Q1890457|Dku|&quot;gund li Komîşîr, Adiyemanê&quot;||Q1890655|Dku|&quot;gund li Komîşîr, Adiyemanê&quot;||Q1891197|Dku|&quot;gund li Komîşîr, Adiyemanê&quot;||Q1891782|Dku|&quot;gund li Komîşîr, Adiyemanê&quot;||Q1892105|Dku|&quot;gund li Komîşîr, Adiyemanê&quot;||Q2214015|Dku|&quot;gund li Komîşîr, Adiyemanê&quot;||Q4702063|Dku|&quot;gund li Komîşîr, Adiyemanê&quot;||Q4737093|Dku|&quot;gund li Komîşîr, Adiyemanê&quot;||Q4830591|Dku|&quot;gund li Komîşîr, Adiyemanê&quot;||Q4830790|Dku|&quot;gund li Komîşîr, Adiyemanê&quot;||Q4831020|Dku|&quot;gund li Komîşîr, Adiyemanê&quot;||Q4831159|Dku|&quot;gund li Komîşîr, Adiyemanê&quot;||Q7302349|Dku|&quot;gund li Komîşîr, Adiyemanê&quot;||Q8002492|Dku|&quot;gund li Komîşîr, Adiyemanê&quot;||Q61069687|Dku|&quot;gund li Komîşîr, Adiyemanê&quot;

== Bê danasîn ID (16) ==
# {{wde|Q1890314}}
# {{wde|Q1890457}}
# {{wde|Q1890655}}
# {{wde|Q1891197}}
# {{wde|Q1891782}}
# {{wde|Q1892105}}
# {{wde|Q2214015}}
# {{wde|Q4702063}}
# {{wde|Q4737093}}
# {{wde|Q4830591}}
# {{wde|Q4830790}}
# {{wde|Q4831020}}
# {{wde|Q4831159}}
# {{wde|Q7302349}}
# {{wde|Q8002492}}
# {{wde|Q61069687}}

== Jixwe danasîn heye (16) ==
# {{wde|Q1890314}} — &quot;gund lli Komîşîr, Adiyemanê&quot;
# {{wde|Q1890457}} — &quot;gund lli Komîşîr, Adiyemanê&quot;
# {{wde|Q1890655}} — &quot;gund lli Komîşîr, Adiyemanê&quot;
# {{wde|Q1891197}} — &quot;gund lli Komîşîr, Adiyemanê&quot;
# {{wde|Q1891782}} — &quot;gund lli Komîşîr, Adiyemanê&quot;
# {{wde|Q1892105}} — &quot;gund lli Komîşîr, Adiyemanê&quot;
# {{wde|Q2214015}} — &quot;gund lli Komîşîr, Adiyemanê&quot;
# {{wde|Q4702063}} — &quot;gund lli Komîşîr, Adiyemanê&quot;
# {{wde|Q4737093}} — &quot;gund lli Komîşîr, Adiyemanê&quot;
# {{wde|Q4830591}} — &quot;gund lli Komîşîr, Adiyemanê&quot;
# {{wde|Q4830790}} — &quot;gund lli Komîşîr, Adiyemanê&quot;
# {{wde|Q4831020}} — &quot;gund lli Komîşîr, Adiyemanê&quot;
# {{wde|Q4831159}} — &quot;gund lli Komîşîr, Adiyemanê&quot;
# {{wde|Q7302349}} — &quot;gund lli Komîşîr, Adiyemanê&quot;
# {{wde|Q8002492}} — &quot;gund lli Komîşîr, Adiyemanê&quot;
# {{wde|Q61069687}} — &quot;gund lli Komîşîr, Adiyemanê&quot;</text>
      <sha1>tavoxfy03cwmfh4jrx9wljm6judguyy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063307</id>
      <parentid>2063236</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T19:37:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>&quot;gund li Efrînê&quot; — [[Category:Gundên Efrînê]] ([[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/DescFromPetscanCat.js|DescFromPetscanCat.js]])</comment>
      <origin>2063307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27853" sha1="5q6uljft1o4tksqn97rrejma1is3yb9" xml:space="preserve">== Bê danasîn (276) ==
Q286893|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q373876|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q473927|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q810671|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q896731|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q950797|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q1391947|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q1505007|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q1721075|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q2123761|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q2128779|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q4782535|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6346205|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6905882|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6907202|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6907881|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6909526|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6911224|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6911849|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6913223|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6913237|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6913789|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6914196|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6914787|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6915350|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6915895|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6917230|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6917717|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6919099|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6919472|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6922246|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6923433|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6923495|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6924088|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6924445|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6926940|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6927863|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6928070|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6931458|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6931703|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6932455|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6934053|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6934899|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6939668|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6941186|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6941209|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6941228|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6942992|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6943132|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6944370|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6945240|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6946495|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6948383|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6948466|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6949161|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6950148|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6951015|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6952570|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6952684|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6952825|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6954356|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6954714|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6954734|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6957537|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6957560|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6957616|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6957630|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6957673|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6957784|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6957933|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6960877|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6960917|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6961012|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6961033|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6961287|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6961977|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6962074|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6962228|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6963163|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6964099|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6965249|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6965365|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6965797|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6966122|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6970157|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6970439|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6970461|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6970498|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6970508|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6970566|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6970588|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6970610|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6970624|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6972422|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6972918|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6974029|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6975384|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6977559|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6978974|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6980227|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6980244|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6980489|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6980872|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6980883|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6981135|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6981559|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6986437|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6986779|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6987313|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6987811|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6990038|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6990058|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6990203|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6990633|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6990842|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6990857|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6990912|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6991130|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6991459|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6992270|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6993305|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6994012|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6994077|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6994176|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6994253|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6998607|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q6999547|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7003157|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7004758|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7011049|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7011096|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7022640|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7023588|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7025168|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7025417|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7026178|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7027764|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7028804|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7030436|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7030528|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7031764|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7031861|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7032130|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7033204|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7033253|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7033559|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7034265|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7036486|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7041741|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7046202|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7046237|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7047657|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7049711|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7053951|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7054014|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7055305|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7057714|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7057977|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7059170|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7059196|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7059462|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7060218|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7064821|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7064836|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7065020|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7065771|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7066681|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7067433|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7068252|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7068272|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q7068310|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q12247219|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q13175535|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q13175626|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q13175635|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q13175642|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q13175680|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q13175694|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q13175702|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q13175965|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q13175971|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q13176015|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q13176086|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q13176182|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q13176184|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q13176207|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q13176212|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q13176225|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q13176236|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q13176387|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q13176399|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q13176476|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q13176524|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q13176545|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q13176551|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q13176553|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q13176596|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q13176599|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q13176644|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q13176707|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q13176739|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q13176775|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q13176794|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q13176826|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q13176854|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q15075750|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q15076047|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q15727020|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q16117951|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q16118423|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q16118572|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q16118748|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q16119941|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q16120364|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q16120731|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q16121607|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q16121614|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q16122335|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q16122522|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q16122613|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q16123329|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q16123577|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q16123583|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q16124082|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q16124093|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q16124444|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q16124568|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q16124734|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q16125529|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q16125536|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q16125543|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q16126019|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q16126959|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q20389218|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q20418203|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q20608403|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q20609108|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q20609290|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q20609379|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q20609594|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q20609607|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q20609804|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q20609813|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q20609865|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q20610237|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q20610366|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q20610398|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q20610764|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q20611080|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q20611086|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q20611092|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q20611099|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q20611202|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q20611213|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q20611220|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q20611496|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q20611649|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q20611727|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q20611762|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q20611829|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q20611851|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q61068866|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q61069354|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q65401170|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q97257664|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q97257814|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q97259186|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q97259587|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q97259598|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q97259663|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q97259719|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q97260231|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q97260361|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q97262017|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q97262799|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;||Q136032536|Dku|&quot;gund li Efrînê&quot;

== Bê danasîn ID (276) ==
# {{wde|Q286893}}
# {{wde|Q373876}}
# {{wde|Q473927}}
# {{wde|Q810671}}
# {{wde|Q896731}}
# {{wde|Q950797}}
# {{wde|Q1391947}}
# {{wde|Q1505007}}
# {{wde|Q1721075}}
# {{wde|Q2123761}}
# {{wde|Q2128779}}
# {{wde|Q4782535}}
# {{wde|Q6346205}}
# {{wde|Q6905882}}
# {{wde|Q6907202}}
# {{wde|Q6907881}}
# {{wde|Q6909526}}
# {{wde|Q6911224}}
# {{wde|Q6911849}}
# {{wde|Q6913223}}
# {{wde|Q6913237}}
# {{wde|Q6913789}}
# {{wde|Q6914196}}
# {{wde|Q6914787}}
# {{wde|Q6915350}}
# {{wde|Q6915895}}
# {{wde|Q6917230}}
# {{wde|Q6917717}}
# {{wde|Q6919099}}
# {{wde|Q6919472}}
# {{wde|Q6922246}}
# {{wde|Q6923433}}
# {{wde|Q6923495}}
# {{wde|Q6924088}}
# {{wde|Q6924445}}
# {{wde|Q6926940}}
# {{wde|Q6927863}}
# {{wde|Q6928070}}
# {{wde|Q6931458}}
# {{wde|Q6931703}}
# {{wde|Q6932455}}
# {{wde|Q6934053}}
# {{wde|Q6934899}}
# {{wde|Q6939668}}
# {{wde|Q6941186}}
# {{wde|Q6941209}}
# {{wde|Q6941228}}
# {{wde|Q6942992}}
# {{wde|Q6943132}}
# {{wde|Q6944370}}
# {{wde|Q6945240}}
# {{wde|Q6946495}}
# {{wde|Q6948383}}
# {{wde|Q6948466}}
# {{wde|Q6949161}}
# {{wde|Q6950148}}
# {{wde|Q6951015}}
# {{wde|Q6952570}}
# {{wde|Q6952684}}
# {{wde|Q6952825}}
# {{wde|Q6954356}}
# {{wde|Q6954714}}
# {{wde|Q6954734}}
# {{wde|Q6957537}}
# {{wde|Q6957560}}
# {{wde|Q6957616}}
# {{wde|Q6957630}}
# {{wde|Q6957673}}
# {{wde|Q6957784}}
# {{wde|Q6957933}}
# {{wde|Q6960877}}
# {{wde|Q6960917}}
# {{wde|Q6961012}}
# {{wde|Q6961033}}
# {{wde|Q6961287}}
# {{wde|Q6961977}}
# {{wde|Q6962074}}
# {{wde|Q6962228}}
# {{wde|Q6963163}}
# {{wde|Q6964099}}
# {{wde|Q6965249}}
# {{wde|Q6965365}}
# {{wde|Q6965797}}
# {{wde|Q6966122}}
# {{wde|Q6970157}}
# {{wde|Q6970439}}
# {{wde|Q6970461}}
# {{wde|Q6970498}}
# {{wde|Q6970508}}
# {{wde|Q6970566}}
# {{wde|Q6970588}}
# {{wde|Q6970610}}
# {{wde|Q6970624}}
# {{wde|Q6972422}}
# {{wde|Q6972918}}
# {{wde|Q6974029}}
# {{wde|Q6975384}}
# {{wde|Q6977559}}
# {{wde|Q6978974}}
# {{wde|Q6980227}}
# {{wde|Q6980244}}
# {{wde|Q6980489}}
# {{wde|Q6980872}}
# {{wde|Q6980883}}
# {{wde|Q6981135}}
# {{wde|Q6981559}}
# {{wde|Q6986437}}
# {{wde|Q6986779}}
# {{wde|Q6987313}}
# {{wde|Q6987811}}
# {{wde|Q6990038}}
# {{wde|Q6990058}}
# {{wde|Q6990203}}
# {{wde|Q6990633}}
# {{wde|Q6990842}}
# {{wde|Q6990857}}
# {{wde|Q6990912}}
# {{wde|Q6991130}}
# {{wde|Q6991459}}
# {{wde|Q6992270}}
# {{wde|Q6993305}}
# {{wde|Q6994012}}
# {{wde|Q6994077}}
# {{wde|Q6994176}}
# {{wde|Q6994253}}
# {{wde|Q6998607}}
# {{wde|Q6999547}}
# {{wde|Q7003157}}
# {{wde|Q7004758}}
# {{wde|Q7011049}}
# {{wde|Q7011096}}
# {{wde|Q7022640}}
# {{wde|Q7023588}}
# {{wde|Q7025168}}
# {{wde|Q7025417}}
# {{wde|Q7026178}}
# {{wde|Q7027764}}
# {{wde|Q7028804}}
# {{wde|Q7030436}}
# {{wde|Q7030528}}
# {{wde|Q7031764}}
# {{wde|Q7031861}}
# {{wde|Q7032130}}
# {{wde|Q7033204}}
# {{wde|Q7033253}}
# {{wde|Q7033559}}
# {{wde|Q7034265}}
# {{wde|Q7036486}}
# {{wde|Q7041741}}
# {{wde|Q7046202}}
# {{wde|Q7046237}}
# {{wde|Q7047657}}
# {{wde|Q7049711}}
# {{wde|Q7053951}}
# {{wde|Q7054014}}
# {{wde|Q7055305}}
# {{wde|Q7057714}}
# {{wde|Q7057977}}
# {{wde|Q7059170}}
# {{wde|Q7059196}}
# {{wde|Q7059462}}
# {{wde|Q7060218}}
# {{wde|Q7064821}}
# {{wde|Q7064836}}
# {{wde|Q7065020}}
# {{wde|Q7065771}}
# {{wde|Q7066681}}
# {{wde|Q7067433}}
# {{wde|Q7068252}}
# {{wde|Q7068272}}
# {{wde|Q7068310}}
# {{wde|Q12247219}}
# {{wde|Q13175535}}
# {{wde|Q13175626}}
# {{wde|Q13175635}}
# {{wde|Q13175642}}
# {{wde|Q13175680}}
# {{wde|Q13175694}}
# {{wde|Q13175702}}
# {{wde|Q13175965}}
# {{wde|Q13175971}}
# {{wde|Q13176015}}
# {{wde|Q13176086}}
# {{wde|Q13176182}}
# {{wde|Q13176184}}
# {{wde|Q13176207}}
# {{wde|Q13176212}}
# {{wde|Q13176225}}
# {{wde|Q13176236}}
# {{wde|Q13176387}}
# {{wde|Q13176399}}
# {{wde|Q13176476}}
# {{wde|Q13176524}}
# {{wde|Q13176545}}
# {{wde|Q13176551}}
# {{wde|Q13176553}}
# {{wde|Q13176596}}
# {{wde|Q13176599}}
# {{wde|Q13176644}}
# {{wde|Q13176707}}
# {{wde|Q13176739}}
# {{wde|Q13176775}}
# {{wde|Q13176794}}
# {{wde|Q13176826}}
# {{wde|Q13176854}}
# {{wde|Q15075750}}
# {{wde|Q15076047}}
# {{wde|Q15727020}}
# {{wde|Q16117951}}
# {{wde|Q16118423}}
# {{wde|Q16118572}}
# {{wde|Q16118748}}
# {{wde|Q16119941}}
# {{wde|Q16120364}}
# {{wde|Q16120731}}
# {{wde|Q16121607}}
# {{wde|Q16121614}}
# {{wde|Q16122335}}
# {{wde|Q16122522}}
# {{wde|Q16122613}}
# {{wde|Q16123329}}
# {{wde|Q16123577}}
# {{wde|Q16123583}}
# {{wde|Q16124082}}
# {{wde|Q16124093}}
# {{wde|Q16124444}}
# {{wde|Q16124568}}
# {{wde|Q16124734}}
# {{wde|Q16125529}}
# {{wde|Q16125536}}
# {{wde|Q16125543}}
# {{wde|Q16126019}}
# {{wde|Q16126959}}
# {{wde|Q20389218}}
# {{wde|Q20418203}}
# {{wde|Q20608403}}
# {{wde|Q20609108}}
# {{wde|Q20609290}}
# {{wde|Q20609379}}
# {{wde|Q20609594}}
# {{wde|Q20609607}}
# {{wde|Q20609804}}
# {{wde|Q20609813}}
# {{wde|Q20609865}}
# {{wde|Q20610237}}
# {{wde|Q20610366}}
# {{wde|Q20610398}}
# {{wde|Q20610764}}
# {{wde|Q20611080}}
# {{wde|Q20611086}}
# {{wde|Q20611092}}
# {{wde|Q20611099}}
# {{wde|Q20611202}}
# {{wde|Q20611213}}
# {{wde|Q20611220}}
# {{wde|Q20611496}}
# {{wde|Q20611649}}
# {{wde|Q20611727}}
# {{wde|Q20611762}}
# {{wde|Q20611829}}
# {{wde|Q20611851}}
# {{wde|Q61068866}}
# {{wde|Q61069354}}
# {{wde|Q65401170}}
# {{wde|Q97257664}}
# {{wde|Q97257814}}
# {{wde|Q97259186}}
# {{wde|Q97259587}}
# {{wde|Q97259598}}
# {{wde|Q97259663}}
# {{wde|Q97259719}}
# {{wde|Q97260231}}
# {{wde|Q97260361}}
# {{wde|Q97262017}}
# {{wde|Q97262799}}
# {{wde|Q136032536}}

== Jixwe danasîn heye (276) ==
# {{wde|Q286893}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q373876}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q473927}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q810671}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q896731}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q950797}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q1391947}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q1505007}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q1721075}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q2123761}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q2128779}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q4782535}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6346205}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q6905882}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6907202}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6907881}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6909526}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6911224}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6911849}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6913223}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6913237}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6913789}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6914196}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6914787}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6915350}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6915895}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6917230}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6917717}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6919099}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6919472}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6922246}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6923433}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6923495}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6924088}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6924445}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6926940}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6927863}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6928070}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6931458}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6931703}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6932455}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6934053}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6934899}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6939668}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6941186}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6941209}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6941228}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6942992}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6943132}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6944370}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6945240}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6946495}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6948383}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6948466}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6949161}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6950148}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6951015}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6952570}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6952684}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6952825}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6954356}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6954714}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6954734}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6957537}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6957560}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6957616}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6957630}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6957673}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6957784}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6957933}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6960877}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q6960917}} — &quot;gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye&quot;
# {{wde|Q6961012}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6961033}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6961287}} — &quot;gundekî girêdayî Efrîna&quot;
# {{wde|Q6961977}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6962074}} — &quot;gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye&quot;
# {{wde|Q6962228}} — &quot;gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye&quot;
# {{wde|Q6963163}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q6964099}} — &quot;gund li herêm a Efrînê&quot;
# {{wde|Q6965249}} — &quot;gund li herêm a Efrînê&quot;
# {{wde|Q6965365}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q6965797}} — &quot;gundekî girêdayî Efrîna&quot;
# {{wde|Q6966122}} — &quot;gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye&quot;
# {{wde|Q6970157}} — &quot;gund li herêm a Efrînê&quot;
# {{wde|Q6970439}} — &quot;gund li herêm a Efrînê&quot;
# {{wde|Q6970461}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q6970498}} — &quot;gund li herêm a Efrînê&quot;
# {{wde|Q6970508}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q6970566}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6970588}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6970610}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q6970624}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6972422}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6972918}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6974029}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6975384}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6977559}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6978974}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6980227}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6980244}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6980489}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6980872}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6980883}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6981135}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6981559}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6986437}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6986779}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6987313}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6987811}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6990038}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6990058}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6990203}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6990633}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6990842}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6990857}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6990912}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6991130}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6991459}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6992270}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6993305}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6994012}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6994077}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6994176}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6994253}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6998607}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q6999547}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q7003157}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q7004758}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q7011049}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q7011096}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q7022640}} — &quot;gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye&quot;
# {{wde|Q7023588}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q7025168}} — &quot;gund li herêm a Efrînê&quot;
# {{wde|Q7025417}} — &quot;gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye&quot;
# {{wde|Q7026178}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q7027764}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q7028804}} — &quot;gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye&quot;
# {{wde|Q7030436}} — &quot;gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye&quot;
# {{wde|Q7030528}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q7031764}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q7031861}} — &quot;gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye&quot;
# {{wde|Q7032130}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q7033204}} — &quot;gund li herêm a Efrînê&quot;
# {{wde|Q7033253}} — &quot;gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê&quot;
# {{wde|Q7033559}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q7034265}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q7036486}} — &quot;gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye&quot;
# {{wde|Q7041741}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q7046202}} — &quot;gund li herêm a Efrînê&quot;
# {{wde|Q7046237}} — &quot;gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye&quot;
# {{wde|Q7047657}} — &quot;gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye&quot;
# {{wde|Q7049711}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q7053951}} — &quot;gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye&quot;
# {{wde|Q7054014}} — &quot;gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye&quot;
# {{wde|Q7055305}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q7057714}} — &quot;gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye&quot;
# {{wde|Q7057977}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q7059170}} — &quot;gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê&quot;
# {{wde|Q7059196}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q7059462}} — &quot;gundekî girêdayî Efrîna&quot;
# {{wde|Q7060218}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q7064821}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q7064836}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q7065020}} — &quot;Gund li herêma Efrînê&quot;
# {{wde|Q7065771}} — &quot;gundekî girêdayî Efrîna&quot;
# {{wde|Q7066681}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q7067433}} — &quot;gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye&quot;
# {{wde|Q7068252}} — &quot;gundekî girêdayî Efrîna&quot;
# {{wde|Q7068272}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q7068310}} — &quot;undekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye&quot;
# {{wde|Q12247219}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q13175535}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q13175626}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q13175635}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q13175642}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q13175680}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q13175694}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q13175702}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q13175965}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q13175971}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q13176015}} — &quot;gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye&quot;
# {{wde|Q13176086}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q13176182}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q13176184}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q13176207}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q13176212}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q13176225}} — &quot;gundekî girêdayî Efrîna&quot;
# {{wde|Q13176236}} — &quot;gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê y&quot;
# {{wde|Q13176387}} — &quot;gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye&quot;
# {{wde|Q13176399}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q13176476}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q13176524}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q13176545}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q13176551}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q13176553}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q13176596}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q13176599}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q13176644}} — &quot;gundekî girêdayî Efrîna&quot;
# {{wde|Q13176707}} — &quot;gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye&quot;
# {{wde|Q13176739}} — &quot;gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye&quot;
# {{wde|Q13176775}} — &quot;gund li herêm a Efrînê&quot;
# {{wde|Q13176794}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q13176826}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q13176854}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q15075750}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q15076047}} — &quot;gund li herêm a Efrînê&quot;
# {{wde|Q15727020}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q16117951}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q16118423}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q16118572}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q16118748}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q16119941}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q16120364}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q16120731}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q16121607}} — &quot;gundekî bajêrokê Reco yê ser Navçe û Kantona Efrînê, li Başûr - Rojavaya Kurdistanê ye&quot;
# {{wde|Q16121614}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q16122335}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q16122522}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q16122613}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q16123329}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q16123577}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q16123583}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q16124082}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q16124093}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q16124444}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q16124568}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q16124734}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q16125529}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q16125536}} — &quot;Gundekî Rojavayê Kurdistanê ye li Suriyê&quot;
# {{wde|Q16125543}} — &quot;gund li herêm a Efrînê&quot;
# {{wde|Q16126019}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q16126959}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q20389218}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q20418203}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q20608403}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q20609108}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q20609290}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q20609379}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q20609594}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q20609607}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q20609804}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q20609813}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q20609865}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q20610237}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q20610366}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q20610398}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q20610764}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q20611080}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q20611086}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q20611092}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q20611099}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q20611202}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q20611213}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q20611220}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q20611496}} — &quot;gund li herêm a Efrînê&quot;
# {{wde|Q20611649}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q20611727}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q20611762}} — &quot;gund li herêm a Efrînê&quot;
# {{wde|Q20611829}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q20611851}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q61068866}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q61069354}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q65401170}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q97257664}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q97257814}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q97259186}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q97259587}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q97259598}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q97259663}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q97259719}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q97260231}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q97260361}} — &quot;gund li Efrînê&quot;
# {{wde|Q97262017}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q97262799}} — &quot;Gundekî Efrînê&quot;
# {{wde|Q136032536}} — &quot;gundekî Efrînê ye&quot;</text>
      <sha1>5q6uljft1o4tksqn97rrejma1is3yb9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/json/missing Desc.json</title>
    <ns>2</ns>
    <id>319918</id>
    <revision>
      <id>2063310</id>
      <parentid>2061196</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T19:47:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: [[Profesor]] ji lîsteyê hat jêbirin</comment>
      <origin>2063310</origin>
      <model>json</model>
      <format>application/json</format>
      <text bytes="127582" sha1="8k5vc5mh6y45eb4t1nr4g46bcg130jy" xml:space="preserve">[
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xala_kel%C3%AEn%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1003183&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mparo&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q38249616&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Ar%C3%AE%C5%9Fa_teror%C3%AEst%C3%AE_li_Viyanay%C3%AA_2020&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q101095813&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hilbijartina_serokatiya_DYAy%C3%AA_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q101110072&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/HamedFard&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112057517&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Nokleon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q102165&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Oks%C3%AEtanya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104285&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/ISO_3166&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q106487&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ferhad_Brah%C3%AEm_Seyder&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q106749&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Carl%27s_Jr.&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1043486&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAx_El%C3%AE_Elyas&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q102230981&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:Navbar/configuration&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104066604&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Clubhouse&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104101703&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/J%C3%AAdera_tali%C5%9Fan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104527072&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Heyva_tij%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104641&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Plebs&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104687&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pirt%C3%BBka_bideng&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q106833&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sebastian_Schulz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107520&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AEt&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107626&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Casino_-_No_Limit&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1047623&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eore%C5%9Fa_Sip%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1068139&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAjgeha_%C3%AErlend%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1068545&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AAmkilox&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1068553&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Der%C3%AE%C3%A7eya_r%C3%BBviy%C3%AA_baday%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1068559&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xala_kontrol%C3%AA_ya_%C3%A7erxa_xaney%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1068809&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Wezareta_Ewlekariya_Komara_%C3%87%C3%AEn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1068951&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bendera_t%C3%AAketin%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1075664&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:%C5%9Eitil%C3%AAn_erdn%C3%AEgariya_H%C3%A9rault%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10139325&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Danzot&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10754363&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mezra_Fer%C3%AEk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10754869&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/The_Line&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104772074&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/E1_Tower&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104843682&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kes%C3%AAn_ku_di_2022an_de_mirine&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107528356&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bardaha&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107639330&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Reng&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1075&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Os%C3%AAt&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q106955&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87eksekinandin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107706&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Agirkuj%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107711&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mode_Gakuen_Cocoon_Tower&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1030463&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Siyaset_li_%C3%8Eran%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1031246&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xeta_Kanaday%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1031997&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/H%C3%AAmay%C3%AAn_netewey%C3%AE_y%C3%AAn_%C3%9Bkraynay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1032135&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ban%C3%AA_cam&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1048886&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/WhatsApp&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1049511&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Koenz%C3%AEm&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1050086&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Navnetewey%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1072012&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Wal%C3%AEereb&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10778077&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/MV_Kurdistan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104880404&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Valheim&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105100327&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ser_deryay%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107721276&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xizan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10294&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/@&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10714&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Per%C3%A7oka_beta&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q103531&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dermansaz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105186&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dest%C3%BBr&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105210&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/H%C3%AEpokondriya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105434&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Anhidrit&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105439&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Azonof%C3%AEl&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107238&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Melh%C3%AAb&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107293&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Adapa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1051459&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mezinb%C3%BBna_lojist%C3%AEk%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1052379&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cem&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1053254&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cemxane&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1053332&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hest%C3%AA_b%C3%AAhnkirin%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1054094&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/L%C3%AEstik%C3%AAn_Zivistan%C3%AA_y%C3%AAn_Universiadey%C3%AA_ya_sala_2011%27an&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1054455&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Valletot&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1072670&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hunera_Mezopotamyay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1072751&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Nav%C3%AA_m%C3%AAvandar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1073408&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Forma_dadr%C3%AAs%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10541491&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Zayele&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10724268&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dencik&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10734999&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eekan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10778272&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Zazak%C3%AE/Ageray%C3%AEs_(alb%C3%BBm)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10961271&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87ortan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10963761&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Portal:Kanada/Sernav&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107225253&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Portal:Kanada/Serniv%C3%AEs&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107225305&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Portal:Kanada/Serniv%C3%AEs-box2&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107225455&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Portal:Kanada/Serniv%C3%AEs-box&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107225518&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Portal:Kanada/P%C3%AA%C5%9Fk%C3%AA%C5%9F%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107225692&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_RISM&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107294481&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8En%C3%AEsiyat%C3%AEva_Zarok%C3%AAn_Agir&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107804942&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Keskesor&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1052&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Taz%C3%AEb%C3%BBn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10791&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/L%C3%AEga_r%C3%BBgbiy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10962&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Perey%C3%AA_d%C3%AEj%C3%AEtal&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10836209&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rev&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105674&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bazof%C3%AEl&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107988&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Art%C3%AA%C5%9Fa_Berxwedana_Xudan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q108462&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sarker&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1056832&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/WestJet&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1059770&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:W%C3%AEk%C3%AEproje_Fransa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10816832&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:W%C3%AEk%C3%AEproje_DYA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10816993&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAxy%C3%BBsif&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10842806&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xanika_J%C3%AAr&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10736766&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Heqv%C3%AArd%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10844024&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Meyab&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10859035&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87eng%C3%AEn%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10860839&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/B%C3%BBtikan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10968053&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_cad%C3%BBkar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10968373&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Postman_(nermalav)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105538901&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sergeliya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105582036&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pamukkale&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105893254&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:Sidebar/configuration&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105981884&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Zazak%C3%AE/R%C3%AAzkerdi%C5%9F%C3%AA_%C3%A7imokan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q108068746&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xweku%C5%9Ftin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10737&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AEldo&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10801&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Ar%C3%AE%C5%9F%C3%AAn_11%C3%AA_%C3%8Elon%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10806&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eer%C3%AA_navxwey%C3%AE_y%C3%AA_Spanyay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10859&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Valah%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ziman%C3%AAn_german%C3%AE_y%C3%AAn_rojhilat&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q108662&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Keyaniya_Lor%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112745&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/J%C3%AAdera_pileya_yekem&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112754&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Operasyona_Xal%C3%AE%C3%A7eya_Efs%C3%BBn%C3%AE_(Yemen)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q113016&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Josef_Christian_Aigner&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q113028&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Magic_Kaito&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q113329&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Milyarder&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1062083&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Yezdan%C3%AEt%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1107103&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hevzayend%C3%AEt%C3%AE_di_helbest%C3%AAn_ev%C3%AEn%C3%AA_y%C3%AAn_faris%C3%AE_de&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1126298&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Riya_Ewropay%C3%AA_E8&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1129207&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87epgir%C3%AAn_tund&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1129409&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Malbata_Rockefeller&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1130469&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/L%C3%AEvaya_Tolhildan%C3%AA_ya_Tirk%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1133450&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Navrasta_Erdn%C3%AEgar%C3%AE_ya_Ewropa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1133467&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/T%C3%AErgan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1135034&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tevgera_Ciwan%C3%AAn_Azad_a_Kurdistan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10861978&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kongreya_Azad%C3%AE_%C3%BB_Demokrasiya_Kurdistan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10861980&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pis%C3%AEka_Wan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10863021&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAjgeha_%C3%A7%C3%AEn%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10876842&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/H%C3%AAyavk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10973598&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAxbizin%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10975009&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Zazak%C3%AE/Silo_Qiz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10977430&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ali_%C5%9Een_(karsaz)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10988504&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Civata_W%C3%AEk%C3%AEproje&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11063506&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dipstick&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11089636&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Bikarh%C3%AAner_Kurdish_Wikimedians_User_Group&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q106174850&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cejna_Batizm%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q108783890&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Muhemmed%C3%AA_Rewad%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q110800048&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bahoza_Eunice_(2022)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q110953177&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mehmet_Ku%C5%9Fman&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112796337&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Webb%27s_First_Deep_Field&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q113019754&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Timothy_Jones_II&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q113130840&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Maratona_London%C3%AA_2022&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q113549384&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AA%C5%9Fve%C3%A7%C3%BBn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1063&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kor%C3%AEt%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10874&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%AEatlon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10980&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hingiv&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10987&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Amnez%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11072&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/S%C3%AEstema_hormonan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11078&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Nexwe%C5%9Fiya_parkinson%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11085&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87olyak&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11088&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sersal&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11269&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Balaxane&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11303&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Wekhev%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11345&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Apache&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11354&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hoke&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11352&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mars_(m%C3%AEtoloj%C3%AE)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Proto-bulgar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q110117&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hiq%C3%BBqa_deryay%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1088099&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ioann%C3%AAs_Aksux&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1089423&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Seleukeia&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1136681&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/V%C3%AEzaya_Betlaneya_Xebat%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1147138&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AEroka_siyas%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1147507&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/M%C3%AAj%C3%AEdank&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1148039&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%9Bm_Kuls%C3%BBm&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1110560&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Colton_Ford&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1112161&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Jack_Ma&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1137062&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Evrensel&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1149161&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hiq%C3%BBqa_ti%C5%9Ftan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1149275&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/C%C4%B1v%C4%B1kl%C4%B1&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10999707&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Boj%C3%AE_(ku%C3%A7ik)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q108853286&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Honkai:_Star_Rail&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q108896777&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_ZBMATH&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111044348&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_CANTICN&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111193492&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mizgefta_Mezin_a_Astanay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q113675887&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bahoza_Trop%C3%AEkal_a_Nalgae_(2022)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114874666&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/H%C3%AAwirzeya_Cindaran_a_S%C3%AA%C3%BBl%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114912414&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Ar%C3%AE%C5%9Fa_bi_bombeyan_li_Mogad%C3%AE%C5%9Fuy%C3%AA_2022&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114926903&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hilwe%C5%9Fandina_Pira_Morb%C3%AE_2022&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114943882&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Navenda_Hevkar%C3%AE_ya_Partiy%C3%AAn_Kurdistana_%C3%8Eran%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114948235&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bar%C3%AA_karebay%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1111&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Reddit&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1136&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Lorraine&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1137&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10884&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eekir&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11002&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sebze&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11004&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Robot&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11012&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Malang_Regency&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11095&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/N%C3%AE%C5%9Fana_dolar%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11110&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hormon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11364&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Unix&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11368&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Molekul&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11369&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Wize&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11379&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Lezdan_(fiz%C3%AEk)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11376&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Wext&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11471&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Plast%C3%AEk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11474&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kaxez&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11472&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/R%C3%BBerd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11500&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/L%C3%AEsteya_welat%C3%AAn_t%C3%AArb%C3%BBna_berhem%C3%AAn_hundur%C3%AEn_her_ser%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q108977&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bil%C3%BBrvan%C3%AA_gund%C3%AA_mi%C5%9Fkan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111502&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Agirgeh&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115278&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/X%C3%BB%C5%9F%C3%BBr&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1090081&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Berfp%C3%AEv&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1138712&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Keyaniya_Efxanistan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1138904&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AEwar%C3%AA_Kaxaz%C3%AE_(Wallpaper)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1139104&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Iranica&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1139550&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ciudad_de_la_Paz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1140136&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Fundamental%C3%AEzma_%C3%AEslam%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1140370&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ahmet_Mahmut_%C3%9Cnl%C3%BC&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1151080&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sendroma_Wolfram&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1153641&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kesayetiya_pas%C3%AEv-agres%C3%AEv&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1153809&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kevirvan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1154336&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Grev%C3%AAn_bir%C3%A7%C3%AEb%C3%BBn%C3%AA_y%C3%AAn_kurdan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11015855&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Umer_Sultan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11018741&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Az_(e%C5%9F%C3%AEr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11137996&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hemawend&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11151377&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Homo_bodoensis&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q109302884&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Talbe%C5%9F&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q109383703&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Portal:Fransa/box-header&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q109391467&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Keleha_B%C3%AEracik%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q109393443&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Karduk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q110196443&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rah%C3%AEm_Re%C5%9F%C3%AEd%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q110210466&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Daxwaznameya_Boushaki_ji_bo_maf%C3%AAn_siyas%C3%AE_y%C3%AAn_Cezay%C3%AEr%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q110233804&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Buse_Meral&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111368642&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ferhad_Merd%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111475107&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dotin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111516624&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hewldana_ku%C5%9Ftina_%C3%8Emran_Xan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115036627&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Table_TOC&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115245238&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ar%C5%9F%C3%AEva_Annay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115288326&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tab%C3%BBra_Turan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115369646&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Limburg,_Holenda&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1093&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Brabanta_Bakur&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1101&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Merk%C3%BBr_(m%C3%AEtoloj%C3%AE)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1150&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hector_Berlioz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1151&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ripoll%C3%A8s&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10930&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Garrotxa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10932&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mak%C3%AEne&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11019&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rojnameger%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11030&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Agah%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11028&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Navn%C3%AE%C5%9Fana_IP&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11135&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tir%C5%9Fe&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11158&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Brahma&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11389&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Curey%C3%AAn_bi_xetereya_nemab%C3%BBn%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11394&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Muz%C3%AEka_rock&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11399&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/H%C3%AAz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11402&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hip-hop_(muz%C3%AEk)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11401&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Apartheid&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11409&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ciwan%C3%AAn_%C3%87epgir_%C3%AAn_Sol%C3%AEd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11514&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Teorema_P%C3%AEtagoras&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11518&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bex%C5%9F%C3%AEna_h%C3%AAkexane&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1115376&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kim_Yong-nam&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q110456&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dewleta_girav%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112099&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Amblem&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112110&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Navenda_giraniy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114084&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Huner%C3%AAn_l%C3%AAdan%C3%AA_y%C3%AAn_hevedudan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114466&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Arnavutk%C3%B6y&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1095321&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dolar%C3%AA_kanaday%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1104069&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AEroka_Microsoft_Windows%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1141703&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Howto&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1142825&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Lezg%C3%AEnka&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1142848&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Q%C3%BBna_tiromb%C3%AAl%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1142905&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/PDFCreator&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1143775&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cumhuriyet_(rojname)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1143794&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dutar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1143814&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Qul%C3%AEbeg,_Armav%C3%AEr&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1144641&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Michael_Adams&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1122204&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gaizinkalns&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1122342&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dewleta_Cih%C3%BByan_(pirt%C3%BBk)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1141090&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/L%C3%AEsteya_volkan%C3%AAn_Yemen%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1141249&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eer%C3%AA_birakuj%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1154912&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hesaba_spartin%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10948641&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:GEO&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10948883&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Evdalan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10949578&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hec%C3%AE_Omeran_(nahiye)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10950852&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AElvank_(e%C5%9F%C3%AEr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11041499&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gelale_(nahiye)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11184143&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Koma_etnod%C3%AEn%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11197007&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAx_Hesenan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11436152&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:Nex%C5%9Feya_cihan/dane/Rojavaya_Kurdistan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111739370&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eer%C3%AA_ereb_%C3%BB_misilman&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111939431&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Doza_Koban%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111952118&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/AUA_Framework&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112131421&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/SAS&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112176862&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Testa_%C3%8Engil%C3%AEz%C3%AE_ya_Duolingo&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112316754&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAvekirina_Ba%C5%9F%C3%BBr_%C3%BB_Rojhilat%C3%AA_%C3%9Bkraynay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114096220&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bertek%C3%AAn_li_ser_ku%C5%9Ftina_J%C3%AEna_Em%C3%AEn%C3%AE_2022&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114151812&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bahoza_Ian&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114160017&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Derbeya_le%C5%9Fker%C3%AE_ya_%C3%AElona_2022an_li_Burk%C3%AEna_Fasoy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114341504&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Ar%C3%AE%C5%9Fa_li_ser_Nong_Bua_Lamphu_2022&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114435170&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/ChatGPT&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115564437&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bas%C3%AEme_Evdirehman&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115655132&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Skandala_gendeliy%C3%AA_ya_Qeter%C3%AA_li_parlamena_Ewropay%C3%AA_2022&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115681322&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:Nex%C5%9Feya_cihan/dane/%C3%87ekoslovakya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115705793&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Antwerpen_(par%C3%AAzgeh)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1116&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Elsas&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1142&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Telefon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11035&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rojname&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11032&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/The_Rolling_Stones&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11036&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87and&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11042&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Salnameya_julian%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11184&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gelheya_C%C3%AEhan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11188&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sarayevo&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11194&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Baz_(k%C3%AEmya)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11193&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pentagon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11208&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hevk%C3%AA%C5%9Feya_d%C3%AEferensiyel&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11214&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/H%C3%AAz%C3%AAn_Esman%C3%AE_y%C3%AAn_Amer%C3%AEkay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11223&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AEnok&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11221&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Windows_Vista&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11230&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kubuntu&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11250&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xw%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11254&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Times_Square&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11259&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/L%C3%AEstik&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11410&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Nerd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11411&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rak%C3%AA%C5%9F&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11412&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Karate&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11419&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Leyzok&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11422&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bariste&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11423&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ki%C5%9Fanek&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11421&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kanza&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11426&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/F%C3%AElm&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11424&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eile&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11435&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gaz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11432&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Du%C3%A7erxe&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11442&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ke%C5%9Ft%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11446&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hejmar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11563&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Behram_(gerst%C3%AArk)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Maf%C3%AAn_kes%C3%AAn_LGBT_li_Taylenday%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116527&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/La%C5%9Fkol%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116646&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Maf%C3%AAn_kes%C3%AAn_LGBT_li_Iraq%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116752&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xulamt%C3%AE_li_DYAy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118382&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Death_Valley&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118388&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kanyona_Mezin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118841&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dadgeha_Maf%C3%AAn_Mirovan_a_Ewropay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q122880&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Muhemmed_Museddiq&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123037&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Esma%C3%AEl_II&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123088&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xed%C3%AEwiyeta_Misir%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q127861&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/H%C3%BBrp%C3%AAl&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q127995&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Enerjiya_jeotermal&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q127993&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ant%C3%AEl%C3%AAn_Mezin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128011&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Me%C5%9Fneqe&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128015&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAjgeha_%C5%9F%C3%AEley%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1145205&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Suk%C3%BBk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1145541&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Al%C3%BBgorkirina_gaz%C3%AAn_henasedan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1146120&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cejna_%C3%8Az%C3%AEd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1147008&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dil%C3%AAman&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1157591&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bar%C3%BBya_b%C3%AAdengiy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1157739&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tao%C3%AEst&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1165430&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eer%C3%AA_Edesay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1165502&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Defraggler&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1182754&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/DejaVu&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1183463&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Teletoon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1183935&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Soyot&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1185225&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tim%C3%BBrta%C5%9F&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1185705&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kogoro_Akechi&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1190010&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Edessa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1190403&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Paqijkirina_ziman%C3%AA_%C3%AEngil%C3%AEz%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1191063&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Papax&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1191629&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mezheb%C3%AAn_%C3%AEslam%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1192063&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Snapdragon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1193262&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Markdown&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1193600&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Teoriya_Ziman%C3%AA_Hetav%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1193977&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/K%C3%BBbay%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1195125&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/OSI&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1195395&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Der_Schwarm&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1196780&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sitarkirina_traf%C3%AEk%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1198538&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Paranoya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1229994&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tengestan_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1277789&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Buw%C3%AAr_Ehmed_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1278733&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/K%C3%BBye%C5%9Ft_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1279114&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xurremabad_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1279146&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dor%C3%BBd_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1279194&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/El%C3%AEg%C3%BBderz_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1279488&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dilfu_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1279548&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Angot&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q4364998&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kevjalk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11827352&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Doug_Aarniokoski&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11856301&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kaja_Kallas&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11869065&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/World_Geodetic_System_1984&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11902211&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tapur%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11950886&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/An%C3%AEma&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11958122&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Serhildana_1979an&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11982546&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hew%C5%9F&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12292478&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Portal:Kanada/Nirx&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114562595&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bahoza_Julia_(2022)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114563438&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hengaw&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114660373&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/N%C3%AE%C5%9Fana_gur&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116467884&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Template_journal_parameter&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118307483&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Template_journal&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118307486&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Template_journal/arg&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118307490&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Template_journal_inline/arg&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118307495&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Template_journal_inline&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118307493&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kontrola_otor%C3%AEtey%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118455746&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rudy_Tahlo&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118602025&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kolbarnews&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118645457&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87i%C4%9Fdem_K%C4%B1l%C4%B1%C3%A7g%C3%BCn_U%C3%A7ar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q119505780&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/B%C3%BByera_binderyaya_Titan%C3%AA_2023&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q119727363&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Arm%C3%AEta_Gerawen&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q122924686&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eer%C3%AA_%C3%8Esra%C3%AAl_%C3%BB_Hemas&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q122962941&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Ar%C3%AE%C5%9Fa_teror%C3%AEst%C3%AE_ya_Hemas%C3%AA_li_dij%C3%AE_%C3%8Esra%C3%AAl%C3%AA_2023&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q122976243&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:Disambiguation/templates&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123079140&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Serhildana_Agiriy%C3%AA_ya_s%C3%AAyem&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123111759&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Biradost_(e%C5%9F%C3%AEr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123114921&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/S%C3%AAp%C3%AEdar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123116989&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Sahra_Wagenknecht&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123178912&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Binun%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123191262&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tevgera_Kom%C3%BBn%C3%AEst_a_%C5%9Eore%C5%9Fger&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123235216&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Maf%C3%AAn_jinan_li_Kurdistan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123237660&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Porto_R%C3%AEko&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1183&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mahara%C5%9Ftra&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1191&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87andin%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11451&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/N%C3%AEvragihbar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11456&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pemb%C3%BB&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11457&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cil&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11460&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Nanoteknoloj%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11468&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cam&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11469&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/San%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11574&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ra%C3%BAl_Gonz%C3%A1lez&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11576&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sir%C3%AAma_elektr%C3%AEk%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11651&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Frekans&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11652&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Diod&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11656&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gur_%C3%BB_heft_karik&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11848&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/William_Henry_Harrison&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11869&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya_bulgar%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11913&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya_%C3%AEtal%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11920&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediyaya_bi_port%C3%BBgal%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11921&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mickey_Mouse&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11934&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Senfoniya_9em_a_Beethoven&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11989&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pal%C3%AEndrom&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12321&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Selva&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12778&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cerdanya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12787&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Vaucluse&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12792&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Osona&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12793&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87ek_(am%C3%BBr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12796&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gastroenteroloj%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120569&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dalkurd_FF&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120705&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dubarekirin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120877&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Apand%C3%AEs%C3%AEt&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q121041&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Superkomputer&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q121117&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dewlet_(Platon)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123397&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Stres&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123414&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Endem%C3%AEk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123452&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Welat%C3%AAn_hundir%C3%AEn_%C3%BB_b%C3%AA_derya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123480&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rojveger&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123524&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Royal_Society&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123885&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Radovan_Karad%C5%BEi%C4%87&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123923&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Leza_deng%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124003&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Zekat&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124058&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sim&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128007&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Lesbos&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128087&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/E-pirt%C3%BBk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128093&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%AEn%C3%AEdad&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128323&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Endra&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128335&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Barkiran%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128393&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Spiyaw&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1160505&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAjgeha_gurc%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1199026&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAjgeha_serb%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1199030&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAjgeha_makedon%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1199032&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAjgeha_alban%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1199173&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dengnasiya_bil%C3%AAvkirin%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1200775&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Deurne,_Bel%C3%A7%C3%AEka&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1201672&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Point_Roberts&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1203794&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kayunga_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1207391&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Leduc,_Alberta&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1207513&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Derg%C3%BB%C5%9Fa_%C5%9Faristaniy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1207629&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAt%C3%AAn_Dnepropetrovsk%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1232949&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tevir%C3%AA_bibivir&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1235284&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Wergera_Quran%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1236219&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kerem_%C3%87al%C4%B1%C5%9Fkan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1281802&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Patr%C3%AEkxane&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1282276&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kuvk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1283356&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Teoriya_peresan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11640129&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:Citation/CS1/Whitelist&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11679506&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:Citation/CS1/Suggestions&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11679510&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Al%C3%AEkar%C3%AE:Xeletiy%C3%AAn_%C3%A7avkaniy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12015580&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Maf%C3%AAn_kes%C3%AAn_LGBT_li_%C3%8Esra%C3%AAl%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12020074&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Koda_bank%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12032169&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Marek_%C4%8Cejka&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12035320&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xwecih%C3%AAn_Awistralyay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12060728&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Emperatoriya_%C3%87%C3%AEn%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12060881&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Self%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12068677&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:Wikidata&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12069631&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Alar_Karis&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12358575&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Wasabi&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12378304&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Portal:Endeks/TOC_navbar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12808228&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xalid%C3%AE_(ter%C3%AEqet)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12809845&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kurtkoy%C3%AE,_Pendik&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12810461&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Birca_selc%C3%BBq%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12811774&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hevd%C3%AEtin%C3%AAn_%C3%8Emraliy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12812934&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ar%C5%9Fak%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12818551&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pornag_(e%C5%9F%C3%AEr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12844053&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Toraq&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116007203&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Molla_Mehmet_Karay%C4%B1lan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116028767&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Par%C3%AAzgeh%C3%AAn_Girav%C3%AAn_Br%C3%AEtan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116035911&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Serdegirtina_kongreya_Brez%C3%AEl%C3%AA_2023&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116142348&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Abbas_Ismail&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116170068&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Behmen_Do%C4%9Fu&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116236973&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/N%C3%AEjadkujiya_Tirkmen%C3%AAn_Iraq%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116783960&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_KANTO&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116938150&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Vpad&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120175462&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Threads&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120281745&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:WikiProject_banner/config&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120667445&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:WikiProject_banner/templatepage&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120682781&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:WikiProject_banner/auxiliary&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120683254&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_web/subst&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120769077&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_book/subst&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q121097887&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_s%C3%AAw%C3%AE_ji_%C3%AElon_2021&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123269574&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Kes%C3%AAn_honak%C3%AE_li_gor%C3%AE_netewe_%C3%BB_p%C3%AE%C5%9Feyan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123365959&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Alman_li_gor%C3%AE_p%C3%AE%C5%9Fe_%C3%BB_bajaran&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123374275&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Model_li_gor%C3%AE_netewe_%C3%BB_bajaran&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123375132&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Soran%C3%AE/Amy_Lee&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123392522&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Frans%C3%AE_li_gor%C3%AE_p%C3%AE%C5%9Fe_%C3%BB_bajaran&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123470813&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_MPC&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123584703&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_JPL_SBDB&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123584705&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Felsefe-civak%C3%AE-%C5%9Fitil&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123663484&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Niv%C3%AEskar%C3%AAn_jin_li_gor%C3%AE_netewe_%C3%BB_sedsalan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123679776&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Model%C3%AAn_alman_li_gor%C3%AE_bajaran&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123701900&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Jin_li_Antarkt%C3%AEkay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123745306&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:G%C3%AEtarvan%C3%AAn_arjent%C3%AEn%C3%AE_y%C3%AAn_jin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123745747&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:G%C3%AEtarvan%C3%AAn_awistir%C3%AE_y%C3%AAn_jin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123745748&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pev%C3%A7%C3%BBna_PKK_%C3%BB_%C3%8Esra%C3%AAl%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123857391&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Arjen_Ar%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123865007&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Qanat%C3%AA_Kurdo&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123865061&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Endazyar%C3%AAn_kurd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123877047&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pu%C5%9F%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123934414&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:WikiProject_banner_related&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123991456&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:WPBannerMeta/templatepage/deduceimportance&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124038059&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Commeny&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124042038&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Diz%C3%AAn_jin_%C3%AAn_honak%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124044173&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Maf%C3%AAn_mirovan_li_gor%C3%AE_cihan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124052599&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_%C3%AEfadey%C3%AAn_b%C3%AA%C3%A7avkan%C3%AE_ji_tebax_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128330673&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Mahathir_Mohamad&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128505694&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Andhra_Prade%C5%9F&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1159&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Arunachal_Prade%C5%9F&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1162&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Okyan%C3%BBsa_Hind%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1239&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Esmanger&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11631&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/N%C3%AEgar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11629&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Peyker&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11634&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dans&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11639&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/C%C3%AEgir%C3%AA_Serok%C3%AA_Dewlet%C3%AAn_Yekb%C3%BBy%C3%AE_y%C3%AAn_Amer%C3%AEkay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11699&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Serokdewlet%C3%AA_Dewlet%C3%AAn_Yekb%C3%BBy%C3%AE_y%C3%AAn_Amer%C3%AEkay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11696&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kylie_Minogue&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11998&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Google_Maps&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12013&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Google_News&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12020&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kolera&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12090&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Henry_Dunant&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12091&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Key&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12097&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%BBrbaz%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12100&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12117&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87eka_nukleer%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12802&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tortosa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12812&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/N%C3%AEvgirava_%C3%8Eber%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12837&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sosyaldemokras%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q121254&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AAw%C3%AA_gaz%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q121750&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Le%C5%9Fciwan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124100&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rewteka_p%C3%AAlp%C3%AAlok%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124164&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ragihbar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124291&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Perdeya_Hesin%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124425&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cil%C5%9Fok&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124441&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Roja_C%C3%AEhan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%BCzen_Tekkal&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124583&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ali_Atalan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124586&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mely_Kiyak&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124589&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Diyarker%C3%AAn_dijepeydaker%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128711&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ricky_Martin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128799&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Elam&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128904&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xanedana_Shang&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128938&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/M%C3%AExa%C3%AEl%C3%AA_Mezin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129020&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Erok%C3%AAz%C3%AAn_Saint-Lawrencey%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129060&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Text%C3%AA_Cem%C5%9F%C3%AEd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129072&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AA%C5%9Fg%C3%AEr&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131696&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Arket%C3%AEp&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131714&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Total_Nonstop_Action_Wrestling&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131728&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Henry_Cavendish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131733&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cizdan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131740&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Parf%C3%BBm&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131746&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gormiz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131748&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Anoreksiya_nervoza&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131749&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pizirk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1172159&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hed%C3%AEsvan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1172458&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Aelius_Nicon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1218142&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Euzko_Gudarostea&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1244551&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Radnorshire&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1244778&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Monmouthshire&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1245075&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kista&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1245744&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Al_Parker&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1286616&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Maf%C3%AAn_kes%C3%AAn_LGBT_li_Tirkiyey%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1287069&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sembola_alanasiy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12152721&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Cografya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12153864&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Huner&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12154011&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Felsefe_%C3%BB_d%C3%AEn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12154114&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Civak_%C3%BB_zanist%C3%AAn_civak%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12154199&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Jiyana_rojane&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12154211&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Biyoloj%C3%AE_%C3%BB_zanist%C3%AAn_sihet%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12154283&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Teknoloj%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12154377&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Matemat%C3%AEk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12154424&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Zanist%C3%AAn_fiz%C3%AEk%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12154601&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Stefania_Turkewich&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12162960&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dasn%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12187201&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dehti&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12434165&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87avmarka_xelek%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176506&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87avmarka_%C3%A7orsane&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176507&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87elikan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176518&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87em%C3%AA_Kextey%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176538&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87em%C3%AA_Bilqil%C3%AAn%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176536&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87em%C3%AA_%C3%87etel%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176540&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87erkez_cendirme_Hemid_kur%C3%AA_Y%C3%BBsif&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176547&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87erxa_biyogeok%C3%AEmyaw%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176550&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87iyay%C3%AA_Bel%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176579&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87ir%C3%BBsk_(fanz%C3%AEn)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176577&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87i%C4%9Fdem_%C3%96zg%C3%BCl&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176585&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87%C3%BBvan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176594&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87%C3%AErvanok&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176604&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Aketiya_Niv%C3%AEser%C3%AAn_Kurd_liqa_Duhok%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176611&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87iyay%C3%AA_Qertew%C3%AEn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176608&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Al%C3%AAn_M%C3%AElan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176615&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Alxan_Penaber&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176613&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C4%B0brahim_Bilgin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176624&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Esma%C3%AEl_Xeyat&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176650&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Eslamiyet_li_Kurdistan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176648&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%9Bral%C3%AE_%C3%BB_yukax%C3%AEr%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176662&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%96zg%C3%BCr_%C3%9Clke&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176661&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%9Bsiv%C3%AA_Far%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176669&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%9Clke&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176673&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAn%C3%AA_Ez%C3%AEz_Ako&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176819&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAwezar%C3%AAn_%C3%8Erana_Nav%C3%AEn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176824&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAx_Ma%C5%9Foq%C3%AA_Xeznew%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176840&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAx_Xalid%C3%AA_Berwar%C3%AE_Gundik%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176850&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAxan_(e%C5%9F%C3%AEr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176861&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAxo&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176871&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Maf%C3%AAn_kes%C3%AAn_LGBT_li_Kurdistan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117084542&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:G%C3%AEtarvan%C3%AAn_m%C3%AAr_li_gor%C3%AE_neteweyan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117157186&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Lehiya_Riha_%C3%BB_Sems%C3%BBr%C3%AA_2023&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117187770&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Muz%C3%AEkvan_li_gor%C3%AE_netewe_%C3%BB_bajaran&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117193485&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ku%C5%9Ftina_Didem_Akay&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117196867&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_BNFdata&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117197805&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_Libris&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117197808&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_Structurae_structure&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117197855&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_KBR&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117197860&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_Pleiades&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117197861&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_WorldCat_Entities&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117197869&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_Emmy&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117197952&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/FK_Transinvest&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117206645&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_GVP&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117219115&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_Structurae_person&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117219118&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_EUTA_person&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117219123&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_EUTA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117219125&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/B%C3%A9lizaire_%C3%BB_Zarok%C3%AAn_Frey&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q121435688&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kurd%C3%AAn_Tirkiyey%C3%AA_li_Her%C3%AAma_Kurdistan%C3%AA_ya_Iraq%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q121886188&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Vital_article_count&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124249564&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Xelatgir%C3%AAn_Xelata_%C5%9Eerefnamey%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124288320&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Zazak%C3%AE/Munzur_%C3%87em&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124289819&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Esmanger%C3%AAn_tirk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124305471&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:%C5%9Eervan%C3%AAn_jin_%C3%AAn_honak%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124326769&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Jin%C3%AAn_b%C3%AEseksuel_%C3%AAn_amer%C3%AEk%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124330388&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Jin%C3%AAn_b%C3%AEseksuel_li_gor%C3%AE_neteweyan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124330394&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:M%C3%AAr%C3%AAn_b%C3%AEseksuel_li_gor%C3%AE_neteweyan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124330419&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:S-bef/check&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124351612&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:S-aft/check&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124351613&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Komar%C3%AAn_ber%C3%AA_li_gor%C3%AE_parzem%C3%AEnan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124353504&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Format_revisiontimestamp&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124360872&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:D%C3%AEroka_le%C5%9Fker%C3%AE_li_gor%C3%AE_cihan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124365812&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mele_Evdilay%C3%AA_Timoq%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124451196&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_book/Arabic&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124472594&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_book/Danish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124472616&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_book/Dutch&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124472674&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Citation/subst&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124472717&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_book/Norwegian&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124472788&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_book/Portuguese&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124472797&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_book/Turkish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473030&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_web/Norwegian&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473068&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_web/Italian_or_Spanish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473079&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_news/Portuguese&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473109&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_news/Catalan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473138&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_news/Arabic&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473151&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/Swedish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473158&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/Portuguese&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473173&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/Polish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473183&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/Norwegian&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473194&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/Italian&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473205&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/Finnish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473224&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/Dutch&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473228&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/Danish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473232&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/subst&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124476283&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eer%C3%AA_Hizbullaha_Kurdistan%C3%AA_%C3%BB_Tirkiyey%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124547285&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Sitelink&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124569923&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Bajar_%C3%BB_bajarok%C3%AAn_Friuli-Venezia_Giulia&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124662958&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Kategoriy%C3%AAn_paqijkirin%C3%AA_ji_adar_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124708429&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_b%C3%AA%C3%A7avkan%C3%AE_ji_adar_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124708779&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Platforma_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124708996&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_n%C3%AAr%C3%AEna_b%C3%AAal%C3%AE_hewce_ye_ji_adar_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124727032&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_s%C3%AAw%C3%AE_ji_tebax_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128601827&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_be%C5%9Fa_vala_ji_tebax_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128601828&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_div%C3%AA_werin_berfirehkirin_ji_tebax_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128601829&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Danser%C3%AAn_efxan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128833743&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Endam%C3%AAn_r%C3%AAxistinan_li_gor%C3%AE_curey%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131748334&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:%C5%9Eanonamey%C3%AAn_li_ser_keyan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131748872&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:User_changed_username&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131749646&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Girav%C3%AAn_V%C3%AErj%C3%AEn_%C3%AAn_Dewlet%C3%AAn_Yekb%C3%BBy%C3%AE_y%C3%AAn_Amer%C3%AEkay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11703&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xwaringeh&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11707&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ricel&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12126&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Betelcewza&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12124&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bretanya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12130&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ps%C3%AEkopat%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12135&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Salname&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12132&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Salnameya_gregor%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12138&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Nexwe%C5%9F%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12136&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Be%C5%9Fa_saet%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12143&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mirina_mas%C3%BBlkey%C3%AAn_dil&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12152&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Lerzeta&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12156&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Antar%C3%AAs&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12166&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Alfaya_Kentaur%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12176&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Alfaya_%C3%87em%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12183&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Derman%C3%AAn_dijbakter%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12187&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pandem%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12184&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mona_L%C3%AEza&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12418&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AEren%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12431&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Detroit&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12439&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Le_Monde&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12461&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bar%C3%BBd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12861&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tank&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12876&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Antwerpen&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12892&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87ar%C5%9Fem&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gr%C3%AEgor%C3%AE_Perelman&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117346&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Fruktoz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q122043&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ernst_Aeppli&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124795&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bex%C3%A7evan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124946&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125191&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Asta_deryay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125465&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Emam&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125482&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Wawik&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125525&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ay%C5%9Fe_Polat&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125735&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xe%C5%9Feyer%C5%9Fa_I&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129165&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/N%C3%AEkolay_%C3%8Evanov%C3%AE%C3%A7_Loba%C3%A7evsk%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129199&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rekeh&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129211&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/C%C3%AAw%C3%AE_(birc)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129214&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AEzanter%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129279&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Paytexta_%C3%87and%C3%AE_ya_Ewropay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129372&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gir%C3%AA_Xurma&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129491&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Katedrala_Senbas%C3%AEl_a_Moskoy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129846&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bahoza_jeomanyet%C3%AEk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130011&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87iyay%C3%AA_Denal%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130018&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mizgefta_Eb%C3%BBlfida&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130161&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kalkol%C3%AEt%C3%AEk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130253&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/S%C3%AAhrbaz%C3%AA_Oz%C3%AA_gewre_(pirt%C3%BBk)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130295&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87iyay%C3%AA_Athos%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130321&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tar%C3%AExa_Japon%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130436&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Maf%C3%AA_daneriy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1297822&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tor_(komputer)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1301371&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sof%C3%AAn%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1303676&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cah%C5%9F&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q6161437&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mesc%C3%AEda_Eqsa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12192963&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Nej%C3%AEb%C3%BBd%C3%AEn_Semerqend%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12194294&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Ezol%C3%AE_(e%C5%9F%C3%AEr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12195337&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Qiyamet&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12200906&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Soran%C3%AE/%C5%9Eiwan_Sid%C3%AEq_Mehm%C3%BBd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12201163&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Heya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12209731&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Girt%C3%AEgeha_S%C3%AAdnayay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12215498&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xaliye_Buqmiye&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12229384&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Navenda_Hewl%C3%AAr%C3%AA_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12233160&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87oman_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12233188&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eeqlawe_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12233197&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xel%C3%AEfey%C3%AAn_Ra%C5%9Fid%C3%BBn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12490507&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Alfabeya_kurd%C3%AE_ya_lat%C3%AEn%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175483&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Alfabeya_%C3%AAzid%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175481&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Am%C3%AEno_as%C3%AEd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175489&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Arthur_Henry_Limpus&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175495&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Aydin_Budak&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175505&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bax%C3%A7ey%C3%AA_T%C3%AEpan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175515&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bernameya_Kurd%C3%AE_ya_WDR&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175522&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Besref&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175527&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cibir%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175571&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cewad%C3%AA_Merwan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175569&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dar%C3%AAn_%C3%A7iyay%C3%AAn_Kurdistan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175580&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Demanan_(e%C5%9F%C3%AEr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175587&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Deng%C3%AA_Welat&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175589&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/De%C5%9Ft_Rajan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175596&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Diyalekt%C3%AEka_Hegel&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175600&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Diyarbekir_(qeza)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175601&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Duanoks%C3%AEda_karbon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175605&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AElana_d%C3%AAvan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175609&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ebubekir_Deniz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175615&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AEroka_%C3%AAzd%C3%AEtiy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175613&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Eb%C3%BBbek%C3%AEr_%C3%87eleb%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175618&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ekstroversiyon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175622&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eadl%C3%BB&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176679&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eahmeran_(pirt%C3%BBk,_1998)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176683&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eaglord%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176681&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eakir%C3%AA_Miho&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176687&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eala_Kurmanc%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176685&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eanoya_Ehmed%C3%AA_Xan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176691&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eanoya_kurd%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176694&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eanoya_Ev%C3%AEna_Welat&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176693&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Earistaniya_sumeriyan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176698&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eef%C3%AEq_Qezaz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176708&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eingal%C3%AE_(devok)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176725&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eerefbeyan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176734&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eer%C3%AA_mezheb%C3%AE_y%C3%AA_S%C3%BBriy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176743&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eer%C3%AEf_Av%C5%9Far&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176745&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eevket_Arman&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176751&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eevbihurk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176748&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eeva_%C3%87aran&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176749&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eevket_Y%C4%B1lmaz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176753&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eewata_S%C3%AEnemaya_Am%C3%BBd%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176758&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eikefta_%C3%87ilst%C3%BBn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176771&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eivan%C3%AA_deryay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176784&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eiwan_Osman_Mistefa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176785&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eiy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176788&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eiyar_Perin%C3%A7ek&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176789&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorbema%C5%9F&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176795&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorbeya_deqsor%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176798&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorben%C3%AEska_bi_genim%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176796&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorbeya_bazirganan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176797&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorbeya_gundiyan_a_Botan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176802&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorbeya_kardiy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176803&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorbeya_fringiy%C3%AA_ya_Botan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176800&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorbeya_gundiyan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176801&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorbeya_kartol%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176804&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eore%C5%9Fger&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176810&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eore%C5%9F%C3%AA_Qerep%C3%BBngal%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176811&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%BBrzan_Qantoz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176893&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bahoza_Daniel&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q122311648&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAzimana_xelet_ji_adar_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124743728&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/The_Nursery_%22Alice%22&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1248205&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kurdistana_Sor&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1249873&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Viega&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1250967&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eehzade_Mistefa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1251392&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/EuroPride&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1255251&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Edward_Noel&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1294104&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Semra_Ertan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1295380&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_problem%C3%AAn_st%C3%AEl%C3%AA_ji_tebax_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130237950&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_div%C3%AA_werin_berfirehkirin_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130249366&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_n%C3%AAr%C3%AEna_b%C3%AAal%C3%AE_hewce_ye_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130270160&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAzimana_xelet_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130270184&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_div%C3%AA_werin_paqijkirin_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130272085&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kurd%C3%AAn_Nasyonal%C3%AEst&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130287381&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:R%C3%BBpel%C3%AAn_bi_wergerandina_xirab_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130289670&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_be%C5%9Fa_vala_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130289671&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:R%C3%BBpel%C3%AAn_b%C3%AAkategor%C3%AE_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130289668&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_problem%C3%AAn_st%C3%AEl%C3%AA_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130289669&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Nasa_Elektr%C3%AEk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130309781&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:G%C3%AEtarvan%C3%AAn_cezayir%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130345203&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Bloger%C3%AAn_kurd_%C3%AAn_jin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130379861&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_navdariya_ne_e%C5%9Fkere_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130384742&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_be%C5%9Fa_vala_ji_%C3%A7iriya_p%C3%AA%C5%9F%C3%AEn_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130468952&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Muxabere&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130492458&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Burgonya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1173&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Suheyl&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12189&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/B%C3%AErdoza_jimare&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12479&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Amar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12483&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Birca_Xel%C3%AEfe&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12495&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AEwar%C3%AA_%C3%87%C3%AEn%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12501&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAjgeha_r%C3%BBs&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12505&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AEram%C3%AEd%C3%AAn_G%C3%AEzey%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12508&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bendava_S%C3%AA_Newala&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12514&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Piram%C3%AEd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12516&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Aztek&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12542&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/H%C3%A9rault&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12545&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Serdema_Nav%C3%AEn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12554&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/V%C3%AEk%C3%AEng&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12567&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Amer%C3%AEkaya_Lat%C3%AEn%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12585&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hejmar%C3%AAn_rast%C3%AEn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12916&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kapela&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12970&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/N%C3%AArevan%C3%AA_Bakur&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12985&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Spica&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13008&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pollux_(st%C3%AAr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13028&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Castor_(st%C3%AAr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13029&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eehray%C3%AA_%C5%9Eam%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13034&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAnc%C5%9Fem&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:R%C3%BBpel%C3%AAn_bi_wergerandina_xirab_ji_adar_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125103274&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Alman%C3%AAn_b%C3%AEseksuel_li_gor%C3%AE_p%C3%AE%C5%9Feyan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125109051&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Niv%C3%AEskar%C3%AAn_b%C3%AEseksuel_%C3%AAn_alman&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125109052&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Paytext%C3%AAn_her%C3%AAm%C3%AAn_%C3%8Etalyay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125193769&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Bergir%C3%AE_ji_z%C3%AEndedij&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125277522&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_navdariya_ne_e%C5%9Fkere_ji_n%C3%AEsan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125303756&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_n%C3%AAr%C3%AEna_b%C3%AAal%C3%AE_hewce_ye_ji_n%C3%AEsan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125316906&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_div%C3%AA_werin_berfirehkirin_ji_n%C3%AEsan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125375231&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:R%C3%BBpel%C3%AAn_b%C3%AAkategor%C3%AE_ji_n%C3%AEsan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125388074&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_div%C3%AA_werin_zelalkirin_ji_adar_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125388078&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_div%C3%AA_werin_paqijkirin_ji_n%C3%AEsan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125388079&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_problem%C3%AAn_st%C3%AEl%C3%AA_ji_n%C3%AEsan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125388076&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_problem%C3%AAn_st%C3%AEl%C3%AA_ji_adar_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125388077&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_be%C5%9Fa_vala_ji_n%C3%AEsan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125388080&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_b%C3%AAy%C3%AE_%C3%A7avkaniy%C3%AAn_di_nav_cimleyan_de_ji_n%C3%AEsan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125424335&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Berhem%C3%AAn_li_ser_Kolezy%C3%BBm%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125441413&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Dadgeh%C3%AAn_li_Kenyay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125443364&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:D%C3%AEroka_propaganday%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125444026&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Airalo&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125470407&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_news/Turkish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125471603&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAkiliy%C3%AAn_kurd_%C3%BB_tirkan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125727545&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:R%C3%BBpel%C3%AAn_b%C3%AAkategor%C3%AE_ji_gulan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125809844&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_div%C3%AA_werin_berfirehkirin_ji_gulan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125826643&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_be%C5%9Fa_vala_ji_gulan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125826644&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:R%C3%BBpel%C3%AAn_bi_wergerandina_xirab_ji_tebax_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129128502&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:R%C3%BBpel%C3%AAn_b%C3%AAkategor%C3%AE_ji_tebax_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129128505&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sphen_%C3%BB_Magic&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129566311&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Guher%C3%AEna_avheway%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125928&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%BBrah%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126017&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eore%C5%9Fa_%C3%8Eslam%C3%AE_ya_%C3%8Eran%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126065&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Muzeya_Ax%C3%AAn_%C3%8Enc%C3%AEl%C3%AA_ya_Or%C5%9Fel%C3%AEm%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126130&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Koban%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126415&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Thomas_Paine&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126462&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/.so&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126480&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ke%C5%9Ftiya_N%C3%BBh&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126553&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pragmat%C3%AEzm&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126692&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/M%C3%AEn%C3%AArva&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126916&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hal%C3%BBs%C3%AEnasyon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130741&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Turb%C3%AEn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130760&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kronoloj%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130788&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pakta_Molotov-Ribbentrop&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130796&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Fest%C3%AEvala_F%C3%AElman_a_Navnetewey%C3%AE_ya_Berl%C3%AEn%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130871&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ben%C3%AE%C5%9Ft&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130878&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Reuters&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130879&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Han%C3%BBka&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130881&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Herka_Kendav%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130905&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sir%C3%BBda_netewey%C3%AE_ya_Spanyay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130940&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xwexijkirina_li_ser_berf%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130949&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Neoloj%C3%AEzm&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130989&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%BBzana_Ockham%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131012&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%BBlhez%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131026&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sayentoloj%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131036&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Komara_Xweser_a_Nax%C3%A7ivan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131083&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/CMS&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131093&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tom_%C3%BB_Jerry_(r%C3%AAzef%C3%AElm)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131144&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dirustiya_siyas%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131160&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Web_2.0&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131164&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Propan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131189&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ko%C3%A7a_Qewman&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131192&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tux_(Linux)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131200&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kozmet%C3%AEk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131207&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Futur%C3%AEzm&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131221&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mauna_Kea&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131230&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Deryaya_Beaufort&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131274&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Soul&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131272&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hejmara_%C3%87apik_%C3%AAn_Standard%C3%AE_y%C3%AAn_Navnetewey%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131276&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Penaber%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131288&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Komara_Sovyet_a_Sosyal%C3%AEst_a_Azerbaycan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131337&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pandora&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131346&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ant%C3%AEgon%C3%AA_(ke%C3%A7a_Ed%C3%AEpos)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131351&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/X%C3%AAza_navnetewey%C3%AE_ya_guhertina_dem%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131389&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bajar%C3%AA_Dawid%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1177750&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pergala_siyas%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1307214&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kitimat&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1307936&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Lionel_Sternberger&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11757638&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Enc%C3%BBmena_Par%C3%AAzgeha_Kerk%C3%BBk%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12239066&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Muhemmed_Ratib_Elnabils%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12240469&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%9Bl%C3%BBlemr&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12251236&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Teror%C3%AEzma_cih%C3%BB&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12252330&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ma&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12594485&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Navenda_An%C3%AEmasyon%C3%AA_ya_S%C3%AA%C3%BBl%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12601115&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/FC_Hegelmann&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12654265&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/FC_D%C5%BEiugas&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12654311&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/FK_Kauno_%C5%BDalgiris&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12654411&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xurremabad%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13100071&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dermanxane&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13107184&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Serhed%C3%AE_(devok)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175595&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ferhenga_Erdn%C3%AEgariy%C3%AA_(%C3%96ng%C3%B6r,_1967)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175664&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Frada&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175669&quot;
	}
]</text>
      <sha1>8k5vc5mh6y45eb4t1nr4g46bcg130jy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063326</id>
      <parentid>2063310</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T20:15:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: [[FK Kauno Žalgiris]] ji lîsteyê hat jêbirin</comment>
      <origin>2063326</origin>
      <model>json</model>
      <format>application/json</format>
      <text bytes="127452" sha1="1tigofmmhns9fpz3wm0xjs1071m4mxz" xml:space="preserve">[
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xala_kel%C3%AEn%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1003183&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mparo&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q38249616&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Ar%C3%AE%C5%9Fa_teror%C3%AEst%C3%AE_li_Viyanay%C3%AA_2020&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q101095813&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hilbijartina_serokatiya_DYAy%C3%AA_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q101110072&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/HamedFard&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112057517&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Nokleon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q102165&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Oks%C3%AEtanya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104285&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/ISO_3166&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q106487&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ferhad_Brah%C3%AEm_Seyder&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q106749&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Carl%27s_Jr.&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1043486&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAx_El%C3%AE_Elyas&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q102230981&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:Navbar/configuration&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104066604&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Clubhouse&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104101703&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/J%C3%AAdera_tali%C5%9Fan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104527072&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Heyva_tij%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104641&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Plebs&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104687&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pirt%C3%BBka_bideng&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q106833&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sebastian_Schulz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107520&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AEt&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107626&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Casino_-_No_Limit&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1047623&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eore%C5%9Fa_Sip%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1068139&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAjgeha_%C3%AErlend%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1068545&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AAmkilox&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1068553&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Der%C3%AE%C3%A7eya_r%C3%BBviy%C3%AA_baday%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1068559&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xala_kontrol%C3%AA_ya_%C3%A7erxa_xaney%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1068809&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Wezareta_Ewlekariya_Komara_%C3%87%C3%AEn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1068951&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bendera_t%C3%AAketin%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1075664&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:%C5%9Eitil%C3%AAn_erdn%C3%AEgariya_H%C3%A9rault%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10139325&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Danzot&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10754363&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mezra_Fer%C3%AEk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10754869&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/The_Line&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104772074&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/E1_Tower&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104843682&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kes%C3%AAn_ku_di_2022an_de_mirine&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107528356&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bardaha&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107639330&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Reng&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1075&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Os%C3%AAt&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q106955&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87eksekinandin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107706&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Agirkuj%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107711&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mode_Gakuen_Cocoon_Tower&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1030463&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Siyaset_li_%C3%8Eran%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1031246&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xeta_Kanaday%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1031997&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/H%C3%AAmay%C3%AAn_netewey%C3%AE_y%C3%AAn_%C3%9Bkraynay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1032135&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ban%C3%AA_cam&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1048886&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/WhatsApp&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1049511&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Koenz%C3%AEm&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1050086&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Navnetewey%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1072012&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Wal%C3%AEereb&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10778077&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/MV_Kurdistan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104880404&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Valheim&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105100327&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ser_deryay%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107721276&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xizan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10294&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/@&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10714&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Per%C3%A7oka_beta&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q103531&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dermansaz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105186&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dest%C3%BBr&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105210&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/H%C3%AEpokondriya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105434&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Anhidrit&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105439&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Azonof%C3%AEl&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107238&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Melh%C3%AAb&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107293&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Adapa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1051459&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mezinb%C3%BBna_lojist%C3%AEk%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1052379&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cem&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1053254&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cemxane&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1053332&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hest%C3%AA_b%C3%AAhnkirin%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1054094&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/L%C3%AEstik%C3%AAn_Zivistan%C3%AA_y%C3%AAn_Universiadey%C3%AA_ya_sala_2011%27an&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1054455&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Valletot&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1072670&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hunera_Mezopotamyay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1072751&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Nav%C3%AA_m%C3%AAvandar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1073408&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Forma_dadr%C3%AAs%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10541491&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Zayele&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10724268&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dencik&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10734999&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eekan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10778272&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Zazak%C3%AE/Ageray%C3%AEs_(alb%C3%BBm)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10961271&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87ortan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10963761&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Portal:Kanada/Sernav&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107225253&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Portal:Kanada/Serniv%C3%AEs&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107225305&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Portal:Kanada/Serniv%C3%AEs-box2&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107225455&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Portal:Kanada/Serniv%C3%AEs-box&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107225518&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Portal:Kanada/P%C3%AA%C5%9Fk%C3%AA%C5%9F%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107225692&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_RISM&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107294481&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8En%C3%AEsiyat%C3%AEva_Zarok%C3%AAn_Agir&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107804942&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Keskesor&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1052&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Taz%C3%AEb%C3%BBn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10791&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/L%C3%AEga_r%C3%BBgbiy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10962&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Perey%C3%AA_d%C3%AEj%C3%AEtal&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10836209&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rev&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105674&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bazof%C3%AEl&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107988&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Art%C3%AA%C5%9Fa_Berxwedana_Xudan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q108462&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sarker&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1056832&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/WestJet&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1059770&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:W%C3%AEk%C3%AEproje_Fransa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10816832&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:W%C3%AEk%C3%AEproje_DYA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10816993&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAxy%C3%BBsif&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10842806&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xanika_J%C3%AAr&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10736766&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Heqv%C3%AArd%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10844024&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Meyab&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10859035&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87eng%C3%AEn%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10860839&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/B%C3%BBtikan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10968053&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_cad%C3%BBkar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10968373&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Postman_(nermalav)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105538901&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sergeliya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105582036&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pamukkale&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105893254&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:Sidebar/configuration&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105981884&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Zazak%C3%AE/R%C3%AAzkerdi%C5%9F%C3%AA_%C3%A7imokan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q108068746&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xweku%C5%9Ftin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10737&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AEldo&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10801&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Ar%C3%AE%C5%9F%C3%AAn_11%C3%AA_%C3%8Elon%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10806&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eer%C3%AA_navxwey%C3%AE_y%C3%AA_Spanyay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10859&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Valah%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ziman%C3%AAn_german%C3%AE_y%C3%AAn_rojhilat&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q108662&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Keyaniya_Lor%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112745&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/J%C3%AAdera_pileya_yekem&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112754&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Operasyona_Xal%C3%AE%C3%A7eya_Efs%C3%BBn%C3%AE_(Yemen)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q113016&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Josef_Christian_Aigner&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q113028&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Magic_Kaito&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q113329&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Milyarder&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1062083&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Yezdan%C3%AEt%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1107103&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hevzayend%C3%AEt%C3%AE_di_helbest%C3%AAn_ev%C3%AEn%C3%AA_y%C3%AAn_faris%C3%AE_de&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1126298&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Riya_Ewropay%C3%AA_E8&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1129207&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87epgir%C3%AAn_tund&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1129409&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Malbata_Rockefeller&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1130469&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/L%C3%AEvaya_Tolhildan%C3%AA_ya_Tirk%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1133450&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Navrasta_Erdn%C3%AEgar%C3%AE_ya_Ewropa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1133467&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/T%C3%AErgan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1135034&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tevgera_Ciwan%C3%AAn_Azad_a_Kurdistan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10861978&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kongreya_Azad%C3%AE_%C3%BB_Demokrasiya_Kurdistan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10861980&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pis%C3%AEka_Wan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10863021&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAjgeha_%C3%A7%C3%AEn%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10876842&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/H%C3%AAyavk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10973598&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAxbizin%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10975009&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Zazak%C3%AE/Silo_Qiz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10977430&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ali_%C5%9Een_(karsaz)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10988504&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Civata_W%C3%AEk%C3%AEproje&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11063506&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dipstick&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11089636&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Bikarh%C3%AAner_Kurdish_Wikimedians_User_Group&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q106174850&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cejna_Batizm%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q108783890&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Muhemmed%C3%AA_Rewad%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q110800048&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bahoza_Eunice_(2022)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q110953177&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mehmet_Ku%C5%9Fman&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112796337&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Webb%27s_First_Deep_Field&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q113019754&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Timothy_Jones_II&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q113130840&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Maratona_London%C3%AA_2022&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q113549384&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AA%C5%9Fve%C3%A7%C3%BBn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1063&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kor%C3%AEt%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10874&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%AEatlon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10980&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hingiv&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10987&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Amnez%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11072&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/S%C3%AEstema_hormonan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11078&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Nexwe%C5%9Fiya_parkinson%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11085&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87olyak&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11088&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sersal&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11269&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Balaxane&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11303&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Wekhev%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11345&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Apache&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11354&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hoke&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11352&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mars_(m%C3%AEtoloj%C3%AE)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Proto-bulgar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q110117&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hiq%C3%BBqa_deryay%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1088099&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ioann%C3%AAs_Aksux&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1089423&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Seleukeia&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1136681&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/V%C3%AEzaya_Betlaneya_Xebat%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1147138&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AEroka_siyas%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1147507&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/M%C3%AAj%C3%AEdank&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1148039&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%9Bm_Kuls%C3%BBm&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1110560&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Colton_Ford&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1112161&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Jack_Ma&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1137062&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Evrensel&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1149161&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hiq%C3%BBqa_ti%C5%9Ftan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1149275&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/C%C4%B1v%C4%B1kl%C4%B1&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10999707&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Boj%C3%AE_(ku%C3%A7ik)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q108853286&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Honkai:_Star_Rail&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q108896777&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_ZBMATH&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111044348&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_CANTICN&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111193492&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mizgefta_Mezin_a_Astanay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q113675887&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bahoza_Trop%C3%AEkal_a_Nalgae_(2022)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114874666&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/H%C3%AAwirzeya_Cindaran_a_S%C3%AA%C3%BBl%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114912414&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Ar%C3%AE%C5%9Fa_bi_bombeyan_li_Mogad%C3%AE%C5%9Fuy%C3%AA_2022&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114926903&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hilwe%C5%9Fandina_Pira_Morb%C3%AE_2022&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114943882&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Navenda_Hevkar%C3%AE_ya_Partiy%C3%AAn_Kurdistana_%C3%8Eran%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114948235&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bar%C3%AA_karebay%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1111&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Reddit&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1136&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Lorraine&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1137&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10884&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eekir&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11002&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sebze&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11004&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Robot&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11012&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Malang_Regency&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11095&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/N%C3%AE%C5%9Fana_dolar%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11110&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hormon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11364&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Unix&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11368&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Molekul&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11369&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Wize&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11379&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Lezdan_(fiz%C3%AEk)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11376&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Wext&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11471&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Plast%C3%AEk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11474&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kaxez&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11472&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/R%C3%BBerd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11500&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/L%C3%AEsteya_welat%C3%AAn_t%C3%AArb%C3%BBna_berhem%C3%AAn_hundur%C3%AEn_her_ser%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q108977&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bil%C3%BBrvan%C3%AA_gund%C3%AA_mi%C5%9Fkan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111502&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Agirgeh&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115278&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/X%C3%BB%C5%9F%C3%BBr&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1090081&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Berfp%C3%AEv&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1138712&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Keyaniya_Efxanistan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1138904&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AEwar%C3%AA_Kaxaz%C3%AE_(Wallpaper)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1139104&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Iranica&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1139550&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ciudad_de_la_Paz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1140136&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Fundamental%C3%AEzma_%C3%AEslam%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1140370&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ahmet_Mahmut_%C3%9Cnl%C3%BC&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1151080&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sendroma_Wolfram&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1153641&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kesayetiya_pas%C3%AEv-agres%C3%AEv&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1153809&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kevirvan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1154336&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Grev%C3%AAn_bir%C3%A7%C3%AEb%C3%BBn%C3%AA_y%C3%AAn_kurdan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11015855&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Umer_Sultan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11018741&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Az_(e%C5%9F%C3%AEr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11137996&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hemawend&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11151377&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Homo_bodoensis&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q109302884&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Talbe%C5%9F&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q109383703&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Portal:Fransa/box-header&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q109391467&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Keleha_B%C3%AEracik%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q109393443&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Karduk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q110196443&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rah%C3%AEm_Re%C5%9F%C3%AEd%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q110210466&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Daxwaznameya_Boushaki_ji_bo_maf%C3%AAn_siyas%C3%AE_y%C3%AAn_Cezay%C3%AEr%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q110233804&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Buse_Meral&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111368642&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ferhad_Merd%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111475107&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dotin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111516624&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hewldana_ku%C5%9Ftina_%C3%8Emran_Xan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115036627&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Table_TOC&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115245238&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ar%C5%9F%C3%AEva_Annay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115288326&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tab%C3%BBra_Turan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115369646&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Limburg,_Holenda&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1093&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Brabanta_Bakur&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1101&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Merk%C3%BBr_(m%C3%AEtoloj%C3%AE)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1150&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hector_Berlioz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1151&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ripoll%C3%A8s&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10930&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Garrotxa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10932&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mak%C3%AEne&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11019&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rojnameger%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11030&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Agah%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11028&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Navn%C3%AE%C5%9Fana_IP&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11135&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tir%C5%9Fe&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11158&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Brahma&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11389&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Curey%C3%AAn_bi_xetereya_nemab%C3%BBn%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11394&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Muz%C3%AEka_rock&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11399&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/H%C3%AAz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11402&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hip-hop_(muz%C3%AEk)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11401&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Apartheid&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11409&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ciwan%C3%AAn_%C3%87epgir_%C3%AAn_Sol%C3%AEd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11514&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Teorema_P%C3%AEtagoras&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11518&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bex%C5%9F%C3%AEna_h%C3%AAkexane&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1115376&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kim_Yong-nam&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q110456&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dewleta_girav%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112099&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Amblem&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112110&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Navenda_giraniy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114084&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Huner%C3%AAn_l%C3%AAdan%C3%AA_y%C3%AAn_hevedudan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114466&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Arnavutk%C3%B6y&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1095321&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dolar%C3%AA_kanaday%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1104069&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AEroka_Microsoft_Windows%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1141703&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Howto&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1142825&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Lezg%C3%AEnka&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1142848&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Q%C3%BBna_tiromb%C3%AAl%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1142905&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/PDFCreator&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1143775&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cumhuriyet_(rojname)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1143794&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dutar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1143814&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Qul%C3%AEbeg,_Armav%C3%AEr&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1144641&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Michael_Adams&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1122204&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gaizinkalns&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1122342&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dewleta_Cih%C3%BByan_(pirt%C3%BBk)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1141090&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/L%C3%AEsteya_volkan%C3%AAn_Yemen%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1141249&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eer%C3%AA_birakuj%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1154912&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hesaba_spartin%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10948641&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:GEO&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10948883&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Evdalan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10949578&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hec%C3%AE_Omeran_(nahiye)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10950852&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AElvank_(e%C5%9F%C3%AEr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11041499&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gelale_(nahiye)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11184143&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Koma_etnod%C3%AEn%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11197007&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAx_Hesenan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11436152&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:Nex%C5%9Feya_cihan/dane/Rojavaya_Kurdistan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111739370&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eer%C3%AA_ereb_%C3%BB_misilman&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111939431&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Doza_Koban%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111952118&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/AUA_Framework&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112131421&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/SAS&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112176862&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Testa_%C3%8Engil%C3%AEz%C3%AE_ya_Duolingo&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112316754&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAvekirina_Ba%C5%9F%C3%BBr_%C3%BB_Rojhilat%C3%AA_%C3%9Bkraynay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114096220&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bertek%C3%AAn_li_ser_ku%C5%9Ftina_J%C3%AEna_Em%C3%AEn%C3%AE_2022&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114151812&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bahoza_Ian&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114160017&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Derbeya_le%C5%9Fker%C3%AE_ya_%C3%AElona_2022an_li_Burk%C3%AEna_Fasoy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114341504&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Ar%C3%AE%C5%9Fa_li_ser_Nong_Bua_Lamphu_2022&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114435170&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/ChatGPT&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115564437&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bas%C3%AEme_Evdirehman&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115655132&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Skandala_gendeliy%C3%AA_ya_Qeter%C3%AA_li_parlamena_Ewropay%C3%AA_2022&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115681322&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:Nex%C5%9Feya_cihan/dane/%C3%87ekoslovakya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115705793&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Antwerpen_(par%C3%AAzgeh)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1116&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Elsas&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1142&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Telefon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11035&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rojname&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11032&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/The_Rolling_Stones&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11036&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87and&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11042&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Salnameya_julian%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11184&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gelheya_C%C3%AEhan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11188&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sarayevo&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11194&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Baz_(k%C3%AEmya)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11193&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pentagon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11208&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hevk%C3%AA%C5%9Feya_d%C3%AEferensiyel&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11214&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/H%C3%AAz%C3%AAn_Esman%C3%AE_y%C3%AAn_Amer%C3%AEkay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11223&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AEnok&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11221&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Windows_Vista&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11230&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kubuntu&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11250&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xw%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11254&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Times_Square&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11259&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/L%C3%AEstik&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11410&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Nerd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11411&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rak%C3%AA%C5%9F&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11412&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Karate&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11419&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Leyzok&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11422&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bariste&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11423&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ki%C5%9Fanek&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11421&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kanza&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11426&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/F%C3%AElm&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11424&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eile&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11435&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gaz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11432&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Du%C3%A7erxe&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11442&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ke%C5%9Ft%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11446&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hejmar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11563&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Behram_(gerst%C3%AArk)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Maf%C3%AAn_kes%C3%AAn_LGBT_li_Taylenday%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116527&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/La%C5%9Fkol%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116646&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Maf%C3%AAn_kes%C3%AAn_LGBT_li_Iraq%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116752&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xulamt%C3%AE_li_DYAy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118382&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Death_Valley&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118388&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kanyona_Mezin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118841&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dadgeha_Maf%C3%AAn_Mirovan_a_Ewropay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q122880&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Muhemmed_Museddiq&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123037&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Esma%C3%AEl_II&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123088&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xed%C3%AEwiyeta_Misir%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q127861&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/H%C3%BBrp%C3%AAl&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q127995&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Enerjiya_jeotermal&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q127993&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ant%C3%AEl%C3%AAn_Mezin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128011&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Me%C5%9Fneqe&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128015&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAjgeha_%C5%9F%C3%AEley%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1145205&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Suk%C3%BBk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1145541&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Al%C3%BBgorkirina_gaz%C3%AAn_henasedan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1146120&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cejna_%C3%8Az%C3%AEd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1147008&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dil%C3%AAman&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1157591&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bar%C3%BBya_b%C3%AAdengiy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1157739&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tao%C3%AEst&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1165430&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eer%C3%AA_Edesay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1165502&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Defraggler&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1182754&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/DejaVu&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1183463&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Teletoon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1183935&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Soyot&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1185225&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tim%C3%BBrta%C5%9F&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1185705&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kogoro_Akechi&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1190010&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Edessa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1190403&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Paqijkirina_ziman%C3%AA_%C3%AEngil%C3%AEz%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1191063&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Papax&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1191629&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mezheb%C3%AAn_%C3%AEslam%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1192063&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Snapdragon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1193262&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Markdown&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1193600&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Teoriya_Ziman%C3%AA_Hetav%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1193977&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/K%C3%BBbay%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1195125&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/OSI&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1195395&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Der_Schwarm&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1196780&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sitarkirina_traf%C3%AEk%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1198538&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Paranoya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1229994&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tengestan_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1277789&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Buw%C3%AAr_Ehmed_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1278733&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/K%C3%BBye%C5%9Ft_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1279114&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xurremabad_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1279146&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dor%C3%BBd_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1279194&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/El%C3%AEg%C3%BBderz_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1279488&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dilfu_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1279548&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Angot&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q4364998&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kevjalk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11827352&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Doug_Aarniokoski&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11856301&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kaja_Kallas&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11869065&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/World_Geodetic_System_1984&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11902211&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tapur%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11950886&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/An%C3%AEma&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11958122&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Serhildana_1979an&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11982546&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hew%C5%9F&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12292478&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Portal:Kanada/Nirx&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114562595&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bahoza_Julia_(2022)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114563438&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hengaw&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114660373&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/N%C3%AE%C5%9Fana_gur&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116467884&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Template_journal_parameter&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118307483&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Template_journal&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118307486&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Template_journal/arg&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118307490&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Template_journal_inline/arg&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118307495&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Template_journal_inline&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118307493&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kontrola_otor%C3%AEtey%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118455746&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rudy_Tahlo&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118602025&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kolbarnews&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118645457&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87i%C4%9Fdem_K%C4%B1l%C4%B1%C3%A7g%C3%BCn_U%C3%A7ar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q119505780&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/B%C3%BByera_binderyaya_Titan%C3%AA_2023&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q119727363&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Arm%C3%AEta_Gerawen&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q122924686&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eer%C3%AA_%C3%8Esra%C3%AAl_%C3%BB_Hemas&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q122962941&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Ar%C3%AE%C5%9Fa_teror%C3%AEst%C3%AE_ya_Hemas%C3%AA_li_dij%C3%AE_%C3%8Esra%C3%AAl%C3%AA_2023&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q122976243&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:Disambiguation/templates&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123079140&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Serhildana_Agiriy%C3%AA_ya_s%C3%AAyem&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123111759&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Biradost_(e%C5%9F%C3%AEr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123114921&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/S%C3%AAp%C3%AEdar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123116989&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Sahra_Wagenknecht&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123178912&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Binun%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123191262&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tevgera_Kom%C3%BBn%C3%AEst_a_%C5%9Eore%C5%9Fger&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123235216&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Maf%C3%AAn_jinan_li_Kurdistan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123237660&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Porto_R%C3%AEko&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1183&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mahara%C5%9Ftra&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1191&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87andin%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11451&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/N%C3%AEvragihbar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11456&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pemb%C3%BB&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11457&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cil&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11460&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Nanoteknoloj%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11468&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cam&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11469&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/San%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11574&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ra%C3%BAl_Gonz%C3%A1lez&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11576&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sir%C3%AAma_elektr%C3%AEk%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11651&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Frekans&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11652&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Diod&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11656&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gur_%C3%BB_heft_karik&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11848&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/William_Henry_Harrison&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11869&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya_bulgar%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11913&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya_%C3%AEtal%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11920&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediyaya_bi_port%C3%BBgal%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11921&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mickey_Mouse&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11934&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Senfoniya_9em_a_Beethoven&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11989&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pal%C3%AEndrom&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12321&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Selva&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12778&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cerdanya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12787&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Vaucluse&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12792&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Osona&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12793&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87ek_(am%C3%BBr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12796&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gastroenteroloj%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120569&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dalkurd_FF&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120705&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dubarekirin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120877&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Apand%C3%AEs%C3%AEt&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q121041&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Superkomputer&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q121117&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dewlet_(Platon)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123397&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Stres&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123414&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Endem%C3%AEk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123452&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Welat%C3%AAn_hundir%C3%AEn_%C3%BB_b%C3%AA_derya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123480&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rojveger&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123524&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Royal_Society&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123885&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Radovan_Karad%C5%BEi%C4%87&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123923&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Leza_deng%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124003&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Zekat&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124058&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sim&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128007&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Lesbos&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128087&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/E-pirt%C3%BBk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128093&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%AEn%C3%AEdad&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128323&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Endra&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128335&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Barkiran%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128393&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Spiyaw&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1160505&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAjgeha_gurc%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1199026&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAjgeha_serb%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1199030&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAjgeha_makedon%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1199032&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAjgeha_alban%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1199173&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dengnasiya_bil%C3%AAvkirin%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1200775&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Deurne,_Bel%C3%A7%C3%AEka&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1201672&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Point_Roberts&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1203794&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kayunga_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1207391&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Leduc,_Alberta&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1207513&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Derg%C3%BB%C5%9Fa_%C5%9Faristaniy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1207629&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAt%C3%AAn_Dnepropetrovsk%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1232949&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tevir%C3%AA_bibivir&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1235284&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Wergera_Quran%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1236219&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kerem_%C3%87al%C4%B1%C5%9Fkan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1281802&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Patr%C3%AEkxane&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1282276&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kuvk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1283356&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Teoriya_peresan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11640129&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:Citation/CS1/Whitelist&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11679506&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:Citation/CS1/Suggestions&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11679510&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Al%C3%AEkar%C3%AE:Xeletiy%C3%AAn_%C3%A7avkaniy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12015580&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Maf%C3%AAn_kes%C3%AAn_LGBT_li_%C3%8Esra%C3%AAl%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12020074&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Koda_bank%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12032169&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Marek_%C4%8Cejka&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12035320&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xwecih%C3%AAn_Awistralyay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12060728&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Emperatoriya_%C3%87%C3%AEn%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12060881&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Self%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12068677&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:Wikidata&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12069631&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Alar_Karis&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12358575&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Wasabi&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12378304&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Portal:Endeks/TOC_navbar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12808228&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xalid%C3%AE_(ter%C3%AEqet)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12809845&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kurtkoy%C3%AE,_Pendik&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12810461&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Birca_selc%C3%BBq%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12811774&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hevd%C3%AEtin%C3%AAn_%C3%8Emraliy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12812934&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ar%C5%9Fak%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12818551&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pornag_(e%C5%9F%C3%AEr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12844053&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Toraq&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116007203&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Molla_Mehmet_Karay%C4%B1lan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116028767&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Par%C3%AAzgeh%C3%AAn_Girav%C3%AAn_Br%C3%AEtan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116035911&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Serdegirtina_kongreya_Brez%C3%AEl%C3%AA_2023&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116142348&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Abbas_Ismail&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116170068&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Behmen_Do%C4%9Fu&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116236973&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/N%C3%AEjadkujiya_Tirkmen%C3%AAn_Iraq%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116783960&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_KANTO&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116938150&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Vpad&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120175462&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Threads&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120281745&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:WikiProject_banner/config&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120667445&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:WikiProject_banner/templatepage&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120682781&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:WikiProject_banner/auxiliary&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120683254&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_web/subst&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120769077&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_book/subst&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q121097887&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_s%C3%AAw%C3%AE_ji_%C3%AElon_2021&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123269574&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Kes%C3%AAn_honak%C3%AE_li_gor%C3%AE_netewe_%C3%BB_p%C3%AE%C5%9Feyan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123365959&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Alman_li_gor%C3%AE_p%C3%AE%C5%9Fe_%C3%BB_bajaran&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123374275&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Model_li_gor%C3%AE_netewe_%C3%BB_bajaran&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123375132&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Soran%C3%AE/Amy_Lee&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123392522&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Frans%C3%AE_li_gor%C3%AE_p%C3%AE%C5%9Fe_%C3%BB_bajaran&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123470813&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_MPC&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123584703&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_JPL_SBDB&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123584705&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Felsefe-civak%C3%AE-%C5%9Fitil&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123663484&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Niv%C3%AEskar%C3%AAn_jin_li_gor%C3%AE_netewe_%C3%BB_sedsalan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123679776&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Model%C3%AAn_alman_li_gor%C3%AE_bajaran&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123701900&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Jin_li_Antarkt%C3%AEkay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123745306&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:G%C3%AEtarvan%C3%AAn_arjent%C3%AEn%C3%AE_y%C3%AAn_jin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123745747&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:G%C3%AEtarvan%C3%AAn_awistir%C3%AE_y%C3%AAn_jin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123745748&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pev%C3%A7%C3%BBna_PKK_%C3%BB_%C3%8Esra%C3%AAl%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123857391&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Arjen_Ar%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123865007&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Qanat%C3%AA_Kurdo&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123865061&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Endazyar%C3%AAn_kurd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123877047&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pu%C5%9F%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123934414&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:WikiProject_banner_related&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123991456&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:WPBannerMeta/templatepage/deduceimportance&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124038059&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Commeny&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124042038&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Diz%C3%AAn_jin_%C3%AAn_honak%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124044173&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Maf%C3%AAn_mirovan_li_gor%C3%AE_cihan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124052599&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_%C3%AEfadey%C3%AAn_b%C3%AA%C3%A7avkan%C3%AE_ji_tebax_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128330673&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Mahathir_Mohamad&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128505694&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Andhra_Prade%C5%9F&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1159&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Arunachal_Prade%C5%9F&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1162&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Okyan%C3%BBsa_Hind%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1239&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Esmanger&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11631&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/N%C3%AEgar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11629&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Peyker&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11634&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dans&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11639&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/C%C3%AEgir%C3%AA_Serok%C3%AA_Dewlet%C3%AAn_Yekb%C3%BBy%C3%AE_y%C3%AAn_Amer%C3%AEkay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11699&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Serokdewlet%C3%AA_Dewlet%C3%AAn_Yekb%C3%BBy%C3%AE_y%C3%AAn_Amer%C3%AEkay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11696&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kylie_Minogue&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11998&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Google_Maps&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12013&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Google_News&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12020&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kolera&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12090&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Henry_Dunant&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12091&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Key&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12097&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%BBrbaz%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12100&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12117&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87eka_nukleer%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12802&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tortosa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12812&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/N%C3%AEvgirava_%C3%8Eber%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12837&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sosyaldemokras%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q121254&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AAw%C3%AA_gaz%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q121750&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Le%C5%9Fciwan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124100&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rewteka_p%C3%AAlp%C3%AAlok%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124164&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ragihbar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124291&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Perdeya_Hesin%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124425&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cil%C5%9Fok&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124441&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Roja_C%C3%AEhan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%BCzen_Tekkal&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124583&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ali_Atalan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124586&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mely_Kiyak&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124589&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Diyarker%C3%AAn_dijepeydaker%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128711&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ricky_Martin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128799&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Elam&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128904&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xanedana_Shang&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128938&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/M%C3%AExa%C3%AEl%C3%AA_Mezin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129020&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Erok%C3%AAz%C3%AAn_Saint-Lawrencey%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129060&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Text%C3%AA_Cem%C5%9F%C3%AEd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129072&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AA%C5%9Fg%C3%AEr&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131696&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Arket%C3%AEp&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131714&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Total_Nonstop_Action_Wrestling&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131728&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Henry_Cavendish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131733&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cizdan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131740&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Parf%C3%BBm&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131746&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gormiz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131748&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Anoreksiya_nervoza&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131749&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pizirk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1172159&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hed%C3%AEsvan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1172458&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Aelius_Nicon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1218142&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Euzko_Gudarostea&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1244551&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Radnorshire&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1244778&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Monmouthshire&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1245075&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kista&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1245744&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Al_Parker&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1286616&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Maf%C3%AAn_kes%C3%AAn_LGBT_li_Tirkiyey%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1287069&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sembola_alanasiy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12152721&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Cografya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12153864&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Huner&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12154011&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Felsefe_%C3%BB_d%C3%AEn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12154114&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Civak_%C3%BB_zanist%C3%AAn_civak%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12154199&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Jiyana_rojane&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12154211&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Biyoloj%C3%AE_%C3%BB_zanist%C3%AAn_sihet%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12154283&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Teknoloj%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12154377&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Matemat%C3%AEk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12154424&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Zanist%C3%AAn_fiz%C3%AEk%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12154601&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Stefania_Turkewich&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12162960&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dasn%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12187201&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dehti&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12434165&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87avmarka_xelek%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176506&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87avmarka_%C3%A7orsane&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176507&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87elikan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176518&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87em%C3%AA_Kextey%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176538&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87em%C3%AA_Bilqil%C3%AAn%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176536&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87em%C3%AA_%C3%87etel%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176540&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87erkez_cendirme_Hemid_kur%C3%AA_Y%C3%BBsif&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176547&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87erxa_biyogeok%C3%AEmyaw%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176550&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87iyay%C3%AA_Bel%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176579&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87ir%C3%BBsk_(fanz%C3%AEn)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176577&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87i%C4%9Fdem_%C3%96zg%C3%BCl&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176585&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87%C3%BBvan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176594&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87%C3%AErvanok&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176604&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Aketiya_Niv%C3%AEser%C3%AAn_Kurd_liqa_Duhok%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176611&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87iyay%C3%AA_Qertew%C3%AEn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176608&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Al%C3%AAn_M%C3%AElan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176615&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Alxan_Penaber&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176613&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C4%B0brahim_Bilgin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176624&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Esma%C3%AEl_Xeyat&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176650&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Eslamiyet_li_Kurdistan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176648&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%9Bral%C3%AE_%C3%BB_yukax%C3%AEr%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176662&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%96zg%C3%BCr_%C3%9Clke&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176661&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%9Bsiv%C3%AA_Far%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176669&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%9Clke&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176673&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAn%C3%AA_Ez%C3%AEz_Ako&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176819&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAwezar%C3%AAn_%C3%8Erana_Nav%C3%AEn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176824&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAx_Ma%C5%9Foq%C3%AA_Xeznew%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176840&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAx_Xalid%C3%AA_Berwar%C3%AE_Gundik%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176850&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAxan_(e%C5%9F%C3%AEr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176861&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAxo&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176871&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Maf%C3%AAn_kes%C3%AAn_LGBT_li_Kurdistan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117084542&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:G%C3%AEtarvan%C3%AAn_m%C3%AAr_li_gor%C3%AE_neteweyan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117157186&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Lehiya_Riha_%C3%BB_Sems%C3%BBr%C3%AA_2023&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117187770&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Muz%C3%AEkvan_li_gor%C3%AE_netewe_%C3%BB_bajaran&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117193485&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ku%C5%9Ftina_Didem_Akay&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117196867&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_BNFdata&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117197805&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_Libris&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117197808&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_Structurae_structure&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117197855&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_KBR&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117197860&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_Pleiades&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117197861&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_WorldCat_Entities&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117197869&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_Emmy&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117197952&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/FK_Transinvest&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117206645&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_GVP&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117219115&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_Structurae_person&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117219118&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_EUTA_person&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117219123&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_EUTA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117219125&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/B%C3%A9lizaire_%C3%BB_Zarok%C3%AAn_Frey&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q121435688&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kurd%C3%AAn_Tirkiyey%C3%AA_li_Her%C3%AAma_Kurdistan%C3%AA_ya_Iraq%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q121886188&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Vital_article_count&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124249564&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Xelatgir%C3%AAn_Xelata_%C5%9Eerefnamey%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124288320&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Zazak%C3%AE/Munzur_%C3%87em&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124289819&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Esmanger%C3%AAn_tirk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124305471&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:%C5%9Eervan%C3%AAn_jin_%C3%AAn_honak%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124326769&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Jin%C3%AAn_b%C3%AEseksuel_%C3%AAn_amer%C3%AEk%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124330388&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Jin%C3%AAn_b%C3%AEseksuel_li_gor%C3%AE_neteweyan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124330394&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:M%C3%AAr%C3%AAn_b%C3%AEseksuel_li_gor%C3%AE_neteweyan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124330419&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:S-bef/check&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124351612&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:S-aft/check&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124351613&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Komar%C3%AAn_ber%C3%AA_li_gor%C3%AE_parzem%C3%AEnan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124353504&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Format_revisiontimestamp&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124360872&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:D%C3%AEroka_le%C5%9Fker%C3%AE_li_gor%C3%AE_cihan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124365812&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mele_Evdilay%C3%AA_Timoq%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124451196&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_book/Arabic&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124472594&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_book/Danish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124472616&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_book/Dutch&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124472674&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Citation/subst&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124472717&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_book/Norwegian&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124472788&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_book/Portuguese&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124472797&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_book/Turkish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473030&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_web/Norwegian&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473068&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_web/Italian_or_Spanish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473079&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_news/Portuguese&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473109&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_news/Catalan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473138&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_news/Arabic&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473151&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/Swedish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473158&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/Portuguese&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473173&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/Polish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473183&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/Norwegian&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473194&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/Italian&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473205&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/Finnish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473224&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/Dutch&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473228&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/Danish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473232&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/subst&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124476283&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eer%C3%AA_Hizbullaha_Kurdistan%C3%AA_%C3%BB_Tirkiyey%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124547285&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Sitelink&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124569923&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Bajar_%C3%BB_bajarok%C3%AAn_Friuli-Venezia_Giulia&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124662958&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Kategoriy%C3%AAn_paqijkirin%C3%AA_ji_adar_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124708429&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_b%C3%AA%C3%A7avkan%C3%AE_ji_adar_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124708779&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Platforma_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124708996&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_n%C3%AAr%C3%AEna_b%C3%AAal%C3%AE_hewce_ye_ji_adar_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124727032&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_s%C3%AAw%C3%AE_ji_tebax_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128601827&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_be%C5%9Fa_vala_ji_tebax_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128601828&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_div%C3%AA_werin_berfirehkirin_ji_tebax_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128601829&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Danser%C3%AAn_efxan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128833743&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Endam%C3%AAn_r%C3%AAxistinan_li_gor%C3%AE_curey%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131748334&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:%C5%9Eanonamey%C3%AAn_li_ser_keyan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131748872&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:User_changed_username&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131749646&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Girav%C3%AAn_V%C3%AErj%C3%AEn_%C3%AAn_Dewlet%C3%AAn_Yekb%C3%BBy%C3%AE_y%C3%AAn_Amer%C3%AEkay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11703&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xwaringeh&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11707&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ricel&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12126&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Betelcewza&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12124&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bretanya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12130&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ps%C3%AEkopat%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12135&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Salname&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12132&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Salnameya_gregor%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12138&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Nexwe%C5%9F%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12136&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Be%C5%9Fa_saet%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12143&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mirina_mas%C3%BBlkey%C3%AAn_dil&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12152&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Lerzeta&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12156&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Antar%C3%AAs&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12166&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Alfaya_Kentaur%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12176&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Alfaya_%C3%87em%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12183&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Derman%C3%AAn_dijbakter%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12187&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pandem%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12184&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mona_L%C3%AEza&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12418&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AEren%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12431&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Detroit&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12439&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Le_Monde&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12461&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bar%C3%BBd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12861&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tank&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12876&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Antwerpen&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12892&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87ar%C5%9Fem&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gr%C3%AEgor%C3%AE_Perelman&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117346&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Fruktoz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q122043&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ernst_Aeppli&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124795&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bex%C3%A7evan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124946&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125191&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Asta_deryay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125465&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Emam&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125482&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Wawik&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125525&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ay%C5%9Fe_Polat&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125735&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xe%C5%9Feyer%C5%9Fa_I&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129165&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/N%C3%AEkolay_%C3%8Evanov%C3%AE%C3%A7_Loba%C3%A7evsk%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129199&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rekeh&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129211&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/C%C3%AAw%C3%AE_(birc)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129214&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AEzanter%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129279&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Paytexta_%C3%87and%C3%AE_ya_Ewropay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129372&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gir%C3%AA_Xurma&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129491&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Katedrala_Senbas%C3%AEl_a_Moskoy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129846&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bahoza_jeomanyet%C3%AEk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130011&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87iyay%C3%AA_Denal%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130018&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mizgefta_Eb%C3%BBlfida&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130161&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kalkol%C3%AEt%C3%AEk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130253&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/S%C3%AAhrbaz%C3%AA_Oz%C3%AA_gewre_(pirt%C3%BBk)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130295&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87iyay%C3%AA_Athos%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130321&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tar%C3%AExa_Japon%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130436&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Maf%C3%AA_daneriy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1297822&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tor_(komputer)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1301371&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sof%C3%AAn%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1303676&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cah%C5%9F&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q6161437&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mesc%C3%AEda_Eqsa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12192963&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Nej%C3%AEb%C3%BBd%C3%AEn_Semerqend%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12194294&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Ezol%C3%AE_(e%C5%9F%C3%AEr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12195337&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Qiyamet&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12200906&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Soran%C3%AE/%C5%9Eiwan_Sid%C3%AEq_Mehm%C3%BBd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12201163&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Heya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12209731&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Girt%C3%AEgeha_S%C3%AAdnayay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12215498&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xaliye_Buqmiye&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12229384&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Navenda_Hewl%C3%AAr%C3%AA_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12233160&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87oman_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12233188&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eeqlawe_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12233197&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xel%C3%AEfey%C3%AAn_Ra%C5%9Fid%C3%BBn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12490507&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Alfabeya_kurd%C3%AE_ya_lat%C3%AEn%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175483&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Alfabeya_%C3%AAzid%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175481&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Am%C3%AEno_as%C3%AEd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175489&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Arthur_Henry_Limpus&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175495&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Aydin_Budak&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175505&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bax%C3%A7ey%C3%AA_T%C3%AEpan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175515&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bernameya_Kurd%C3%AE_ya_WDR&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175522&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Besref&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175527&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cibir%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175571&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cewad%C3%AA_Merwan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175569&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dar%C3%AAn_%C3%A7iyay%C3%AAn_Kurdistan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175580&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Demanan_(e%C5%9F%C3%AEr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175587&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Deng%C3%AA_Welat&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175589&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/De%C5%9Ft_Rajan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175596&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Diyalekt%C3%AEka_Hegel&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175600&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Diyarbekir_(qeza)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175601&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Duanoks%C3%AEda_karbon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175605&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AElana_d%C3%AAvan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175609&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ebubekir_Deniz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175615&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AEroka_%C3%AAzd%C3%AEtiy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175613&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Eb%C3%BBbek%C3%AEr_%C3%87eleb%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175618&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ekstroversiyon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175622&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eadl%C3%BB&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176679&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eahmeran_(pirt%C3%BBk,_1998)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176683&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eaglord%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176681&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eakir%C3%AA_Miho&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176687&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eala_Kurmanc%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176685&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eanoya_Ehmed%C3%AA_Xan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176691&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eanoya_kurd%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176694&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eanoya_Ev%C3%AEna_Welat&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176693&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Earistaniya_sumeriyan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176698&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eef%C3%AEq_Qezaz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176708&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eingal%C3%AE_(devok)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176725&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eerefbeyan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176734&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eer%C3%AA_mezheb%C3%AE_y%C3%AA_S%C3%BBriy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176743&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eer%C3%AEf_Av%C5%9Far&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176745&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eevket_Arman&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176751&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eevbihurk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176748&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eeva_%C3%87aran&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176749&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eevket_Y%C4%B1lmaz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176753&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eewata_S%C3%AEnemaya_Am%C3%BBd%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176758&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eikefta_%C3%87ilst%C3%BBn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176771&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eivan%C3%AA_deryay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176784&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eiwan_Osman_Mistefa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176785&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eiy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176788&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eiyar_Perin%C3%A7ek&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176789&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorbema%C5%9F&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176795&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorbeya_deqsor%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176798&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorben%C3%AEska_bi_genim%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176796&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorbeya_bazirganan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176797&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorbeya_gundiyan_a_Botan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176802&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorbeya_kardiy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176803&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorbeya_fringiy%C3%AA_ya_Botan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176800&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorbeya_gundiyan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176801&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorbeya_kartol%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176804&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eore%C5%9Fger&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176810&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eore%C5%9F%C3%AA_Qerep%C3%BBngal%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176811&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%BBrzan_Qantoz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176893&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bahoza_Daniel&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q122311648&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAzimana_xelet_ji_adar_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124743728&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/The_Nursery_%22Alice%22&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1248205&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kurdistana_Sor&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1249873&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Viega&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1250967&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eehzade_Mistefa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1251392&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/EuroPride&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1255251&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Edward_Noel&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1294104&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Semra_Ertan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1295380&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_problem%C3%AAn_st%C3%AEl%C3%AA_ji_tebax_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130237950&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_div%C3%AA_werin_berfirehkirin_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130249366&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_n%C3%AAr%C3%AEna_b%C3%AAal%C3%AE_hewce_ye_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130270160&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAzimana_xelet_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130270184&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_div%C3%AA_werin_paqijkirin_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130272085&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kurd%C3%AAn_Nasyonal%C3%AEst&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130287381&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:R%C3%BBpel%C3%AAn_bi_wergerandina_xirab_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130289670&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_be%C5%9Fa_vala_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130289671&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:R%C3%BBpel%C3%AAn_b%C3%AAkategor%C3%AE_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130289668&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_problem%C3%AAn_st%C3%AEl%C3%AA_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130289669&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Nasa_Elektr%C3%AEk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130309781&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:G%C3%AEtarvan%C3%AAn_cezayir%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130345203&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Bloger%C3%AAn_kurd_%C3%AAn_jin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130379861&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_navdariya_ne_e%C5%9Fkere_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130384742&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_be%C5%9Fa_vala_ji_%C3%A7iriya_p%C3%AA%C5%9F%C3%AEn_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130468952&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Muxabere&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130492458&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Burgonya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1173&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Suheyl&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12189&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/B%C3%AErdoza_jimare&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12479&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Amar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12483&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Birca_Xel%C3%AEfe&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12495&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AEwar%C3%AA_%C3%87%C3%AEn%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12501&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAjgeha_r%C3%BBs&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12505&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AEram%C3%AEd%C3%AAn_G%C3%AEzey%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12508&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bendava_S%C3%AA_Newala&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12514&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Piram%C3%AEd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12516&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Aztek&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12542&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/H%C3%A9rault&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12545&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Serdema_Nav%C3%AEn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12554&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/V%C3%AEk%C3%AEng&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12567&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Amer%C3%AEkaya_Lat%C3%AEn%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12585&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hejmar%C3%AAn_rast%C3%AEn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12916&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kapela&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12970&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/N%C3%AArevan%C3%AA_Bakur&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12985&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Spica&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13008&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pollux_(st%C3%AAr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13028&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Castor_(st%C3%AAr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13029&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eehray%C3%AA_%C5%9Eam%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13034&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAnc%C5%9Fem&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:R%C3%BBpel%C3%AAn_bi_wergerandina_xirab_ji_adar_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125103274&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Alman%C3%AAn_b%C3%AEseksuel_li_gor%C3%AE_p%C3%AE%C5%9Feyan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125109051&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Niv%C3%AEskar%C3%AAn_b%C3%AEseksuel_%C3%AAn_alman&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125109052&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Paytext%C3%AAn_her%C3%AAm%C3%AAn_%C3%8Etalyay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125193769&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Bergir%C3%AE_ji_z%C3%AEndedij&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125277522&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_navdariya_ne_e%C5%9Fkere_ji_n%C3%AEsan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125303756&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_n%C3%AAr%C3%AEna_b%C3%AAal%C3%AE_hewce_ye_ji_n%C3%AEsan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125316906&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_div%C3%AA_werin_berfirehkirin_ji_n%C3%AEsan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125375231&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:R%C3%BBpel%C3%AAn_b%C3%AAkategor%C3%AE_ji_n%C3%AEsan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125388074&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_div%C3%AA_werin_zelalkirin_ji_adar_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125388078&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_div%C3%AA_werin_paqijkirin_ji_n%C3%AEsan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125388079&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_problem%C3%AAn_st%C3%AEl%C3%AA_ji_n%C3%AEsan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125388076&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_problem%C3%AAn_st%C3%AEl%C3%AA_ji_adar_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125388077&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_be%C5%9Fa_vala_ji_n%C3%AEsan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125388080&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_b%C3%AAy%C3%AE_%C3%A7avkaniy%C3%AAn_di_nav_cimleyan_de_ji_n%C3%AEsan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125424335&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Berhem%C3%AAn_li_ser_Kolezy%C3%BBm%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125441413&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Dadgeh%C3%AAn_li_Kenyay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125443364&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:D%C3%AEroka_propaganday%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125444026&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Airalo&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125470407&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_news/Turkish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125471603&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAkiliy%C3%AAn_kurd_%C3%BB_tirkan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125727545&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:R%C3%BBpel%C3%AAn_b%C3%AAkategor%C3%AE_ji_gulan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125809844&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_div%C3%AA_werin_berfirehkirin_ji_gulan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125826643&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_be%C5%9Fa_vala_ji_gulan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125826644&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:R%C3%BBpel%C3%AAn_bi_wergerandina_xirab_ji_tebax_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129128502&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:R%C3%BBpel%C3%AAn_b%C3%AAkategor%C3%AE_ji_tebax_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129128505&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sphen_%C3%BB_Magic&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129566311&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Guher%C3%AEna_avheway%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125928&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%BBrah%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126017&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eore%C5%9Fa_%C3%8Eslam%C3%AE_ya_%C3%8Eran%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126065&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Muzeya_Ax%C3%AAn_%C3%8Enc%C3%AEl%C3%AA_ya_Or%C5%9Fel%C3%AEm%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126130&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Koban%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126415&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Thomas_Paine&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126462&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/.so&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126480&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ke%C5%9Ftiya_N%C3%BBh&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126553&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pragmat%C3%AEzm&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126692&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/M%C3%AEn%C3%AArva&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126916&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hal%C3%BBs%C3%AEnasyon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130741&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Turb%C3%AEn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130760&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kronoloj%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130788&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pakta_Molotov-Ribbentrop&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130796&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Fest%C3%AEvala_F%C3%AElman_a_Navnetewey%C3%AE_ya_Berl%C3%AEn%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130871&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ben%C3%AE%C5%9Ft&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130878&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Reuters&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130879&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Han%C3%BBka&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130881&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Herka_Kendav%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130905&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sir%C3%BBda_netewey%C3%AE_ya_Spanyay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130940&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xwexijkirina_li_ser_berf%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130949&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Neoloj%C3%AEzm&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130989&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%BBzana_Ockham%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131012&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%BBlhez%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131026&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sayentoloj%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131036&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Komara_Xweser_a_Nax%C3%A7ivan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131083&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/CMS&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131093&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tom_%C3%BB_Jerry_(r%C3%AAzef%C3%AElm)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131144&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dirustiya_siyas%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131160&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Web_2.0&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131164&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Propan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131189&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ko%C3%A7a_Qewman&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131192&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tux_(Linux)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131200&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kozmet%C3%AEk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131207&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Futur%C3%AEzm&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131221&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mauna_Kea&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131230&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Deryaya_Beaufort&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131274&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Soul&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131272&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hejmara_%C3%87apik_%C3%AAn_Standard%C3%AE_y%C3%AAn_Navnetewey%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131276&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Penaber%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131288&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Komara_Sovyet_a_Sosyal%C3%AEst_a_Azerbaycan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131337&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pandora&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131346&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ant%C3%AEgon%C3%AA_(ke%C3%A7a_Ed%C3%AEpos)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131351&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/X%C3%AAza_navnetewey%C3%AE_ya_guhertina_dem%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131389&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bajar%C3%AA_Dawid%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1177750&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pergala_siyas%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1307214&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kitimat&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1307936&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Lionel_Sternberger&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11757638&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Enc%C3%BBmena_Par%C3%AAzgeha_Kerk%C3%BBk%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12239066&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Muhemmed_Ratib_Elnabils%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12240469&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%9Bl%C3%BBlemr&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12251236&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Teror%C3%AEzma_cih%C3%BB&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12252330&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ma&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12594485&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Navenda_An%C3%AEmasyon%C3%AA_ya_S%C3%AA%C3%BBl%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12601115&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/FC_Hegelmann&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12654265&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/FC_D%C5%BEiugas&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12654311&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xurremabad%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13100071&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dermanxane&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13107184&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Serhed%C3%AE_(devok)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175595&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ferhenga_Erdn%C3%AEgariy%C3%AA_(%C3%96ng%C3%B6r,_1967)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175664&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Frada&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175669&quot;
	}
]</text>
      <sha1>1tigofmmhns9fpz3wm0xjs1071m4mxz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063328</id>
      <parentid>2063326</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T20:22:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: [[Ebûbekîr Çelebî]] ji lîsteyê hat jêbirin</comment>
      <origin>2063328</origin>
      <model>json</model>
      <format>application/json</format>
      <text bytes="127309" sha1="gbo2sgq4iqiyefxnfclfdhrgw8hwbe0" xml:space="preserve">[
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xala_kel%C3%AEn%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1003183&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mparo&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q38249616&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Ar%C3%AE%C5%9Fa_teror%C3%AEst%C3%AE_li_Viyanay%C3%AA_2020&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q101095813&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hilbijartina_serokatiya_DYAy%C3%AA_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q101110072&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/HamedFard&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112057517&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Nokleon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q102165&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Oks%C3%AEtanya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104285&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/ISO_3166&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q106487&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ferhad_Brah%C3%AEm_Seyder&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q106749&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Carl%27s_Jr.&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1043486&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAx_El%C3%AE_Elyas&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q102230981&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:Navbar/configuration&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104066604&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Clubhouse&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104101703&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/J%C3%AAdera_tali%C5%9Fan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104527072&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Heyva_tij%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104641&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Plebs&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104687&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pirt%C3%BBka_bideng&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q106833&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sebastian_Schulz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107520&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AEt&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107626&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Casino_-_No_Limit&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1047623&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eore%C5%9Fa_Sip%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1068139&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAjgeha_%C3%AErlend%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1068545&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AAmkilox&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1068553&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Der%C3%AE%C3%A7eya_r%C3%BBviy%C3%AA_baday%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1068559&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xala_kontrol%C3%AA_ya_%C3%A7erxa_xaney%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1068809&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Wezareta_Ewlekariya_Komara_%C3%87%C3%AEn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1068951&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bendera_t%C3%AAketin%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1075664&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:%C5%9Eitil%C3%AAn_erdn%C3%AEgariya_H%C3%A9rault%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10139325&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Danzot&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10754363&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mezra_Fer%C3%AEk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10754869&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/The_Line&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104772074&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/E1_Tower&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104843682&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kes%C3%AAn_ku_di_2022an_de_mirine&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107528356&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bardaha&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107639330&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Reng&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1075&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Os%C3%AAt&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q106955&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87eksekinandin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107706&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Agirkuj%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107711&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mode_Gakuen_Cocoon_Tower&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1030463&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Siyaset_li_%C3%8Eran%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1031246&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xeta_Kanaday%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1031997&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/H%C3%AAmay%C3%AAn_netewey%C3%AE_y%C3%AAn_%C3%9Bkraynay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1032135&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ban%C3%AA_cam&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1048886&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/WhatsApp&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1049511&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Koenz%C3%AEm&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1050086&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Navnetewey%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1072012&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Wal%C3%AEereb&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10778077&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/MV_Kurdistan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104880404&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Valheim&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105100327&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ser_deryay%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107721276&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xizan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10294&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/@&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10714&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Per%C3%A7oka_beta&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q103531&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dermansaz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105186&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dest%C3%BBr&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105210&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/H%C3%AEpokondriya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105434&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Anhidrit&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105439&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Azonof%C3%AEl&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107238&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Melh%C3%AAb&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107293&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Adapa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1051459&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mezinb%C3%BBna_lojist%C3%AEk%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1052379&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cem&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1053254&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cemxane&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1053332&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hest%C3%AA_b%C3%AAhnkirin%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1054094&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/L%C3%AEstik%C3%AAn_Zivistan%C3%AA_y%C3%AAn_Universiadey%C3%AA_ya_sala_2011%27an&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1054455&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Valletot&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1072670&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hunera_Mezopotamyay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1072751&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Nav%C3%AA_m%C3%AAvandar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1073408&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Forma_dadr%C3%AAs%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10541491&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Zayele&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10724268&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dencik&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10734999&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eekan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10778272&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Zazak%C3%AE/Ageray%C3%AEs_(alb%C3%BBm)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10961271&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87ortan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10963761&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Portal:Kanada/Sernav&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107225253&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Portal:Kanada/Serniv%C3%AEs&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107225305&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Portal:Kanada/Serniv%C3%AEs-box2&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107225455&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Portal:Kanada/Serniv%C3%AEs-box&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107225518&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Portal:Kanada/P%C3%AA%C5%9Fk%C3%AA%C5%9F%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107225692&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_RISM&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107294481&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8En%C3%AEsiyat%C3%AEva_Zarok%C3%AAn_Agir&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107804942&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Keskesor&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1052&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Taz%C3%AEb%C3%BBn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10791&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/L%C3%AEga_r%C3%BBgbiy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10962&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Perey%C3%AA_d%C3%AEj%C3%AEtal&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10836209&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rev&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105674&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bazof%C3%AEl&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107988&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Art%C3%AA%C5%9Fa_Berxwedana_Xudan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q108462&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sarker&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1056832&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/WestJet&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1059770&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:W%C3%AEk%C3%AEproje_Fransa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10816832&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:W%C3%AEk%C3%AEproje_DYA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10816993&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAxy%C3%BBsif&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10842806&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xanika_J%C3%AAr&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10736766&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Heqv%C3%AArd%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10844024&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Meyab&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10859035&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87eng%C3%AEn%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10860839&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/B%C3%BBtikan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10968053&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_cad%C3%BBkar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10968373&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Postman_(nermalav)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105538901&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sergeliya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105582036&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pamukkale&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105893254&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:Sidebar/configuration&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105981884&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Zazak%C3%AE/R%C3%AAzkerdi%C5%9F%C3%AA_%C3%A7imokan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q108068746&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xweku%C5%9Ftin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10737&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AEldo&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10801&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Ar%C3%AE%C5%9F%C3%AAn_11%C3%AA_%C3%8Elon%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10806&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eer%C3%AA_navxwey%C3%AE_y%C3%AA_Spanyay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10859&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Valah%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ziman%C3%AAn_german%C3%AE_y%C3%AAn_rojhilat&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q108662&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Keyaniya_Lor%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112745&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/J%C3%AAdera_pileya_yekem&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112754&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Operasyona_Xal%C3%AE%C3%A7eya_Efs%C3%BBn%C3%AE_(Yemen)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q113016&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Josef_Christian_Aigner&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q113028&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Magic_Kaito&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q113329&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Milyarder&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1062083&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Yezdan%C3%AEt%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1107103&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hevzayend%C3%AEt%C3%AE_di_helbest%C3%AAn_ev%C3%AEn%C3%AA_y%C3%AAn_faris%C3%AE_de&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1126298&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Riya_Ewropay%C3%AA_E8&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1129207&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87epgir%C3%AAn_tund&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1129409&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Malbata_Rockefeller&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1130469&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/L%C3%AEvaya_Tolhildan%C3%AA_ya_Tirk%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1133450&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Navrasta_Erdn%C3%AEgar%C3%AE_ya_Ewropa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1133467&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/T%C3%AErgan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1135034&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tevgera_Ciwan%C3%AAn_Azad_a_Kurdistan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10861978&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kongreya_Azad%C3%AE_%C3%BB_Demokrasiya_Kurdistan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10861980&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pis%C3%AEka_Wan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10863021&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAjgeha_%C3%A7%C3%AEn%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10876842&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/H%C3%AAyavk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10973598&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAxbizin%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10975009&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Zazak%C3%AE/Silo_Qiz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10977430&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ali_%C5%9Een_(karsaz)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10988504&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Civata_W%C3%AEk%C3%AEproje&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11063506&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dipstick&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11089636&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Bikarh%C3%AAner_Kurdish_Wikimedians_User_Group&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q106174850&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cejna_Batizm%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q108783890&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Muhemmed%C3%AA_Rewad%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q110800048&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bahoza_Eunice_(2022)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q110953177&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mehmet_Ku%C5%9Fman&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112796337&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Webb%27s_First_Deep_Field&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q113019754&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Timothy_Jones_II&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q113130840&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Maratona_London%C3%AA_2022&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q113549384&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AA%C5%9Fve%C3%A7%C3%BBn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1063&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kor%C3%AEt%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10874&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%AEatlon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10980&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hingiv&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10987&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Amnez%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11072&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/S%C3%AEstema_hormonan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11078&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Nexwe%C5%9Fiya_parkinson%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11085&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87olyak&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11088&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sersal&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11269&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Balaxane&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11303&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Wekhev%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11345&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Apache&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11354&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hoke&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11352&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mars_(m%C3%AEtoloj%C3%AE)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Proto-bulgar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q110117&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hiq%C3%BBqa_deryay%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1088099&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ioann%C3%AAs_Aksux&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1089423&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Seleukeia&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1136681&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/V%C3%AEzaya_Betlaneya_Xebat%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1147138&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AEroka_siyas%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1147507&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/M%C3%AAj%C3%AEdank&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1148039&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%9Bm_Kuls%C3%BBm&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1110560&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Colton_Ford&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1112161&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Jack_Ma&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1137062&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Evrensel&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1149161&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hiq%C3%BBqa_ti%C5%9Ftan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1149275&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/C%C4%B1v%C4%B1kl%C4%B1&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10999707&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Boj%C3%AE_(ku%C3%A7ik)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q108853286&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Honkai:_Star_Rail&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q108896777&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_ZBMATH&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111044348&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_CANTICN&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111193492&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mizgefta_Mezin_a_Astanay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q113675887&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bahoza_Trop%C3%AEkal_a_Nalgae_(2022)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114874666&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/H%C3%AAwirzeya_Cindaran_a_S%C3%AA%C3%BBl%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114912414&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Ar%C3%AE%C5%9Fa_bi_bombeyan_li_Mogad%C3%AE%C5%9Fuy%C3%AA_2022&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114926903&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hilwe%C5%9Fandina_Pira_Morb%C3%AE_2022&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114943882&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Navenda_Hevkar%C3%AE_ya_Partiy%C3%AAn_Kurdistana_%C3%8Eran%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114948235&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bar%C3%AA_karebay%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1111&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Reddit&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1136&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Lorraine&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1137&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10884&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eekir&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11002&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sebze&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11004&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Robot&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11012&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Malang_Regency&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11095&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/N%C3%AE%C5%9Fana_dolar%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11110&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hormon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11364&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Unix&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11368&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Molekul&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11369&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Wize&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11379&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Lezdan_(fiz%C3%AEk)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11376&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Wext&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11471&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Plast%C3%AEk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11474&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kaxez&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11472&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/R%C3%BBerd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11500&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/L%C3%AEsteya_welat%C3%AAn_t%C3%AArb%C3%BBna_berhem%C3%AAn_hundur%C3%AEn_her_ser%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q108977&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bil%C3%BBrvan%C3%AA_gund%C3%AA_mi%C5%9Fkan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111502&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Agirgeh&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115278&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/X%C3%BB%C5%9F%C3%BBr&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1090081&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Berfp%C3%AEv&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1138712&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Keyaniya_Efxanistan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1138904&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AEwar%C3%AA_Kaxaz%C3%AE_(Wallpaper)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1139104&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Iranica&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1139550&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ciudad_de_la_Paz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1140136&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Fundamental%C3%AEzma_%C3%AEslam%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1140370&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ahmet_Mahmut_%C3%9Cnl%C3%BC&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1151080&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sendroma_Wolfram&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1153641&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kesayetiya_pas%C3%AEv-agres%C3%AEv&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1153809&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kevirvan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1154336&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Grev%C3%AAn_bir%C3%A7%C3%AEb%C3%BBn%C3%AA_y%C3%AAn_kurdan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11015855&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Umer_Sultan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11018741&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Az_(e%C5%9F%C3%AEr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11137996&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hemawend&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11151377&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Homo_bodoensis&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q109302884&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Talbe%C5%9F&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q109383703&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Portal:Fransa/box-header&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q109391467&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Keleha_B%C3%AEracik%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q109393443&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Karduk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q110196443&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rah%C3%AEm_Re%C5%9F%C3%AEd%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q110210466&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Daxwaznameya_Boushaki_ji_bo_maf%C3%AAn_siyas%C3%AE_y%C3%AAn_Cezay%C3%AEr%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q110233804&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Buse_Meral&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111368642&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ferhad_Merd%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111475107&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dotin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111516624&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hewldana_ku%C5%9Ftina_%C3%8Emran_Xan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115036627&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Table_TOC&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115245238&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ar%C5%9F%C3%AEva_Annay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115288326&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tab%C3%BBra_Turan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115369646&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Limburg,_Holenda&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1093&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Brabanta_Bakur&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1101&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Merk%C3%BBr_(m%C3%AEtoloj%C3%AE)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1150&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hector_Berlioz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1151&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ripoll%C3%A8s&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10930&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Garrotxa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10932&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mak%C3%AEne&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11019&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rojnameger%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11030&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Agah%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11028&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Navn%C3%AE%C5%9Fana_IP&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11135&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tir%C5%9Fe&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11158&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Brahma&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11389&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Curey%C3%AAn_bi_xetereya_nemab%C3%BBn%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11394&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Muz%C3%AEka_rock&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11399&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/H%C3%AAz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11402&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hip-hop_(muz%C3%AEk)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11401&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Apartheid&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11409&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ciwan%C3%AAn_%C3%87epgir_%C3%AAn_Sol%C3%AEd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11514&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Teorema_P%C3%AEtagoras&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11518&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bex%C5%9F%C3%AEna_h%C3%AAkexane&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1115376&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kim_Yong-nam&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q110456&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dewleta_girav%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112099&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Amblem&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112110&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Navenda_giraniy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114084&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Huner%C3%AAn_l%C3%AAdan%C3%AA_y%C3%AAn_hevedudan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114466&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Arnavutk%C3%B6y&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1095321&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dolar%C3%AA_kanaday%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1104069&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AEroka_Microsoft_Windows%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1141703&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Howto&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1142825&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Lezg%C3%AEnka&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1142848&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Q%C3%BBna_tiromb%C3%AAl%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1142905&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/PDFCreator&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1143775&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cumhuriyet_(rojname)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1143794&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dutar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1143814&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Qul%C3%AEbeg,_Armav%C3%AEr&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1144641&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Michael_Adams&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1122204&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gaizinkalns&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1122342&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dewleta_Cih%C3%BByan_(pirt%C3%BBk)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1141090&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/L%C3%AEsteya_volkan%C3%AAn_Yemen%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1141249&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eer%C3%AA_birakuj%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1154912&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hesaba_spartin%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10948641&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:GEO&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10948883&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Evdalan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10949578&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hec%C3%AE_Omeran_(nahiye)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10950852&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AElvank_(e%C5%9F%C3%AEr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11041499&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gelale_(nahiye)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11184143&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Koma_etnod%C3%AEn%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11197007&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAx_Hesenan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11436152&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:Nex%C5%9Feya_cihan/dane/Rojavaya_Kurdistan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111739370&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eer%C3%AA_ereb_%C3%BB_misilman&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111939431&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Doza_Koban%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111952118&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/AUA_Framework&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112131421&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/SAS&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112176862&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Testa_%C3%8Engil%C3%AEz%C3%AE_ya_Duolingo&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112316754&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAvekirina_Ba%C5%9F%C3%BBr_%C3%BB_Rojhilat%C3%AA_%C3%9Bkraynay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114096220&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bertek%C3%AAn_li_ser_ku%C5%9Ftina_J%C3%AEna_Em%C3%AEn%C3%AE_2022&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114151812&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bahoza_Ian&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114160017&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Derbeya_le%C5%9Fker%C3%AE_ya_%C3%AElona_2022an_li_Burk%C3%AEna_Fasoy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114341504&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Ar%C3%AE%C5%9Fa_li_ser_Nong_Bua_Lamphu_2022&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114435170&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/ChatGPT&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115564437&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bas%C3%AEme_Evdirehman&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115655132&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Skandala_gendeliy%C3%AA_ya_Qeter%C3%AA_li_parlamena_Ewropay%C3%AA_2022&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115681322&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:Nex%C5%9Feya_cihan/dane/%C3%87ekoslovakya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115705793&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Antwerpen_(par%C3%AAzgeh)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1116&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Elsas&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1142&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Telefon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11035&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rojname&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11032&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/The_Rolling_Stones&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11036&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87and&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11042&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Salnameya_julian%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11184&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gelheya_C%C3%AEhan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11188&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sarayevo&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11194&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Baz_(k%C3%AEmya)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11193&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pentagon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11208&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hevk%C3%AA%C5%9Feya_d%C3%AEferensiyel&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11214&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/H%C3%AAz%C3%AAn_Esman%C3%AE_y%C3%AAn_Amer%C3%AEkay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11223&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AEnok&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11221&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Windows_Vista&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11230&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kubuntu&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11250&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xw%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11254&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Times_Square&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11259&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/L%C3%AEstik&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11410&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Nerd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11411&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rak%C3%AA%C5%9F&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11412&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Karate&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11419&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Leyzok&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11422&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bariste&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11423&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ki%C5%9Fanek&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11421&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kanza&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11426&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/F%C3%AElm&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11424&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eile&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11435&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gaz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11432&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Du%C3%A7erxe&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11442&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ke%C5%9Ft%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11446&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hejmar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11563&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Behram_(gerst%C3%AArk)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Maf%C3%AAn_kes%C3%AAn_LGBT_li_Taylenday%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116527&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/La%C5%9Fkol%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116646&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Maf%C3%AAn_kes%C3%AAn_LGBT_li_Iraq%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116752&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xulamt%C3%AE_li_DYAy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118382&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Death_Valley&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118388&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kanyona_Mezin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118841&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dadgeha_Maf%C3%AAn_Mirovan_a_Ewropay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q122880&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Muhemmed_Museddiq&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123037&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Esma%C3%AEl_II&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123088&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xed%C3%AEwiyeta_Misir%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q127861&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/H%C3%BBrp%C3%AAl&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q127995&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Enerjiya_jeotermal&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q127993&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ant%C3%AEl%C3%AAn_Mezin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128011&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Me%C5%9Fneqe&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128015&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAjgeha_%C5%9F%C3%AEley%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1145205&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Suk%C3%BBk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1145541&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Al%C3%BBgorkirina_gaz%C3%AAn_henasedan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1146120&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cejna_%C3%8Az%C3%AEd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1147008&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dil%C3%AAman&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1157591&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bar%C3%BBya_b%C3%AAdengiy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1157739&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tao%C3%AEst&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1165430&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eer%C3%AA_Edesay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1165502&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Defraggler&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1182754&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/DejaVu&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1183463&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Teletoon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1183935&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Soyot&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1185225&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tim%C3%BBrta%C5%9F&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1185705&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kogoro_Akechi&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1190010&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Edessa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1190403&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Paqijkirina_ziman%C3%AA_%C3%AEngil%C3%AEz%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1191063&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Papax&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1191629&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mezheb%C3%AAn_%C3%AEslam%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1192063&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Snapdragon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1193262&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Markdown&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1193600&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Teoriya_Ziman%C3%AA_Hetav%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1193977&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/K%C3%BBbay%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1195125&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/OSI&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1195395&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Der_Schwarm&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1196780&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sitarkirina_traf%C3%AEk%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1198538&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Paranoya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1229994&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tengestan_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1277789&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Buw%C3%AAr_Ehmed_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1278733&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/K%C3%BBye%C5%9Ft_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1279114&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xurremabad_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1279146&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dor%C3%BBd_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1279194&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/El%C3%AEg%C3%BBderz_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1279488&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dilfu_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1279548&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Angot&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q4364998&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kevjalk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11827352&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Doug_Aarniokoski&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11856301&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kaja_Kallas&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11869065&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/World_Geodetic_System_1984&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11902211&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tapur%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11950886&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/An%C3%AEma&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11958122&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Serhildana_1979an&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11982546&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hew%C5%9F&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12292478&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Portal:Kanada/Nirx&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114562595&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bahoza_Julia_(2022)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114563438&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hengaw&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114660373&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/N%C3%AE%C5%9Fana_gur&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116467884&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Template_journal_parameter&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118307483&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Template_journal&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118307486&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Template_journal/arg&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118307490&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Template_journal_inline/arg&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118307495&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Template_journal_inline&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118307493&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kontrola_otor%C3%AEtey%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118455746&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rudy_Tahlo&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118602025&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kolbarnews&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118645457&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87i%C4%9Fdem_K%C4%B1l%C4%B1%C3%A7g%C3%BCn_U%C3%A7ar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q119505780&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/B%C3%BByera_binderyaya_Titan%C3%AA_2023&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q119727363&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Arm%C3%AEta_Gerawen&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q122924686&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eer%C3%AA_%C3%8Esra%C3%AAl_%C3%BB_Hemas&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q122962941&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Ar%C3%AE%C5%9Fa_teror%C3%AEst%C3%AE_ya_Hemas%C3%AA_li_dij%C3%AE_%C3%8Esra%C3%AAl%C3%AA_2023&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q122976243&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:Disambiguation/templates&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123079140&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Serhildana_Agiriy%C3%AA_ya_s%C3%AAyem&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123111759&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Biradost_(e%C5%9F%C3%AEr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123114921&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/S%C3%AAp%C3%AEdar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123116989&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Sahra_Wagenknecht&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123178912&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Binun%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123191262&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tevgera_Kom%C3%BBn%C3%AEst_a_%C5%9Eore%C5%9Fger&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123235216&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Maf%C3%AAn_jinan_li_Kurdistan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123237660&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Porto_R%C3%AEko&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1183&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mahara%C5%9Ftra&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1191&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87andin%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11451&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/N%C3%AEvragihbar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11456&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pemb%C3%BB&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11457&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cil&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11460&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Nanoteknoloj%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11468&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cam&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11469&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/San%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11574&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ra%C3%BAl_Gonz%C3%A1lez&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11576&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sir%C3%AAma_elektr%C3%AEk%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11651&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Frekans&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11652&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Diod&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11656&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gur_%C3%BB_heft_karik&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11848&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/William_Henry_Harrison&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11869&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya_bulgar%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11913&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya_%C3%AEtal%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11920&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediyaya_bi_port%C3%BBgal%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11921&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mickey_Mouse&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11934&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Senfoniya_9em_a_Beethoven&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11989&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pal%C3%AEndrom&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12321&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Selva&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12778&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cerdanya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12787&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Vaucluse&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12792&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Osona&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12793&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87ek_(am%C3%BBr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12796&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gastroenteroloj%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120569&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dalkurd_FF&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120705&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dubarekirin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120877&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Apand%C3%AEs%C3%AEt&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q121041&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Superkomputer&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q121117&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dewlet_(Platon)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123397&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Stres&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123414&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Endem%C3%AEk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123452&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Welat%C3%AAn_hundir%C3%AEn_%C3%BB_b%C3%AA_derya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123480&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rojveger&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123524&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Royal_Society&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123885&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Radovan_Karad%C5%BEi%C4%87&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123923&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Leza_deng%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124003&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Zekat&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124058&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sim&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128007&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Lesbos&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128087&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/E-pirt%C3%BBk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128093&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%AEn%C3%AEdad&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128323&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Endra&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128335&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Barkiran%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128393&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Spiyaw&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1160505&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAjgeha_gurc%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1199026&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAjgeha_serb%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1199030&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAjgeha_makedon%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1199032&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAjgeha_alban%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1199173&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dengnasiya_bil%C3%AAvkirin%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1200775&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Deurne,_Bel%C3%A7%C3%AEka&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1201672&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Point_Roberts&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1203794&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kayunga_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1207391&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Leduc,_Alberta&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1207513&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Derg%C3%BB%C5%9Fa_%C5%9Faristaniy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1207629&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAt%C3%AAn_Dnepropetrovsk%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1232949&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tevir%C3%AA_bibivir&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1235284&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Wergera_Quran%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1236219&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kerem_%C3%87al%C4%B1%C5%9Fkan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1281802&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Patr%C3%AEkxane&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1282276&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kuvk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1283356&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Teoriya_peresan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11640129&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:Citation/CS1/Whitelist&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11679506&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:Citation/CS1/Suggestions&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11679510&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Al%C3%AEkar%C3%AE:Xeletiy%C3%AAn_%C3%A7avkaniy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12015580&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Maf%C3%AAn_kes%C3%AAn_LGBT_li_%C3%8Esra%C3%AAl%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12020074&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Koda_bank%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12032169&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Marek_%C4%8Cejka&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12035320&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xwecih%C3%AAn_Awistralyay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12060728&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Emperatoriya_%C3%87%C3%AEn%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12060881&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Self%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12068677&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:Wikidata&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12069631&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Alar_Karis&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12358575&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Wasabi&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12378304&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Portal:Endeks/TOC_navbar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12808228&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xalid%C3%AE_(ter%C3%AEqet)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12809845&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kurtkoy%C3%AE,_Pendik&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12810461&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Birca_selc%C3%BBq%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12811774&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hevd%C3%AEtin%C3%AAn_%C3%8Emraliy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12812934&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ar%C5%9Fak%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12818551&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pornag_(e%C5%9F%C3%AEr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12844053&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Toraq&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116007203&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Molla_Mehmet_Karay%C4%B1lan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116028767&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Par%C3%AAzgeh%C3%AAn_Girav%C3%AAn_Br%C3%AEtan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116035911&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Serdegirtina_kongreya_Brez%C3%AEl%C3%AA_2023&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116142348&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Abbas_Ismail&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116170068&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Behmen_Do%C4%9Fu&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116236973&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/N%C3%AEjadkujiya_Tirkmen%C3%AAn_Iraq%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116783960&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_KANTO&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116938150&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Vpad&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120175462&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Threads&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120281745&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:WikiProject_banner/config&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120667445&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:WikiProject_banner/templatepage&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120682781&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:WikiProject_banner/auxiliary&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120683254&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_web/subst&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120769077&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_book/subst&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q121097887&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_s%C3%AAw%C3%AE_ji_%C3%AElon_2021&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123269574&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Kes%C3%AAn_honak%C3%AE_li_gor%C3%AE_netewe_%C3%BB_p%C3%AE%C5%9Feyan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123365959&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Alman_li_gor%C3%AE_p%C3%AE%C5%9Fe_%C3%BB_bajaran&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123374275&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Model_li_gor%C3%AE_netewe_%C3%BB_bajaran&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123375132&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Soran%C3%AE/Amy_Lee&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123392522&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Frans%C3%AE_li_gor%C3%AE_p%C3%AE%C5%9Fe_%C3%BB_bajaran&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123470813&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_MPC&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123584703&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_JPL_SBDB&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123584705&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Felsefe-civak%C3%AE-%C5%9Fitil&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123663484&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Niv%C3%AEskar%C3%AAn_jin_li_gor%C3%AE_netewe_%C3%BB_sedsalan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123679776&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Model%C3%AAn_alman_li_gor%C3%AE_bajaran&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123701900&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Jin_li_Antarkt%C3%AEkay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123745306&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:G%C3%AEtarvan%C3%AAn_arjent%C3%AEn%C3%AE_y%C3%AAn_jin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123745747&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:G%C3%AEtarvan%C3%AAn_awistir%C3%AE_y%C3%AAn_jin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123745748&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pev%C3%A7%C3%BBna_PKK_%C3%BB_%C3%8Esra%C3%AAl%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123857391&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Arjen_Ar%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123865007&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Qanat%C3%AA_Kurdo&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123865061&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Endazyar%C3%AAn_kurd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123877047&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pu%C5%9F%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123934414&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:WikiProject_banner_related&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123991456&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:WPBannerMeta/templatepage/deduceimportance&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124038059&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Commeny&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124042038&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Diz%C3%AAn_jin_%C3%AAn_honak%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124044173&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Maf%C3%AAn_mirovan_li_gor%C3%AE_cihan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124052599&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_%C3%AEfadey%C3%AAn_b%C3%AA%C3%A7avkan%C3%AE_ji_tebax_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128330673&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Mahathir_Mohamad&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128505694&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Andhra_Prade%C5%9F&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1159&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Arunachal_Prade%C5%9F&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1162&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Okyan%C3%BBsa_Hind%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1239&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Esmanger&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11631&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/N%C3%AEgar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11629&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Peyker&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11634&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dans&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11639&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/C%C3%AEgir%C3%AA_Serok%C3%AA_Dewlet%C3%AAn_Yekb%C3%BBy%C3%AE_y%C3%AAn_Amer%C3%AEkay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11699&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Serokdewlet%C3%AA_Dewlet%C3%AAn_Yekb%C3%BBy%C3%AE_y%C3%AAn_Amer%C3%AEkay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11696&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kylie_Minogue&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11998&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Google_Maps&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12013&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Google_News&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12020&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kolera&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12090&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Henry_Dunant&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12091&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Key&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12097&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%BBrbaz%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12100&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12117&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87eka_nukleer%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12802&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tortosa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12812&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/N%C3%AEvgirava_%C3%8Eber%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12837&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sosyaldemokras%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q121254&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AAw%C3%AA_gaz%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q121750&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Le%C5%9Fciwan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124100&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rewteka_p%C3%AAlp%C3%AAlok%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124164&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ragihbar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124291&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Perdeya_Hesin%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124425&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cil%C5%9Fok&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124441&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Roja_C%C3%AEhan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%BCzen_Tekkal&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124583&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ali_Atalan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124586&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mely_Kiyak&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124589&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Diyarker%C3%AAn_dijepeydaker%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128711&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ricky_Martin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128799&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Elam&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128904&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xanedana_Shang&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128938&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/M%C3%AExa%C3%AEl%C3%AA_Mezin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129020&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Erok%C3%AAz%C3%AAn_Saint-Lawrencey%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129060&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Text%C3%AA_Cem%C5%9F%C3%AEd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129072&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AA%C5%9Fg%C3%AEr&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131696&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Arket%C3%AEp&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131714&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Total_Nonstop_Action_Wrestling&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131728&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Henry_Cavendish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131733&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cizdan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131740&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Parf%C3%BBm&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131746&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gormiz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131748&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Anoreksiya_nervoza&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131749&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pizirk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1172159&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hed%C3%AEsvan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1172458&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Aelius_Nicon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1218142&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Euzko_Gudarostea&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1244551&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Radnorshire&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1244778&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Monmouthshire&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1245075&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kista&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1245744&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Al_Parker&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1286616&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Maf%C3%AAn_kes%C3%AAn_LGBT_li_Tirkiyey%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1287069&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sembola_alanasiy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12152721&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Cografya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12153864&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Huner&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12154011&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Felsefe_%C3%BB_d%C3%AEn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12154114&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Civak_%C3%BB_zanist%C3%AAn_civak%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12154199&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Jiyana_rojane&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12154211&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Biyoloj%C3%AE_%C3%BB_zanist%C3%AAn_sihet%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12154283&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Teknoloj%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12154377&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Matemat%C3%AEk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12154424&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Zanist%C3%AAn_fiz%C3%AEk%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12154601&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Stefania_Turkewich&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12162960&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dasn%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12187201&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dehti&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12434165&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87avmarka_xelek%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176506&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87avmarka_%C3%A7orsane&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176507&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87elikan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176518&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87em%C3%AA_Kextey%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176538&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87em%C3%AA_Bilqil%C3%AAn%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176536&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87em%C3%AA_%C3%87etel%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176540&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87erkez_cendirme_Hemid_kur%C3%AA_Y%C3%BBsif&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176547&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87erxa_biyogeok%C3%AEmyaw%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176550&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87iyay%C3%AA_Bel%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176579&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87ir%C3%BBsk_(fanz%C3%AEn)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176577&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87i%C4%9Fdem_%C3%96zg%C3%BCl&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176585&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87%C3%BBvan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176594&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87%C3%AErvanok&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176604&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Aketiya_Niv%C3%AEser%C3%AAn_Kurd_liqa_Duhok%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176611&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87iyay%C3%AA_Qertew%C3%AEn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176608&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Al%C3%AAn_M%C3%AElan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176615&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Alxan_Penaber&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176613&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C4%B0brahim_Bilgin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176624&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Esma%C3%AEl_Xeyat&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176650&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Eslamiyet_li_Kurdistan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176648&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%9Bral%C3%AE_%C3%BB_yukax%C3%AEr%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176662&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%96zg%C3%BCr_%C3%9Clke&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176661&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%9Bsiv%C3%AA_Far%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176669&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%9Clke&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176673&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAn%C3%AA_Ez%C3%AEz_Ako&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176819&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAwezar%C3%AAn_%C3%8Erana_Nav%C3%AEn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176824&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAx_Ma%C5%9Foq%C3%AA_Xeznew%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176840&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAx_Xalid%C3%AA_Berwar%C3%AE_Gundik%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176850&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAxan_(e%C5%9F%C3%AEr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176861&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAxo&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176871&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Maf%C3%AAn_kes%C3%AAn_LGBT_li_Kurdistan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117084542&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:G%C3%AEtarvan%C3%AAn_m%C3%AAr_li_gor%C3%AE_neteweyan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117157186&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Lehiya_Riha_%C3%BB_Sems%C3%BBr%C3%AA_2023&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117187770&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Muz%C3%AEkvan_li_gor%C3%AE_netewe_%C3%BB_bajaran&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117193485&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ku%C5%9Ftina_Didem_Akay&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117196867&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_BNFdata&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117197805&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_Libris&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117197808&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_Structurae_structure&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117197855&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_KBR&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117197860&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_Pleiades&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117197861&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_WorldCat_Entities&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117197869&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_Emmy&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117197952&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/FK_Transinvest&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117206645&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_GVP&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117219115&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_Structurae_person&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117219118&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_EUTA_person&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117219123&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_EUTA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117219125&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/B%C3%A9lizaire_%C3%BB_Zarok%C3%AAn_Frey&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q121435688&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kurd%C3%AAn_Tirkiyey%C3%AA_li_Her%C3%AAma_Kurdistan%C3%AA_ya_Iraq%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q121886188&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Vital_article_count&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124249564&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Xelatgir%C3%AAn_Xelata_%C5%9Eerefnamey%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124288320&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Zazak%C3%AE/Munzur_%C3%87em&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124289819&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Esmanger%C3%AAn_tirk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124305471&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:%C5%9Eervan%C3%AAn_jin_%C3%AAn_honak%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124326769&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Jin%C3%AAn_b%C3%AEseksuel_%C3%AAn_amer%C3%AEk%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124330388&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Jin%C3%AAn_b%C3%AEseksuel_li_gor%C3%AE_neteweyan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124330394&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:M%C3%AAr%C3%AAn_b%C3%AEseksuel_li_gor%C3%AE_neteweyan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124330419&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:S-bef/check&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124351612&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:S-aft/check&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124351613&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Komar%C3%AAn_ber%C3%AA_li_gor%C3%AE_parzem%C3%AEnan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124353504&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Format_revisiontimestamp&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124360872&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:D%C3%AEroka_le%C5%9Fker%C3%AE_li_gor%C3%AE_cihan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124365812&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mele_Evdilay%C3%AA_Timoq%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124451196&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_book/Arabic&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124472594&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_book/Danish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124472616&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_book/Dutch&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124472674&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Citation/subst&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124472717&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_book/Norwegian&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124472788&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_book/Portuguese&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124472797&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_book/Turkish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473030&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_web/Norwegian&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473068&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_web/Italian_or_Spanish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473079&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_news/Portuguese&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473109&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_news/Catalan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473138&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_news/Arabic&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473151&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/Swedish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473158&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/Portuguese&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473173&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/Polish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473183&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/Norwegian&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473194&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/Italian&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473205&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/Finnish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473224&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/Dutch&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473228&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/Danish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473232&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/subst&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124476283&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eer%C3%AA_Hizbullaha_Kurdistan%C3%AA_%C3%BB_Tirkiyey%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124547285&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Sitelink&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124569923&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Bajar_%C3%BB_bajarok%C3%AAn_Friuli-Venezia_Giulia&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124662958&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Kategoriy%C3%AAn_paqijkirin%C3%AA_ji_adar_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124708429&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_b%C3%AA%C3%A7avkan%C3%AE_ji_adar_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124708779&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Platforma_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124708996&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_n%C3%AAr%C3%AEna_b%C3%AAal%C3%AE_hewce_ye_ji_adar_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124727032&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_s%C3%AAw%C3%AE_ji_tebax_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128601827&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_be%C5%9Fa_vala_ji_tebax_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128601828&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_div%C3%AA_werin_berfirehkirin_ji_tebax_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128601829&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Danser%C3%AAn_efxan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128833743&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Endam%C3%AAn_r%C3%AAxistinan_li_gor%C3%AE_curey%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131748334&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:%C5%9Eanonamey%C3%AAn_li_ser_keyan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131748872&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:User_changed_username&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131749646&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Girav%C3%AAn_V%C3%AErj%C3%AEn_%C3%AAn_Dewlet%C3%AAn_Yekb%C3%BBy%C3%AE_y%C3%AAn_Amer%C3%AEkay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11703&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xwaringeh&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11707&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ricel&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12126&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Betelcewza&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12124&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bretanya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12130&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ps%C3%AEkopat%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12135&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Salname&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12132&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Salnameya_gregor%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12138&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Nexwe%C5%9F%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12136&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Be%C5%9Fa_saet%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12143&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mirina_mas%C3%BBlkey%C3%AAn_dil&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12152&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Lerzeta&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12156&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Antar%C3%AAs&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12166&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Alfaya_Kentaur%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12176&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Alfaya_%C3%87em%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12183&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Derman%C3%AAn_dijbakter%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12187&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pandem%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12184&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mona_L%C3%AEza&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12418&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AEren%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12431&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Detroit&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12439&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Le_Monde&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12461&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bar%C3%BBd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12861&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tank&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12876&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Antwerpen&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12892&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87ar%C5%9Fem&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gr%C3%AEgor%C3%AE_Perelman&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117346&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Fruktoz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q122043&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ernst_Aeppli&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124795&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bex%C3%A7evan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124946&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125191&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Asta_deryay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125465&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Emam&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125482&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Wawik&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125525&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ay%C5%9Fe_Polat&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125735&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xe%C5%9Feyer%C5%9Fa_I&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129165&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/N%C3%AEkolay_%C3%8Evanov%C3%AE%C3%A7_Loba%C3%A7evsk%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129199&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rekeh&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129211&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/C%C3%AAw%C3%AE_(birc)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129214&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AEzanter%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129279&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Paytexta_%C3%87and%C3%AE_ya_Ewropay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129372&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gir%C3%AA_Xurma&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129491&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Katedrala_Senbas%C3%AEl_a_Moskoy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129846&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bahoza_jeomanyet%C3%AEk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130011&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87iyay%C3%AA_Denal%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130018&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mizgefta_Eb%C3%BBlfida&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130161&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kalkol%C3%AEt%C3%AEk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130253&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/S%C3%AAhrbaz%C3%AA_Oz%C3%AA_gewre_(pirt%C3%BBk)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130295&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87iyay%C3%AA_Athos%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130321&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tar%C3%AExa_Japon%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130436&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Maf%C3%AA_daneriy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1297822&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tor_(komputer)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1301371&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sof%C3%AAn%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1303676&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cah%C5%9F&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q6161437&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mesc%C3%AEda_Eqsa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12192963&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Nej%C3%AEb%C3%BBd%C3%AEn_Semerqend%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12194294&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Ezol%C3%AE_(e%C5%9F%C3%AEr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12195337&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Qiyamet&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12200906&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Soran%C3%AE/%C5%9Eiwan_Sid%C3%AEq_Mehm%C3%BBd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12201163&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Heya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12209731&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Girt%C3%AEgeha_S%C3%AAdnayay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12215498&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xaliye_Buqmiye&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12229384&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Navenda_Hewl%C3%AAr%C3%AA_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12233160&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87oman_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12233188&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eeqlawe_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12233197&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xel%C3%AEfey%C3%AAn_Ra%C5%9Fid%C3%BBn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12490507&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Alfabeya_kurd%C3%AE_ya_lat%C3%AEn%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175483&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Alfabeya_%C3%AAzid%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175481&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Am%C3%AEno_as%C3%AEd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175489&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Arthur_Henry_Limpus&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175495&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Aydin_Budak&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175505&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bax%C3%A7ey%C3%AA_T%C3%AEpan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175515&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bernameya_Kurd%C3%AE_ya_WDR&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175522&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Besref&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175527&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cibir%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175571&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cewad%C3%AA_Merwan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175569&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dar%C3%AAn_%C3%A7iyay%C3%AAn_Kurdistan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175580&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Demanan_(e%C5%9F%C3%AEr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175587&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Deng%C3%AA_Welat&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175589&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/De%C5%9Ft_Rajan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175596&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Diyalekt%C3%AEka_Hegel&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175600&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Diyarbekir_(qeza)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175601&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Duanoks%C3%AEda_karbon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175605&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AElana_d%C3%AAvan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175609&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ebubekir_Deniz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175615&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AEroka_%C3%AAzd%C3%AEtiy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175613&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ekstroversiyon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175622&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eadl%C3%BB&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176679&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eahmeran_(pirt%C3%BBk,_1998)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176683&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eaglord%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176681&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eakir%C3%AA_Miho&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176687&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eala_Kurmanc%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176685&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eanoya_Ehmed%C3%AA_Xan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176691&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eanoya_kurd%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176694&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eanoya_Ev%C3%AEna_Welat&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176693&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Earistaniya_sumeriyan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176698&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eef%C3%AEq_Qezaz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176708&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eingal%C3%AE_(devok)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176725&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eerefbeyan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176734&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eer%C3%AA_mezheb%C3%AE_y%C3%AA_S%C3%BBriy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176743&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eer%C3%AEf_Av%C5%9Far&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176745&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eevket_Arman&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176751&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eevbihurk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176748&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eeva_%C3%87aran&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176749&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eevket_Y%C4%B1lmaz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176753&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eewata_S%C3%AEnemaya_Am%C3%BBd%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176758&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eikefta_%C3%87ilst%C3%BBn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176771&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eivan%C3%AA_deryay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176784&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eiwan_Osman_Mistefa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176785&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eiy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176788&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eiyar_Perin%C3%A7ek&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176789&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorbema%C5%9F&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176795&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorbeya_deqsor%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176798&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorben%C3%AEska_bi_genim%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176796&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorbeya_bazirganan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176797&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorbeya_gundiyan_a_Botan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176802&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorbeya_kardiy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176803&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorbeya_fringiy%C3%AA_ya_Botan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176800&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorbeya_gundiyan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176801&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorbeya_kartol%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176804&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eore%C5%9Fger&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176810&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eore%C5%9F%C3%AA_Qerep%C3%BBngal%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176811&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%BBrzan_Qantoz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176893&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bahoza_Daniel&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q122311648&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAzimana_xelet_ji_adar_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124743728&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/The_Nursery_%22Alice%22&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1248205&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kurdistana_Sor&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1249873&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Viega&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1250967&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eehzade_Mistefa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1251392&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/EuroPride&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1255251&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Edward_Noel&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1294104&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Semra_Ertan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1295380&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_problem%C3%AAn_st%C3%AEl%C3%AA_ji_tebax_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130237950&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_div%C3%AA_werin_berfirehkirin_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130249366&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_n%C3%AAr%C3%AEna_b%C3%AAal%C3%AE_hewce_ye_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130270160&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAzimana_xelet_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130270184&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_div%C3%AA_werin_paqijkirin_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130272085&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kurd%C3%AAn_Nasyonal%C3%AEst&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130287381&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:R%C3%BBpel%C3%AAn_bi_wergerandina_xirab_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130289670&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_be%C5%9Fa_vala_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130289671&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:R%C3%BBpel%C3%AAn_b%C3%AAkategor%C3%AE_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130289668&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_problem%C3%AAn_st%C3%AEl%C3%AA_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130289669&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Nasa_Elektr%C3%AEk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130309781&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:G%C3%AEtarvan%C3%AAn_cezayir%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130345203&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Bloger%C3%AAn_kurd_%C3%AAn_jin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130379861&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_navdariya_ne_e%C5%9Fkere_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130384742&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_be%C5%9Fa_vala_ji_%C3%A7iriya_p%C3%AA%C5%9F%C3%AEn_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130468952&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Muxabere&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130492458&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Burgonya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1173&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Suheyl&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12189&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/B%C3%AErdoza_jimare&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12479&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Amar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12483&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Birca_Xel%C3%AEfe&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12495&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AEwar%C3%AA_%C3%87%C3%AEn%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12501&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAjgeha_r%C3%BBs&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12505&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AEram%C3%AEd%C3%AAn_G%C3%AEzey%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12508&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bendava_S%C3%AA_Newala&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12514&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Piram%C3%AEd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12516&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Aztek&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12542&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/H%C3%A9rault&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12545&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Serdema_Nav%C3%AEn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12554&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/V%C3%AEk%C3%AEng&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12567&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Amer%C3%AEkaya_Lat%C3%AEn%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12585&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hejmar%C3%AAn_rast%C3%AEn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12916&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kapela&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12970&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/N%C3%AArevan%C3%AA_Bakur&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12985&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Spica&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13008&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pollux_(st%C3%AAr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13028&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Castor_(st%C3%AAr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13029&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eehray%C3%AA_%C5%9Eam%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13034&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAnc%C5%9Fem&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:R%C3%BBpel%C3%AAn_bi_wergerandina_xirab_ji_adar_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125103274&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Alman%C3%AAn_b%C3%AEseksuel_li_gor%C3%AE_p%C3%AE%C5%9Feyan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125109051&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Niv%C3%AEskar%C3%AAn_b%C3%AEseksuel_%C3%AAn_alman&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125109052&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Paytext%C3%AAn_her%C3%AAm%C3%AAn_%C3%8Etalyay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125193769&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Bergir%C3%AE_ji_z%C3%AEndedij&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125277522&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_navdariya_ne_e%C5%9Fkere_ji_n%C3%AEsan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125303756&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_n%C3%AAr%C3%AEna_b%C3%AAal%C3%AE_hewce_ye_ji_n%C3%AEsan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125316906&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_div%C3%AA_werin_berfirehkirin_ji_n%C3%AEsan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125375231&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:R%C3%BBpel%C3%AAn_b%C3%AAkategor%C3%AE_ji_n%C3%AEsan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125388074&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_div%C3%AA_werin_zelalkirin_ji_adar_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125388078&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_div%C3%AA_werin_paqijkirin_ji_n%C3%AEsan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125388079&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_problem%C3%AAn_st%C3%AEl%C3%AA_ji_n%C3%AEsan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125388076&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_problem%C3%AAn_st%C3%AEl%C3%AA_ji_adar_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125388077&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_be%C5%9Fa_vala_ji_n%C3%AEsan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125388080&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_b%C3%AAy%C3%AE_%C3%A7avkaniy%C3%AAn_di_nav_cimleyan_de_ji_n%C3%AEsan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125424335&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Berhem%C3%AAn_li_ser_Kolezy%C3%BBm%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125441413&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Dadgeh%C3%AAn_li_Kenyay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125443364&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:D%C3%AEroka_propaganday%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125444026&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Airalo&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125470407&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_news/Turkish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125471603&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAkiliy%C3%AAn_kurd_%C3%BB_tirkan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125727545&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:R%C3%BBpel%C3%AAn_b%C3%AAkategor%C3%AE_ji_gulan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125809844&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_div%C3%AA_werin_berfirehkirin_ji_gulan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125826643&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_be%C5%9Fa_vala_ji_gulan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125826644&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:R%C3%BBpel%C3%AAn_bi_wergerandina_xirab_ji_tebax_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129128502&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:R%C3%BBpel%C3%AAn_b%C3%AAkategor%C3%AE_ji_tebax_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129128505&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sphen_%C3%BB_Magic&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129566311&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Guher%C3%AEna_avheway%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125928&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%BBrah%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126017&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eore%C5%9Fa_%C3%8Eslam%C3%AE_ya_%C3%8Eran%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126065&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Muzeya_Ax%C3%AAn_%C3%8Enc%C3%AEl%C3%AA_ya_Or%C5%9Fel%C3%AEm%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126130&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Koban%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126415&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Thomas_Paine&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126462&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/.so&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126480&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ke%C5%9Ftiya_N%C3%BBh&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126553&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pragmat%C3%AEzm&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126692&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/M%C3%AEn%C3%AArva&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126916&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hal%C3%BBs%C3%AEnasyon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130741&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Turb%C3%AEn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130760&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kronoloj%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130788&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pakta_Molotov-Ribbentrop&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130796&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Fest%C3%AEvala_F%C3%AElman_a_Navnetewey%C3%AE_ya_Berl%C3%AEn%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130871&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ben%C3%AE%C5%9Ft&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130878&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Reuters&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130879&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Han%C3%BBka&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130881&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Herka_Kendav%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130905&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sir%C3%BBda_netewey%C3%AE_ya_Spanyay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130940&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xwexijkirina_li_ser_berf%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130949&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Neoloj%C3%AEzm&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130989&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%BBzana_Ockham%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131012&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%BBlhez%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131026&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sayentoloj%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131036&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Komara_Xweser_a_Nax%C3%A7ivan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131083&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/CMS&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131093&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tom_%C3%BB_Jerry_(r%C3%AAzef%C3%AElm)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131144&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dirustiya_siyas%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131160&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Web_2.0&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131164&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Propan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131189&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ko%C3%A7a_Qewman&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131192&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tux_(Linux)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131200&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kozmet%C3%AEk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131207&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Futur%C3%AEzm&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131221&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mauna_Kea&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131230&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Deryaya_Beaufort&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131274&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Soul&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131272&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hejmara_%C3%87apik_%C3%AAn_Standard%C3%AE_y%C3%AAn_Navnetewey%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131276&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Penaber%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131288&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Komara_Sovyet_a_Sosyal%C3%AEst_a_Azerbaycan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131337&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pandora&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131346&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ant%C3%AEgon%C3%AA_(ke%C3%A7a_Ed%C3%AEpos)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131351&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/X%C3%AAza_navnetewey%C3%AE_ya_guhertina_dem%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131389&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bajar%C3%AA_Dawid%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1177750&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pergala_siyas%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1307214&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kitimat&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1307936&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Lionel_Sternberger&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11757638&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Enc%C3%BBmena_Par%C3%AAzgeha_Kerk%C3%BBk%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12239066&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Muhemmed_Ratib_Elnabils%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12240469&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%9Bl%C3%BBlemr&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12251236&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Teror%C3%AEzma_cih%C3%BB&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12252330&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ma&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12594485&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Navenda_An%C3%AEmasyon%C3%AA_ya_S%C3%AA%C3%BBl%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12601115&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/FC_Hegelmann&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12654265&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/FC_D%C5%BEiugas&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12654311&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xurremabad%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13100071&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dermanxane&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13107184&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Serhed%C3%AE_(devok)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175595&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ferhenga_Erdn%C3%AEgariy%C3%AA_(%C3%96ng%C3%B6r,_1967)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175664&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Frada&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175669&quot;
	}
]</text>
      <sha1>gbo2sgq4iqiyefxnfclfdhrgw8hwbe0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063332</id>
      <parentid>2063328</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T20:33:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: [[Seleukeia]] ji lîsteyê hat jêbirin</comment>
      <origin>2063332</origin>
      <model>json</model>
      <format>application/json</format>
      <text bytes="127193" sha1="rjw390p6e1fytpk2todflpeqxyuwtu0" xml:space="preserve">[
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xala_kel%C3%AEn%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1003183&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mparo&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q38249616&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Ar%C3%AE%C5%9Fa_teror%C3%AEst%C3%AE_li_Viyanay%C3%AA_2020&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q101095813&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hilbijartina_serokatiya_DYAy%C3%AA_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q101110072&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/HamedFard&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112057517&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Nokleon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q102165&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Oks%C3%AEtanya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104285&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/ISO_3166&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q106487&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ferhad_Brah%C3%AEm_Seyder&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q106749&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Carl%27s_Jr.&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1043486&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAx_El%C3%AE_Elyas&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q102230981&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:Navbar/configuration&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104066604&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Clubhouse&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104101703&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/J%C3%AAdera_tali%C5%9Fan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104527072&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Heyva_tij%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104641&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Plebs&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104687&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pirt%C3%BBka_bideng&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q106833&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sebastian_Schulz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107520&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AEt&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107626&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Casino_-_No_Limit&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1047623&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eore%C5%9Fa_Sip%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1068139&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAjgeha_%C3%AErlend%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1068545&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AAmkilox&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1068553&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Der%C3%AE%C3%A7eya_r%C3%BBviy%C3%AA_baday%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1068559&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xala_kontrol%C3%AA_ya_%C3%A7erxa_xaney%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1068809&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Wezareta_Ewlekariya_Komara_%C3%87%C3%AEn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1068951&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bendera_t%C3%AAketin%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1075664&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:%C5%9Eitil%C3%AAn_erdn%C3%AEgariya_H%C3%A9rault%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10139325&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Danzot&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10754363&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mezra_Fer%C3%AEk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10754869&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/The_Line&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104772074&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/E1_Tower&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104843682&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kes%C3%AAn_ku_di_2022an_de_mirine&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107528356&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bardaha&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107639330&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Reng&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1075&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Os%C3%AAt&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q106955&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87eksekinandin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107706&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Agirkuj%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107711&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mode_Gakuen_Cocoon_Tower&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1030463&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Siyaset_li_%C3%8Eran%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1031246&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xeta_Kanaday%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1031997&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/H%C3%AAmay%C3%AAn_netewey%C3%AE_y%C3%AAn_%C3%9Bkraynay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1032135&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ban%C3%AA_cam&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1048886&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/WhatsApp&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1049511&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Koenz%C3%AEm&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1050086&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Navnetewey%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1072012&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Wal%C3%AEereb&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10778077&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/MV_Kurdistan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q104880404&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Valheim&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105100327&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ser_deryay%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107721276&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xizan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10294&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/@&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10714&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Per%C3%A7oka_beta&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q103531&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dermansaz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105186&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dest%C3%BBr&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105210&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/H%C3%AEpokondriya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105434&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Anhidrit&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105439&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Azonof%C3%AEl&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107238&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Melh%C3%AAb&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107293&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Adapa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1051459&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mezinb%C3%BBna_lojist%C3%AEk%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1052379&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cem&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1053254&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cemxane&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1053332&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hest%C3%AA_b%C3%AAhnkirin%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1054094&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/L%C3%AEstik%C3%AAn_Zivistan%C3%AA_y%C3%AAn_Universiadey%C3%AA_ya_sala_2011%27an&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1054455&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Valletot&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1072670&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hunera_Mezopotamyay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1072751&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Nav%C3%AA_m%C3%AAvandar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1073408&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Forma_dadr%C3%AAs%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10541491&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Zayele&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10724268&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dencik&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10734999&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eekan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10778272&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Zazak%C3%AE/Ageray%C3%AEs_(alb%C3%BBm)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10961271&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87ortan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10963761&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Portal:Kanada/Sernav&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107225253&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Portal:Kanada/Serniv%C3%AEs&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107225305&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Portal:Kanada/Serniv%C3%AEs-box2&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107225455&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Portal:Kanada/Serniv%C3%AEs-box&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107225518&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Portal:Kanada/P%C3%AA%C5%9Fk%C3%AA%C5%9F%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107225692&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_RISM&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107294481&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8En%C3%AEsiyat%C3%AEva_Zarok%C3%AAn_Agir&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107804942&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Keskesor&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1052&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Taz%C3%AEb%C3%BBn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10791&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/L%C3%AEga_r%C3%BBgbiy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10962&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Perey%C3%AA_d%C3%AEj%C3%AEtal&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10836209&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rev&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105674&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bazof%C3%AEl&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107988&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Art%C3%AA%C5%9Fa_Berxwedana_Xudan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q108462&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sarker&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1056832&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/WestJet&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1059770&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:W%C3%AEk%C3%AEproje_Fransa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10816832&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:W%C3%AEk%C3%AEproje_DYA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10816993&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAxy%C3%BBsif&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10842806&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xanika_J%C3%AAr&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10736766&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Heqv%C3%AArd%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10844024&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Meyab&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10859035&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87eng%C3%AEn%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10860839&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/B%C3%BBtikan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10968053&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_cad%C3%BBkar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10968373&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Postman_(nermalav)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105538901&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sergeliya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105582036&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pamukkale&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105893254&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:Sidebar/configuration&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q105981884&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Zazak%C3%AE/R%C3%AAzkerdi%C5%9F%C3%AA_%C3%A7imokan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q108068746&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xweku%C5%9Ftin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10737&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AEldo&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10801&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Ar%C3%AE%C5%9F%C3%AAn_11%C3%AA_%C3%8Elon%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10806&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eer%C3%AA_navxwey%C3%AE_y%C3%AA_Spanyay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10859&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Valah%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q107&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ziman%C3%AAn_german%C3%AE_y%C3%AAn_rojhilat&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q108662&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Keyaniya_Lor%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112745&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/J%C3%AAdera_pileya_yekem&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112754&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Operasyona_Xal%C3%AE%C3%A7eya_Efs%C3%BBn%C3%AE_(Yemen)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q113016&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Josef_Christian_Aigner&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q113028&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Magic_Kaito&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q113329&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Milyarder&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1062083&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Yezdan%C3%AEt%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1107103&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hevzayend%C3%AEt%C3%AE_di_helbest%C3%AAn_ev%C3%AEn%C3%AA_y%C3%AAn_faris%C3%AE_de&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1126298&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Riya_Ewropay%C3%AA_E8&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1129207&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87epgir%C3%AAn_tund&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1129409&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Malbata_Rockefeller&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1130469&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/L%C3%AEvaya_Tolhildan%C3%AA_ya_Tirk%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1133450&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Navrasta_Erdn%C3%AEgar%C3%AE_ya_Ewropa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1133467&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/T%C3%AErgan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1135034&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tevgera_Ciwan%C3%AAn_Azad_a_Kurdistan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10861978&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kongreya_Azad%C3%AE_%C3%BB_Demokrasiya_Kurdistan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10861980&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pis%C3%AEka_Wan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10863021&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAjgeha_%C3%A7%C3%AEn%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10876842&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/H%C3%AAyavk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10973598&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAxbizin%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10975009&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Zazak%C3%AE/Silo_Qiz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10977430&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ali_%C5%9Een_(karsaz)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10988504&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Civata_W%C3%AEk%C3%AEproje&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11063506&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dipstick&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11089636&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Bikarh%C3%AAner_Kurdish_Wikimedians_User_Group&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q106174850&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cejna_Batizm%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q108783890&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Muhemmed%C3%AA_Rewad%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q110800048&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bahoza_Eunice_(2022)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q110953177&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mehmet_Ku%C5%9Fman&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112796337&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Webb%27s_First_Deep_Field&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q113019754&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Timothy_Jones_II&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q113130840&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Maratona_London%C3%AA_2022&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q113549384&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AA%C5%9Fve%C3%A7%C3%BBn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1063&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kor%C3%AEt%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10874&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%AEatlon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10980&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hingiv&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10987&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Amnez%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11072&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/S%C3%AEstema_hormonan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11078&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Nexwe%C5%9Fiya_parkinson%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11085&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87olyak&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11088&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sersal&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11269&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Balaxane&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11303&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Wekhev%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11345&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Apache&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11354&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hoke&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11352&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mars_(m%C3%AEtoloj%C3%AE)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Proto-bulgar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q110117&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hiq%C3%BBqa_deryay%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1088099&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ioann%C3%AAs_Aksux&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1089423&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/V%C3%AEzaya_Betlaneya_Xebat%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1147138&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AEroka_siyas%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1147507&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/M%C3%AAj%C3%AEdank&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1148039&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%9Bm_Kuls%C3%BBm&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1110560&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Colton_Ford&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1112161&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Jack_Ma&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1137062&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Evrensel&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1149161&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hiq%C3%BBqa_ti%C5%9Ftan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1149275&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/C%C4%B1v%C4%B1kl%C4%B1&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10999707&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Boj%C3%AE_(ku%C3%A7ik)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q108853286&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Honkai:_Star_Rail&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q108896777&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_ZBMATH&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111044348&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_CANTICN&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111193492&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mizgefta_Mezin_a_Astanay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q113675887&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bahoza_Trop%C3%AEkal_a_Nalgae_(2022)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114874666&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/H%C3%AAwirzeya_Cindaran_a_S%C3%AA%C3%BBl%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114912414&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Ar%C3%AE%C5%9Fa_bi_bombeyan_li_Mogad%C3%AE%C5%9Fuy%C3%AA_2022&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114926903&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hilwe%C5%9Fandina_Pira_Morb%C3%AE_2022&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114943882&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Navenda_Hevkar%C3%AE_ya_Partiy%C3%AAn_Kurdistana_%C3%8Eran%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114948235&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bar%C3%AA_karebay%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1111&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Reddit&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1136&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Lorraine&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1137&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10884&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eekir&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11002&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sebze&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11004&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Robot&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11012&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Malang_Regency&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11095&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/N%C3%AE%C5%9Fana_dolar%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11110&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hormon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11364&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Unix&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11368&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Molekul&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11369&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Wize&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11379&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Lezdan_(fiz%C3%AEk)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11376&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Wext&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11471&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Plast%C3%AEk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11474&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kaxez&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11472&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/R%C3%BBerd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11500&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/L%C3%AEsteya_welat%C3%AAn_t%C3%AArb%C3%BBna_berhem%C3%AAn_hundur%C3%AEn_her_ser%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q108977&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bil%C3%BBrvan%C3%AA_gund%C3%AA_mi%C5%9Fkan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111502&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Agirgeh&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115278&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/X%C3%BB%C5%9F%C3%BBr&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1090081&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Berfp%C3%AEv&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1138712&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Keyaniya_Efxanistan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1138904&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AEwar%C3%AA_Kaxaz%C3%AE_(Wallpaper)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1139104&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Iranica&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1139550&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ciudad_de_la_Paz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1140136&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Fundamental%C3%AEzma_%C3%AEslam%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1140370&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ahmet_Mahmut_%C3%9Cnl%C3%BC&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1151080&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sendroma_Wolfram&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1153641&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kesayetiya_pas%C3%AEv-agres%C3%AEv&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1153809&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kevirvan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1154336&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Grev%C3%AAn_bir%C3%A7%C3%AEb%C3%BBn%C3%AA_y%C3%AAn_kurdan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11015855&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Umer_Sultan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11018741&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Az_(e%C5%9F%C3%AEr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11137996&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hemawend&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11151377&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Homo_bodoensis&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q109302884&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Talbe%C5%9F&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q109383703&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Portal:Fransa/box-header&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q109391467&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Keleha_B%C3%AEracik%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q109393443&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Karduk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q110196443&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rah%C3%AEm_Re%C5%9F%C3%AEd%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q110210466&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Daxwaznameya_Boushaki_ji_bo_maf%C3%AAn_siyas%C3%AE_y%C3%AAn_Cezay%C3%AEr%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q110233804&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Buse_Meral&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111368642&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ferhad_Merd%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111475107&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dotin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111516624&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hewldana_ku%C5%9Ftina_%C3%8Emran_Xan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115036627&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Table_TOC&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115245238&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ar%C5%9F%C3%AEva_Annay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115288326&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tab%C3%BBra_Turan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115369646&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Limburg,_Holenda&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1093&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Brabanta_Bakur&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1101&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Merk%C3%BBr_(m%C3%AEtoloj%C3%AE)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1150&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hector_Berlioz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1151&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ripoll%C3%A8s&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10930&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Garrotxa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10932&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mak%C3%AEne&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11019&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rojnameger%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11030&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Agah%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11028&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Navn%C3%AE%C5%9Fana_IP&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11135&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tir%C5%9Fe&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11158&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Brahma&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11389&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Curey%C3%AAn_bi_xetereya_nemab%C3%BBn%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11394&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Muz%C3%AEka_rock&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11399&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/H%C3%AAz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11402&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hip-hop_(muz%C3%AEk)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11401&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Apartheid&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11409&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ciwan%C3%AAn_%C3%87epgir_%C3%AAn_Sol%C3%AEd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11514&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Teorema_P%C3%AEtagoras&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11518&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bex%C5%9F%C3%AEna_h%C3%AAkexane&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1115376&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kim_Yong-nam&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q110456&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dewleta_girav%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112099&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Amblem&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112110&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Navenda_giraniy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114084&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Huner%C3%AAn_l%C3%AAdan%C3%AA_y%C3%AAn_hevedudan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114466&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Arnavutk%C3%B6y&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1095321&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dolar%C3%AA_kanaday%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1104069&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AEroka_Microsoft_Windows%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1141703&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Howto&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1142825&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Lezg%C3%AEnka&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1142848&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Q%C3%BBna_tiromb%C3%AAl%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1142905&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/PDFCreator&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1143775&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cumhuriyet_(rojname)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1143794&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dutar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1143814&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Qul%C3%AEbeg,_Armav%C3%AEr&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1144641&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Michael_Adams&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1122204&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gaizinkalns&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1122342&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dewleta_Cih%C3%BByan_(pirt%C3%BBk)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1141090&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/L%C3%AEsteya_volkan%C3%AAn_Yemen%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1141249&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eer%C3%AA_birakuj%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1154912&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hesaba_spartin%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10948641&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:GEO&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10948883&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Evdalan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10949578&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hec%C3%AE_Omeran_(nahiye)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q10950852&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AElvank_(e%C5%9F%C3%AEr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11041499&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gelale_(nahiye)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11184143&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Koma_etnod%C3%AEn%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11197007&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAx_Hesenan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11436152&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:Nex%C5%9Feya_cihan/dane/Rojavaya_Kurdistan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111739370&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eer%C3%AA_ereb_%C3%BB_misilman&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111939431&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Doza_Koban%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111952118&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/AUA_Framework&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112131421&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/SAS&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112176862&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Testa_%C3%8Engil%C3%AEz%C3%AE_ya_Duolingo&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q112316754&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAvekirina_Ba%C5%9F%C3%BBr_%C3%BB_Rojhilat%C3%AA_%C3%9Bkraynay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114096220&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bertek%C3%AAn_li_ser_ku%C5%9Ftina_J%C3%AEna_Em%C3%AEn%C3%AE_2022&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114151812&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bahoza_Ian&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114160017&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Derbeya_le%C5%9Fker%C3%AE_ya_%C3%AElona_2022an_li_Burk%C3%AEna_Fasoy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114341504&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Ar%C3%AE%C5%9Fa_li_ser_Nong_Bua_Lamphu_2022&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114435170&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/ChatGPT&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115564437&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bas%C3%AEme_Evdirehman&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115655132&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Skandala_gendeliy%C3%AA_ya_Qeter%C3%AA_li_parlamena_Ewropay%C3%AA_2022&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115681322&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:Nex%C5%9Feya_cihan/dane/%C3%87ekoslovakya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q115705793&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Antwerpen_(par%C3%AAzgeh)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1116&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Elsas&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1142&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Telefon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11035&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rojname&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11032&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/The_Rolling_Stones&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11036&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87and&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11042&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Salnameya_julian%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11184&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gelheya_C%C3%AEhan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11188&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sarayevo&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11194&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Baz_(k%C3%AEmya)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11193&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pentagon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11208&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hevk%C3%AA%C5%9Feya_d%C3%AEferensiyel&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11214&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/H%C3%AAz%C3%AAn_Esman%C3%AE_y%C3%AAn_Amer%C3%AEkay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11223&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AEnok&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11221&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Windows_Vista&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11230&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kubuntu&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11250&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xw%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11254&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Times_Square&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11259&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/L%C3%AEstik&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11410&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Nerd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11411&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rak%C3%AA%C5%9F&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11412&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Karate&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11419&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Leyzok&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11422&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bariste&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11423&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ki%C5%9Fanek&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11421&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kanza&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11426&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/F%C3%AElm&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11424&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eile&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11435&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gaz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11432&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Du%C3%A7erxe&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11442&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ke%C5%9Ft%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11446&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hejmar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11563&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Behram_(gerst%C3%AArk)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q111&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Maf%C3%AAn_kes%C3%AAn_LGBT_li_Taylenday%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116527&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/La%C5%9Fkol%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116646&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Maf%C3%AAn_kes%C3%AAn_LGBT_li_Iraq%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116752&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xulamt%C3%AE_li_DYAy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118382&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Death_Valley&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118388&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kanyona_Mezin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118841&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dadgeha_Maf%C3%AAn_Mirovan_a_Ewropay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q122880&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Muhemmed_Museddiq&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123037&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Esma%C3%AEl_II&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123088&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xed%C3%AEwiyeta_Misir%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q127861&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/H%C3%BBrp%C3%AAl&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q127995&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Enerjiya_jeotermal&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q127993&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ant%C3%AEl%C3%AAn_Mezin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128011&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Me%C5%9Fneqe&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128015&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAjgeha_%C5%9F%C3%AEley%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1145205&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Suk%C3%BBk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1145541&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Al%C3%BBgorkirina_gaz%C3%AAn_henasedan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1146120&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cejna_%C3%8Az%C3%AEd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1147008&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dil%C3%AAman&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1157591&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bar%C3%BBya_b%C3%AAdengiy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1157739&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tao%C3%AEst&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1165430&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eer%C3%AA_Edesay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1165502&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Defraggler&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1182754&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/DejaVu&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1183463&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Teletoon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1183935&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Soyot&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1185225&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tim%C3%BBrta%C5%9F&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1185705&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kogoro_Akechi&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1190010&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Edessa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1190403&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Paqijkirina_ziman%C3%AA_%C3%AEngil%C3%AEz%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1191063&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Papax&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1191629&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mezheb%C3%AAn_%C3%AEslam%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1192063&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Snapdragon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1193262&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Markdown&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1193600&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Teoriya_Ziman%C3%AA_Hetav%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1193977&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/K%C3%BBbay%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1195125&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/OSI&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1195395&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Der_Schwarm&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1196780&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sitarkirina_traf%C3%AEk%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1198538&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Paranoya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1229994&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tengestan_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1277789&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Buw%C3%AAr_Ehmed_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1278733&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/K%C3%BBye%C5%9Ft_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1279114&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xurremabad_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1279146&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dor%C3%BBd_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1279194&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/El%C3%AEg%C3%BBderz_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1279488&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dilfu_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1279548&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Angot&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q4364998&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kevjalk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11827352&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Doug_Aarniokoski&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11856301&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kaja_Kallas&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11869065&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/World_Geodetic_System_1984&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11902211&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tapur%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11950886&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/An%C3%AEma&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11958122&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Serhildana_1979an&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11982546&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hew%C5%9F&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12292478&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Portal:Kanada/Nirx&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114562595&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bahoza_Julia_(2022)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114563438&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hengaw&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q114660373&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/N%C3%AE%C5%9Fana_gur&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116467884&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Template_journal_parameter&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118307483&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Template_journal&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118307486&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Template_journal/arg&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118307490&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Template_journal_inline/arg&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118307495&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Template_journal_inline&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118307493&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kontrola_otor%C3%AEtey%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118455746&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rudy_Tahlo&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118602025&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kolbarnews&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q118645457&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87i%C4%9Fdem_K%C4%B1l%C4%B1%C3%A7g%C3%BCn_U%C3%A7ar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q119505780&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/B%C3%BByera_binderyaya_Titan%C3%AA_2023&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q119727363&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Arm%C3%AEta_Gerawen&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q122924686&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eer%C3%AA_%C3%8Esra%C3%AAl_%C3%BB_Hemas&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q122962941&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Ar%C3%AE%C5%9Fa_teror%C3%AEst%C3%AE_ya_Hemas%C3%AA_li_dij%C3%AE_%C3%8Esra%C3%AAl%C3%AA_2023&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q122976243&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:Disambiguation/templates&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123079140&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Serhildana_Agiriy%C3%AA_ya_s%C3%AAyem&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123111759&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Biradost_(e%C5%9F%C3%AEr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123114921&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/S%C3%AAp%C3%AEdar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123116989&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Sahra_Wagenknecht&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123178912&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Binun%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123191262&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tevgera_Kom%C3%BBn%C3%AEst_a_%C5%9Eore%C5%9Fger&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123235216&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Maf%C3%AAn_jinan_li_Kurdistan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123237660&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Porto_R%C3%AEko&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1183&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mahara%C5%9Ftra&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1191&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87andin%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11451&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/N%C3%AEvragihbar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11456&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pemb%C3%BB&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11457&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cil&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11460&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Nanoteknoloj%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11468&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cam&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11469&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/San%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11574&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ra%C3%BAl_Gonz%C3%A1lez&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11576&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sir%C3%AAma_elektr%C3%AEk%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11651&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Frekans&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11652&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Diod&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11656&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gur_%C3%BB_heft_karik&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11848&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/William_Henry_Harrison&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11869&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya_bulgar%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11913&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya_%C3%AEtal%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11920&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediyaya_bi_port%C3%BBgal%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11921&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mickey_Mouse&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11934&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Senfoniya_9em_a_Beethoven&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11989&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pal%C3%AEndrom&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12321&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Selva&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12778&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cerdanya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12787&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Vaucluse&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12792&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Osona&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12793&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87ek_(am%C3%BBr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12796&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gastroenteroloj%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120569&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dalkurd_FF&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120705&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dubarekirin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120877&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Apand%C3%AEs%C3%AEt&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q121041&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Superkomputer&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q121117&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dewlet_(Platon)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123397&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Stres&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123414&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Endem%C3%AEk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123452&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Welat%C3%AAn_hundir%C3%AEn_%C3%BB_b%C3%AA_derya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123480&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rojveger&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123524&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Royal_Society&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123885&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Radovan_Karad%C5%BEi%C4%87&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123923&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Leza_deng%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124003&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Zekat&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124058&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sim&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128007&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Lesbos&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128087&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/E-pirt%C3%BBk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128093&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%AEn%C3%AEdad&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128323&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Endra&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128335&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Barkiran%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128393&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Spiyaw&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1160505&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAjgeha_gurc%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1199026&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAjgeha_serb%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1199030&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAjgeha_makedon%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1199032&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAjgeha_alban%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1199173&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dengnasiya_bil%C3%AAvkirin%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1200775&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Deurne,_Bel%C3%A7%C3%AEka&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1201672&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Point_Roberts&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1203794&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kayunga_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1207391&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Leduc,_Alberta&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1207513&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Derg%C3%BB%C5%9Fa_%C5%9Faristaniy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1207629&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAt%C3%AAn_Dnepropetrovsk%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1232949&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tevir%C3%AA_bibivir&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1235284&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Wergera_Quran%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1236219&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kerem_%C3%87al%C4%B1%C5%9Fkan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1281802&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Patr%C3%AEkxane&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1282276&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kuvk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1283356&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Teoriya_peresan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11640129&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:Citation/CS1/Whitelist&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11679506&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:Citation/CS1/Suggestions&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11679510&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Al%C3%AEkar%C3%AE:Xeletiy%C3%AAn_%C3%A7avkaniy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12015580&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Maf%C3%AAn_kes%C3%AAn_LGBT_li_%C3%8Esra%C3%AAl%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12020074&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Koda_bank%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12032169&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Marek_%C4%8Cejka&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12035320&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xwecih%C3%AAn_Awistralyay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12060728&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Emperatoriya_%C3%87%C3%AEn%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12060881&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Self%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12068677&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:Wikidata&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12069631&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Alar_Karis&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12358575&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Wasabi&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12378304&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Portal:Endeks/TOC_navbar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12808228&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xalid%C3%AE_(ter%C3%AEqet)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12809845&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kurtkoy%C3%AE,_Pendik&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12810461&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Birca_selc%C3%BBq%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12811774&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hevd%C3%AEtin%C3%AAn_%C3%8Emraliy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12812934&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ar%C5%9Fak%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12818551&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pornag_(e%C5%9F%C3%AEr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12844053&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Toraq&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116007203&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Molla_Mehmet_Karay%C4%B1lan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116028767&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Par%C3%AAzgeh%C3%AAn_Girav%C3%AAn_Br%C3%AEtan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116035911&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Serdegirtina_kongreya_Brez%C3%AEl%C3%AA_2023&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116142348&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Abbas_Ismail&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116170068&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Behmen_Do%C4%9Fu&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116236973&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/N%C3%AEjadkujiya_Tirkmen%C3%AAn_Iraq%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116783960&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_KANTO&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q116938150&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Vpad&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120175462&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Threads&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120281745&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:WikiProject_banner/config&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120667445&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:WikiProject_banner/templatepage&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120682781&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Modul:WikiProject_banner/auxiliary&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120683254&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_web/subst&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q120769077&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_book/subst&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q121097887&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_s%C3%AAw%C3%AE_ji_%C3%AElon_2021&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123269574&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Kes%C3%AAn_honak%C3%AE_li_gor%C3%AE_netewe_%C3%BB_p%C3%AE%C5%9Feyan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123365959&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Alman_li_gor%C3%AE_p%C3%AE%C5%9Fe_%C3%BB_bajaran&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123374275&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Model_li_gor%C3%AE_netewe_%C3%BB_bajaran&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123375132&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Soran%C3%AE/Amy_Lee&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123392522&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Frans%C3%AE_li_gor%C3%AE_p%C3%AE%C5%9Fe_%C3%BB_bajaran&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123470813&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_MPC&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123584703&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_JPL_SBDB&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123584705&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Felsefe-civak%C3%AE-%C5%9Fitil&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123663484&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Niv%C3%AEskar%C3%AAn_jin_li_gor%C3%AE_netewe_%C3%BB_sedsalan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123679776&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Model%C3%AAn_alman_li_gor%C3%AE_bajaran&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123701900&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Jin_li_Antarkt%C3%AEkay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123745306&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:G%C3%AEtarvan%C3%AAn_arjent%C3%AEn%C3%AE_y%C3%AAn_jin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123745747&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:G%C3%AEtarvan%C3%AAn_awistir%C3%AE_y%C3%AAn_jin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123745748&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pev%C3%A7%C3%BBna_PKK_%C3%BB_%C3%8Esra%C3%AAl%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123857391&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Arjen_Ar%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123865007&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Qanat%C3%AA_Kurdo&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123865061&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Endazyar%C3%AAn_kurd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123877047&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pu%C5%9F%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123934414&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:WikiProject_banner_related&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q123991456&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:WPBannerMeta/templatepage/deduceimportance&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124038059&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Commeny&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124042038&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Diz%C3%AAn_jin_%C3%AAn_honak%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124044173&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Maf%C3%AAn_mirovan_li_gor%C3%AE_cihan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124052599&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_%C3%AEfadey%C3%AAn_b%C3%AA%C3%A7avkan%C3%AE_ji_tebax_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128330673&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Mahathir_Mohamad&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128505694&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Andhra_Prade%C5%9F&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1159&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Arunachal_Prade%C5%9F&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1162&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Okyan%C3%BBsa_Hind%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1239&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Esmanger&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11631&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/N%C3%AEgar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11629&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Peyker&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11634&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dans&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11639&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/C%C3%AEgir%C3%AA_Serok%C3%AA_Dewlet%C3%AAn_Yekb%C3%BBy%C3%AE_y%C3%AAn_Amer%C3%AEkay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11699&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Serokdewlet%C3%AA_Dewlet%C3%AAn_Yekb%C3%BBy%C3%AE_y%C3%AAn_Amer%C3%AEkay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11696&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kylie_Minogue&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11998&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Google_Maps&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12013&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Google_News&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12020&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kolera&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12090&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Henry_Dunant&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12091&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Key&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12097&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%BBrbaz%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12100&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12117&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87eka_nukleer%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12802&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tortosa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12812&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/N%C3%AEvgirava_%C3%8Eber%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12837&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sosyaldemokras%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q121254&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AAw%C3%AA_gaz%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q121750&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Le%C5%9Fciwan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124100&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rewteka_p%C3%AAlp%C3%AAlok%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124164&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ragihbar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124291&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Perdeya_Hesin%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124425&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cil%C5%9Fok&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124441&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Roja_C%C3%AEhan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%BCzen_Tekkal&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124583&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ali_Atalan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124586&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mely_Kiyak&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124589&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Diyarker%C3%AAn_dijepeydaker%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128711&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ricky_Martin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128799&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Elam&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128904&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xanedana_Shang&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128938&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/M%C3%AExa%C3%AEl%C3%AA_Mezin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129020&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Erok%C3%AAz%C3%AAn_Saint-Lawrencey%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129060&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Text%C3%AA_Cem%C5%9F%C3%AEd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129072&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AA%C5%9Fg%C3%AEr&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131696&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Arket%C3%AEp&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131714&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Total_Nonstop_Action_Wrestling&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131728&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Henry_Cavendish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131733&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cizdan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131740&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Parf%C3%BBm&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131746&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gormiz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131748&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Anoreksiya_nervoza&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131749&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pizirk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1172159&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hed%C3%AEsvan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1172458&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Aelius_Nicon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1218142&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Euzko_Gudarostea&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1244551&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Radnorshire&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1244778&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Monmouthshire&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1245075&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kista&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1245744&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Al_Parker&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1286616&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Maf%C3%AAn_kes%C3%AAn_LGBT_li_Tirkiyey%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1287069&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sembola_alanasiy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12152721&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Cografya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12153864&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Huner&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12154011&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Felsefe_%C3%BB_d%C3%AEn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12154114&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Civak_%C3%BB_zanist%C3%AAn_civak%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12154199&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Jiyana_rojane&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12154211&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Biyoloj%C3%AE_%C3%BB_zanist%C3%AAn_sihet%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12154283&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Teknoloj%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12154377&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Matemat%C3%AEk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12154424&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Gotar%C3%AAn_bingeh%C3%AEn/Level/4/Zanist%C3%AAn_fiz%C3%AEk%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12154601&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Stefania_Turkewich&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12162960&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dasn%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12187201&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dehti&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12434165&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87avmarka_xelek%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176506&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87avmarka_%C3%A7orsane&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176507&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87elikan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176518&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87em%C3%AA_Kextey%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176538&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87em%C3%AA_Bilqil%C3%AAn%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176536&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87em%C3%AA_%C3%87etel%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176540&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87erkez_cendirme_Hemid_kur%C3%AA_Y%C3%BBsif&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176547&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87erxa_biyogeok%C3%AEmyaw%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176550&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87iyay%C3%AA_Bel%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176579&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87ir%C3%BBsk_(fanz%C3%AEn)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176577&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87i%C4%9Fdem_%C3%96zg%C3%BCl&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176585&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87%C3%BBvan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176594&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87%C3%AErvanok&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176604&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Aketiya_Niv%C3%AEser%C3%AAn_Kurd_liqa_Duhok%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176611&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87iyay%C3%AA_Qertew%C3%AEn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176608&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Al%C3%AAn_M%C3%AElan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176615&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Alxan_Penaber&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176613&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C4%B0brahim_Bilgin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176624&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Esma%C3%AEl_Xeyat&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176650&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Eslamiyet_li_Kurdistan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176648&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%9Bral%C3%AE_%C3%BB_yukax%C3%AEr%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176662&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%96zg%C3%BCr_%C3%9Clke&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176661&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%9Bsiv%C3%AA_Far%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176669&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%9Clke&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176673&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAn%C3%AA_Ez%C3%AEz_Ako&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176819&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAwezar%C3%AAn_%C3%8Erana_Nav%C3%AEn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176824&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAx_Ma%C5%9Foq%C3%AA_Xeznew%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176840&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAx_Xalid%C3%AA_Berwar%C3%AE_Gundik%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176850&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAxan_(e%C5%9F%C3%AEr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176861&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAxo&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176871&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Maf%C3%AAn_kes%C3%AAn_LGBT_li_Kurdistan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117084542&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:G%C3%AEtarvan%C3%AAn_m%C3%AAr_li_gor%C3%AE_neteweyan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117157186&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Lehiya_Riha_%C3%BB_Sems%C3%BBr%C3%AA_2023&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117187770&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Muz%C3%AEkvan_li_gor%C3%AE_netewe_%C3%BB_bajaran&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117193485&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ku%C5%9Ftina_Didem_Akay&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117196867&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_BNFdata&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117197805&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_Libris&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117197808&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_Structurae_structure&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117197855&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_KBR&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117197860&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_Pleiades&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117197861&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_WorldCat_Entities&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117197869&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_Emmy&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117197952&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/FK_Transinvest&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117206645&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_GVP&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117219115&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_Structurae_person&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117219118&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_EUTA_person&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117219123&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAbera_EUTA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117219125&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/B%C3%A9lizaire_%C3%BB_Zarok%C3%AAn_Frey&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q121435688&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kurd%C3%AAn_Tirkiyey%C3%AA_li_Her%C3%AAma_Kurdistan%C3%AA_ya_Iraq%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q121886188&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Vital_article_count&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124249564&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Xelatgir%C3%AAn_Xelata_%C5%9Eerefnamey%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124288320&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Zazak%C3%AE/Munzur_%C3%87em&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124289819&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Esmanger%C3%AAn_tirk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124305471&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:%C5%9Eervan%C3%AAn_jin_%C3%AAn_honak%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124326769&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Jin%C3%AAn_b%C3%AEseksuel_%C3%AAn_amer%C3%AEk%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124330388&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Jin%C3%AAn_b%C3%AEseksuel_li_gor%C3%AE_neteweyan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124330394&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:M%C3%AAr%C3%AAn_b%C3%AEseksuel_li_gor%C3%AE_neteweyan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124330419&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:S-bef/check&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124351612&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:S-aft/check&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124351613&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Komar%C3%AAn_ber%C3%AA_li_gor%C3%AE_parzem%C3%AEnan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124353504&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Format_revisiontimestamp&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124360872&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:D%C3%AEroka_le%C5%9Fker%C3%AE_li_gor%C3%AE_cihan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124365812&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mele_Evdilay%C3%AA_Timoq%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124451196&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_book/Arabic&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124472594&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_book/Danish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124472616&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_book/Dutch&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124472674&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Citation/subst&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124472717&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_book/Norwegian&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124472788&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_book/Portuguese&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124472797&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_book/Turkish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473030&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_web/Norwegian&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473068&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_web/Italian_or_Spanish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473079&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_news/Portuguese&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473109&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_news/Catalan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473138&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_news/Arabic&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473151&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/Swedish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473158&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/Portuguese&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473173&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/Polish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473183&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/Norwegian&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473194&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/Italian&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473205&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/Finnish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473224&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/Dutch&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473228&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/Danish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124473232&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_journal/subst&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124476283&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eer%C3%AA_Hizbullaha_Kurdistan%C3%AA_%C3%BB_Tirkiyey%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124547285&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Sitelink&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124569923&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Bajar_%C3%BB_bajarok%C3%AAn_Friuli-Venezia_Giulia&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124662958&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Kategoriy%C3%AAn_paqijkirin%C3%AA_ji_adar_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124708429&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_b%C3%AA%C3%A7avkan%C3%AE_ji_adar_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124708779&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Platforma_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124708996&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_n%C3%AAr%C3%AEna_b%C3%AAal%C3%AE_hewce_ye_ji_adar_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124727032&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_s%C3%AAw%C3%AE_ji_tebax_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128601827&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_be%C5%9Fa_vala_ji_tebax_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128601828&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_div%C3%AA_werin_berfirehkirin_ji_tebax_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128601829&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Danser%C3%AAn_efxan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128833743&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Endam%C3%AAn_r%C3%AAxistinan_li_gor%C3%AE_curey%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131748334&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:%C5%9Eanonamey%C3%AAn_li_ser_keyan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131748872&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:User_changed_username&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131749646&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Girav%C3%AAn_V%C3%AErj%C3%AEn_%C3%AAn_Dewlet%C3%AAn_Yekb%C3%BBy%C3%AE_y%C3%AAn_Amer%C3%AEkay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11703&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xwaringeh&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11707&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ricel&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12126&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Betelcewza&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12124&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bretanya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12130&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ps%C3%AEkopat%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12135&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Salname&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12132&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Salnameya_gregor%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12138&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Nexwe%C5%9F%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12136&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Be%C5%9Fa_saet%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12143&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mirina_mas%C3%BBlkey%C3%AAn_dil&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12152&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Lerzeta&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12156&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Antar%C3%AAs&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12166&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Alfaya_Kentaur%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12176&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Alfaya_%C3%87em%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12183&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Derman%C3%AAn_dijbakter%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12187&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pandem%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12184&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mona_L%C3%AEza&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12418&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AEren%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12431&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Detroit&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12439&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Le_Monde&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12461&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bar%C3%BBd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12861&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tank&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12876&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Antwerpen&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12892&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87ar%C5%9Fem&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q128&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gr%C3%AEgor%C3%AE_Perelman&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q117346&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Fruktoz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q122043&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ernst_Aeppli&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124795&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bex%C3%A7evan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124946&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125191&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Asta_deryay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125465&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Emam&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125482&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Wawik&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125525&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ay%C5%9Fe_Polat&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125735&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xe%C5%9Feyer%C5%9Fa_I&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129165&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/N%C3%AEkolay_%C3%8Evanov%C3%AE%C3%A7_Loba%C3%A7evsk%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129199&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Rekeh&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129211&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/C%C3%AAw%C3%AE_(birc)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129214&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AEzanter%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129279&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Paytexta_%C3%87and%C3%AE_ya_Ewropay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129372&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Gir%C3%AA_Xurma&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129491&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Katedrala_Senbas%C3%AEl_a_Moskoy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129846&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bahoza_jeomanyet%C3%AEk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130011&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87iyay%C3%AA_Denal%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130018&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mizgefta_Eb%C3%BBlfida&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130161&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kalkol%C3%AEt%C3%AEk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130253&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/S%C3%AAhrbaz%C3%AA_Oz%C3%AA_gewre_(pirt%C3%BBk)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130295&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87iyay%C3%AA_Athos%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130321&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tar%C3%AExa_Japon%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130436&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Maf%C3%AA_daneriy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1297822&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tor_(komputer)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1301371&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sof%C3%AAn%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1303676&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cah%C5%9F&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q6161437&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mesc%C3%AEda_Eqsa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12192963&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Nej%C3%AEb%C3%BBd%C3%AEn_Semerqend%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12194294&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%8Ezol%C3%AE_(e%C5%9F%C3%AEr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12195337&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Qiyamet&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12200906&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Soran%C3%AE/%C5%9Eiwan_Sid%C3%AEq_Mehm%C3%BBd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12201163&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Heya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12209731&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Girt%C3%AEgeha_S%C3%AAdnayay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12215498&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xaliye_Buqmiye&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12229384&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Navenda_Hewl%C3%AAr%C3%AA_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12233160&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%87oman_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12233188&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eeqlawe_(nav%C3%A7e)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12233197&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xel%C3%AEfey%C3%AAn_Ra%C5%9Fid%C3%BBn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12490507&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Alfabeya_kurd%C3%AE_ya_lat%C3%AEn%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175483&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Alfabeya_%C3%AAzid%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175481&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Am%C3%AEno_as%C3%AEd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175489&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Arthur_Henry_Limpus&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175495&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Aydin_Budak&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175505&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bax%C3%A7ey%C3%AA_T%C3%AEpan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175515&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bernameya_Kurd%C3%AE_ya_WDR&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175522&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Besref&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175527&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cibir%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175571&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Cewad%C3%AA_Merwan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175569&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dar%C3%AAn_%C3%A7iyay%C3%AAn_Kurdistan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175580&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Demanan_(e%C5%9F%C3%AEr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175587&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Deng%C3%AA_Welat&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175589&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/De%C5%9Ft_Rajan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175596&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Diyalekt%C3%AEka_Hegel&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175600&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Diyarbekir_(qeza)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175601&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Duanoks%C3%AEda_karbon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175605&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AElana_d%C3%AAvan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175609&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ebubekir_Deniz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175615&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AEroka_%C3%AAzd%C3%AEtiy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175613&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ekstroversiyon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175622&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eadl%C3%BB&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176679&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eahmeran_(pirt%C3%BBk,_1998)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176683&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eaglord%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176681&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eakir%C3%AA_Miho&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176687&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eala_Kurmanc%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176685&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eanoya_Ehmed%C3%AA_Xan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176691&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eanoya_kurd%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176694&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eanoya_Ev%C3%AEna_Welat&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176693&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Earistaniya_sumeriyan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176698&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eef%C3%AEq_Qezaz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176708&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eingal%C3%AE_(devok)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176725&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eerefbeyan%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176734&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eer%C3%AA_mezheb%C3%AE_y%C3%AA_S%C3%BBriy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176743&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eer%C3%AEf_Av%C5%9Far&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176745&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eevket_Arman&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176751&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eevbihurk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176748&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eeva_%C3%87aran&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176749&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eevket_Y%C4%B1lmaz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176753&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eewata_S%C3%AEnemaya_Am%C3%BBd%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176758&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eikefta_%C3%87ilst%C3%BBn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176771&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eivan%C3%AA_deryay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176784&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eiwan_Osman_Mistefa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176785&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eiy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176788&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eiyar_Perin%C3%A7ek&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176789&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorbema%C5%9F&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176795&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorbeya_deqsor%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176798&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorben%C3%AEska_bi_genim%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176796&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorbeya_bazirganan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176797&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorbeya_gundiyan_a_Botan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176802&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorbeya_kardiy%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176803&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorbeya_fringiy%C3%AA_ya_Botan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176800&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorbeya_gundiyan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176801&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eorbeya_kartol%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176804&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eore%C5%9Fger&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176810&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eore%C5%9F%C3%AA_Qerep%C3%BBngal%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176811&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%BBrzan_Qantoz&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13176893&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bahoza_Daniel&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q122311648&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAzimana_xelet_ji_adar_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q124743728&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/The_Nursery_%22Alice%22&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1248205&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kurdistana_Sor&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1249873&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Viega&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1250967&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eehzade_Mistefa&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1251392&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/EuroPride&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1255251&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Edward_Noel&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1294104&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Semra_Ertan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1295380&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_problem%C3%AAn_st%C3%AEl%C3%AA_ji_tebax_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130237950&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_div%C3%AA_werin_berfirehkirin_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130249366&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_n%C3%AAr%C3%AEna_b%C3%AAal%C3%AE_hewce_ye_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130270160&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_r%C3%AAzimana_xelet_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130270184&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_div%C3%AA_werin_paqijkirin_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130272085&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kurd%C3%AAn_Nasyonal%C3%AEst&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130287381&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:R%C3%BBpel%C3%AAn_bi_wergerandina_xirab_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130289670&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_be%C5%9Fa_vala_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130289671&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:R%C3%BBpel%C3%AAn_b%C3%AAkategor%C3%AE_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130289668&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_problem%C3%AAn_st%C3%AEl%C3%AA_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130289669&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Nasa_Elektr%C3%AEk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130309781&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:G%C3%AEtarvan%C3%AAn_cezayir%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130345203&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Bloger%C3%AAn_kurd_%C3%AAn_jin&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130379861&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_navdariya_ne_e%C5%9Fkere_ji_%C3%AElon_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130384742&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_be%C5%9Fa_vala_ji_%C3%A7iriya_p%C3%AA%C5%9F%C3%AEn_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130468952&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Muxabere&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130492458&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Burgonya&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1173&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Suheyl&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12189&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/B%C3%AErdoza_jimare&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12479&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Amar&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12483&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Birca_Xel%C3%AEfe&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12495&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%AEwar%C3%AA_%C3%87%C3%AEn%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12501&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAjgeha_r%C3%BBs&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12505&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AEram%C3%AEd%C3%AAn_G%C3%AEzey%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12508&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bendava_S%C3%AA_Newala&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12514&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Piram%C3%AEd&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12516&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Aztek&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12542&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/H%C3%A9rault&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12545&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Serdema_Nav%C3%AEn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12554&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/V%C3%AEk%C3%AEng&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12567&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Amer%C3%AEkaya_Lat%C3%AEn%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12585&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hejmar%C3%AAn_rast%C3%AEn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12916&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kapela&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12970&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/N%C3%AArevan%C3%AA_Bakur&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12985&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Spica&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13008&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pollux_(st%C3%AAr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13028&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Castor_(st%C3%AAr)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13029&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eehray%C3%AA_%C5%9Eam%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13034&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%AAnc%C5%9Fem&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:R%C3%BBpel%C3%AAn_bi_wergerandina_xirab_ji_adar_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125103274&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Alman%C3%AAn_b%C3%AEseksuel_li_gor%C3%AE_p%C3%AE%C5%9Feyan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125109051&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Niv%C3%AEskar%C3%AAn_b%C3%AEseksuel_%C3%AAn_alman&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125109052&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Paytext%C3%AAn_her%C3%AAm%C3%AAn_%C3%8Etalyay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125193769&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Bergir%C3%AE_ji_z%C3%AEndedij&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125277522&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_navdariya_ne_e%C5%9Fkere_ji_n%C3%AEsan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125303756&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_n%C3%AAr%C3%AEna_b%C3%AAal%C3%AE_hewce_ye_ji_n%C3%AEsan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125316906&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_div%C3%AA_werin_berfirehkirin_ji_n%C3%AEsan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125375231&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:R%C3%BBpel%C3%AAn_b%C3%AAkategor%C3%AE_ji_n%C3%AEsan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125388074&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_div%C3%AA_werin_zelalkirin_ji_adar_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125388078&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_div%C3%AA_werin_paqijkirin_ji_n%C3%AEsan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125388079&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_problem%C3%AAn_st%C3%AEl%C3%AA_ji_n%C3%AEsan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125388076&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_problem%C3%AAn_st%C3%AEl%C3%AA_ji_adar_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125388077&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_be%C5%9Fa_vala_ji_n%C3%AEsan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125388080&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_b%C3%AAy%C3%AE_%C3%A7avkaniy%C3%AAn_di_nav_cimleyan_de_ji_n%C3%AEsan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125424335&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Berhem%C3%AAn_li_ser_Kolezy%C3%BBm%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125441413&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Dadgeh%C3%AAn_li_Kenyay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125443364&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:D%C3%AEroka_propaganday%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125444026&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Airalo&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125470407&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Cite_news/Turkish&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125471603&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAkiliy%C3%AAn_kurd_%C3%BB_tirkan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125727545&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:R%C3%BBpel%C3%AAn_b%C3%AAkategor%C3%AE_ji_gulan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125809844&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_ku_div%C3%AA_werin_berfirehkirin_ji_gulan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125826643&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:Gotar%C3%AAn_bi_be%C5%9Fa_vala_ji_gulan_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125826644&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:R%C3%BBpel%C3%AAn_bi_wergerandina_xirab_ji_tebax_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129128502&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kategor%C3%AE:R%C3%BBpel%C3%AAn_b%C3%AAkategor%C3%AE_ji_tebax_2024&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129128505&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sphen_%C3%BB_Magic&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q129566311&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Guher%C3%AEna_avheway%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q125928&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%BBrah%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126017&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eore%C5%9Fa_%C3%8Eslam%C3%AE_ya_%C3%8Eran%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126065&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Muzeya_Ax%C3%AAn_%C3%8Enc%C3%AEl%C3%AA_ya_Or%C5%9Fel%C3%AEm%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126130&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Koban%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126415&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Thomas_Paine&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126462&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/.so&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126480&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ke%C5%9Ftiya_N%C3%BBh&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126553&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pragmat%C3%AEzm&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126692&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/M%C3%AEn%C3%AArva&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q126916&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hal%C3%BBs%C3%AEnasyon&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130741&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Turb%C3%AEn&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130760&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kronoloj%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130788&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pakta_Molotov-Ribbentrop&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130796&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Fest%C3%AEvala_F%C3%AElman_a_Navnetewey%C3%AE_ya_Berl%C3%AEn%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130871&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ben%C3%AE%C5%9Ft&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130878&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Reuters&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130879&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Han%C3%BBka&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130881&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Herka_Kendav%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130905&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sir%C3%BBda_netewey%C3%AE_ya_Spanyay%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130940&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xwexijkirina_li_ser_berf%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130949&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Neoloj%C3%AEzm&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q130989&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/D%C3%BBzana_Ockham%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131012&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/P%C3%BBlhez%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131026&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Sayentoloj%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131036&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Komara_Xweser_a_Nax%C3%A7ivan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131083&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/CMS&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131093&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tom_%C3%BB_Jerry_(r%C3%AAzef%C3%AElm)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131144&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dirustiya_siyas%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131160&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Web_2.0&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131164&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Propan&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131189&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ko%C3%A7a_Qewman&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131192&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Tux_(Linux)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131200&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kozmet%C3%AEk&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131207&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Futur%C3%AEzm&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131221&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Mauna_Kea&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131230&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Deryaya_Beaufort&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131274&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Soul&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131272&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Hejmara_%C3%87apik_%C3%AAn_Standard%C3%AE_y%C3%AAn_Navnetewey%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131276&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Penaber%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131288&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Komara_Sovyet_a_Sosyal%C3%AEst_a_Azerbaycan%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131337&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pandora&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131346&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ant%C3%AEgon%C3%AA_(ke%C3%A7a_Ed%C3%AEpos)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131351&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/X%C3%AAza_navnetewey%C3%AE_ya_guhertina_dem%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q131389&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Bajar%C3%AA_Dawid%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1177750&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Pergala_siyas%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1307214&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Kitimat&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q1307936&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Lionel_Sternberger&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q11757638&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Enc%C3%BBmena_Par%C3%AAzgeha_Kerk%C3%BBk%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12239066&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Muhemmed_Ratib_Elnabils%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12240469&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/%C3%9Bl%C3%BBlemr&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12251236&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Teror%C3%AEzma_cih%C3%BB&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12252330&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ma&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12594485&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Navenda_An%C3%AEmasyon%C3%AA_ya_S%C3%AA%C3%BBl%C3%AA&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12601115&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/FC_Hegelmann&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12654265&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/FC_D%C5%BEiugas&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q12654311&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Xurremabad%C3%AE&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13100071&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Dermanxane&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13107184&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Serhed%C3%AE_(devok)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175595&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Ferhenga_Erdn%C3%AEgariy%C3%AA_(%C3%96ng%C3%B6r,_1967)&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175664&quot;
	},
	{
		&quot;sitelink&quot;: &quot;https://ku.wikipedia.org/wiki/Frada&quot;,
		&quot;item&quot;: &quot;http://www.wikidata.org/entity/Q13175669&quot;
	}
]</text>
      <sha1>rjw390p6e1fytpk2todflpeqxyuwtu0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Rêzefîlmên televîzyonê yên superlehengan ên amerîkî yên 2010î</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323048</id>
    <revision>
      <id>2063387</id>
      <parentid>2062394</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T05:30:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hatin zêdekirin: [[WP:Wîkîproje DYA|Wîkîproje DYA]], [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1033" sha1="lk9kn1jesqr7jpwy3a1q4qa4hakl1ct" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje DYA}}
{{Wîkîproje Sal}}

}}

== Peyva sal di sernavê de ==

Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]]. Gelo ez wek di kategoriyên li ser kategoriyan fîlman  ez di vê kategoriya rêzefîlmê jî peyva '''salên'''  derxim ? 

[[:Kategorî:Fîlmên 2003an]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:36, 17 hezîran 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ez wisa dikim:
:Pirtûkên 2010an -&gt; 2010 books
:Pirtûkên 2010î -&gt; 2010s books
:Pirtûkên sedsala 20an -&gt; 20th-century books
:loma gereg li vir Rêzefîlmên televîzyonê yên superlehengan ên amerîkî yên 2010î ji bo ku bi {{şx|standard-kat|wext{{=}}1}} rast bişuxile [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:44, 17 hezîran 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] gelek spas [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:45, 17 hezîran 2026 (UTC)</text>
      <sha1>lk9kn1jesqr7jpwy3a1q4qa4hakl1ct</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kicki Oskarsson</title>
    <ns>0</ns>
    <id>323095</id>
    <revision>
      <id>2063082</id>
      <parentid>2063019</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:20:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2063082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="850" sha1="61xofaz9gujw29f254zp03d36xvn2l4" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Margareta &quot;Kicki&quot; Oskarsson''' (bi nasnavê wê yê kurdî: '''Kîkî Oskarsson''') hunermend û stranbêjeke swêdî ye ku di salên 90î de hînî zimanê kurdî bû û dest bi gotina stranên kurdî (bi kurdî û bi swêdî) kir.

Oskarsson yek ji avakerên [[Koma Şehîd Bêrîvanê]] bû. Mebesta wan pêşvexistina muzîka kurdî û vejandina [[govend]] û [[destan]]an bû. Endamên din ên Komê ji destpêkê ve [[Beşîr Botanî]], [[Girîna Cizîrî]] û [[Sîdar]] jî bûn. Piştre ji destpêka 1992an û pê de karê Komê li Swêdê û gelek cihên din zehf firehtir bû.&lt;ref&gt;Xemê Zaxoyî (1992). Koma şehîd Bêrîvanê. Welat, 30:1992, r. 11.&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{şitil}}

[[Kategorî:Stranbêjên swêdî]]</text>
      <sha1>61xofaz9gujw29f254zp03d36xvn2l4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Partiya siyasî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>323101</id>
    <revision>
      <id>2063081</id>
      <parentid>2063017</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:12:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan</comment>
      <origin>2063081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2447" sha1="sfryc5wnjftu7ui7z2fdfd8ugugyume" xml:space="preserve">[[Wêne:Democratic Party of Iranian Kurdistan - Erbil Office.png|thumb|350px|Bineya resmî a [[Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] li [[Hewlêr]]ê]]
'''Partiya siyasî''' (ji [[Zimanê latînî|latînî]]: ''pars'', ''partis'', tê maneya ''perçe'', ''hêl'', ''teref'') an jî bi kurtî Partî, komeleya însanan e ku bi awayên curbecur hatine organîzekirin ku hewl didin ku di nav hebûneke [[Siyaset|siyasî]] ya berfirehtir (wek [[dewlet]]ek) de bi qasî ku pêkan tesîrek siyasî bi dest bixin da ku bigihîjin armancên xwe yên bingehîn an îdeolojîk û/an jî sûdên kesane bi dest bixin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Sarah F. Anzia |nivîskar2=Olivia M. Meeks |tarîx=May 2016 |sernav=Political Parties and Policy Demanders in Local Elections |url=https://gspp.berkeley.edu/assets/uploads/research/pdf/Anzia_Meeks_Parties_Local_Elections_5_27_16.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=University of Maryland-Hewlett Foundation Conference on Parties, Polarization and Policy Demanders |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201008034336/https://gspp.berkeley.edu/assets/uploads/research/pdf/Anzia_Meeks_Parties_Local_Elections_5_27_16.pdf |roja-arşîvê=8 çiriya pêşîn 2020 |roja-gihiştinê=14 sibat 2021 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Aliyekî sereke yê bidestxistin û bikaranîna vê hêza siyasî, dagirtina postên serokatiyê di dewlet û saziyên din de bi endamên partiyê an kesên ku bi partiyê re têkildar in, ye.

Partiyên siyasî di sîstemeke pirpartiyî de ji bo pozîsyonên biryargirtina siyasî bi hev re pêşbaziyê dikin; ew beşdarî avakirina îradeya siyasî dibin û bi vî awayî stûneke giring a destûra siyasî ya [[Demokrasî|dewleteke demokratîk]] pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kapitalismus, Sozialismus und Demokratie |paşnav=Schumpeter |pêşnav=Joseph A. |weşanger=Francke |tarîx=1993 |rûpel=427 |isbn=978-3-7720-1298-3 |çap=7., erw. Aufl |cih=Tübingen Basel |paşnav2=Seifert |pêşnav2=Eberhard K. |paşnav3=Schumpeter |pêşnav3=Joseph A. |series=Uni-Taschenbücher UTB für Wissenschaft Politische Wissenschaft, Soziologie |ziman=de }}&lt;/ref&gt; Di [[Pergala yekpartiyî|sîstemeke yekpartiyî]] de, avahî û fonksiyona partiyekê bê guman diguhere. Partiyeke wisa ya &quot;cureya nû&quot; bi gelemperî xwedî karakterekî &quot;totalîter&quot; e.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Demokrasî]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî| ]]
[[Kategorî:Siyaset]]</text>
      <sha1>sfryc5wnjftu7ui7z2fdfd8ugugyume</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063550</id>
      <parentid>2063081</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T11:25:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2453" sha1="9qj2rc6w8z9fqzknthri52x8ra7y0mt" xml:space="preserve">[[Wêne:Democratic Party of Iranian Kurdistan - Erbil Office.png|thumb|350px|Bineya resmî a [[Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] li [[Hewlêr]]ê]]
'''Partiya siyasî''' (ji [[Zimanê latînî|latînî]]: ''pars'', ''partis'', tê maneya ''perçe'', ''hêl'', ''teref'') an jî bi kurtî '''Partî''', komeleya însanan e ku bi awayên curbecur hatine organîzekirin ku hewl didin ku di nav hebûneke [[Siyaset|siyasî]] ya berfirehtir (wek [[dewlet]]ek) de bi qasî ku pêkan tesîrek siyasî bi dest bixin da ku bigihîjin armancên xwe yên bingehîn an îdeolojîk û/an jî sûdên kesane bi dest bixin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar1=Sarah F. Anzia |nivîskar2=Olivia M. Meeks |tarîx=May 2016 |sernav=Political Parties and Policy Demanders in Local Elections |url=https://gspp.berkeley.edu/assets/uploads/research/pdf/Anzia_Meeks_Parties_Local_Elections_5_27_16.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=University of Maryland-Hewlett Foundation Conference on Parties, Polarization and Policy Demanders |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201008034336/https://gspp.berkeley.edu/assets/uploads/research/pdf/Anzia_Meeks_Parties_Local_Elections_5_27_16.pdf |roja-arşîvê=8 çiriya pêşîn 2020 |roja-gihiştinê=14 sibat 2021 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Aliyekî sereke yê bidestxistin û bikaranîna vê hêza siyasî, dagirtina postên serokatiyê di dewlet û saziyên din de bi endamên partiyê an kesên ku bi partiyê re têkildar in, ye.

Partiyên siyasî di sîstemeke pirpartiyî de ji bo pozîsyonên biryargirtina siyasî bi hev re pêşbaziyê dikin; ew beşdarî avakirina îradeya siyasî dibin û bi vî awayî stûneke giring a destûra siyasî ya [[Demokrasî|dewleteke demokratîk]] pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kapitalismus, Sozialismus und Demokratie |paşnav=Schumpeter |pêşnav=Joseph A. |weşanger=Francke |tarîx=1993 |rûpel=427 |isbn=978-3-7720-1298-3 |çap=7., erw. Aufl |cih=Tübingen Basel |paşnav2=Seifert |pêşnav2=Eberhard K. |paşnav3=Schumpeter |pêşnav3=Joseph A. |series=Uni-Taschenbücher UTB für Wissenschaft Politische Wissenschaft, Soziologie |ziman=de }}&lt;/ref&gt; Di [[Pergala yekpartiyî|sîstemeke yekpartiyî]] de, avahî û fonksiyona partiyekê bê guman diguhere. Partiyeke wisa ya &quot;cureya nû&quot; bi gelemperî xwedî karakterekî &quot;totalîter&quot; e.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Demokrasî]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî| ]]
[[Kategorî:Siyaset]]</text>
      <sha1>9qj2rc6w8z9fqzknthri52x8ra7y0mt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dolarê DYAê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>323106</id>
    <redirect title="Dolara DYAyê" />
    <revision>
      <id>2063346</id>
      <parentid>2062971</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T23:32:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>7548</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Beralîkirina ducarî li ser [[Dolara DYAyê]] hat sererastkirin</comment>
      <origin>2063346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="3cw4iqa0d6035fraf0w2glyl1y45q26" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Dolara DYAyê]]</text>
      <sha1>3cw4iqa0d6035fraf0w2glyl1y45q26</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Cihên parastî yên Yewnanistanê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>323107</id>
    <revision>
      <id>2063090</id>
      <parentid>2062990</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:32:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="217" sha1="mlt0j5fpfga11bmnjzisl2pffxnaq6j" xml:space="preserve">{{Standard-kat}}

[[Kategorî:Cihên parastî li gorî welatan]]
[[Kategorî:Cihên parastî yên Ewropayê li gorî welatan]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistanê]]
[[Kategorî:Parastina xwezayê li Yewnanistanê]]</text>
      <sha1>mlt0j5fpfga11bmnjzisl2pffxnaq6j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Park li gor parzemînan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>323111</id>
    <revision>
      <id>2063083</id>
      <parentid>2063079</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:22:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="214" sha1="fcnhgax9bhl17uwo0dejbbp6yow5aa0" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Cihên parastî li gorî parzemînan| Park]]
[[Kategorî:Erdnîgarî li gorî parzemînan| Park]]
[[Kategorî:Jîngeh li gorî parzemînan| Park]]
[[Kategorî:Park| Parzemîn]]</text>
      <sha1>fcnhgax9bhl17uwo0dejbbp6yow5aa0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bac</title>
    <ns>0</ns>
    <id>323112</id>
    <revision>
      <id>2063095</id>
      <timestamp>2026-06-19T12:34:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Bi tercimekirina beşa destpêkê ya rûpela &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1359048973|Tax]]&quot; hatiye çêkirin</comment>
      <origin>2063095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9" sha1="5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf" xml:space="preserve">{{Xebat}}</text>
      <sha1>5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063102</id>
      <parentid>2063095</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:35:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="331" sha1="ev82fzvxrahriw4fq2yn25sn1wc6kn4" xml:space="preserve">{{Xebat}}Bac xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê rêxistinek hikûmî ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike.</text>
      <sha1>ev82fzvxrahriw4fq2yn25sn1wc6kn4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063105</id>
      <parentid>2063102</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:36:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="561" sha1="07tcld0jwbt39xncrxee1di42o4ylw1" xml:space="preserve">{{Xebat}}Bac xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê rêxistinek hikûmî ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike. Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin.</text>
      <sha1>07tcld0jwbt39xncrxee1di42o4ylw1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063107</id>
      <parentid>2063105</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:36:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="748" sha1="drb7ccn5sxg87k6vlrys3j79xstr4c2" xml:space="preserve">{{Xebat}}Bac xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê rêxistinek hikûmî ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike. Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li Misira Kevnar li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû. Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.</text>
      <sha1>drb7ccn5sxg87k6vlrys3j79xstr4c2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063108</id>
      <parentid>2063107</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:37:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1078" sha1="cc2kv15o3cd3jeyxjtjmooivojcxr4l" xml:space="preserve">{{Xebat}}Bac xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê rêxistinek hikûmî ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike. Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li Misira Kevnar li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû. Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne.</text>
      <sha1>cc2kv15o3cd3jeyxjtjmooivojcxr4l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063109</id>
      <parentid>2063108</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:37:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1161" sha1="lovgx5185eye7s2v2562xau4usodk00" xml:space="preserve">{{Xebat}}Bac xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê rêxistinek hikûmî ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike. Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li Misira Kevnar li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû. Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin.</text>
      <sha1>lovgx5185eye7s2v2562xau4usodk00</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063110</id>
      <parentid>2063109</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:38:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1457" sha1="q91rrpvkif1xhtbdo4fuwbfdtutclc6" xml:space="preserve">{{Xebat}}Bac xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê rêxistinek hikûmî ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike. Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li Misira Kevnar li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû. Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên dewlemendiyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.</text>
      <sha1>q91rrpvkif1xhtbdo4fuwbfdtutclc6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063112</id>
      <parentid>2063110</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:39:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1470" sha1="g7jia0fs0674cci0l88x9tpf0gfrxem" xml:space="preserve">{{Xebat}}Bac xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê rêxistinek hikûmî ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike. Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li Misira Kevnar li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû. Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên dewlemendiyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

==== . ====</text>
      <sha1>g7jia0fs0674cci0l88x9tpf0gfrxem</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063113</id>
      <parentid>2063112</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:39:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* . */</comment>
      <origin>2063113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1778" sha1="0nim767pnjq2tvw0jd90981fh34ikk8" xml:space="preserve">{{Xebat}}Bac xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê rêxistinek hikûmî ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike. Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li Misira Kevnar li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû. Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên dewlemendiyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

==== . ====
Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanîn) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanîn).</text>
      <sha1>0nim767pnjq2tvw0jd90981fh34ikk8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063114</id>
      <parentid>2063113</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:40:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1776" sha1="g4ency2z9ju6e95m3b0iyhwg0ig9l7f" xml:space="preserve">{{Xebat}}Bac xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê rêxistinek hikûmî ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike. Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li Misira Kevnar li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû. Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên zengîniyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

==== . ====
Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanîn) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanîn).</text>
      <sha1>g4ency2z9ju6e95m3b0iyhwg0ig9l7f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063115</id>
      <parentid>2063114</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:40:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* . */</comment>
      <origin>2063115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1774" sha1="n3e3cgsrwty2o9hwskhfaaebs0ao8s2" xml:space="preserve">{{Xebat}}Bac xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê rêxistinek hikûmî ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike. Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li Misira Kevnar li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû. Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên zengîniyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

==== . ====
Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanin) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanin).</text>
      <sha1>n3e3cgsrwty2o9hwskhfaaebs0ao8s2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063116</id>
      <parentid>2063115</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:41:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* . */</comment>
      <origin>2063116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2271" sha1="77i5qte6u3tc9xh105sx11g7d08o54u" xml:space="preserve">{{Xebat}}Bac xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê rêxistinek hikûmî ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike. Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li Misira Kevnar li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû. Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên zengîniyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

==== . ====
Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanin) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanin). Ji ber vê yekê, bacgirtin ji aliyê hin kesan ve meseleyek pir nîqaşkirî ye, ji ber ku her çend bacgirtin ji aliyê piraniyê ve ji bo ku civak bi awayekî rêkûpêk û dadperwerane bi rêya dabînkirina hikûmetê ya mal û karûbarên giştî fonksiyon bike û mezin bibe, yên din ên wekî lîbertaryan li dijî bacgirtinê ne û bacgirtinê bi berfirehî an bi tevahî şermezar dikin, bacgirtinê wekî dizî an jî zorbaziyê bi rêya zorê û herwiha karanîna hêzê dabeş dikin.</text>
      <sha1>77i5qte6u3tc9xh105sx11g7d08o54u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063118</id>
      <parentid>2063116</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:42:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* . */</comment>
      <origin>2063118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2798" sha1="2p4cq5zikgbefmqv5a419sutohvfzt0" xml:space="preserve">{{Xebat}}Bac xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê rêxistinek hikûmî ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike. Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li Misira Kevnar li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû. Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên zengîniyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

==== . ====
Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanin) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanin). Ji ber vê yekê, bacgirtin ji aliyê hin kesan ve meseleyek pir nîqaşkirî ye, ji ber ku her çend bacgirtin ji aliyê piraniyê ve ji bo ku civak bi awayekî rêkûpêk û dadperwerane bi rêya dabînkirina hikûmetê ya mal û karûbarên giştî fonksiyon bike û mezin bibe, yên din ên wekî lîbertaryan li dijî bacgirtinê ne û bacgirtinê bi berfirehî an bi tevahî şermezar dikin, bacgirtinê wekî dizî an jî zorbaziyê bi rêya zorê û herwiha karanîna hêzê dabeş dikin. Di nav aboriyên bazarê de, bacgirtin wekî vebijarka herî guncaw ji bo xebitandina hikûmetê tê hesibandin (li şûna xwedîtiya dewletê ya berfireh a amûrên hilberînê), ji ber ku bacgirtin dihêle ku hikûmet bêyî ku destwerdana giran bi bazar û karsaziyên taybet re bike, dahatê çêbike; bacgirtin bi rêdana kes û şîrketan ku biryarên xwe yên aborî bidin, di hilberîna nerm, pêşbazî û nûjeniyê de wekî encamek hêzên bazarê beşdar bibin, karîgerî û berhemdariya sektora taybet diparêze.</text>
      <sha1>2p4cq5zikgbefmqv5a419sutohvfzt0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063119</id>
      <parentid>2063118</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:42:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2063119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2786" sha1="kit6y0xp1xx65n9me86cxla194falvj" xml:space="preserve">{{Xebat}}Bac xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê rêxistinek hikûmî ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike. Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li Misira Kevnar li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû. Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên zengîniyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanin) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanin). Ji ber vê yekê, bacgirtin ji aliyê hin kesan ve meseleyek pir nîqaşkirî ye, ji ber ku her çend bacgirtin ji aliyê piraniyê ve ji bo ku civak bi awayekî rêkûpêk û dadperwerane bi rêya dabînkirina hikûmetê ya mal û karûbarên giştî fonksiyon bike û mezin bibe, yên din ên wekî lîbertaryan li dijî bacgirtinê ne û bacgirtinê bi berfirehî an bi tevahî şermezar dikin, bacgirtinê wekî dizî an jî zorbaziyê bi rêya zorê û herwiha karanîna hêzê dabeş dikin. Di nav aboriyên bazarê de, bacgirtin wekî vebijarka herî guncaw ji bo xebitandina hikûmetê tê hesibandin (li şûna xwedîtiya dewletê ya berfireh a amûrên hilberînê), ji ber ku bacgirtin dihêle ku hikûmet bêyî ku destwerdana giran bi bazar û karsaziyên taybet re bike, dahatê çêbike; bacgirtin bi rêdana kes û şîrketan ku biryarên xwe yên aborî bidin, di hilberîna nerm, pêşbazî û nûjeniyê de wekî encamek hêzên bazarê beşdar bibin, karîgerî û berhemdariya sektora taybet diparêze.</text>
      <sha1>kit6y0xp1xx65n9me86cxla194falvj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063120</id>
      <parentid>2063119</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:43:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2799" sha1="rk3r8yresmqw68a43zq7hc3hcjln2v8" xml:space="preserve">{{Xebat}}Bac xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê rêxistinek hikûmî ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike. Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li Misira Kevnar li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû. Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên zengîniyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanin) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanin). Ji ber vê yekê, bacgirtin ji aliyê hin kesan ve meseleyek pir nîqaşkirî ye, ji ber ku her çend bacgirtin ji aliyê piraniyê ve ji bo ku civak bi awayekî rêkûpêk û dadperwerane bi rêya dabînkirina hikûmetê ya mal û karûbarên giştî fonksiyon bike û mezin bibe, yên din ên wekî lîbertaryan li dijî bacgirtinê ne û bacgirtinê bi berfirehî an bi tevahî şermezar dikin, bacgirtinê wekî dizî an jî zorbaziyê bi rêya zorê û herwiha karanîna hêzê dabeş dikin. Di nav aboriyên bazarê de, bacgirtin wekî vebijarka herî guncaw ji bo xebitandina hikûmetê tê hesibandin (li şûna xwedîtiya dewletê ya berfireh a amûrên hilberînê), ji ber ku bacgirtin dihêle ku hikûmet bêyî ku destwerdana giran bi bazar û karsaziyên taybet re bike, dahatê çêbike; bacgirtin bi rêdana kes û şîrketan ku biryarên xwe yên aborî bidin, di hilberîna nerm, pêşbazî û nûjeniyê de wekî encamek hêzên bazarê beşdar bibin, karîgerî û berhemdariya sektora taybet diparêze.

==== . ====</text>
      <sha1>rk3r8yresmqw68a43zq7hc3hcjln2v8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063122</id>
      <parentid>2063120</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:44:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* . */</comment>
      <origin>2063122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3310" sha1="i2b4yrw2dww56ah5hxskztmsy83dmmm" xml:space="preserve">{{Xebat}}Bac xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê rêxistinek hikûmî ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike. Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li Misira Kevnar li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû. Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên zengîniyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanin) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanin). Ji ber vê yekê, bacgirtin ji aliyê hin kesan ve meseleyek pir nîqaşkirî ye, ji ber ku her çend bacgirtin ji aliyê piraniyê ve ji bo ku civak bi awayekî rêkûpêk û dadperwerane bi rêya dabînkirina hikûmetê ya mal û karûbarên giştî fonksiyon bike û mezin bibe, yên din ên wekî lîbertaryan li dijî bacgirtinê ne û bacgirtinê bi berfirehî an bi tevahî şermezar dikin, bacgirtinê wekî dizî an jî zorbaziyê bi rêya zorê û herwiha karanîna hêzê dabeş dikin. Di nav aboriyên bazarê de, bacgirtin wekî vebijarka herî guncaw ji bo xebitandina hikûmetê tê hesibandin (li şûna xwedîtiya dewletê ya berfireh a amûrên hilberînê), ji ber ku bacgirtin dihêle ku hikûmet bêyî ku destwerdana giran bi bazar û karsaziyên taybet re bike, dahatê çêbike; bacgirtin bi rêdana kes û şîrketan ku biryarên xwe yên aborî bidin, di hilberîna nerm, pêşbazî û nûjeniyê de wekî encamek hêzên bazarê beşdar bibin, karîgerî û berhemdariya sektora taybet diparêze.

==== . ====
Hinek welat (bi gelemperî ji aliyê mezinahî an nifûsê ve biçûk in ku dibe sedema binesaziyek û lêçûnên civakî yên biçûktir) bi sepandina bacên herî kêm li ser dahata kesane ya kesan û dahata pargîdaniyan wekî bihuştên bacê tevdigerin. Ev bihuştên bacê sermayeyê ji derveyî welêt (bi taybetî ji aboriyên mezintir) dikişînin di heman demê de dibin sedema windakirina dahatên bacê di nav welatên din ên ne-bihuşt de (bi rêya hilweşîna bingehê û veguhastina qezencê).</text>
      <sha1>i2b4yrw2dww56ah5hxskztmsy83dmmm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063123</id>
      <parentid>2063122</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:44:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2063123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3298" sha1="3tze5b36eiioyagn0xpcq5391kozody" xml:space="preserve">{{Xebat}}Bac xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê rêxistinek hikûmî ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike. Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li Misira Kevnar li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû. Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên zengîniyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanin) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanin). Ji ber vê yekê, bacgirtin ji aliyê hin kesan ve meseleyek pir nîqaşkirî ye, ji ber ku her çend bacgirtin ji aliyê piraniyê ve ji bo ku civak bi awayekî rêkûpêk û dadperwerane bi rêya dabînkirina hikûmetê ya mal û karûbarên giştî fonksiyon bike û mezin bibe, yên din ên wekî lîbertaryan li dijî bacgirtinê ne û bacgirtinê bi berfirehî an bi tevahî şermezar dikin, bacgirtinê wekî dizî an jî zorbaziyê bi rêya zorê û herwiha karanîna hêzê dabeş dikin. Di nav aboriyên bazarê de, bacgirtin wekî vebijarka herî guncaw ji bo xebitandina hikûmetê tê hesibandin (li şûna xwedîtiya dewletê ya berfireh a amûrên hilberînê), ji ber ku bacgirtin dihêle ku hikûmet bêyî ku destwerdana giran bi bazar û karsaziyên taybet re bike, dahatê çêbike; bacgirtin bi rêdana kes û şîrketan ku biryarên xwe yên aborî bidin, di hilberîna nerm, pêşbazî û nûjeniyê de wekî encamek hêzên bazarê beşdar bibin, karîgerî û berhemdariya sektora taybet diparêze.

Hinek welat (bi gelemperî ji aliyê mezinahî an nifûsê ve biçûk in ku dibe sedema binesaziyek û lêçûnên civakî yên biçûktir) bi sepandina bacên herî kêm li ser dahata kesane ya kesan û dahata pargîdaniyan wekî bihuştên bacê tevdigerin. Ev bihuştên bacê sermayeyê ji derveyî welêt (bi taybetî ji aboriyên mezintir) dikişînin di heman demê de dibin sedema windakirina dahatên bacê di nav welatên din ên ne-bihuşt de (bi rêya hilweşîna bingehê û veguhastina qezencê).</text>
      <sha1>3tze5b36eiioyagn0xpcq5391kozody</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063124</id>
      <parentid>2063123</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:44:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3303" sha1="h9c3po0gk9yqior2dz9eetgye2cps80" xml:space="preserve">{{Xebat}}Bac xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê rêxistinek hikûmî ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike. Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li [[Misira kevnare]] li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû. Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên zengîniyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanin) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanin). Ji ber vê yekê, bacgirtin ji aliyê hin kesan ve meseleyek pir nîqaşkirî ye, ji ber ku her çend bacgirtin ji aliyê piraniyê ve ji bo ku civak bi awayekî rêkûpêk û dadperwerane bi rêya dabînkirina hikûmetê ya mal û karûbarên giştî fonksiyon bike û mezin bibe, yên din ên wekî lîbertaryan li dijî bacgirtinê ne û bacgirtinê bi berfirehî an bi tevahî şermezar dikin, bacgirtinê wekî dizî an jî zorbaziyê bi rêya zorê û herwiha karanîna hêzê dabeş dikin. Di nav aboriyên bazarê de, bacgirtin wekî vebijarka herî guncaw ji bo xebitandina hikûmetê tê hesibandin (li şûna xwedîtiya dewletê ya berfireh a amûrên hilberînê), ji ber ku bacgirtin dihêle ku hikûmet bêyî ku destwerdana giran bi bazar û karsaziyên taybet re bike, dahatê çêbike; bacgirtin bi rêdana kes û şîrketan ku biryarên xwe yên aborî bidin, di hilberîna nerm, pêşbazî û nûjeniyê de wekî encamek hêzên bazarê beşdar bibin, karîgerî û berhemdariya sektora taybet diparêze.

Hinek welat (bi gelemperî ji aliyê mezinahî an nifûsê ve biçûk in ku dibe sedema binesaziyek û lêçûnên civakî yên biçûktir) bi sepandina bacên herî kêm li ser dahata kesane ya kesan û dahata pargîdaniyan wekî bihuştên bacê tevdigerin. Ev bihuştên bacê sermayeyê ji derveyî welêt (bi taybetî ji aboriyên mezintir) dikişînin di heman demê de dibin sedema windakirina dahatên bacê di nav welatên din ên ne-bihuşt de (bi rêya hilweşîna bingehê û veguhastina qezencê).</text>
      <sha1>h9c3po0gk9yqior2dz9eetgye2cps80</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063125</id>
      <parentid>2063124</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:45:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3316" sha1="nrp38r7e11z0cdt5tr9nrg15czcbtbl" xml:space="preserve">{{Xebat}}Bac xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê [[Hikûmet|rêxistinek hikûmî]] ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike. Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li [[Misira kevnare]] li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû. Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên zengîniyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanin) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanin). Ji ber vê yekê, bacgirtin ji aliyê hin kesan ve meseleyek pir nîqaşkirî ye, ji ber ku her çend bacgirtin ji aliyê piraniyê ve ji bo ku civak bi awayekî rêkûpêk û dadperwerane bi rêya dabînkirina hikûmetê ya mal û karûbarên giştî fonksiyon bike û mezin bibe, yên din ên wekî lîbertaryan li dijî bacgirtinê ne û bacgirtinê bi berfirehî an bi tevahî şermezar dikin, bacgirtinê wekî dizî an jî zorbaziyê bi rêya zorê û herwiha karanîna hêzê dabeş dikin. Di nav aboriyên bazarê de, bacgirtin wekî vebijarka herî guncaw ji bo xebitandina hikûmetê tê hesibandin (li şûna xwedîtiya dewletê ya berfireh a amûrên hilberînê), ji ber ku bacgirtin dihêle ku hikûmet bêyî ku destwerdana giran bi bazar û karsaziyên taybet re bike, dahatê çêbike; bacgirtin bi rêdana kes û şîrketan ku biryarên xwe yên aborî bidin, di hilberîna nerm, pêşbazî û nûjeniyê de wekî encamek hêzên bazarê beşdar bibin, karîgerî û berhemdariya sektora taybet diparêze.

Hinek welat (bi gelemperî ji aliyê mezinahî an nifûsê ve biçûk in ku dibe sedema binesaziyek û lêçûnên civakî yên biçûktir) bi sepandina bacên herî kêm li ser dahata kesane ya kesan û dahata pargîdaniyan wekî bihuştên bacê tevdigerin. Ev bihuştên bacê sermayeyê ji derveyî welêt (bi taybetî ji aboriyên mezintir) dikişînin di heman demê de dibin sedema windakirina dahatên bacê di nav welatên din ên ne-bihuşt de (bi rêya hilweşîna bingehê û veguhastina qezencê).</text>
      <sha1>nrp38r7e11z0cdt5tr9nrg15czcbtbl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063126</id>
      <parentid>2063125</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:45:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3333" sha1="nk79yxc95vkbwuhsfcxaewgywldd0hw" xml:space="preserve">{{Xebat}}Bac xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê [[Hikûmet|rêxistinek hikûmî]] ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike. Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li [[Misira kevnare]] li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû. Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên zengîniyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanin) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanin). Ji ber vê yekê, bacgirtin ji aliyê hin kesan ve meseleyek pir nîqaşkirî ye, ji ber ku her çend bacgirtin ji aliyê piraniyê ve ji bo ku civak bi awayekî rêkûpêk û dadperwerane bi rêya dabînkirina hikûmetê ya mal û karûbarên giştî fonksiyon bike û mezin bibe, yên din ên wekî lîbertaryan li dijî bacgirtinê ne û bacgirtinê bi berfirehî an bi tevahî şermezar dikin, bacgirtinê wekî dizî an jî zorbaziyê bi rêya zorê û herwiha karanîna hêzê dabeş dikin. Di nav aboriyên bazarê de, bacgirtin wekî vebijarka herî guncaw ji bo xebitandina hikûmetê tê hesibandin (li şûna xwedîtiya dewletê ya berfireh a amûrên hilberînê), ji ber ku bacgirtin dihêle ku hikûmet bêyî ku destwerdana giran bi bazar û karsaziyên taybet re bike, dahatê çêbike; bacgirtin bi rêdana kes û şîrketan ku biryarên xwe yên aborî bidin, di hilberîna nerm, pêşbazî û nûjeniyê de wekî encamek hêzên bazarê beşdar bibin, karîgerî û berhemdariya sektora taybet diparêze.

Hinek welat (bi gelemperî ji aliyê mezinahî an nifûsê ve biçûk in ku dibe sedema binesaziyek û lêçûnên civakî yên biçûktir) bi sepandina bacên herî kêm li ser dahata kesane ya kesan û dahata pargîdaniyan wekî bihuştên bacê tevdigerin. Ev bihuştên bacê sermayeyê ji derveyî welêt (bi taybetî ji aboriyên mezintir) dikişînin di heman demê de dibin sedema windakirina dahatên bacê di nav welatên din ên ne-bihuşt de (bi rêya hilweşîna bingehê û veguhastina qezencê).

== Çavkanî ==</text>
      <sha1>nk79yxc95vkbwuhsfcxaewgywldd0hw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063127</id>
      <parentid>2063126</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:46:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2063127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3347" sha1="lokmek8ryto65wntquot7eaejhzhkpy" xml:space="preserve">{{Xebat}}Bac xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê [[Hikûmet|rêxistinek hikûmî]] ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike. Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li [[Misira kevnare]] li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû. Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên zengîniyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanin) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanin). Ji ber vê yekê, bacgirtin ji aliyê hin kesan ve meseleyek pir nîqaşkirî ye, ji ber ku her çend bacgirtin ji aliyê piraniyê ve ji bo ku civak bi awayekî rêkûpêk û dadperwerane bi rêya dabînkirina hikûmetê ya mal û karûbarên giştî fonksiyon bike û mezin bibe, yên din ên wekî lîbertaryan li dijî bacgirtinê ne û bacgirtinê bi berfirehî an bi tevahî şermezar dikin, bacgirtinê wekî dizî an jî zorbaziyê bi rêya zorê û herwiha karanîna hêzê dabeş dikin. Di nav aboriyên bazarê de, bacgirtin wekî vebijarka herî guncaw ji bo xebitandina hikûmetê tê hesibandin (li şûna xwedîtiya dewletê ya berfireh a amûrên hilberînê), ji ber ku bacgirtin dihêle ku hikûmet bêyî ku destwerdana giran bi bazar û karsaziyên taybet re bike, dahatê çêbike; bacgirtin bi rêdana kes û şîrketan ku biryarên xwe yên aborî bidin, di hilberîna nerm, pêşbazî û nûjeniyê de wekî encamek hêzên bazarê beşdar bibin, karîgerî û berhemdariya sektora taybet diparêze.

Hinek welat (bi gelemperî ji aliyê mezinahî an nifûsê ve biçûk in ku dibe sedema binesaziyek û lêçûnên civakî yên biçûktir) bi sepandina bacên herî kêm li ser dahata kesane ya kesan û dahata pargîdaniyan wekî bihuştên bacê tevdigerin. Ev bihuştên bacê sermayeyê ji derveyî welêt (bi taybetî ji aboriyên mezintir) dikişînin di heman demê de dibin sedema windakirina dahatên bacê di nav welatên din ên ne-bihuşt de (bi rêya hilweşîna bingehê û veguhastina qezencê).

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>lokmek8ryto65wntquot7eaejhzhkpy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063128</id>
      <parentid>2063127</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:46:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3353" sha1="eyskmt59jljt2rpvb5lgevb2tazv8bv" xml:space="preserve">{{Xebat}}'''Bac''' xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê [[Hikûmet|rêxistinek hikûmî]] ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike. Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li [[Misira kevnare]] li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû. Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên zengîniyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanin) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanin). Ji ber vê yekê, bacgirtin ji aliyê hin kesan ve meseleyek pir nîqaşkirî ye, ji ber ku her çend bacgirtin ji aliyê piraniyê ve ji bo ku civak bi awayekî rêkûpêk û dadperwerane bi rêya dabînkirina hikûmetê ya mal û karûbarên giştî fonksiyon bike û mezin bibe, yên din ên wekî lîbertaryan li dijî bacgirtinê ne û bacgirtinê bi berfirehî an bi tevahî şermezar dikin, bacgirtinê wekî dizî an jî zorbaziyê bi rêya zorê û herwiha karanîna hêzê dabeş dikin. Di nav aboriyên bazarê de, bacgirtin wekî vebijarka herî guncaw ji bo xebitandina hikûmetê tê hesibandin (li şûna xwedîtiya dewletê ya berfireh a amûrên hilberînê), ji ber ku bacgirtin dihêle ku hikûmet bêyî ku destwerdana giran bi bazar û karsaziyên taybet re bike, dahatê çêbike; bacgirtin bi rêdana kes û şîrketan ku biryarên xwe yên aborî bidin, di hilberîna nerm, pêşbazî û nûjeniyê de wekî encamek hêzên bazarê beşdar bibin, karîgerî û berhemdariya sektora taybet diparêze.

Hinek welat (bi gelemperî ji aliyê mezinahî an nifûsê ve biçûk in ku dibe sedema binesaziyek û lêçûnên civakî yên biçûktir) bi sepandina bacên herî kêm li ser dahata kesane ya kesan û dahata pargîdaniyan wekî bihuştên bacê tevdigerin. Ev bihuştên bacê sermayeyê ji derveyî welêt (bi taybetî ji aboriyên mezintir) dikişînin di heman demê de dibin sedema windakirina dahatên bacê di nav welatên din ên ne-bihuşt de (bi rêya hilweşîna bingehê û veguhastina qezencê).

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>eyskmt59jljt2rpvb5lgevb2tazv8bv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063129</id>
      <parentid>2063128</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:46:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3564" sha1="0bnu6h5wqz3fv7q8bp8x3iu4y4ti7kf" xml:space="preserve">{{Xebat}}'''Bac''' xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê [[Hikûmet|rêxistinek hikûmî]] ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike. &lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Taxation |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/584578/taxation |access-date=3 March 2015 |author=Charles E. McLure Jr.}}&lt;/ref&gt; Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li [[Misira kevnare]] li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû. Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên zengîniyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanin) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanin). Ji ber vê yekê, bacgirtin ji aliyê hin kesan ve meseleyek pir nîqaşkirî ye, ji ber ku her çend bacgirtin ji aliyê piraniyê ve ji bo ku civak bi awayekî rêkûpêk û dadperwerane bi rêya dabînkirina hikûmetê ya mal û karûbarên giştî fonksiyon bike û mezin bibe, yên din ên wekî lîbertaryan li dijî bacgirtinê ne û bacgirtinê bi berfirehî an bi tevahî şermezar dikin, bacgirtinê wekî dizî an jî zorbaziyê bi rêya zorê û herwiha karanîna hêzê dabeş dikin. Di nav aboriyên bazarê de, bacgirtin wekî vebijarka herî guncaw ji bo xebitandina hikûmetê tê hesibandin (li şûna xwedîtiya dewletê ya berfireh a amûrên hilberînê), ji ber ku bacgirtin dihêle ku hikûmet bêyî ku destwerdana giran bi bazar û karsaziyên taybet re bike, dahatê çêbike; bacgirtin bi rêdana kes û şîrketan ku biryarên xwe yên aborî bidin, di hilberîna nerm, pêşbazî û nûjeniyê de wekî encamek hêzên bazarê beşdar bibin, karîgerî û berhemdariya sektora taybet diparêze.

Hinek welat (bi gelemperî ji aliyê mezinahî an nifûsê ve biçûk in ku dibe sedema binesaziyek û lêçûnên civakî yên biçûktir) bi sepandina bacên herî kêm li ser dahata kesane ya kesan û dahata pargîdaniyan wekî bihuştên bacê tevdigerin. Ev bihuştên bacê sermayeyê ji derveyî welêt (bi taybetî ji aboriyên mezintir) dikişînin di heman demê de dibin sedema windakirina dahatên bacê di nav welatên din ên ne-bihuşt de (bi rêya hilweşîna bingehê û veguhastina qezencê).

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>0bnu6h5wqz3fv7q8bp8x3iu4y4ti7kf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063130</id>
      <parentid>2063129</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:46:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3740" sha1="nw6ne4fktozjsb5l7uz2o1p1sftbajo" xml:space="preserve">{{Xebat}}'''Bac''' xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê [[Hikûmet|rêxistinek hikûmî]] ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike. &lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Taxation |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/584578/taxation |access-date=3 March 2015 |author=Charles E. McLure Jr.}}&lt;/ref&gt; Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li [[Misira kevnare]] li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.upenn.edu/almanac/v48/n28/AncientTaxes.html Taxes in the Ancient World], University of Pennsylvania Almanac, ''Vol. 48, No. 28, 2 April 2002''&lt;/ref&gt; Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên zengîniyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanin) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanin). Ji ber vê yekê, bacgirtin ji aliyê hin kesan ve meseleyek pir nîqaşkirî ye, ji ber ku her çend bacgirtin ji aliyê piraniyê ve ji bo ku civak bi awayekî rêkûpêk û dadperwerane bi rêya dabînkirina hikûmetê ya mal û karûbarên giştî fonksiyon bike û mezin bibe, yên din ên wekî lîbertaryan li dijî bacgirtinê ne û bacgirtinê bi berfirehî an bi tevahî şermezar dikin, bacgirtinê wekî dizî an jî zorbaziyê bi rêya zorê û herwiha karanîna hêzê dabeş dikin. Di nav aboriyên bazarê de, bacgirtin wekî vebijarka herî guncaw ji bo xebitandina hikûmetê tê hesibandin (li şûna xwedîtiya dewletê ya berfireh a amûrên hilberînê), ji ber ku bacgirtin dihêle ku hikûmet bêyî ku destwerdana giran bi bazar û karsaziyên taybet re bike, dahatê çêbike; bacgirtin bi rêdana kes û şîrketan ku biryarên xwe yên aborî bidin, di hilberîna nerm, pêşbazî û nûjeniyê de wekî encamek hêzên bazarê beşdar bibin, karîgerî û berhemdariya sektora taybet diparêze.

Hinek welat (bi gelemperî ji aliyê mezinahî an nifûsê ve biçûk in ku dibe sedema binesaziyek û lêçûnên civakî yên biçûktir) bi sepandina bacên herî kêm li ser dahata kesane ya kesan û dahata pargîdaniyan wekî bihuştên bacê tevdigerin. Ev bihuştên bacê sermayeyê ji derveyî welêt (bi taybetî ji aboriyên mezintir) dikişînin di heman demê de dibin sedema windakirina dahatên bacê di nav welatên din ên ne-bihuşt de (bi rêya hilweşîna bingehê û veguhastina qezencê).

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>nw6ne4fktozjsb5l7uz2o1p1sftbajo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063132</id>
      <parentid>2063130</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:47:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3738" sha1="qm7mtw5h0j32nwsi5psz6orldzey8f2" xml:space="preserve">{{Xebat}}'''Bac''' xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê [[Hikûmet|rêxistinek hikûmî]] ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Taxation |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/584578/taxation |access-date=3 March 2015 |author=Charles E. McLure Jr.}}&lt;/ref&gt; Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li [[Misira kevnare]] li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.upenn.edu/almanac/v48/n28/AncientTaxes.html Taxes in the Ancient World], University of Pennsylvania Almanac, ''Vol. 48, No. 28, 2 April 2002''&lt;/ref&gt; Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên zengîniyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanin) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanin). Ji ber vê yekê, bacgirtin ji aliyê hin kesan ve meseleyek pir nîqaşkirî ye, ji ber ku her çend bacgirtin ji aliyê piraniyê ve ji bo ku civak bi awayekî rêkûpêk û dadperwerane bi rêya dabînkirina hikûmetê ya mal û karûbarên giştî fonksiyon bike û mezin bibe, yên din ên wekî lîbertaryan li dijî bacgirtinê ne û bacgirtinê bi berfirehî an bi tevahî şermezar dikin, bacgirtinê wekî dizî an jî zorbaziyê bi rêya zorê û herwiha karanîna hêzê dabeş dikin. Di nav aboriyên bazarê de, bacgirtin wekî vebijarka herî guncaw ji bo xebitandina hikûmetê tê hesibandin (li şûna xwedîtiya dewletê ya berfireh a amûrên hilberînê), ji ber ku bacgirtin dihêle ku hikûmet bêyî ku destwerdana giran bi bazar û karsaziyên taybet re bike, dahatê çêbike; bacgirtin bi rêdana kes û şîrketan ku biryarên xwe yên aborî bidin, di hilberîna nerm, pêşbazî û nûjeniyê de wekî encamek hêzên bazarê beşdar bibin, karîgerî û berhemdariya sektora taybet diparêze.

Hinek welat (bi gelemperî ji aliyê mezinahî an nifûsê ve biçûk in ku dibe sedema binesaziyek û lêçûnên civakî yên biçûktir) bi sepandina bacên herî kêm li ser dahata kesane ya kesan û dahata pargîdaniyan wekî bihuştên bacê tevdigerin. Ev bihuştên bacê sermayeyê ji derveyî welêt (bi taybetî ji aboriyên mezintir) dikişînin di heman demê de dibin sedema windakirina dahatên bacê di nav welatên din ên ne-bihuşt de (bi rêya hilweşîna bingehê û veguhastina qezencê).

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>qm7mtw5h0j32nwsi5psz6orldzey8f2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063133</id>
      <parentid>2063132</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:49:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4340" sha1="11dioy6ma0o5vykx7o8reah4l5sl1t1" xml:space="preserve">{{Xebat}}'''Bac''' xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê [[Hikûmet|rêxistinek hikûmî]] ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Taxation |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/584578/taxation |access-date=3 March 2015 |author=Charles E. McLure Jr.}}&lt;/ref&gt; Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li [[Misira kevnare]] li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.upenn.edu/almanac/v48/n28/AncientTaxes.html Taxes in the Ancient World], University of Pennsylvania Almanac, ''Vol. 48, No. 28, 2 April 2002''&lt;/ref&gt; Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên zengîniyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanin) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanin). Ji ber vê yekê, bacgirtin ji aliyê hin kesan ve meseleyek pir nîqaşkirî ye, ji ber ku her çend bacgirtin ji aliyê piraniyê ve ji bo ku civak bi awayekî rêkûpêk û dadperwerane bi rêya dabînkirina hikûmetê ya mal û karûbarên giştî fonksiyon bike û mezin bibe,&lt;ref name=&quot;w727&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.washingtonexaminer.com/red-alert-politics/1452954/poll-sorry-libertarians-millennials-dont-believe-taxation-is-theft/ |title=Poll: Sorry libertarians, millennials don't believe taxation is theft |website=Washington Examiner |date=2017 |access-date=2026-02-07 |last=Girdusky |first=Ryan}}&lt;/ref&gt; yên din ên wekî lîbertaryan li dijî bacgirtinê ne û bacgirtinê bi berfirehî an bi tevahî şermezar dikin, bacgirtinê wekî dizî an jî zorbaziyê bi rêya zorê û herwiha karanîna hêzê dabeş dikin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.businessinsider.com/personal-finance/why-do-we-pay-taxes |title=Why Do We Pay Taxes? |website=Business Insider |date=24 October 2022 |access-date=31 October 2022 |last1=Sciaudone |first1=Christiana |last2=Niser |first2=Lisa}}&lt;/ref&gt; Di nav aboriyên bazarê de, bacgirtin wekî vebijarka herî guncaw ji bo xebitandina hikûmetê tê hesibandin (li şûna xwedîtiya dewletê ya berfireh a amûrên hilberînê), ji ber ku bacgirtin dihêle ku hikûmet bêyî ku destwerdana giran bi bazar û karsaziyên taybet re bike, dahatê çêbike; bacgirtin bi rêdana kes û şîrketan ku biryarên xwe yên aborî bidin, di hilberîna nerm, pêşbazî û nûjeniyê de wekî encamek hêzên bazarê beşdar bibin, karîgerî û berhemdariya sektora taybet diparêze.

Hinek welat (bi gelemperî ji aliyê mezinahî an nifûsê ve biçûk in ku dibe sedema binesaziyek û lêçûnên civakî yên biçûktir) bi sepandina bacên herî kêm li ser dahata kesane ya kesan û dahata pargîdaniyan wekî bihuştên bacê tevdigerin. Ev bihuştên bacê sermayeyê ji derveyî welêt (bi taybetî ji aboriyên mezintir) dikişînin di heman demê de dibin sedema windakirina dahatên bacê di nav welatên din ên ne-bihuşt de (bi rêya hilweşîna bingehê û veguhastina qezencê).

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>11dioy6ma0o5vykx7o8reah4l5sl1t1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063137</id>
      <parentid>2063133</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:52:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4553" sha1="jydavo26nrni5gt6cslositgcxud62b" xml:space="preserve">{{Xebat}}'''Bac''' xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê [[Hikûmet|rêxistinek hikûmî]] ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Taxation |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/584578/taxation |access-date=3 March 2015 |author=Charles E. McLure Jr.}}&lt;/ref&gt; Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li [[Misira kevnare]] li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.upenn.edu/almanac/v48/n28/AncientTaxes.html Taxes in the Ancient World], University of Pennsylvania Almanac, ''Vol. 48, No. 28, 2 April 2002''&lt;/ref&gt; Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên zengîniyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanin) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanin). Ji ber vê yekê, bacgirtin ji aliyê hin kesan ve meseleyek pir nîqaşkirî ye, ji ber ku her çend bacgirtin ji aliyê piraniyê ve ji bo ku civak bi awayekî rêkûpêk û dadperwerane bi rêya dabînkirina hikûmetê ya mal û karûbarên giştî fonksiyon bike û mezin bibe,&lt;ref name=&quot;w727&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.washingtonexaminer.com/red-alert-politics/1452954/poll-sorry-libertarians-millennials-dont-believe-taxation-is-theft/ |title=Poll: Sorry libertarians, millennials don't believe taxation is theft |website=Washington Examiner |date=2017 |access-date=2026-02-07 |last=Girdusky |first=Ryan}}&lt;/ref&gt; yên din ên wekî lîbertaryan li dijî bacgirtinê ne û bacgirtinê bi berfirehî an bi tevahî şermezar dikin, bacgirtinê wekî dizî an jî zorbaziyê bi rêya zorê û herwiha karanîna hêzê dabeş dikin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.businessinsider.com/personal-finance/why-do-we-pay-taxes |title=Why Do We Pay Taxes? |website=Business Insider |date=24 October 2022 |access-date=31 October 2022 |last1=Sciaudone |first1=Christiana |last2=Niser |first2=Lisa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |url=https://mises.org/mises-wire/yes-taxation-theft |title=Yes, Taxation Is Theft {{!}} Mises Institute |website=mises.org |date=2019-11-15 |access-date=2025-01-05 |language=en}}&lt;/ref&gt; Di nav aboriyên bazarê de, bacgirtin wekî vebijarka herî guncaw ji bo xebitandina hikûmetê tê hesibandin (li şûna xwedîtiya dewletê ya berfireh a amûrên hilberînê), ji ber ku bacgirtin dihêle ku hikûmet bêyî ku destwerdana giran bi bazar û karsaziyên taybet re bike, dahatê çêbike; bacgirtin bi rêdana kes û şîrketan ku biryarên xwe yên aborî bidin, di hilberîna nerm, pêşbazî û nûjeniyê de wekî encamek hêzên bazarê beşdar bibin, karîgerî û berhemdariya sektora taybet diparêze.

Hinek welat (bi gelemperî ji aliyê mezinahî an nifûsê ve biçûk in ku dibe sedema binesaziyek û lêçûnên civakî yên biçûktir) bi sepandina bacên herî kêm li ser dahata kesane ya kesan û dahata pargîdaniyan wekî bihuştên bacê tevdigerin. Ev bihuştên bacê sermayeyê ji derveyî welêt (bi taybetî ji aboriyên mezintir) dikişînin di heman demê de dibin sedema windakirina dahatên bacê di nav welatên din ên ne-bihuşt de (bi rêya hilweşîna bingehê û veguhastina qezencê).

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>jydavo26nrni5gt6cslositgcxud62b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063139</id>
      <parentid>2063137</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:53:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Dewlet]]</comment>
      <origin>2063139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4575" sha1="l3gs3g0p3my9vqaom1ok8txzfmn1hg9" xml:space="preserve">{{Xebat}}'''Bac''' xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê [[Hikûmet|rêxistinek hikûmî]] ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Taxation |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/584578/taxation |access-date=3 March 2015 |author=Charles E. McLure Jr.}}&lt;/ref&gt; Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li [[Misira kevnare]] li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.upenn.edu/almanac/v48/n28/AncientTaxes.html Taxes in the Ancient World], University of Pennsylvania Almanac, ''Vol. 48, No. 28, 2 April 2002''&lt;/ref&gt; Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên zengîniyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanin) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanin). Ji ber vê yekê, bacgirtin ji aliyê hin kesan ve meseleyek pir nîqaşkirî ye, ji ber ku her çend bacgirtin ji aliyê piraniyê ve ji bo ku civak bi awayekî rêkûpêk û dadperwerane bi rêya dabînkirina hikûmetê ya mal û karûbarên giştî fonksiyon bike û mezin bibe,&lt;ref name=&quot;w727&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.washingtonexaminer.com/red-alert-politics/1452954/poll-sorry-libertarians-millennials-dont-believe-taxation-is-theft/ |title=Poll: Sorry libertarians, millennials don't believe taxation is theft |website=Washington Examiner |date=2017 |access-date=2026-02-07 |last=Girdusky |first=Ryan}}&lt;/ref&gt; yên din ên wekî lîbertaryan li dijî bacgirtinê ne û bacgirtinê bi berfirehî an bi tevahî şermezar dikin, bacgirtinê wekî dizî an jî zorbaziyê bi rêya zorê û herwiha karanîna hêzê dabeş dikin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.businessinsider.com/personal-finance/why-do-we-pay-taxes |title=Why Do We Pay Taxes? |website=Business Insider |date=24 October 2022 |access-date=31 October 2022 |last1=Sciaudone |first1=Christiana |last2=Niser |first2=Lisa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |url=https://mises.org/mises-wire/yes-taxation-theft |title=Yes, Taxation Is Theft {{!}} Mises Institute |website=mises.org |date=2019-11-15 |access-date=2025-01-05 |language=en}}&lt;/ref&gt; Di nav aboriyên bazarê de, bacgirtin wekî vebijarka herî guncaw ji bo xebitandina hikûmetê tê hesibandin (li şûna xwedîtiya dewletê ya berfireh a amûrên hilberînê), ji ber ku bacgirtin dihêle ku hikûmet bêyî ku destwerdana giran bi bazar û karsaziyên taybet re bike, dahatê çêbike; bacgirtin bi rêdana kes û şîrketan ku biryarên xwe yên aborî bidin, di hilberîna nerm, pêşbazî û nûjeniyê de wekî encamek hêzên bazarê beşdar bibin, karîgerî û berhemdariya sektora taybet diparêze.

Hinek welat (bi gelemperî ji aliyê mezinahî an nifûsê ve biçûk in ku dibe sedema binesaziyek û lêçûnên civakî yên biçûktir) bi sepandina bacên herî kêm li ser dahata kesane ya kesan û dahata pargîdaniyan wekî bihuştên bacê tevdigerin. Ev bihuştên bacê sermayeyê ji derveyî welêt (bi taybetî ji aboriyên mezintir) dikişînin di heman demê de dibin sedema windakirina dahatên bacê di nav welatên din ên ne-bihuşt de (bi rêya hilweşîna bingehê û veguhastina qezencê).

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Dewlet]]</text>
      <sha1>l3gs3g0p3my9vqaom1ok8txzfmn1hg9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063140</id>
      <parentid>2063139</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:53:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Aborî]]</comment>
      <origin>2063140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4596" sha1="dd99eqyb7lt3pdd06vifjvrehq5t808" xml:space="preserve">{{Xebat}}'''Bac''' xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê [[Hikûmet|rêxistinek hikûmî]] ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Taxation |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/584578/taxation |access-date=3 March 2015 |author=Charles E. McLure Jr.}}&lt;/ref&gt; Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li [[Misira kevnare]] li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.upenn.edu/almanac/v48/n28/AncientTaxes.html Taxes in the Ancient World], University of Pennsylvania Almanac, ''Vol. 48, No. 28, 2 April 2002''&lt;/ref&gt; Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên zengîniyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanin) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanin). Ji ber vê yekê, bacgirtin ji aliyê hin kesan ve meseleyek pir nîqaşkirî ye, ji ber ku her çend bacgirtin ji aliyê piraniyê ve ji bo ku civak bi awayekî rêkûpêk û dadperwerane bi rêya dabînkirina hikûmetê ya mal û karûbarên giştî fonksiyon bike û mezin bibe,&lt;ref name=&quot;w727&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.washingtonexaminer.com/red-alert-politics/1452954/poll-sorry-libertarians-millennials-dont-believe-taxation-is-theft/ |title=Poll: Sorry libertarians, millennials don't believe taxation is theft |website=Washington Examiner |date=2017 |access-date=2026-02-07 |last=Girdusky |first=Ryan}}&lt;/ref&gt; yên din ên wekî lîbertaryan li dijî bacgirtinê ne û bacgirtinê bi berfirehî an bi tevahî şermezar dikin, bacgirtinê wekî dizî an jî zorbaziyê bi rêya zorê û herwiha karanîna hêzê dabeş dikin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.businessinsider.com/personal-finance/why-do-we-pay-taxes |title=Why Do We Pay Taxes? |website=Business Insider |date=24 October 2022 |access-date=31 October 2022 |last1=Sciaudone |first1=Christiana |last2=Niser |first2=Lisa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |url=https://mises.org/mises-wire/yes-taxation-theft |title=Yes, Taxation Is Theft {{!}} Mises Institute |website=mises.org |date=2019-11-15 |access-date=2025-01-05 |language=en}}&lt;/ref&gt; Di nav aboriyên bazarê de, bacgirtin wekî vebijarka herî guncaw ji bo xebitandina hikûmetê tê hesibandin (li şûna xwedîtiya dewletê ya berfireh a amûrên hilberînê), ji ber ku bacgirtin dihêle ku hikûmet bêyî ku destwerdana giran bi bazar û karsaziyên taybet re bike, dahatê çêbike; bacgirtin bi rêdana kes û şîrketan ku biryarên xwe yên aborî bidin, di hilberîna nerm, pêşbazî û nûjeniyê de wekî encamek hêzên bazarê beşdar bibin, karîgerî û berhemdariya sektora taybet diparêze.

Hinek welat (bi gelemperî ji aliyê mezinahî an nifûsê ve biçûk in ku dibe sedema binesaziyek û lêçûnên civakî yên biçûktir) bi sepandina bacên herî kêm li ser dahata kesane ya kesan û dahata pargîdaniyan wekî bihuştên bacê tevdigerin. Ev bihuştên bacê sermayeyê ji derveyî welêt (bi taybetî ji aboriyên mezintir) dikişînin di heman demê de dibin sedema windakirina dahatên bacê di nav welatên din ên ne-bihuşt de (bi rêya hilweşîna bingehê û veguhastina qezencê).

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Dewlet]]
[[Kategorî:Aborî]]</text>
      <sha1>dd99eqyb7lt3pdd06vifjvrehq5t808</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063141</id>
      <parentid>2063140</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:53:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Avabûnên sedsala 4an b.z.]]</comment>
      <origin>2063141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4638" sha1="8ib2mij5zm6o4uokmzbl429gf8hxobf" xml:space="preserve">{{Xebat}}'''Bac''' xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê [[Hikûmet|rêxistinek hikûmî]] ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Taxation |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/584578/taxation |access-date=3 March 2015 |author=Charles E. McLure Jr.}}&lt;/ref&gt; Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li [[Misira kevnare]] li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.upenn.edu/almanac/v48/n28/AncientTaxes.html Taxes in the Ancient World], University of Pennsylvania Almanac, ''Vol. 48, No. 28, 2 April 2002''&lt;/ref&gt; Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên zengîniyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanin) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanin). Ji ber vê yekê, bacgirtin ji aliyê hin kesan ve meseleyek pir nîqaşkirî ye, ji ber ku her çend bacgirtin ji aliyê piraniyê ve ji bo ku civak bi awayekî rêkûpêk û dadperwerane bi rêya dabînkirina hikûmetê ya mal û karûbarên giştî fonksiyon bike û mezin bibe,&lt;ref name=&quot;w727&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.washingtonexaminer.com/red-alert-politics/1452954/poll-sorry-libertarians-millennials-dont-believe-taxation-is-theft/ |title=Poll: Sorry libertarians, millennials don't believe taxation is theft |website=Washington Examiner |date=2017 |access-date=2026-02-07 |last=Girdusky |first=Ryan}}&lt;/ref&gt; yên din ên wekî lîbertaryan li dijî bacgirtinê ne û bacgirtinê bi berfirehî an bi tevahî şermezar dikin, bacgirtinê wekî dizî an jî zorbaziyê bi rêya zorê û herwiha karanîna hêzê dabeş dikin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.businessinsider.com/personal-finance/why-do-we-pay-taxes |title=Why Do We Pay Taxes? |website=Business Insider |date=24 October 2022 |access-date=31 October 2022 |last1=Sciaudone |first1=Christiana |last2=Niser |first2=Lisa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |url=https://mises.org/mises-wire/yes-taxation-theft |title=Yes, Taxation Is Theft {{!}} Mises Institute |website=mises.org |date=2019-11-15 |access-date=2025-01-05 |language=en}}&lt;/ref&gt; Di nav aboriyên bazarê de, bacgirtin wekî vebijarka herî guncaw ji bo xebitandina hikûmetê tê hesibandin (li şûna xwedîtiya dewletê ya berfireh a amûrên hilberînê), ji ber ku bacgirtin dihêle ku hikûmet bêyî ku destwerdana giran bi bazar û karsaziyên taybet re bike, dahatê çêbike; bacgirtin bi rêdana kes û şîrketan ku biryarên xwe yên aborî bidin, di hilberîna nerm, pêşbazî û nûjeniyê de wekî encamek hêzên bazarê beşdar bibin, karîgerî û berhemdariya sektora taybet diparêze.

Hinek welat (bi gelemperî ji aliyê mezinahî an nifûsê ve biçûk in ku dibe sedema binesaziyek û lêçûnên civakî yên biçûktir) bi sepandina bacên herî kêm li ser dahata kesane ya kesan û dahata pargîdaniyan wekî bihuştên bacê tevdigerin. Ev bihuştên bacê sermayeyê ji derveyî welêt (bi taybetî ji aboriyên mezintir) dikişînin di heman demê de dibin sedema windakirina dahatên bacê di nav welatên din ên ne-bihuşt de (bi rêya hilweşîna bingehê û veguhastina qezencê).

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Dewlet]]
[[Kategorî:Aborî]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 4an b.z.]]</text>
      <sha1>8ib2mij5zm6o4uokmzbl429gf8hxobf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063142</id>
      <parentid>2063141</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:54:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4629" sha1="tnbcxnwdvang5yvbyhb347vpny6z0r4" xml:space="preserve">'''Bac''' xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê [[Hikûmet|rêxistinek hikûmî]] ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Taxation |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/584578/taxation |access-date=3 March 2015 |author=Charles E. McLure Jr.}}&lt;/ref&gt; Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li [[Misira kevnare]] li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.upenn.edu/almanac/v48/n28/AncientTaxes.html Taxes in the Ancient World], University of Pennsylvania Almanac, ''Vol. 48, No. 28, 2 April 2002''&lt;/ref&gt; Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên zengîniyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanin) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanin). Ji ber vê yekê, bacgirtin ji aliyê hin kesan ve meseleyek pir nîqaşkirî ye, ji ber ku her çend bacgirtin ji aliyê piraniyê ve ji bo ku civak bi awayekî rêkûpêk û dadperwerane bi rêya dabînkirina hikûmetê ya mal û karûbarên giştî fonksiyon bike û mezin bibe,&lt;ref name=&quot;w727&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.washingtonexaminer.com/red-alert-politics/1452954/poll-sorry-libertarians-millennials-dont-believe-taxation-is-theft/ |title=Poll: Sorry libertarians, millennials don't believe taxation is theft |website=Washington Examiner |date=2017 |access-date=2026-02-07 |last=Girdusky |first=Ryan}}&lt;/ref&gt; yên din ên wekî lîbertaryan li dijî bacgirtinê ne û bacgirtinê bi berfirehî an bi tevahî şermezar dikin, bacgirtinê wekî dizî an jî zorbaziyê bi rêya zorê û herwiha karanîna hêzê dabeş dikin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.businessinsider.com/personal-finance/why-do-we-pay-taxes |title=Why Do We Pay Taxes? |website=Business Insider |date=24 October 2022 |access-date=31 October 2022 |last1=Sciaudone |first1=Christiana |last2=Niser |first2=Lisa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |url=https://mises.org/mises-wire/yes-taxation-theft |title=Yes, Taxation Is Theft {{!}} Mises Institute |website=mises.org |date=2019-11-15 |access-date=2025-01-05 |language=en}}&lt;/ref&gt; Di nav aboriyên bazarê de, bacgirtin wekî vebijarka herî guncaw ji bo xebitandina hikûmetê tê hesibandin (li şûna xwedîtiya dewletê ya berfireh a amûrên hilberînê), ji ber ku bacgirtin dihêle ku hikûmet bêyî ku destwerdana giran bi bazar û karsaziyên taybet re bike, dahatê çêbike; bacgirtin bi rêdana kes û şîrketan ku biryarên xwe yên aborî bidin, di hilberîna nerm, pêşbazî û nûjeniyê de wekî encamek hêzên bazarê beşdar bibin, karîgerî û berhemdariya sektora taybet diparêze.

Hinek welat (bi gelemperî ji aliyê mezinahî an nifûsê ve biçûk in ku dibe sedema binesaziyek û lêçûnên civakî yên biçûktir) bi sepandina bacên herî kêm li ser dahata kesane ya kesan û dahata pargîdaniyan wekî bihuştên bacê tevdigerin. Ev bihuştên bacê sermayeyê ji derveyî welêt (bi taybetî ji aboriyên mezintir) dikişînin di heman demê de dibin sedema windakirina dahatên bacê di nav welatên din ên ne-bihuşt de (bi rêya hilweşîna bingehê û veguhastina qezencê).

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Dewlet]]
[[Kategorî:Aborî]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 4an b.z.]]</text>
      <sha1>tnbcxnwdvang5yvbyhb347vpny6z0r4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063145</id>
      <parentid>2063142</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:54:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4640" sha1="mn1dld2gtnvfz6g8k1wrqvuv9lgl2u0" xml:space="preserve">{{Xebat}}

'''Bac''' xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê [[Hikûmet|rêxistinek hikûmî]] ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Taxation |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/584578/taxation |access-date=3 March 2015 |author=Charles E. McLure Jr.}}&lt;/ref&gt; Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li [[Misira kevnare]] li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.upenn.edu/almanac/v48/n28/AncientTaxes.html Taxes in the Ancient World], University of Pennsylvania Almanac, ''Vol. 48, No. 28, 2 April 2002''&lt;/ref&gt; Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên zengîniyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanin) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanin). Ji ber vê yekê, bacgirtin ji aliyê hin kesan ve meseleyek pir nîqaşkirî ye, ji ber ku her çend bacgirtin ji aliyê piraniyê ve ji bo ku civak bi awayekî rêkûpêk û dadperwerane bi rêya dabînkirina hikûmetê ya mal û karûbarên giştî fonksiyon bike û mezin bibe,&lt;ref name=&quot;w727&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.washingtonexaminer.com/red-alert-politics/1452954/poll-sorry-libertarians-millennials-dont-believe-taxation-is-theft/ |title=Poll: Sorry libertarians, millennials don't believe taxation is theft |website=Washington Examiner |date=2017 |access-date=2026-02-07 |last=Girdusky |first=Ryan}}&lt;/ref&gt; yên din ên wekî lîbertaryan li dijî bacgirtinê ne û bacgirtinê bi berfirehî an bi tevahî şermezar dikin, bacgirtinê wekî dizî an jî zorbaziyê bi rêya zorê û herwiha karanîna hêzê dabeş dikin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.businessinsider.com/personal-finance/why-do-we-pay-taxes |title=Why Do We Pay Taxes? |website=Business Insider |date=24 October 2022 |access-date=31 October 2022 |last1=Sciaudone |first1=Christiana |last2=Niser |first2=Lisa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |url=https://mises.org/mises-wire/yes-taxation-theft |title=Yes, Taxation Is Theft {{!}} Mises Institute |website=mises.org |date=2019-11-15 |access-date=2025-01-05 |language=en}}&lt;/ref&gt; Di nav aboriyên bazarê de, bacgirtin wekî vebijarka herî guncaw ji bo xebitandina hikûmetê tê hesibandin (li şûna xwedîtiya dewletê ya berfireh a amûrên hilberînê), ji ber ku bacgirtin dihêle ku hikûmet bêyî ku destwerdana giran bi bazar û karsaziyên taybet re bike, dahatê çêbike; bacgirtin bi rêdana kes û şîrketan ku biryarên xwe yên aborî bidin, di hilberîna nerm, pêşbazî û nûjeniyê de wekî encamek hêzên bazarê beşdar bibin, karîgerî û berhemdariya sektora taybet diparêze.

Hinek welat (bi gelemperî ji aliyê mezinahî an nifûsê ve biçûk in ku dibe sedema binesaziyek û lêçûnên civakî yên biçûktir) bi sepandina bacên herî kêm li ser dahata kesane ya kesan û dahata pargîdaniyan wekî bihuştên bacê tevdigerin. Ev bihuştên bacê sermayeyê ji derveyî welêt (bi taybetî ji aboriyên mezintir) dikişînin di heman demê de dibin sedema windakirina dahatên bacê di nav welatên din ên ne-bihuşt de (bi rêya hilweşîna bingehê û veguhastina qezencê).

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Dewlet]]
[[Kategorî:Aborî]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 4an b.z.]]</text>
      <sha1>mn1dld2gtnvfz6g8k1wrqvuv9lgl2u0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063151</id>
      <parentid>2063145</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T13:12:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4724" sha1="o09mb0w00xnb5hmr1r324czpjrh6109" xml:space="preserve">{{Xebat}}
'''Bac''' xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê [[Hikûmet|rêxistinek hikûmî]] ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Taxation |ensîklopedî=[[Encyclopædia Britannica]] |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/584578/taxation |roja-gihiştinê=3 adar 2015 |nivîskar=Charles E. McLure Jr. }}&lt;/ref&gt; Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li [[Misira kevnare]] li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.upenn.edu/almanac/v48/n28/AncientTaxes.html Taxes in the Ancient World], University of Pennsylvania Almanac, ''Vol. 48, No. 28, 2 April 2002''&lt;/ref&gt; Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên zengîniyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanin) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanin). Ji ber vê yekê, bacgirtin ji aliyê hin kesan ve meseleyek pir nîqaşkirî ye, ji ber ku her çend bacgirtin ji aliyê piraniyê ve ji bo ku civak bi awayekî rêkûpêk û dadperwerane bi rêya dabînkirina hikûmetê ya mal û karûbarên giştî fonksiyon bike û mezin bibe,&lt;ref name=&quot;w727&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonexaminer.com/red-alert-politics/1452954/poll-sorry-libertarians-millennials-dont-believe-taxation-is-theft/ |sernav=Poll: Sorry libertarians, millennials don't believe taxation is theft |malper=Washington Examiner |tarîx=2017 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |paşnav=Girdusky |pêşnav=Ryan }}&lt;/ref&gt; yên din ên wekî lîbertaryan li dijî bacgirtinê ne û bacgirtinê bi berfirehî an bi tevahî şermezar dikin, bacgirtinê wekî dizî an jî zorbaziyê bi rêya zorê û herwiha karanîna hêzê dabeş dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.businessinsider.com/personal-finance/why-do-we-pay-taxes |sernav=Why Do We Pay Taxes? |malper=Business Insider |tarîx=24 çiriya pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2022 |paşnav1=Sciaudone |pêşnav1=Christiana |paşnav2=Niser |pêşnav2=Lisa }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://mises.org/mises-wire/yes-taxation-theft |sernav=Yes, Taxation Is Theft {{!}} Mises Institute |malper=mises.org |tarîx=2019-11-15 |roja-gihiştinê=2025-01-05 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di nav aboriyên bazarê de, bacgirtin wekî vebijarka herî guncaw ji bo xebitandina hikûmetê tê hesibandin (li şûna xwedîtiya dewletê ya berfireh a amûrên hilberînê), ji ber ku bacgirtin dihêle ku hikûmet bêyî ku destwerdana giran bi bazar û karsaziyên taybet re bike, dahatê çêbike; bacgirtin bi rêdana kes û şîrketan ku biryarên xwe yên aborî bidin, di hilberîna nerm, pêşbazî û nûjeniyê de wekî encamek hêzên bazarê beşdar bibin, karîgerî û berhemdariya sektora taybet diparêze.

Hinek welat (bi gelemperî ji aliyê mezinahî an nifûsê ve biçûk in ku dibe sedema binesaziyek û lêçûnên civakî yên biçûktir) bi sepandina bacên herî kêm li ser dahata kesane ya kesan û dahata pargîdaniyan wekî bihuştên bacê tevdigerin. Ev bihuştên bacê sermayeyê ji derveyî welêt (bi taybetî ji aboriyên mezintir) dikişînin di heman demê de dibin sedema windakirina dahatên bacê di nav welatên din ên ne-bihuşt de (bi rêya hilweşîna bingehê û veguhastina qezencê).

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Aborî]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 4an b.z.]]
[[Kategorî:Dewlet]]</text>
      <sha1>o09mb0w00xnb5hmr1r324czpjrh6109</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063176</id>
      <parentid>2063151</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T13:52:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4799" sha1="pye0vs8l90c6t79u1liglw8qdoxyoiy" xml:space="preserve">{{Xebat}}
'''Bac''' xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê [[Hikûmet|rêxistinek hikûmî]] ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Taxation |ensîklopedî=[[Encyclopædia Britannica]] |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/584578/taxation |roja-gihiştinê=3 adar 2015 |nivîskar=Charles E. McLure Jr. }}&lt;/ref&gt; Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li [[Misira kevnare]] li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.upenn.edu/almanac/v48/n28/AncientTaxes.html Taxes in the Ancient World], University of Pennsylvania Almanac, ''Vol. 48, No. 28, 2 April 2002''&lt;/ref&gt; Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên zengîniyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanin) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanin). Ji ber vê yekê, bacgirtin ji aliyê hin kesan ve meseleyek pir nîqaşkirî ye, ji ber ku her çend bacgirtin ji aliyê piraniyê ve ji bo ku civak bi awayekî rêkûpêk û dadperwerane bi rêya dabînkirina hikûmetê ya mal û karûbarên giştî fonksiyon bike û mezin bibe,&lt;ref name=&quot;w727&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonexaminer.com/red-alert-politics/1452954/poll-sorry-libertarians-millennials-dont-believe-taxation-is-theft/ |sernav=Poll: Sorry libertarians, millennials don't believe taxation is theft |malper=Washington Examiner |tarîx=2017 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |paşnav=Girdusky |pêşnav=Ryan }}&lt;/ref&gt; yên din ên wekî lîbertaryan li dijî bacgirtinê ne û bacgirtinê bi berfirehî an bi tevahî şermezar dikin, bacgirtinê wekî dizî an jî zorbaziyê bi rêya zorê û herwiha karanîna hêzê dabeş dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.businessinsider.com/personal-finance/why-do-we-pay-taxes |sernav=Why Do We Pay Taxes? |malper=Business Insider |tarîx=24 çiriya pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2022 |paşnav1=Sciaudone |pêşnav1=Christiana |paşnav2=Niser |pêşnav2=Lisa }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://mises.org/mises-wire/yes-taxation-theft |sernav=Yes, Taxation Is Theft {{!}} Mises Institute |malper=mises.org |tarîx=2019-11-15 |roja-gihiştinê=2025-01-05 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di nav aboriyên bazarê de, bacgirtin wekî vebijarka herî guncaw ji bo xebitandina hikûmetê tê hesibandin (li şûna xwedîtiya dewletê ya berfireh a amûrên hilberînê), ji ber ku bacgirtin dihêle ku hikûmet bêyî ku destwerdana giran bi bazar û karsaziyên taybet re bike, dahatê çêbike; bacgirtin bi rêdana kes û şîrketan ku biryarên xwe yên aborî bidin, di hilberîna nerm, pêşbazî û nûjeniyê de wekî encamek hêzên bazarê beşdar bibin, karîgerî û berhemdariya sektora taybet diparêze.

Hinek welat (bi gelemperî ji aliyê mezinahî an nifûsê ve biçûk in ku dibe sedema binesaziyek û lêçûnên civakî yên biçûktir) bi sepandina bacên herî kêm li ser dahata kesane ya kesan û dahata pargîdaniyan wekî bihuştên bacê tevdigerin. Ev bihuştên bacê sermayeyê ji derveyî welêt (bi taybetî ji aboriyên mezintir) dikişînin di heman demê de dibin sedema windakirina dahatên bacê di nav welatên din ên ne-bihuşt de (bi rêya hilweşîna bingehê û veguhastina qezencê).

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Aborî]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 4an b.z.]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 30an b.z.]]
[[Kategorî:Dahênên misirî]]
[[Kategorî:Dewlet]]</text>
      <sha1>pye0vs8l90c6t79u1liglw8qdoxyoiy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063528</id>
      <parentid>2063176</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T09:53:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4857" sha1="7k5lbdrcwxwq222gqq26v0klnz14x5j" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Tax revenues as a share of GDP, 2022.png|thumb|]]
'''Bac''' xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê [[Hikûmet|rêxistinek hikûmî]] ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Taxation |ensîklopedî=[[Encyclopædia Britannica]] |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/584578/taxation |roja-gihiştinê=3 adar 2015 |nivîskar=Charles E. McLure Jr. }}&lt;/ref&gt; Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li [[Misira kevnare]] li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.upenn.edu/almanac/v48/n28/AncientTaxes.html Taxes in the Ancient World], University of Pennsylvania Almanac, ''Vol. 48, No. 28, 2 April 2002''&lt;/ref&gt; Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên zengîniyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanin) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanin). Ji ber vê yekê, bacgirtin ji aliyê hin kesan ve meseleyek pir nîqaşkirî ye, ji ber ku her çend bacgirtin ji aliyê piraniyê ve ji bo ku civak bi awayekî rêkûpêk û dadperwerane bi rêya dabînkirina hikûmetê ya mal û karûbarên giştî fonksiyon bike û mezin bibe,&lt;ref name=&quot;w727&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonexaminer.com/red-alert-politics/1452954/poll-sorry-libertarians-millennials-dont-believe-taxation-is-theft/ |sernav=Poll: Sorry libertarians, millennials don't believe taxation is theft |malper=Washington Examiner |tarîx=2017 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |paşnav=Girdusky |pêşnav=Ryan }}&lt;/ref&gt; yên din ên wekî lîbertaryan li dijî bacgirtinê ne û bacgirtinê bi berfirehî an bi tevahî şermezar dikin, bacgirtinê wekî dizî an jî zorbaziyê bi rêya zorê û herwiha karanîna hêzê dabeş dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.businessinsider.com/personal-finance/why-do-we-pay-taxes |sernav=Why Do We Pay Taxes? |malper=Business Insider |tarîx=24 çiriya pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2022 |paşnav1=Sciaudone |pêşnav1=Christiana |paşnav2=Niser |pêşnav2=Lisa }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://mises.org/mises-wire/yes-taxation-theft |sernav=Yes, Taxation Is Theft {{!}} Mises Institute |malper=mises.org |tarîx=2019-11-15 |roja-gihiştinê=2025-01-05 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di nav aboriyên bazarê de, bacgirtin wekî vebijarka herî guncaw ji bo xebitandina hikûmetê tê hesibandin (li şûna xwedîtiya dewletê ya berfireh a amûrên hilberînê), ji ber ku bacgirtin dihêle ku hikûmet bêyî ku destwerdana giran bi bazar û karsaziyên taybet re bike, dahatê çêbike; bacgirtin bi rêdana kes û şîrketan ku biryarên xwe yên aborî bidin, di hilberîna nerm, pêşbazî û nûjeniyê de wekî encamek hêzên bazarê beşdar bibin, karîgerî û berhemdariya sektora taybet diparêze.

Hinek welat (bi gelemperî ji aliyê mezinahî an nifûsê ve biçûk in ku dibe sedema binesaziyek û lêçûnên civakî yên biçûktir) bi sepandina bacên herî kêm li ser dahata kesane ya kesan û dahata pargîdaniyan wekî bihuştên bacê tevdigerin. Ev bihuştên bacê sermayeyê ji derveyî welêt (bi taybetî ji aboriyên mezintir) dikişînin di heman demê de dibin sedema windakirina dahatên bacê di nav welatên din ên ne-bihuşt de (bi rêya hilweşîna bingehê û veguhastina qezencê).

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Aborî]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 4an b.z.]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 30an b.z.]]
[[Kategorî:Dahênên misirî]]
[[Kategorî:Dewlet]]</text>
      <sha1>7k5lbdrcwxwq222gqq26v0klnz14x5j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063529</id>
      <parentid>2063528</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T09:53:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4863" sha1="i1vomc4hjdn9g8k6mvbzbvwflhg0slm" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Tax revenues as a share of GDP, 2022.png|thumb|300px|]]
'''Bac''' xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê [[Hikûmet|rêxistinek hikûmî]] ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Taxation |ensîklopedî=[[Encyclopædia Britannica]] |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/584578/taxation |roja-gihiştinê=3 adar 2015 |nivîskar=Charles E. McLure Jr. }}&lt;/ref&gt; Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li [[Misira kevnare]] li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.upenn.edu/almanac/v48/n28/AncientTaxes.html Taxes in the Ancient World], University of Pennsylvania Almanac, ''Vol. 48, No. 28, 2 April 2002''&lt;/ref&gt; Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên zengîniyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanin) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanin). Ji ber vê yekê, bacgirtin ji aliyê hin kesan ve meseleyek pir nîqaşkirî ye, ji ber ku her çend bacgirtin ji aliyê piraniyê ve ji bo ku civak bi awayekî rêkûpêk û dadperwerane bi rêya dabînkirina hikûmetê ya mal û karûbarên giştî fonksiyon bike û mezin bibe,&lt;ref name=&quot;w727&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonexaminer.com/red-alert-politics/1452954/poll-sorry-libertarians-millennials-dont-believe-taxation-is-theft/ |sernav=Poll: Sorry libertarians, millennials don't believe taxation is theft |malper=Washington Examiner |tarîx=2017 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |paşnav=Girdusky |pêşnav=Ryan }}&lt;/ref&gt; yên din ên wekî lîbertaryan li dijî bacgirtinê ne û bacgirtinê bi berfirehî an bi tevahî şermezar dikin, bacgirtinê wekî dizî an jî zorbaziyê bi rêya zorê û herwiha karanîna hêzê dabeş dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.businessinsider.com/personal-finance/why-do-we-pay-taxes |sernav=Why Do We Pay Taxes? |malper=Business Insider |tarîx=24 çiriya pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2022 |paşnav1=Sciaudone |pêşnav1=Christiana |paşnav2=Niser |pêşnav2=Lisa }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://mises.org/mises-wire/yes-taxation-theft |sernav=Yes, Taxation Is Theft {{!}} Mises Institute |malper=mises.org |tarîx=2019-11-15 |roja-gihiştinê=2025-01-05 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di nav aboriyên bazarê de, bacgirtin wekî vebijarka herî guncaw ji bo xebitandina hikûmetê tê hesibandin (li şûna xwedîtiya dewletê ya berfireh a amûrên hilberînê), ji ber ku bacgirtin dihêle ku hikûmet bêyî ku destwerdana giran bi bazar û karsaziyên taybet re bike, dahatê çêbike; bacgirtin bi rêdana kes û şîrketan ku biryarên xwe yên aborî bidin, di hilberîna nerm, pêşbazî û nûjeniyê de wekî encamek hêzên bazarê beşdar bibin, karîgerî û berhemdariya sektora taybet diparêze.

Hinek welat (bi gelemperî ji aliyê mezinahî an nifûsê ve biçûk in ku dibe sedema binesaziyek û lêçûnên civakî yên biçûktir) bi sepandina bacên herî kêm li ser dahata kesane ya kesan û dahata pargîdaniyan wekî bihuştên bacê tevdigerin. Ev bihuştên bacê sermayeyê ji derveyî welêt (bi taybetî ji aboriyên mezintir) dikişînin di heman demê de dibin sedema windakirina dahatên bacê di nav welatên din ên ne-bihuşt de (bi rêya hilweşîna bingehê û veguhastina qezencê).

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Aborî]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 4an b.z.]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 30an b.z.]]
[[Kategorî:Dahênên misirî]]
[[Kategorî:Dewlet]]</text>
      <sha1>i1vomc4hjdn9g8k6mvbzbvwflhg0slm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063530</id>
      <parentid>2063529</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T09:55:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4998" sha1="ll39pvab5cnku9u7gjf74jt2rx2z4pp" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Tax revenues as a share of GDP, 2022.png|thumb|300px|Dahata giştî ji bacên rasterast û nerasterast wekî beşek ji [[Têrbûna Berhemên Hundirî|TBH]]ê di sala 2022an de hatî dayîn]]
'''Bac''' xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê [[Hikûmet|rêxistinek hikûmî]] ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Taxation |ensîklopedî=[[Encyclopædia Britannica]] |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/584578/taxation |roja-gihiştinê=3 adar 2015 |nivîskar=Charles E. McLure Jr. }}&lt;/ref&gt; Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li [[Misira kevnare]] li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.upenn.edu/almanac/v48/n28/AncientTaxes.html Taxes in the Ancient World], University of Pennsylvania Almanac, ''Vol. 48, No. 28, 2 April 2002''&lt;/ref&gt; Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên zengîniyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanin) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanin). Ji ber vê yekê, bacgirtin ji aliyê hin kesan ve meseleyek pir nîqaşkirî ye, ji ber ku her çend bacgirtin ji aliyê piraniyê ve ji bo ku civak bi awayekî rêkûpêk û dadperwerane bi rêya dabînkirina hikûmetê ya mal û karûbarên giştî fonksiyon bike û mezin bibe,&lt;ref name=&quot;w727&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonexaminer.com/red-alert-politics/1452954/poll-sorry-libertarians-millennials-dont-believe-taxation-is-theft/ |sernav=Poll: Sorry libertarians, millennials don't believe taxation is theft |malper=Washington Examiner |tarîx=2017 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |paşnav=Girdusky |pêşnav=Ryan }}&lt;/ref&gt; yên din ên wekî lîbertaryan li dijî bacgirtinê ne û bacgirtinê bi berfirehî an bi tevahî şermezar dikin, bacgirtinê wekî dizî an jî zorbaziyê bi rêya zorê û herwiha karanîna hêzê dabeş dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.businessinsider.com/personal-finance/why-do-we-pay-taxes |sernav=Why Do We Pay Taxes? |malper=Business Insider |tarîx=24 çiriya pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2022 |paşnav1=Sciaudone |pêşnav1=Christiana |paşnav2=Niser |pêşnav2=Lisa }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://mises.org/mises-wire/yes-taxation-theft |sernav=Yes, Taxation Is Theft {{!}} Mises Institute |malper=mises.org |tarîx=2019-11-15 |roja-gihiştinê=2025-01-05 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di nav aboriyên bazarê de, bacgirtin wekî vebijarka herî guncaw ji bo xebitandina hikûmetê tê hesibandin (li şûna xwedîtiya dewletê ya berfireh a amûrên hilberînê), ji ber ku bacgirtin dihêle ku hikûmet bêyî ku destwerdana giran bi bazar û karsaziyên taybet re bike, dahatê çêbike; bacgirtin bi rêdana kes û şîrketan ku biryarên xwe yên aborî bidin, di hilberîna nerm, pêşbazî û nûjeniyê de wekî encamek hêzên bazarê beşdar bibin, karîgerî û berhemdariya sektora taybet diparêze.

Hinek welat (bi gelemperî ji aliyê mezinahî an nifûsê ve biçûk in ku dibe sedema binesaziyek û lêçûnên civakî yên biçûktir) bi sepandina bacên herî kêm li ser dahata kesane ya kesan û dahata pargîdaniyan wekî bihuştên bacê tevdigerin. Ev bihuştên bacê sermayeyê ji derveyî welêt (bi taybetî ji aboriyên mezintir) dikişînin di heman demê de dibin sedema windakirina dahatên bacê di nav welatên din ên ne-bihuşt de (bi rêya hilweşîna bingehê û veguhastina qezencê).

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Aborî]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 4an b.z.]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 30an b.z.]]
[[Kategorî:Dahênên misirî]]
[[Kategorî:Dewlet]]</text>
      <sha1>ll39pvab5cnku9u7gjf74jt2rx2z4pp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063531</id>
      <parentid>2063530</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T09:56:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5201" sha1="bs4tscy5a4ma6n6g6i6eezt54hpmpw8" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Tax revenues as a share of GDP, 2022.png|thumb|300px|Dahata giştî ji bacên rasterast û nerasterast wekî beşek ji [[Têrbûna Berhemên Hundirî|TBH]]ê di sala 2022an de hatî dayîn&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/tax-revenues-as-a-share-of-gdp-unu-wider |title=Tax revenues as a share of GDP, 2022 |website=[[Our World in Data]] |access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;]]
'''Bac''' xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê [[Hikûmet|rêxistinek hikûmî]] ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Taxation |ensîklopedî=[[Encyclopædia Britannica]] |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/584578/taxation |roja-gihiştinê=3 adar 2015 |nivîskar=Charles E. McLure Jr. }}&lt;/ref&gt; Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li [[Misira kevnare]] li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.upenn.edu/almanac/v48/n28/AncientTaxes.html Taxes in the Ancient World], University of Pennsylvania Almanac, ''Vol. 48, No. 28, 2 April 2002''&lt;/ref&gt; Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên zengîniyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanin) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanin). Ji ber vê yekê, bacgirtin ji aliyê hin kesan ve meseleyek pir nîqaşkirî ye, ji ber ku her çend bacgirtin ji aliyê piraniyê ve ji bo ku civak bi awayekî rêkûpêk û dadperwerane bi rêya dabînkirina hikûmetê ya mal û karûbarên giştî fonksiyon bike û mezin bibe,&lt;ref name=&quot;w727&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonexaminer.com/red-alert-politics/1452954/poll-sorry-libertarians-millennials-dont-believe-taxation-is-theft/ |sernav=Poll: Sorry libertarians, millennials don't believe taxation is theft |malper=Washington Examiner |tarîx=2017 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |paşnav=Girdusky |pêşnav=Ryan }}&lt;/ref&gt; yên din ên wekî lîbertaryan li dijî bacgirtinê ne û bacgirtinê bi berfirehî an bi tevahî şermezar dikin, bacgirtinê wekî dizî an jî zorbaziyê bi rêya zorê û herwiha karanîna hêzê dabeş dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.businessinsider.com/personal-finance/why-do-we-pay-taxes |sernav=Why Do We Pay Taxes? |malper=Business Insider |tarîx=24 çiriya pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2022 |paşnav1=Sciaudone |pêşnav1=Christiana |paşnav2=Niser |pêşnav2=Lisa }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://mises.org/mises-wire/yes-taxation-theft |sernav=Yes, Taxation Is Theft {{!}} Mises Institute |malper=mises.org |tarîx=2019-11-15 |roja-gihiştinê=2025-01-05 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di nav aboriyên bazarê de, bacgirtin wekî vebijarka herî guncaw ji bo xebitandina hikûmetê tê hesibandin (li şûna xwedîtiya dewletê ya berfireh a amûrên hilberînê), ji ber ku bacgirtin dihêle ku hikûmet bêyî ku destwerdana giran bi bazar û karsaziyên taybet re bike, dahatê çêbike; bacgirtin bi rêdana kes û şîrketan ku biryarên xwe yên aborî bidin, di hilberîna nerm, pêşbazî û nûjeniyê de wekî encamek hêzên bazarê beşdar bibin, karîgerî û berhemdariya sektora taybet diparêze.

Hinek welat (bi gelemperî ji aliyê mezinahî an nifûsê ve biçûk in ku dibe sedema binesaziyek û lêçûnên civakî yên biçûktir) bi sepandina bacên herî kêm li ser dahata kesane ya kesan û dahata pargîdaniyan wekî bihuştên bacê tevdigerin. Ev bihuştên bacê sermayeyê ji derveyî welêt (bi taybetî ji aboriyên mezintir) dikişînin di heman demê de dibin sedema windakirina dahatên bacê di nav welatên din ên ne-bihuşt de (bi rêya hilweşîna bingehê û veguhastina qezencê).

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Aborî]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 4an b.z.]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 30an b.z.]]
[[Kategorî:Dahênên misirî]]
[[Kategorî:Dewlet]]</text>
      <sha1>bs4tscy5a4ma6n6g6i6eezt54hpmpw8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063532</id>
      <parentid>2063531</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T09:56:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5191" sha1="07ijhmpk4i6kygpvtev8cza8rlxa0le" xml:space="preserve">[[Wêne:Tax revenues as a share of GDP, 2022.png|thumb|300px|Dahata giştî ji bacên rasterast û nerasterast wekî beşek ji [[Têrbûna Berhemên Hundirî|TBH]]ê di sala 2022an de hatî dayîn&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/tax-revenues-as-a-share-of-gdp-unu-wider |title=Tax revenues as a share of GDP, 2022 |website=[[Our World in Data]] |access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;]]
'''Bac''' xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê [[Hikûmet|rêxistinek hikûmî]] ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Taxation |ensîklopedî=[[Encyclopædia Britannica]] |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/584578/taxation |roja-gihiştinê=3 adar 2015 |nivîskar=Charles E. McLure Jr. }}&lt;/ref&gt; Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li [[Misira kevnare]] li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.upenn.edu/almanac/v48/n28/AncientTaxes.html Taxes in the Ancient World], University of Pennsylvania Almanac, ''Vol. 48, No. 28, 2 April 2002''&lt;/ref&gt; Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên zengîniyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanin) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanin). Ji ber vê yekê, bacgirtin ji aliyê hin kesan ve meseleyek pir nîqaşkirî ye, ji ber ku her çend bacgirtin ji aliyê piraniyê ve ji bo ku civak bi awayekî rêkûpêk û dadperwerane bi rêya dabînkirina hikûmetê ya mal û karûbarên giştî fonksiyon bike û mezin bibe,&lt;ref name=&quot;w727&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonexaminer.com/red-alert-politics/1452954/poll-sorry-libertarians-millennials-dont-believe-taxation-is-theft/ |sernav=Poll: Sorry libertarians, millennials don't believe taxation is theft |malper=Washington Examiner |tarîx=2017 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |paşnav=Girdusky |pêşnav=Ryan }}&lt;/ref&gt; yên din ên wekî lîbertaryan li dijî bacgirtinê ne û bacgirtinê bi berfirehî an bi tevahî şermezar dikin, bacgirtinê wekî dizî an jî zorbaziyê bi rêya zorê û herwiha karanîna hêzê dabeş dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.businessinsider.com/personal-finance/why-do-we-pay-taxes |sernav=Why Do We Pay Taxes? |malper=Business Insider |tarîx=24 çiriya pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2022 |paşnav1=Sciaudone |pêşnav1=Christiana |paşnav2=Niser |pêşnav2=Lisa }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://mises.org/mises-wire/yes-taxation-theft |sernav=Yes, Taxation Is Theft {{!}} Mises Institute |malper=mises.org |tarîx=2019-11-15 |roja-gihiştinê=2025-01-05 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di nav aboriyên bazarê de, bacgirtin wekî vebijarka herî guncaw ji bo xebitandina hikûmetê tê hesibandin (li şûna xwedîtiya dewletê ya berfireh a amûrên hilberînê), ji ber ku bacgirtin dihêle ku hikûmet bêyî ku destwerdana giran bi bazar û karsaziyên taybet re bike, dahatê çêbike; bacgirtin bi rêdana kes û şîrketan ku biryarên xwe yên aborî bidin, di hilberîna nerm, pêşbazî û nûjeniyê de wekî encamek hêzên bazarê beşdar bibin, karîgerî û berhemdariya sektora taybet diparêze.

Hinek welat (bi gelemperî ji aliyê mezinahî an nifûsê ve biçûk in ku dibe sedema binesaziyek û lêçûnên civakî yên biçûktir) bi sepandina bacên herî kêm li ser dahata kesane ya kesan û dahata pargîdaniyan wekî bihuştên bacê tevdigerin. Ev bihuştên bacê sermayeyê ji derveyî welêt (bi taybetî ji aboriyên mezintir) dikişînin di heman demê de dibin sedema windakirina dahatên bacê di nav welatên din ên ne-bihuşt de (bi rêya hilweşîna bingehê û veguhastina qezencê).

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Aborî]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 4an b.z.]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 30an b.z.]]
[[Kategorî:Dahênên misirî]]
[[Kategorî:Dewlet]]</text>
      <sha1>07ijhmpk4i6kygpvtev8cza8rlxa0le</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063533</id>
      <parentid>2063532</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T09:57:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5187" sha1="rs1v5oy9hu4o7bphoe3a8mb1nnckaht" xml:space="preserve">[[Wêne:Tax revenues as a share of GDP, 2022.png|thumb|300px|Dahata giştî ji bacên rasterast û nerasterast wekî beşek ji [[Têrbûna Berhemên Hundirî|TBH]]ê di sala 2022an de hatî dayîn&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/tax-revenues-as-a-share-of-gdp-unu-wider |title=Tax revenues as a share of GDP, 2022 |website=Our World in Data |access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;]]
'''Bac''' xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê [[Hikûmet|rêxistinek hikûmî]] ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Taxation |ensîklopedî=[[Encyclopædia Britannica]] |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/584578/taxation |roja-gihiştinê=3 adar 2015 |nivîskar=Charles E. McLure Jr. }}&lt;/ref&gt; Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li [[Misira kevnare]] li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.upenn.edu/almanac/v48/n28/AncientTaxes.html Taxes in the Ancient World], University of Pennsylvania Almanac, ''Vol. 48, No. 28, 2 April 2002''&lt;/ref&gt; Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên zengîniyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanin) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanin). Ji ber vê yekê, bacgirtin ji aliyê hin kesan ve meseleyek pir nîqaşkirî ye, ji ber ku her çend bacgirtin ji aliyê piraniyê ve ji bo ku civak bi awayekî rêkûpêk û dadperwerane bi rêya dabînkirina hikûmetê ya mal û karûbarên giştî fonksiyon bike û mezin bibe,&lt;ref name=&quot;w727&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonexaminer.com/red-alert-politics/1452954/poll-sorry-libertarians-millennials-dont-believe-taxation-is-theft/ |sernav=Poll: Sorry libertarians, millennials don't believe taxation is theft |malper=Washington Examiner |tarîx=2017 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |paşnav=Girdusky |pêşnav=Ryan }}&lt;/ref&gt; yên din ên wekî lîbertaryan li dijî bacgirtinê ne û bacgirtinê bi berfirehî an bi tevahî şermezar dikin, bacgirtinê wekî dizî an jî zorbaziyê bi rêya zorê û herwiha karanîna hêzê dabeş dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.businessinsider.com/personal-finance/why-do-we-pay-taxes |sernav=Why Do We Pay Taxes? |malper=Business Insider |tarîx=24 çiriya pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2022 |paşnav1=Sciaudone |pêşnav1=Christiana |paşnav2=Niser |pêşnav2=Lisa }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://mises.org/mises-wire/yes-taxation-theft |sernav=Yes, Taxation Is Theft {{!}} Mises Institute |malper=mises.org |tarîx=2019-11-15 |roja-gihiştinê=2025-01-05 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di nav aboriyên bazarê de, bacgirtin wekî vebijarka herî guncaw ji bo xebitandina hikûmetê tê hesibandin (li şûna xwedîtiya dewletê ya berfireh a amûrên hilberînê), ji ber ku bacgirtin dihêle ku hikûmet bêyî ku destwerdana giran bi bazar û karsaziyên taybet re bike, dahatê çêbike; bacgirtin bi rêdana kes û şîrketan ku biryarên xwe yên aborî bidin, di hilberîna nerm, pêşbazî û nûjeniyê de wekî encamek hêzên bazarê beşdar bibin, karîgerî û berhemdariya sektora taybet diparêze.

Hinek welat (bi gelemperî ji aliyê mezinahî an nifûsê ve biçûk in ku dibe sedema binesaziyek û lêçûnên civakî yên biçûktir) bi sepandina bacên herî kêm li ser dahata kesane ya kesan û dahata pargîdaniyan wekî bihuştên bacê tevdigerin. Ev bihuştên bacê sermayeyê ji derveyî welêt (bi taybetî ji aboriyên mezintir) dikişînin di heman demê de dibin sedema windakirina dahatên bacê di nav welatên din ên ne-bihuşt de (bi rêya hilweşîna bingehê û veguhastina qezencê).

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Aborî]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 4an b.z.]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 30an b.z.]]
[[Kategorî:Dahênên misirî]]
[[Kategorî:Dewlet]]</text>
      <sha1>rs1v5oy9hu4o7bphoe3a8mb1nnckaht</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063536</id>
      <parentid>2063533</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T10:12:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.)</comment>
      <origin>2063536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5198" sha1="tve57bfvtagjnrkb6iws9k9fwwd4erh" xml:space="preserve">[[Wêne:Tax revenues as a share of GDP, 2022.png|thumb|300px|Dahata giştî ji bacên rasterast û nerasterast wekî beşek ji [[Têrbûna Berhemên Hundirî|TBHê]] di sala 2022an de hatî dayîn&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/tax-revenues-as-a-share-of-gdp-unu-wider |sernav=Tax revenues as a share of GDP, 2022 |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2024-09-07 }}&lt;/ref&gt;]]
'''Bac''' xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê [[Hikûmet|rêxistinek hikûmî]] ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Taxation |ensîklopedî=[[Encyclopædia Britannica]] |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/584578/taxation |roja-gihiştinê=3 adar 2015 |nivîskar=Charles E. McLure Jr. }}&lt;/ref&gt; Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li [[Misira kevnare]] li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.upenn.edu/almanac/v48/n28/AncientTaxes.html Taxes in the Ancient World], University of Pennsylvania Almanac, ''Vol. 48, No. 28, 2 April 2002''&lt;/ref&gt; Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên zengîniyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanin) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanin). Ji ber vê yekê, bacgirtin ji aliyê hin kesan ve meseleyek pir nîqaşkirî ye, ji ber ku her çend bacgirtin ji aliyê piraniyê ve ji bo ku civak bi awayekî rêkûpêk û dadperwerane bi rêya dabînkirina hikûmetê ya mal û karûbarên giştî fonksiyon bike û mezin bibe,&lt;ref name=&quot;w727&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonexaminer.com/red-alert-politics/1452954/poll-sorry-libertarians-millennials-dont-believe-taxation-is-theft/ |sernav=Poll: Sorry libertarians, millennials don't believe taxation is theft |malper=Washington Examiner |tarîx=2017 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |paşnav=Girdusky |pêşnav=Ryan }}&lt;/ref&gt; yên din ên wekî lîbertaryan li dijî bacgirtinê ne û bacgirtinê bi berfirehî an bi tevahî şermezar dikin, bacgirtinê wekî dizî an jî zorbaziyê bi rêya zorê û herwiha karanîna hêzê dabeş dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.businessinsider.com/personal-finance/why-do-we-pay-taxes |sernav=Why Do We Pay Taxes? |malper=Business Insider |tarîx=24 çiriya pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2022 |paşnav1=Sciaudone |pêşnav1=Christiana |paşnav2=Niser |pêşnav2=Lisa }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://mises.org/mises-wire/yes-taxation-theft |sernav=Yes, Taxation Is Theft {{!}} Mises Institute |malper=mises.org |tarîx=2019-11-15 |roja-gihiştinê=2025-01-05 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di nav aboriyên bazarê de, bacgirtin wekî vebijarka herî guncaw ji bo xebitandina hikûmetê tê hesibandin (li şûna xwedîtiya dewletê ya berfireh a amûrên hilberînê), ji ber ku bacgirtin dihêle ku hikûmet bêyî ku destwerdana giran bi bazar û karsaziyên taybet re bike, dahatê çêbike; bacgirtin bi rêdana kes û şîrketan ku biryarên xwe yên aborî bidin, di hilberîna nerm, pêşbazî û nûjeniyê de wekî encamek hêzên bazarê beşdar bibin, karîgerî û berhemdariya sektora taybet diparêze.

Hinek welat (bi gelemperî ji aliyê mezinahî an nifûsê ve biçûk in ku dibe sedema binesaziyek û lêçûnên civakî yên biçûktir) bi sepandina bacên herî kêm li ser dahata kesane ya kesan û dahata pargîdaniyan wekî bihuştên bacê tevdigerin. Ev bihuştên bacê sermayeyê ji derveyî welêt (bi taybetî ji aboriyên mezintir) dikişînin di heman demê de dibin sedema windakirina dahatên bacê di nav welatên din ên ne-bihuşt de (bi rêya hilweşîna bingehê û veguhastina qezencê).

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Aborî]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 4an b.z.]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 30an b.z.]]
[[Kategorî:Dahênên misirî]]
[[Kategorî:Dewlet]]</text>
      <sha1>tve57bfvtagjnrkb6iws9k9fwwd4erh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063546</id>
      <parentid>2063536</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T11:12:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5224" sha1="4rrm4al4cvvjnw0gld3n045zhepln68" xml:space="preserve">[[Wêne:Tax revenues as a share of GDP, 2022.png|thumb|300px|Dahata giştî ji bacên rasterast û nerasterast wekî beşek ji [[Têrbûna Berhemên Hundirî|TBHê]] di sala 2022an de hatî dayîn&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/tax-revenues-as-a-share-of-gdp-unu-wider |sernav=Tax revenues as a share of GDP, 2022 |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2024-09-07 }}&lt;/ref&gt;]]
'''Bac''' xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê [[Hikûmet|rêxistinek hikûmî]] ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Taxation |ensîklopedî=[[Encyclopædia Britannica]] |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/584578/taxation |roja-gihiştinê=3 adar 2015 |nivîskar=Charles E. McLure Jr. }}&lt;/ref&gt; Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li [[Misira kevnare]] li dora 3000-2800ê {{Bz}} çêbû.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.upenn.edu/almanac/v48/n28/AncientTaxes.html Taxes in the Ancient World], University of Pennsylvania Almanac, ''Vol. 48, No. 28, 2 April 2002''&lt;/ref&gt; Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên zengîniyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanin) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanin). Ji ber vê yekê, bacgirtin ji aliyê hin kesan ve meseleyek pir nîqaşkirî ye, ji ber ku her çend bacgirtin ji aliyê piraniyê ve ji bo ku civak bi awayekî rêkûpêk û dadperwerane bi rêya dabînkirina hikûmetê ya mal û karûbarên giştî fonksiyon bike û mezin bibe,&lt;ref name=&quot;w727&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonexaminer.com/red-alert-politics/1452954/poll-sorry-libertarians-millennials-dont-believe-taxation-is-theft/ |sernav=Poll: Sorry libertarians, millennials don't believe taxation is theft |malper=Washington Examiner |tarîx=2017 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |paşnav=Girdusky |pêşnav=Ryan }}&lt;/ref&gt; yên din ên wekî lîbertaryan li dijî bacgirtinê ne û bacgirtinê bi berfirehî an bi tevahî şermezar dikin, bacgirtinê wekî dizî an jî zorbaziyê bi rêya zorê û herwiha karanîna hêzê dabeş dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.businessinsider.com/personal-finance/why-do-we-pay-taxes |sernav=Why Do We Pay Taxes? |malper=Business Insider |tarîx=24 çiriya pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2022 |paşnav1=Sciaudone |pêşnav1=Christiana |paşnav2=Niser |pêşnav2=Lisa }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://mises.org/mises-wire/yes-taxation-theft |sernav=Yes, Taxation Is Theft {{!}} Mises Institute |malper=mises.org |tarîx=2019-11-15 |roja-gihiştinê=2025-01-05 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di nav aboriyên bazarê de, bacgirtin wekî vebijarka herî guncaw ji bo xebitandina hikûmetê tê hesibandin (li şûna xwedîtiya dewletê ya berfireh a amûrên hilberînê), ji ber ku bacgirtin dihêle ku hikûmet bêyî ku destwerdana giran bi bazar û karsaziyên taybet re bike, dahatê çêbike; bacgirtin bi rêdana kes û şîrketan ku biryarên xwe yên aborî bidin, di hilberîna nerm, pêşbazî û nûjeniyê de wekî encamek hêzên bazarê beşdar bibin, karîgerî û berhemdariya sektora taybet diparêze.

Hinek welat (bi gelemperî ji aliyê mezinahî an nifûsê ve biçûk in ku dibe sedema binesaziyek û lêçûnên civakî yên biçûktir) bi sepandina bacên herî kêm li ser dahata kesane ya kesan û dahata pargîdaniyan wekî bihuştên bacê tevdigerin. Ev bihuştên bacê sermayeyê ji derveyî welêt (bi taybetî ji aboriyên mezintir) dikişînin di heman demê de dibin sedema windakirina dahatên bacê di nav welatên din ên ne-bihuşt de (bi rêya hilweşîna bingehê û veguhastina qezencê).

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Aborî]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 4an b.z.]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 30an b.z.]]
[[Kategorî:Dahênên misirî]]
[[Kategorî:Dewlet]]</text>
      <sha1>4rrm4al4cvvjnw0gld3n045zhepln68</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Helbestvanên wêlsî yên sedsala 20an</title>
    <ns>14</ns>
    <id>323113</id>
    <revision>
      <id>2063135</id>
      <timestamp>2026-06-19T12:50:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2063135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063136</id>
      <parentid>2063135</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:52:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="lix2asqr9f4h8anz7n279aa3q41o87q" xml:space="preserve">[[Kategorî:Helbestvanên wêlsî li gorî sedsalan]]</text>
      <sha1>lix2asqr9f4h8anz7n279aa3q41o87q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Helbestvanên wêlsî li gorî sedsalan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>323114</id>
    <revision>
      <id>2063138</id>
      <timestamp>2026-06-19T12:52:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2063138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063143</id>
      <parentid>2063138</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:54:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="9j6003i22k7p5tnpiltptoby9xskac4" xml:space="preserve">[[Kategorî:Helbestvanên wêlsî]]</text>
      <sha1>9j6003i22k7p5tnpiltptoby9xskac4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063144</id>
      <parentid>2063143</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:54:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="4qxe5jxliwlve6ghmccytyrkpg7m18k" xml:space="preserve">[[Kategorî:Helbestvanên wêlsî| sedsal]]</text>
      <sha1>4qxe5jxliwlve6ghmccytyrkpg7m18k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Modul:Nexşeya cihan/dane/Erebistana Siyûdî</title>
    <ns>828</ns>
    <id>323115</id>
    <redirect title="Modul:Nexşeya cihan/dane/Erebistana Siûdî" />
    <revision>
      <id>2063161</id>
      <timestamp>2026-06-19T13:33:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <comment>Wikihezî/ê navê [[Modul:Nexşeya cihan/dane/Erebistana Siyûdî]] weke [[Modul:Nexşeya cihan/dane/Erebistana Siûdî]] guhart</comment>
      <origin>2063161</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="63" sha1="9q5dp834mgox3m93cammuybzbczoxj2" xml:space="preserve">return require [[Modul:Nexşeya cihan/dane/Erebistana Siûdî]]</text>
      <sha1>9q5dp834mgox3m93cammuybzbczoxj2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Modul:Nexşeya cihan/dane/Erebistana Siyûdî/belge</title>
    <ns>828</ns>
    <id>323116</id>
    <redirect title="Modul:Nexşeya cihan/dane/Erebistana Siûdî/belge" />
    <revision>
      <id>2063163</id>
      <timestamp>2026-06-19T13:33:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <comment>Wikihezî/ê navê [[Modul:Nexşeya cihan/dane/Erebistana Siyûdî/belge]] weke [[Modul:Nexşeya cihan/dane/Erebistana Siûdî/belge]] guhart</comment>
      <origin>2063163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="8igtkauw730rypiizhgo2tcv4qqiva9" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Modul:Nexşeya cihan/dane/Erebistana Siûdî/belge]]</text>
      <sha1>8igtkauw730rypiizhgo2tcv4qqiva9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Çamûrlî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>323117</id>
    <revision>
      <id>2063169</id>
      <timestamp>2026-06-19T13:40:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <comment>Wikihezî/ê navê [[Çamûrlî]] weke [[Çamûrlî, Wêranşar]] guhart</comment>
      <origin>2063169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40" sha1="jjdcrq64ju3n1olvknpufv4dfqz90gu" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Çamûrlî, Wêranşar]]</text>
      <sha1>jjdcrq64ju3n1olvknpufv4dfqz90gu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063172</id>
      <parentid>2063169</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T13:42:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Beralîkirin ji bo [[Çamûrlî, Wêranşar]] hate jêbirin.</comment>
      <origin>2063172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="167" sha1="4p0fnxrxno8y9qkchctrxni87mb5jiu" xml:space="preserve">{{Cudakirin}}

* [[Çamûrlî, Wêranşar]]
* [[Çamûrlî, Xinûs]]
* [[Çamûrlî, Meledî]]
* [[Çamûrlî, Dîvrîgî]]
* [[Çamûrlî, Qerekose]]
* [[Çamûrlû]]</text>
      <sha1>4p0fnxrxno8y9qkchctrxni87mb5jiu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Çamûrlî</title>
    <ns>1</ns>
    <id>323118</id>
    <redirect title="Gotûbêj:Çamûrlî, Wêranşar" />
    <revision>
      <id>2063171</id>
      <timestamp>2026-06-19T13:40:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <comment>Wikihezî/ê navê [[Gotûbêj:Çamûrlî]] weke [[Gotûbêj:Çamûrlî, Wêranşar]] guhart</comment>
      <origin>2063171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="0eogu8nllz0ff1kep1py9delsj8l6zy" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Çamûrlî, Wêranşar]]</text>
      <sha1>0eogu8nllz0ff1kep1py9delsj8l6zy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pirtûkên 2001ê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>323119</id>
    <revision>
      <id>2063217</id>
      <timestamp>2026-06-19T15:42:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2001 books]] hat çêkirin</comment>
      <origin>2063217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10" sha1="k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep" xml:space="preserve">{{Otokat}}</text>
      <sha1>k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Albûmên 1981ê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>323120</id>
    <revision>
      <id>2063222</id>
      <timestamp>2026-06-19T15:44:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:1981 albums]] hat çêkirin</comment>
      <origin>2063222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="156" sha1="61n5du70kr2so8nhz08swovhhzhz8g6" xml:space="preserve">{{Standard-kat|wext=1}}

[[Kategorî:Albûmên 1980î]]
[[Kategorî:1981 di muzîkê de]]
[[Kategorî:Berhemên 1981ê]]
[[Kategorî:Albûm li gorî salan]]</text>
      <sha1>61n5du70kr2so8nhz08swovhhzhz8g6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063270</id>
      <parentid>2063222</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T17:32:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="156" sha1="cl2qu9lawjjjt72oswxwo8qkbhwdk4p" xml:space="preserve">{{Standard-kat|wext=1}}

[[Kategorî:Albûmên 1980î]]
[[Kategorî:Albûm li gorî salan]]
[[Kategorî:Berhemên 1981ê]]
[[Kategorî:1981 di muzîkê de]]</text>
      <sha1>cl2qu9lawjjjt72oswxwo8qkbhwdk4p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Împeratoriya Rûsî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>323121</id>
    <revision>
      <id>2063227</id>
      <timestamp>2026-06-19T15:45:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2nd-millennium establishments in the Russian Empire]] hat çêkirin</comment>
      <origin>2063227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="0zqkdbbinhjm68p7aebk8w3h8fqpjgc" xml:space="preserve">{{Standard-kat|wext=1}}

{{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2026}}</text>
      <sha1>0zqkdbbinhjm68p7aebk8w3h8fqpjgc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Avabûnên li Împeratoriya Rûsî li gorî dehsalan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>323122</id>
    <revision>
      <id>2063230</id>
      <timestamp>2026-06-19T15:46:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:Establishments in the Russian Empire by decade]] hat çêkirin</comment>
      <origin>2063230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55" sha1="ah073dnrllhyxukqyqwwx767hmv4mi0" xml:space="preserve">{{Standard-kat}}

{{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2026}}</text>
      <sha1>ah073dnrllhyxukqyqwwx767hmv4mi0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Avabûnên li Împeratoriya Rûsî li gorî salan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>323123</id>
    <revision>
      <id>2063231</id>
      <timestamp>2026-06-19T15:46:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:Establishments in the Russian Empire by year]] hat çêkirin</comment>
      <origin>2063231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55" sha1="ah073dnrllhyxukqyqwwx767hmv4mi0" xml:space="preserve">{{Standard-kat}}

{{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2026}}</text>
      <sha1>ah073dnrllhyxukqyqwwx767hmv4mi0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063232</id>
      <parentid>2063231</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T15:46:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Înterwîkî [[en:Category:Establishments in the Russian Empire by year]] lê hat zêdekirin ji ber ku îtema Wîkîdata tine</comment>
      <origin>2063232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116" sha1="8s0fxzw3t25445gow7j2ha1rcjuhnjx" xml:space="preserve">{{Standard-kat}}

{{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2026}}
[[en:Category:Establishments in the Russian Empire by year]]</text>
      <sha1>8s0fxzw3t25445gow7j2ha1rcjuhnjx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pirtûkên 1921ê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>323124</id>
    <revision>
      <id>2063250</id>
      <timestamp>2026-06-19T16:13:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:1921 books]] hat çêkirin</comment>
      <origin>2063250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10" sha1="k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep" xml:space="preserve">{{Otokat}}</text>
      <sha1>k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pirtûkên 1987an</title>
    <ns>14</ns>
    <id>323125</id>
    <revision>
      <id>2063251</id>
      <timestamp>2026-06-19T16:13:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:1987 books]] hat çêkirin</comment>
      <origin>2063251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10" sha1="k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep" xml:space="preserve">{{Otokat}}</text>
      <sha1>k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pirtûkên 2003an</title>
    <ns>14</ns>
    <id>323126</id>
    <revision>
      <id>2063252</id>
      <timestamp>2026-06-19T16:13:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2003 books]] hat çêkirin</comment>
      <origin>2063252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10" sha1="k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep" xml:space="preserve">{{Otokat}}</text>
      <sha1>k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Berhemên 1987an</title>
    <ns>14</ns>
    <id>323127</id>
    <revision>
      <id>2063265</id>
      <timestamp>2026-06-19T16:52:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:1987 works]] hat çêkirin</comment>
      <origin>2063265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10" sha1="k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep" xml:space="preserve">{{Otokat}}</text>
      <sha1>k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Berhemên 1921ê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>323128</id>
    <revision>
      <id>2063266</id>
      <timestamp>2026-06-19T16:53:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:1921 works]] hat çêkirin</comment>
      <origin>2063266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10" sha1="k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep" xml:space="preserve">{{Otokat}}</text>
      <sha1>k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063278</id>
      <parentid>2063266</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T17:52:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="3bzgkzp33isv99zzvvlvdzoensu16mx" xml:space="preserve">{{Otokat}}

[[Kategorî:1921 di hunerê de]]</text>
      <sha1>3bzgkzp33isv99zzvvlvdzoensu16mx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zazaperwerî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>323129</id>
    <revision>
      <id>2063271</id>
      <timestamp>2026-06-19T17:36:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdanparez</username>
        <id>137209</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpelekê nû</comment>
      <origin>2063271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5064" sha1="8keztjw5gtknznbpqngkbeig4hu2nd9" xml:space="preserve">'''Zazaperwerî''' îdeolojîyek e ku rêsaya xwe cudabûnê nasnameya xelkê [[zazakî]]axiv ji nasnameya [[kurd]]î tê bawerdikin. Zazaperwerî bizavekê nû ye û gelek bi niqaş e.&lt;ref&gt;https://jamestown.org/is-ankara-promoting-zaza-nationalism-to-divide-the-kurds/&lt;/ref&gt;

==Jêder==
Li salên serê sedsala 20a, hin antropologan, wekî Karl Hadank, pêşbîniya ku devokên Dimilî, Kirmanckî û Zazakî bi esil Kurd in dijîtî kirin. Hem jî, navê devokê Dimilî gotin ku ev ji navê cihê Deylemê li dor [[Deryaya Qazwînê]] tê.&lt;ref&gt;Mundarten der Zâzâ, mainly from Siwerek und Kor. Verlag der Preussischen Akademie der Wissenschaften (in Kommission bei W. de Gruyter), Berlin 1932.&lt;/ref&gt; 

===Pêdeketina tirkperweran=== 
Li salê 1961ê, tirkperwerê Hesen Reşît Tankût pêşniyar kir ku bila li navberê [[Kurmancî]]axivan û Zazayan korîdorekê tirkan bibe ku asîmîlasyona kurdan li Tirkîyeyê hîn zû bibe.&lt;ref&gt;Martin van Bruinessen, “Constructions of ethnic identity in the late Ottoman Empire and Republican Turkey: The Kurds and Their Others,” March 8, 1997.&lt;/ref&gt;

===Ebûbekir Pamûkçû===
[[Wêne:National Intelligence Organization.png|200px|thumb|rast|Pamûkçû ji bo têkildariya xwe bi çemberên sîxûriyê yên Tirkîyeyê hate rexnekirin.]]Ebûbekir Pamûkçû (m. 1993) zazaperwerekê bû, û avakerê koma zazaperweriyên misilmanên sunnî ye. Hin kurdan Pamûkçû rexne kirin, ku çemberên sîxûriyê yên Tirkîye êdî van koman bi malî alîkarî kirin.&lt;ref&gt;Ibid.&lt;/ref&gt; Weşangerekê zazakîaxiv li [[Enqere]]yê jî hate rexnekirin, ji ber ku îdêolojîya welatekê bi nav &quot;Zazaîstanê&quot; qal kir. [[Kurdperwer]] [[Mehmed Malmîsanîj]] got ku vî weşanger &quot;Mala Produksîyona û Çanda Zaza&quot; e, û tevkarkerek e li [[Saziya Sîxuriyê ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]]. Malmîsanîj got:
{{Quote|Encamê min e ku ... van [koman] komên ji dewletê hatin avakirin, ya jî bi biwêjekê xweşkertir, evan komên ku bi dewletê ve terîb radimînin.&lt;ref&gt;KurdishMedia.com, October 6, 2003&lt;/ref&gt;}}

===Ramanên akademîsyênan===
[[Garnîk Asatrîyan]], akademîsyênekê ermenî-farsî, ji teorîyên xwe bo xelkê êzdî û zazayan hatiye naskirin&lt;ref&gt;Krikorian, Onnik (June 8, 1998). &quot;An Interview with Professor Garnik Asatrian&quot;. Armenian News Network/Groong. &lt;/ref&gt;. Asatrîyan li gotarekê li salê 1995a dibêje ku zaza ne kurd in. Asatrîyan dibêje ku termê &quot;kurd&quot; ne etnîk e û tenê sînyalekê statûs e, û ji ber vê zazakî-, dimilî- û kirmanckîaxiv ji kurmancan û soranan cuda ne.&lt;ref&gt;https://www.iranicaonline.org/articles/dimli/?generate_pdf=1&lt;/ref&gt;

Asatrîyan pir hate rexnekirin û bo ajandayekê siyasî bersûc buye.&lt;ref&gt;https://brill.com/display/book/9789004700383/BP000013.xml#FN130002&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.kurdishstudies.pl/files/Fritillaria_Kurdica_2016_13_14.pdf#page=151&lt;/ref&gt;

Eberhard Werner wekî wergêrekî Kitêba Pîroz dest bi lêkolîna zazakî û axaftvanên wê kir, û xwe di kevneşopiyeke dirêj a tevlêbûna mîsyoneriyê de bi gelên herêmê re datîne (ku ew jê re dibêje &quot;Alîkariya Pêşveçûna Xiristiyan&quot;). Berevajî pêşiyên xwe yên sedsala 19-an, wî demek hindik li herêmê derbas kir, tenê du caran serdana sê herêmên sereke yên niştecihbûna Zaza kir, û naskirina wî bi ziman û çanda wan re bi piranî li ser têkiliyên di dîyasporaya Zazayan de li Almanya û bi taybetî li ser komeke piçûk a hevkarên ku axaftvanên xwemalî yên Zazakî ne xuya dike.

Werner bawer dike ku Zaza ji Kurdbûnê cûda ne. Lê Werner bixwe dizane ku zazakîaxivên navdar xwe kurd dizanin, û pir ê zaza jî xwe kurd dizanin.&lt;ref&gt;https://brill.com/display/book/9789004700383/BP000013.xml#FN130002&lt;/ref&gt;

==Îro==
[[Wêne:Flag of Zazaistan.svg|thumb|rast|Bayraxekê konsepta &quot;Zazaîstanê&quot;]]
[[Wêne:Zazaistanmodernflag.jpg|thumb|rast|Bayraxekê konsepta &quot;Zazaîstanê&quot;]]
[[File:Flag of Zazaistan (proposed variant).svg|thumb|rast|Bayraxekê konsepta &quot;Zazaîstanê&quot;]]
Îro mijara nasnameya zazayan hîn heye, û ji hatinê medyaya sosyal, em nikarin bibêjin ku va mijara ne aktûel e. Serokkomarê Tirkiyeyê [[Recep Tayyip Erdoğan]], li mîtîngekê li [[Çolemerg]]ê zaza ji kurmancan cuda kir.&lt;ref&gt;Zaman, November 2, 2008&lt;/ref&gt; 

Dilaver Eren, lîderê partiyekê zazaperwer Partiya Zemanê Demokrasî (DEZA-PAR), got:
{{quote|Berê, wî digot Komara Tirkiyeyê, ew tirkên çiyayî yên kurd in. Niha hevalên wî yên kurd zazakî wekî zaravayekî kurdî dibînin. Wan qet xema hebûna gelê zaza tunebû. Ger ew girîng bûna, pêwîstî bi tevgereke siyasî ya wisa tunebûya.&lt;ref&gt;Duvar, Gazete (April 9, 2019). &quot;'Zaza partisi' DEZA-PAR seçime hazırlanıyor&quot;. gazeteduvar.com.tr/politika/2019/09/04/zaza-partisi-deza-par-secime-hazirlaniyor.&lt;/ref&gt;}}

Liderê [[HDP]] yê berê, [[Selahattin Demirtaş]], kurdekê zaza ye. Li sala 2016ê wextê ku ketiye hepisê, got: &quot;Ez li hepisê me ji ber ku ez kurd im.&quot;&lt;ref&gt;https://turkishminute.com/2023/12/05/im-prison-because-im-kurd-say-jailed-kurdish-leader-demirtas/&lt;/ref&gt;

==Çavkanî==</text>
      <sha1>8keztjw5gtknznbpqngkbeig4hu2nd9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063274</id>
      <parentid>2063271</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T17:40:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdanparez</username>
        <id>137209</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2063274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5065" sha1="8ke5ahmm67nitomte2s6k02166p3m2j" xml:space="preserve">'''Zazaperwerî''' îdeolojîyek e ku rêsaya xwe cudabûnê nasnameya xelkê [[zazakî]]axiv ji nasnameya [[kurd]]î tê bawerdikin. Zazaperwerî bizavekê nû ye û gelek bi niqaş e.&lt;ref&gt;https://jamestown.org/is-ankara-promoting-zaza-nationalism-to-divide-the-kurds/&lt;/ref&gt;

==Jêder==
Li salên serê sedsala 20a, hin antropologan, wekî Karl Hadank, pêşbîniya ku devokên Dimilî, Kirmanckî û Zazakî bi esil Kurd in dijîtî kirin. Hem jî, navê devokê Dimilî gotin ku ev ji navê cihê Deylemê li dor [[Deryaya Qazwînê]] tê.&lt;ref&gt;Mundarten der Zâzâ, mainly from Siwerek und Kor. Verlag der Preussischen Akademie der Wissenschaften (in Kommission bei W. de Gruyter), Berlin 1932.&lt;/ref&gt; 

===Pêdeketina tirkperweran=== 
Li salê 1961ê, tirkperwerê Hesen Reşît Tankût pêşniyar kir ku bila li navberê [[Kurmancî]]axivan û Zazayan korîdorekê tirkan bibe ku asîmîlasyona kurdan li Tirkîyeyê hîn zû bibe.&lt;ref&gt;Martin van Bruinessen, “Constructions of ethnic identity in the late Ottoman Empire and Republican Turkey: The Kurds and Their Others,” March 8, 1997.&lt;/ref&gt;

===Ebûbekir Pamûkçû===
[[Wêne:National Intelligence Organization.png|200px|thumb|rast|Pamûkçû ji bo têkildariya xwe bi çemberên sîxûriyê yên Tirkîyeyê hate rexnekirin.]][[Ebubekir Pamukçu]] (m. 1993) zazaperwerekê bû, û avakerê koma zazaperweriyên misilmanên sunnî ye. Hin kurdan Pamûkçû rexne kirin, ku çemberên sîxûriyê yên Tirkîye êdî van koman bi malî alîkarî kirin.&lt;ref&gt;Ibid.&lt;/ref&gt; Weşangerekê zazakîaxiv li [[Enqere]]yê jî hate rexnekirin, ji ber ku îdêolojîya welatekê bi nav &quot;Zazaîstanê&quot; qal kir. [[Kurdperwer]] [[Mehmed Malmîsanîj]] got ku vî weşanger &quot;Mala Produksîyona û Çanda Zaza&quot; e, û tevkarkerek e li [[Saziya Sîxuriyê ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]]. Malmîsanîj got:
{{Quote|Encamê min e ku ... van [koman] komên ji dewletê hatin avakirin, ya jî bi biwêjekê xweşkertir, evan komên ku bi dewletê ve terîb radimînin.&lt;ref&gt;KurdishMedia.com, October 6, 2003&lt;/ref&gt;}}

===Ramanên akademîsyênan===
[[Garnîk Asatrîyan]], akademîsyênekê ermenî-farsî, ji teorîyên xwe bo xelkê êzdî û zazayan hatiye naskirin&lt;ref&gt;Krikorian, Onnik (June 8, 1998). &quot;An Interview with Professor Garnik Asatrian&quot;. Armenian News Network/Groong. &lt;/ref&gt;. Asatrîyan li gotarekê li salê 1995a dibêje ku zaza ne kurd in. Asatrîyan dibêje ku termê &quot;kurd&quot; ne etnîk e û tenê sînyalekê statûs e, û ji ber vê zazakî-, dimilî- û kirmanckîaxiv ji kurmancan û soranan cuda ne.&lt;ref&gt;https://www.iranicaonline.org/articles/dimli/?generate_pdf=1&lt;/ref&gt;

Asatrîyan pir hate rexnekirin û bo ajandayekê siyasî bersûc buye.&lt;ref&gt;https://brill.com/display/book/9789004700383/BP000013.xml#FN130002&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.kurdishstudies.pl/files/Fritillaria_Kurdica_2016_13_14.pdf#page=151&lt;/ref&gt;

Eberhard Werner wekî wergêrekî Kitêba Pîroz dest bi lêkolîna zazakî û axaftvanên wê kir, û xwe di kevneşopiyeke dirêj a tevlêbûna mîsyoneriyê de bi gelên herêmê re datîne (ku ew jê re dibêje &quot;Alîkariya Pêşveçûna Xiristiyan&quot;). Berevajî pêşiyên xwe yên sedsala 19-an, wî demek hindik li herêmê derbas kir, tenê du caran serdana sê herêmên sereke yên niştecihbûna Zaza kir, û naskirina wî bi ziman û çanda wan re bi piranî li ser têkiliyên di dîyasporaya Zazayan de li Almanya û bi taybetî li ser komeke piçûk a hevkarên ku axaftvanên xwemalî yên Zazakî ne xuya dike.

Werner bawer dike ku Zaza ji Kurdbûnê cûda ne. Lê Werner bixwe dizane ku zazakîaxivên navdar xwe kurd dizanin, û pir ê zaza jî xwe kurd dizanin.&lt;ref&gt;https://brill.com/display/book/9789004700383/BP000013.xml#FN130002&lt;/ref&gt;

==Îro==
[[Wêne:Flag of Zazaistan.svg|thumb|rast|Bayraxekê konsepta &quot;Zazaîstanê&quot;]]
[[Wêne:Zazaistanmodernflag.jpg|thumb|rast|Bayraxekê konsepta &quot;Zazaîstanê&quot;]]
[[File:Flag of Zazaistan (proposed variant).svg|thumb|rast|Bayraxekê konsepta &quot;Zazaîstanê&quot;]]
Îro mijara nasnameya zazayan hîn heye, û ji hatinê medyaya sosyal, em nikarin bibêjin ku va mijara ne aktûel e. Serokkomarê Tirkiyeyê [[Recep Tayyip Erdoğan]], li mîtîngekê li [[Çolemerg]]ê zaza ji kurmancan cuda kir.&lt;ref&gt;Zaman, November 2, 2008&lt;/ref&gt; 

Dilaver Eren, lîderê partiyekê zazaperwer Partiya Zemanê Demokrasî (DEZA-PAR), got:
{{quote|Berê, wî digot Komara Tirkiyeyê, ew tirkên çiyayî yên kurd in. Niha hevalên wî yên kurd zazakî wekî zaravayekî kurdî dibînin. Wan qet xema hebûna gelê zaza tunebû. Ger ew girîng bûna, pêwîstî bi tevgereke siyasî ya wisa tunebûya.&lt;ref&gt;Duvar, Gazete (April 9, 2019). &quot;'Zaza partisi' DEZA-PAR seçime hazırlanıyor&quot;. gazeteduvar.com.tr/politika/2019/09/04/zaza-partisi-deza-par-secime-hazirlaniyor.&lt;/ref&gt;}}

Liderê [[HDP]] yê berê, [[Selahattin Demirtaş]], kurdekê zaza ye. Li sala 2016ê wextê ku ketiye hepisê, got: &quot;Ez li hepisê me ji ber ku ez kurd im.&quot;&lt;ref&gt;https://turkishminute.com/2023/12/05/im-prison-because-im-kurd-say-jailed-kurdish-leader-demirtas/&lt;/ref&gt;

==Çavkanî==</text>
      <sha1>8ke5ahmm67nitomte2s6k02166p3m2j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063275</id>
      <parentid>2063274</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T17:43:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: Şablona {{[[Şablon:çavkanî|Çavkanî]]} lê hat zêdekirin.; paqijiyên kozmetîk (+{{Bêkategorî}}, Valahiya beşan rast kir, Valahiya nav rast kir, Nav li ref-ê zêde kir, --Valahiyên nehewce.)</comment>
      <origin>2063275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5076" sha1="cut7qu4lwyzziqnfeqf1lq9nii57zyz" xml:space="preserve">{{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2026}}
'''Zazaperwerî''' îdeolojîyek e ku rêsaya xwe cudabûnê nasnameya xelkê [[zazakî]]axiv ji nasnameya [[kurd]]î tê bawerdikin. Zazaperwerî bizavekê nû ye û gelek bi niqaş e.&lt;ref&gt;https://jamestown.org/is-ankara-promoting-zaza-nationalism-to-divide-the-kurds/&lt;/ref&gt;

== Jêder ==
Li salên serê sedsala 20a, hin antropologan, wekî Karl Hadank, pêşbîniya ku devokên Dimilî, Kirmanckî û Zazakî bi esil Kurd in dijîtî kirin. Hem jî, navê devokê Dimilî gotin ku ev ji navê cihê Deylemê li dor [[Deryaya Qazwînê]] tê.&lt;ref&gt;Mundarten der Zâzâ, mainly from Siwerek und Kor. Verlag der Preussischen Akademie der Wissenschaften (in Kommission bei W. de Gruyter), Berlin 1932.&lt;/ref&gt;

=== Pêdeketina tirkperweran ===
Li salê 1961ê, tirkperwerê Hesen Reşît Tankût pêşniyar kir ku bila li navberê [[Kurmancî]]axivan û Zazayan korîdorekê tirkan bibe ku asîmîlasyona kurdan li Tirkîyeyê hîn zû bibe.&lt;ref&gt;Martin van Bruinessen, “Constructions of ethnic identity in the late Ottoman Empire and Republican Turkey: The Kurds and Their Others,” March 8, 1997.&lt;/ref&gt;

=== Ebûbekir Pamûkçû ===
[[Wêne:National Intelligence Organization.png|200px|thumb|rast|Pamûkçû ji bo têkildariya xwe bi çemberên sîxûriyê yên Tirkîyeyê hate rexnekirin.]][[Ebubekir Pamukçu]] (m. 1993) zazaperwerekê bû, û avakerê koma zazaperweriyên misilmanên sunnî ye. Hin kurdan Pamûkçû rexne kirin, ku çemberên sîxûriyê yên Tirkîye êdî van koman bi malî alîkarî kirin.&lt;ref&gt;Ibid.&lt;/ref&gt; Weşangerekê zazakîaxiv li [[Enqere]]yê jî hate rexnekirin, ji ber ku îdêolojîya welatekê bi nav &quot;Zazaîstanê&quot; qal kir. [[Kurdperwer]] [[Mehmed Malmîsanîj]] got ku vî weşanger &quot;Mala Produksîyona û Çanda Zaza&quot; e, û tevkarkerek e li [[Saziya Sîxuriyê ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]]. Malmîsanîj got:
{{Quote|Encamê min e ku ... van [koman] komên ji dewletê hatin avakirin, ya jî bi biwêjekê xweşkertir, evan komên ku bi dewletê ve terîb radimînin.&lt;ref&gt;KurdishMedia.com, October 6, 2003&lt;/ref&gt;}}

=== Ramanên akademîsyênan ===
[[Garnîk Asatrîyan]], akademîsyênekê ermenî-farsî, ji teorîyên xwe bo xelkê êzdî û zazayan hatiye naskirin&lt;ref&gt;Krikorian, Onnik (June 8, 1998). &quot;An Interview with Professor Garnik Asatrian&quot;. Armenian News Network/Groong. &lt;/ref&gt;. Asatrîyan li gotarekê li salê 1995a dibêje ku zaza ne kurd in. Asatrîyan dibêje ku termê &quot;kurd&quot; ne etnîk e û tenê sînyalekê statûs e, û ji ber vê zazakî-, dimilî- û kirmanckîaxiv ji kurmancan û soranan cuda ne.&lt;ref&gt;https://www.iranicaonline.org/articles/dimli/?generate_pdf=1&lt;/ref&gt;

Asatrîyan pir hate rexnekirin û bo ajandayekê siyasî bersûc buye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://brill.com/display/book/9789004700383/BP000013.xml#FN130002&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.kurdishstudies.pl/files/Fritillaria_Kurdica_2016_13_14.pdf#page=151&lt;/ref&gt;

Eberhard Werner wekî wergêrekî Kitêba Pîroz dest bi lêkolîna zazakî û axaftvanên wê kir, û xwe di kevneşopiyeke dirêj a tevlêbûna mîsyoneriyê de bi gelên herêmê re datîne (ku ew jê re dibêje &quot;Alîkariya Pêşveçûna Xiristiyan&quot;). Berevajî pêşiyên xwe yên sedsala 19-an, wî demek hindik li herêmê derbas kir, tenê du caran serdana sê herêmên sereke yên niştecihbûna Zaza kir, û naskirina wî bi ziman û çanda wan re bi piranî li ser têkiliyên di dîyasporaya Zazayan de li Almanya û bi taybetî li ser komeke piçûk a hevkarên ku axaftvanên xwemalî yên Zazakî ne xuya dike.

Werner bawer dike ku Zaza ji Kurdbûnê cûda ne. Lê Werner bixwe dizane ku zazakîaxivên navdar xwe kurd dizanin, û pir ê zaza jî xwe kurd dizanin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== Îro ==
[[Wêne:Flag of Zazaistan.svg|thumb|rast|Bayraxekê konsepta &quot;Zazaîstanê&quot;]]
[[Wêne:Zazaistanmodernflag.jpg|thumb|rast|Bayraxekê konsepta &quot;Zazaîstanê&quot;]]
[[Wêne:Flag of Zazaistan (proposed variant).svg|thumb|rast|Bayraxekê konsepta &quot;Zazaîstanê&quot;]]
Îro mijara nasnameya zazayan hîn heye, û ji hatinê medyaya sosyal, em nikarin bibêjin ku va mijara ne aktûel e. Serokkomarê Tirkiyeyê [[Recep Tayyip Erdoğan]], li mîtîngekê li [[Çolemerg]]ê zaza ji kurmancan cuda kir.&lt;ref&gt;Zaman, November 2, 2008&lt;/ref&gt;

Dilaver Eren, lîderê partiyekê zazaperwer Partiya Zemanê Demokrasî (DEZA-PAR), got:
{{quote|Berê, wî digot Komara Tirkiyeyê, ew tirkên çiyayî yên kurd in. Niha hevalên wî yên kurd zazakî wekî zaravayekî kurdî dibînin. Wan qet xema hebûna gelê zaza tunebû. Ger ew girîng bûna, pêwîstî bi tevgereke siyasî ya wisa tunebûya.&lt;ref&gt;Duvar, Gazete (April 9, 2019). &quot;'Zaza partisi' DEZA-PAR seçime hazırlanıyor&quot;. gazeteduvar.com.tr/politika/2019/09/04/zaza-partisi-deza-par-secime-hazirlaniyor.&lt;/ref&gt;}}

Liderê [[HDP]] yê berê, [[Selahattin Demirtaş]], kurdekê zaza ye. Li sala 2016ê wextê ku ketiye hepisê, got: &quot;Ez li hepisê me ji ber ku ez kurd im.&quot;&lt;ref&gt;https://turkishminute.com/2023/12/05/im-prison-because-im-kurd-say-jailed-kurdish-leader-demirtas/&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>cut7qu4lwyzziqnfeqf1lq9nii57zyz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063280</id>
      <parentid>2063275</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T18:08:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5077" sha1="lhb6zg6juokl2z2asiwwdwxx8sbqi6i" xml:space="preserve">{{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2026}}
'''Zazaperwerî''' îdeolojîyek e ku rêsaya xwe cudabûnê nasnameya kurdên [[zazakî]]axiv ji nasnameya [[kurd]]î tê bawerdikin. Zazaperwerî bizavekê nû ye û gelek bi niqaş e.&lt;ref&gt;https://jamestown.org/is-ankara-promoting-zaza-nationalism-to-divide-the-kurds/&lt;/ref&gt;

== Jêder ==
Li salên serê sedsala 20a, hin antropologan, wekî Karl Hadank, pêşbîniya ku devokên Dimilî, Kirmanckî û Zazakî bi esil Kurd in dijîtî kirin. Hem jî, navê devokê Dimilî gotin ku ev ji navê cihê Deylemê li dor [[Deryaya Qazwînê]] tê.&lt;ref&gt;Mundarten der Zâzâ, mainly from Siwerek und Kor. Verlag der Preussischen Akademie der Wissenschaften (in Kommission bei W. de Gruyter), Berlin 1932.&lt;/ref&gt;

=== Pêdeketina tirkperweran ===
Li salê 1961ê, tirkperwerê Hesen Reşît Tankût pêşniyar kir ku bila li navberê [[Kurmancî]]axivan û Zazayan korîdorekê tirkan bibe ku asîmîlasyona kurdan li Tirkîyeyê hîn zû bibe.&lt;ref&gt;Martin van Bruinessen, “Constructions of ethnic identity in the late Ottoman Empire and Republican Turkey: The Kurds and Their Others,” March 8, 1997.&lt;/ref&gt;

=== Ebûbekir Pamûkçû ===
[[Wêne:National Intelligence Organization.png|200px|thumb|rast|Pamûkçû ji bo têkildariya xwe bi çemberên sîxûriyê yên Tirkîyeyê hate rexnekirin.]][[Ebubekir Pamukçu]] (m. 1993) zazaperwerekê bû, û avakerê koma zazaperweriyên misilmanên sunnî ye. Hin kurdan Pamûkçû rexne kirin, ku çemberên sîxûriyê yên Tirkîye êdî van koman bi malî alîkarî kirin.&lt;ref&gt;Ibid.&lt;/ref&gt; Weşangerekê zazakîaxiv li [[Enqere]]yê jî hate rexnekirin, ji ber ku îdêolojîya welatekê bi nav &quot;Zazaîstanê&quot; qal kir. [[Kurdperwer]] [[Mehmed Malmîsanîj]] got ku vî weşanger &quot;Mala Produksîyona û Çanda Zaza&quot; e, û tevkarkerek e li [[Saziya Sîxuriyê ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]]. Malmîsanîj got:
{{Quote|Encamê min e ku ... van [koman] komên ji dewletê hatin avakirin, ya jî bi biwêjekê xweşkertir, evan komên ku bi dewletê ve terîb radimînin.&lt;ref&gt;KurdishMedia.com, October 6, 2003&lt;/ref&gt;}}

=== Ramanên akademîsyênan ===
[[Garnîk Asatrîyan]], akademîsyênekê ermenî-farsî, ji teorîyên xwe bo xelkê êzdî û zazayan hatiye naskirin&lt;ref&gt;Krikorian, Onnik (June 8, 1998). &quot;An Interview with Professor Garnik Asatrian&quot;. Armenian News Network/Groong. &lt;/ref&gt;. Asatrîyan li gotarekê li salê 1995a dibêje ku zaza ne kurd in. Asatrîyan dibêje ku termê &quot;kurd&quot; ne etnîk e û tenê sînyalekê statûs e, û ji ber vê zazakî-, dimilî- û kirmanckîaxiv ji kurmancan û soranan cuda ne.&lt;ref&gt;https://www.iranicaonline.org/articles/dimli/?generate_pdf=1&lt;/ref&gt;

Asatrîyan pir hate rexnekirin û bo ajandayekê siyasî bersûc buye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://brill.com/display/book/9789004700383/BP000013.xml#FN130002&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.kurdishstudies.pl/files/Fritillaria_Kurdica_2016_13_14.pdf#page=151&lt;/ref&gt;

Eberhard Werner wekî wergêrekî Kitêba Pîroz dest bi lêkolîna zazakî û axaftvanên wê kir, û xwe di kevneşopiyeke dirêj a tevlêbûna mîsyoneriyê de bi gelên herêmê re datîne (ku ew jê re dibêje &quot;Alîkariya Pêşveçûna Xiristiyan&quot;). Berevajî pêşiyên xwe yên sedsala 19-an, wî demek hindik li herêmê derbas kir, tenê du caran serdana sê herêmên sereke yên niştecihbûna Zaza kir, û naskirina wî bi ziman û çanda wan re bi piranî li ser têkiliyên di dîyasporaya Zazayan de li Almanya û bi taybetî li ser komeke piçûk a hevkarên ku axaftvanên xwemalî yên Zazakî ne xuya dike.

Werner bawer dike ku Zaza ji Kurdbûnê cûda ne. Lê Werner bixwe dizane ku zazakîaxivên navdar xwe kurd dizanin, û pir ê zaza jî xwe kurd dizanin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== Îro ==
[[Wêne:Flag of Zazaistan.svg|thumb|rast|Bayraxekê konsepta &quot;Zazaîstanê&quot;]]
[[Wêne:Zazaistanmodernflag.jpg|thumb|rast|Bayraxekê konsepta &quot;Zazaîstanê&quot;]]
[[Wêne:Flag of Zazaistan (proposed variant).svg|thumb|rast|Bayraxekê konsepta &quot;Zazaîstanê&quot;]]
Îro mijara nasnameya zazayan hîn heye, û ji hatinê medyaya sosyal, em nikarin bibêjin ku va mijara ne aktûel e. Serokkomarê Tirkiyeyê [[Recep Tayyip Erdoğan]], li mîtîngekê li [[Çolemerg]]ê zaza ji kurmancan cuda kir.&lt;ref&gt;Zaman, November 2, 2008&lt;/ref&gt;

Dilaver Eren, lîderê partiyekê zazaperwer Partiya Zemanê Demokrasî (DEZA-PAR), got:
{{quote|Berê, wî digot Komara Tirkiyeyê, ew tirkên çiyayî yên kurd in. Niha hevalên wî yên kurd zazakî wekî zaravayekî kurdî dibînin. Wan qet xema hebûna gelê zaza tunebû. Ger ew girîng bûna, pêwîstî bi tevgereke siyasî ya wisa tunebûya.&lt;ref&gt;Duvar, Gazete (April 9, 2019). &quot;'Zaza partisi' DEZA-PAR seçime hazırlanıyor&quot;. gazeteduvar.com.tr/politika/2019/09/04/zaza-partisi-deza-par-secime-hazirlaniyor.&lt;/ref&gt;}}

Liderê [[HDP]] yê berê, [[Selahattin Demirtaş]], kurdekê zaza ye. Li sala 2016ê wextê ku ketiye hepisê, got: &quot;Ez li hepisê me ji ber ku ez kurd im.&quot;&lt;ref&gt;https://turkishminute.com/2023/12/05/im-prison-because-im-kurd-say-jailed-kurdish-leader-demirtas/&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>lhb6zg6juokl2z2asiwwdwxx8sbqi6i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063281</id>
      <parentid>2063280</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T18:10:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Jêder */</comment>
      <origin>2063281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5085" sha1="q184y11unrhr3fs0rs4i9685a58qj46" xml:space="preserve">{{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2026}}
'''Zazaperwerî''' îdeolojîyek e ku rêsaya xwe cudabûnê nasnameya kurdên [[zazakî]]axiv ji nasnameya [[kurd]]î tê bawerdikin. Zazaperwerî bizavekê nû ye û gelek bi niqaş e.&lt;ref&gt;https://jamestown.org/is-ankara-promoting-zaza-nationalism-to-divide-the-kurds/&lt;/ref&gt;

== Jêder ==
Di salên despêka sedsala 20an de hinek antropologên wekê Karl Hadank, pêşbîniya ku devokên dimilî, kirmanckî û zazakî bi esil Kurd in dijîtî kirin. Hem jî, navê devokê Dimilî gotin ku ev ji navê cihê Deylemê li dor [[Deryaya Qazwînê]] tê.&lt;ref&gt;Mundarten der Zâzâ, mainly from Siwerek und Kor. Verlag der Preussischen Akademie der Wissenschaften (in Kommission bei W. de Gruyter), Berlin 1932.&lt;/ref&gt;

=== Pêdeketina tirkperweran ===
Li salê 1961ê, tirkperwerê Hesen Reşît Tankût pêşniyar kir ku bila li navberê [[Kurmancî]]axivan û Zazayan korîdorekê tirkan bibe ku asîmîlasyona kurdan li Tirkîyeyê hîn zû bibe.&lt;ref&gt;Martin van Bruinessen, “Constructions of ethnic identity in the late Ottoman Empire and Republican Turkey: The Kurds and Their Others,” March 8, 1997.&lt;/ref&gt;

=== Ebûbekir Pamûkçû ===
[[Wêne:National Intelligence Organization.png|200px|thumb|rast|Pamûkçû ji bo têkildariya xwe bi çemberên sîxûriyê yên Tirkîyeyê hate rexnekirin.]][[Ebubekir Pamukçu]] (m. 1993) zazaperwerekê bû, û avakerê koma zazaperweriyên misilmanên sunnî ye. Hin kurdan Pamûkçû rexne kirin, ku çemberên sîxûriyê yên Tirkîye êdî van koman bi malî alîkarî kirin.&lt;ref&gt;Ibid.&lt;/ref&gt; Weşangerekê zazakîaxiv li [[Enqere]]yê jî hate rexnekirin, ji ber ku îdêolojîya welatekê bi nav &quot;Zazaîstanê&quot; qal kir. [[Kurdperwer]] [[Mehmed Malmîsanîj]] got ku vî weşanger &quot;Mala Produksîyona û Çanda Zaza&quot; e, û tevkarkerek e li [[Saziya Sîxuriyê ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]]. Malmîsanîj got:
{{Quote|Encamê min e ku ... van [koman] komên ji dewletê hatin avakirin, ya jî bi biwêjekê xweşkertir, evan komên ku bi dewletê ve terîb radimînin.&lt;ref&gt;KurdishMedia.com, October 6, 2003&lt;/ref&gt;}}

=== Ramanên akademîsyênan ===
[[Garnîk Asatrîyan]], akademîsyênekê ermenî-farsî, ji teorîyên xwe bo xelkê êzdî û zazayan hatiye naskirin&lt;ref&gt;Krikorian, Onnik (June 8, 1998). &quot;An Interview with Professor Garnik Asatrian&quot;. Armenian News Network/Groong. &lt;/ref&gt;. Asatrîyan li gotarekê li salê 1995a dibêje ku zaza ne kurd in. Asatrîyan dibêje ku termê &quot;kurd&quot; ne etnîk e û tenê sînyalekê statûs e, û ji ber vê zazakî-, dimilî- û kirmanckîaxiv ji kurmancan û soranan cuda ne.&lt;ref&gt;https://www.iranicaonline.org/articles/dimli/?generate_pdf=1&lt;/ref&gt;

Asatrîyan pir hate rexnekirin û bo ajandayekê siyasî bersûc buye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://brill.com/display/book/9789004700383/BP000013.xml#FN130002&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.kurdishstudies.pl/files/Fritillaria_Kurdica_2016_13_14.pdf#page=151&lt;/ref&gt;

Eberhard Werner wekî wergêrekî Kitêba Pîroz dest bi lêkolîna zazakî û axaftvanên wê kir, û xwe di kevneşopiyeke dirêj a tevlêbûna mîsyoneriyê de bi gelên herêmê re datîne (ku ew jê re dibêje &quot;Alîkariya Pêşveçûna Xiristiyan&quot;). Berevajî pêşiyên xwe yên sedsala 19-an, wî demek hindik li herêmê derbas kir, tenê du caran serdana sê herêmên sereke yên niştecihbûna Zaza kir, û naskirina wî bi ziman û çanda wan re bi piranî li ser têkiliyên di dîyasporaya Zazayan de li Almanya û bi taybetî li ser komeke piçûk a hevkarên ku axaftvanên xwemalî yên Zazakî ne xuya dike.

Werner bawer dike ku Zaza ji Kurdbûnê cûda ne. Lê Werner bixwe dizane ku zazakîaxivên navdar xwe kurd dizanin, û pir ê zaza jî xwe kurd dizanin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== Îro ==
[[Wêne:Flag of Zazaistan.svg|thumb|rast|Bayraxekê konsepta &quot;Zazaîstanê&quot;]]
[[Wêne:Zazaistanmodernflag.jpg|thumb|rast|Bayraxekê konsepta &quot;Zazaîstanê&quot;]]
[[Wêne:Flag of Zazaistan (proposed variant).svg|thumb|rast|Bayraxekê konsepta &quot;Zazaîstanê&quot;]]
Îro mijara nasnameya zazayan hîn heye, û ji hatinê medyaya sosyal, em nikarin bibêjin ku va mijara ne aktûel e. Serokkomarê Tirkiyeyê [[Recep Tayyip Erdoğan]], li mîtîngekê li [[Çolemerg]]ê zaza ji kurmancan cuda kir.&lt;ref&gt;Zaman, November 2, 2008&lt;/ref&gt;

Dilaver Eren, lîderê partiyekê zazaperwer Partiya Zemanê Demokrasî (DEZA-PAR), got:
{{quote|Berê, wî digot Komara Tirkiyeyê, ew tirkên çiyayî yên kurd in. Niha hevalên wî yên kurd zazakî wekî zaravayekî kurdî dibînin. Wan qet xema hebûna gelê zaza tunebû. Ger ew girîng bûna, pêwîstî bi tevgereke siyasî ya wisa tunebûya.&lt;ref&gt;Duvar, Gazete (April 9, 2019). &quot;'Zaza partisi' DEZA-PAR seçime hazırlanıyor&quot;. gazeteduvar.com.tr/politika/2019/09/04/zaza-partisi-deza-par-secime-hazirlaniyor.&lt;/ref&gt;}}

Liderê [[HDP]] yê berê, [[Selahattin Demirtaş]], kurdekê zaza ye. Li sala 2016ê wextê ku ketiye hepisê, got: &quot;Ez li hepisê me ji ber ku ez kurd im.&quot;&lt;ref&gt;https://turkishminute.com/2023/12/05/im-prison-because-im-kurd-say-jailed-kurdish-leader-demirtas/&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>q184y11unrhr3fs0rs4i9685a58qj46</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063545</id>
      <parentid>2063281</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T11:12:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5111" sha1="qol2hivah1t9reeavqb1jhcc28nz1iu" xml:space="preserve">{{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2026}}
'''Zazaperwerî''' îdeolojîyek e ku rêsaya xwe cudabûnê nasnameya kurdên [[zazakî]]axiv ji nasnameya [[kurd]]î tê bawerdikin. Zazaperwerî bizavekê nû ye û gelek bi niqaş e.&lt;ref&gt;https://jamestown.org/is-ankara-promoting-zaza-nationalism-to-divide-the-kurds/&lt;/ref&gt;

== Jêder ==
Di salên despêka sedsala 20an de hinek antropologên wekê Karl Hadank, pêşbîniya ku devokên dimilî, kirmanckî û zazakî bi esil Kurd in dijîtî kirin. Hem jî, navê devokê Dimilî gotin ku ev ji navê cihê Deylemê li dor [[Deryaya Qazwînê]] tê.&lt;ref&gt;Mundarten der Zâzâ, mainly from Siwerek und Kor. Verlag der Preussischen Akademie der Wissenschaften (in Kommission bei W. de Gruyter), Berlin 1932.&lt;/ref&gt;

=== Pêdeketina tirkperweran ===
Li salê 1961ê, tirkperwerê Hesen Reşît Tankût pêşniyar kir ku bila li navberê [[Kurmancî]]axivan û Zazayan korîdorekê tirkan bibe ku asîmîlasyona kurdan li Tirkîyeyê hîn zû bibe.&lt;ref&gt;Martin van Bruinessen, “Constructions of ethnic identity in the late Ottoman Empire and Republican Turkey: The Kurds and Their Others,” March 8, 1997.&lt;/ref&gt;

=== Ebûbekir Pamûkçû ===
[[Wêne:National Intelligence Organization.png|200px|thumb|rast|Pamûkçû ji bo têkildariya xwe bi çemberên sîxûriyê yên Tirkîyeyê hate rexnekirin.]][[Ebubekir Pamukçu]] (m. 1993) zazaperwerekê bû, û avakerê koma zazaperweriyên misilmanên sunnî ye. Hin kurdan Pamûkçû rexne kirin, ku çemberên sîxûriyê yên Tirkîye êdî van koman bi malî alîkarî kirin.&lt;ref&gt;Ibid.&lt;/ref&gt; Weşangerekê zazakîaxiv li [[Enqere]]yê jî hate rexnekirin, ji ber ku îdêolojîya welatekê bi nav &quot;Zazaîstanê&quot; qal kir. [[Kurdperwer]] [[Mehmed Malmîsanîj]] got ku vî weşanger &quot;Mala Produksîyona û Çanda Zaza&quot; e, û tevkarkerek e li [[Saziya Sîxuriyê ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]]. Malmîsanîj got:
{{Quote|Encamê min e ku ... van [koman] komên ji dewletê hatin avakirin, ya jî bi biwêjekê xweşkertir, evan komên ku bi dewletê ve terîb radimînin.&lt;ref&gt;KurdishMedia.com, October 6, 2003&lt;/ref&gt;}}

=== Ramanên akademîsyênan ===
[[Garnîk Asatrîyan]], akademîsyênekê ermenî-farsî, ji teorîyên xwe bo xelkê êzdî û zazayan hatiye naskirin&lt;ref&gt;Krikorian, Onnik (June 8, 1998). &quot;An Interview with Professor Garnik Asatrian&quot;. Armenian News Network/Groong. &lt;/ref&gt;. Asatrîyan li gotarekê li salê 1995a dibêje ku zaza ne kurd in. Asatrîyan dibêje ku termê &quot;kurd&quot; ne etnîk e û tenê sînyalekê statûs e, û ji ber vê zazakî-, dimilî- û kirmanckîaxiv ji kurmancan û soranan cuda ne.&lt;ref&gt;https://www.iranicaonline.org/articles/dimli/?generate_pdf=1&lt;/ref&gt;

Asatrîyan pir hate rexnekirin û bo ajandayekê siyasî bersûc buye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://brill.com/display/book/9789004700383/BP000013.xml#FN130002&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.kurdishstudies.pl/files/Fritillaria_Kurdica_2016_13_14.pdf#page=151&lt;/ref&gt;

Eberhard Werner wekî wergêrekî Kitêba Pîroz dest bi lêkolîna zazakî û axaftvanên wê kir, û xwe di kevneşopiyeke dirêj a tevlêbûna mîsyoneriyê de bi gelên herêmê re datîne (ku ew jê re dibêje &quot;Alîkariya Pêşveçûna Xiristiyan&quot;). Berevajî pêşiyên xwe yên sedsala 19-an, wî demek hindik li herêmê derbas kir, tenê du caran serdana sê herêmên sereke yên niştecihbûna Zaza kir, û naskirina wî bi ziman û çanda wan re bi piranî li ser têkiliyên di dîyasporaya Zazayan de li Almanya û bi taybetî li ser komeke piçûk a hevkarên ku axaftvanên xwemalî yên Zazakî ne xuya dike.

Werner bawer dike ku Zaza ji Kurdbûnê cûda ne. Lê Werner bixwe dizane ku zazakîaxivên navdar xwe kurd dizanin, û pir ê zaza jî xwe kurd dizanin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== Îro ==
[[Wêne:Flag of Zazaistan.svg|thumb|rast|Bayraxekê konsepta &quot;Zazaîstanê&quot;]]
[[Wêne:Zazaistanmodernflag.jpg|thumb|rast|Bayraxekê konsepta &quot;Zazaîstanê&quot;]]
[[Wêne:Flag of Zazaistan (proposed variant).svg|thumb|rast|Bayraxekê konsepta &quot;Zazaîstanê&quot;]]
Îro mijara nasnameya zazayan hîn heye, û ji hatinê medyaya sosyal, em nikarin bibêjin ku va mijara ne aktûel e. Serokkomarê Tirkiyeyê [[Recep Tayyip Erdoğan]], li mîtîngekê li [[Çolemerg]]ê zaza ji kurmancan cuda kir.&lt;ref&gt;Zaman, November 2, 2008&lt;/ref&gt;

Dilaver Eren, lîderê partiyekê zazaperwer Partiya Zemanê Demokrasî (DEZA-PAR), got:
{{quote|Berê, wî digot Komara Tirkiyeyê, ew tirkên çiyayî yên kurd in. Niha hevalên wî yên kurd zazakî wekî zaravayekî kurdî dibînin. Wan qet xema hebûna gelê zaza tunebû. Ger ew girîng bûna, pêwîstî bi tevgereke siyasî ya wisa tunebûya.&lt;ref&gt;Duvar, Gazete (April 9, 2019). &quot;'Zaza partisi' DEZA-PAR seçime hazırlanıyor&quot;. gazeteduvar.com.tr/politika/2019/09/04/zaza-partisi-deza-par-secime-hazirlaniyor.&lt;/ref&gt;}}

Liderê [[HDP]] yê berê, [[Selahattin Demirtaş]], kurdekê zaza ye. Li sala 2016ê wextê ku ketiye hepisê, got: &quot;Ez li hepisê me ji ber ku ez kurd im.&quot;&lt;ref&gt;https://turkishminute.com/2023/12/05/im-prison-because-im-kurd-say-jailed-kurdish-leader-demirtas/&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>qol2hivah1t9reeavqb1jhcc28nz1iu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:1921 di hunerê de</title>
    <ns>14</ns>
    <id>323130</id>
    <revision>
      <id>2063277</id>
      <timestamp>2026-06-19T17:52:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:1921 in the arts]] hat çêkirin</comment>
      <origin>2063277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113" sha1="hxxmgolvih71hvvpvo7bleadpisuce3" xml:space="preserve">{{Standard-kat|wext=1}}

[[Kategorî:1920î di hunerê de]]
[[Kategorî:1921]]
[[Kategorî:Huner li gorî salan]]</text>
      <sha1>hxxmgolvih71hvvpvo7bleadpisuce3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063305</id>
      <parentid>2063277</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T19:32:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113" sha1="0p0ltibbqy5lkmlapp0jysfc15rrg9a" xml:space="preserve">{{Standard-kat|wext=1}}

[[Kategorî:Huner li gorî salan]]
[[Kategorî:1921]]
[[Kategorî:1920î di hunerê de]]</text>
      <sha1>0p0ltibbqy5lkmlapp0jysfc15rrg9a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tarîxa mirovahiyê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>323131</id>
    <redirect title="Dîroka mirovahiyê" />
    <revision>
      <id>2063282</id>
      <timestamp>2026-06-19T18:15:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <comment>[[ku:Dîroka mirovahiyê]] - Beralîkirin ([[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/beralîbike.js|beralîbike.js]])</comment>
      <origin>2063282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="cxcd5r14vfqh2xyyxt7ubnxdrvyi87k" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Dîroka mirovahiyê]]</text>
      <sha1>cxcd5r14vfqh2xyyxt7ubnxdrvyi87k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Romanên honaka zanistî yên 1720î</title>
    <ns>14</ns>
    <id>323132</id>
    <revision>
      <id>2063293</id>
      <timestamp>2026-06-19T18:52:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:1720s science fiction novels]] hat çêkirin</comment>
      <origin>2063293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="142" sha1="aljdp9tx5f5ae3tu30gralp8g1v605j" xml:space="preserve">{{Standard-kat|wext=1}}

[[Kategorî:Romanên 1720î]]
[[Kategorî:Berhemên 1720î]]
[[Kategorî:Romanên honaka zanistî li gorî dehsalan]]</text>
      <sha1>aljdp9tx5f5ae3tu30gralp8g1v605j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063315</id>
      <parentid>2063293</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T19:53:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="251" sha1="k1fd91q22om0zojq54p0jmbk738xktz" xml:space="preserve">{{Standard-kat|wext=1}}

[[Kategorî:Berhemên honaka zanistî yên 1720î]]
[[Kategorî:Berhemên 1720î]]
[[Kategorî:Romanên honaka zanistî li gorî dehsalan]]
[[Kategorî:Romanên honaka zanistî yên sedsala 18an]]
[[Kategorî:Romanên 1720î]]</text>
      <sha1>k1fd91q22om0zojq54p0jmbk738xktz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Berhemên honaka zanistî yên 1720î</title>
    <ns>14</ns>
    <id>323133</id>
    <revision>
      <id>2063313</id>
      <timestamp>2026-06-19T19:53:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:1720s science fiction works]] hat çêkirin</comment>
      <origin>2063313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113" sha1="dp13vsf0c9plwq4pmc8e908nln4tr60" xml:space="preserve">{{Standard-kat|wext=1}}

[[Kategorî:Berhemên 1720î]]
[[Kategorî:Berhemên honaka zanistî li gorî dehsalan]]</text>
      <sha1>dp13vsf0c9plwq4pmc8e908nln4tr60</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063339</id>
      <parentid>2063313</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T20:53:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="171" sha1="rix122crcq5bvhg47pa3xr1kesvjg8m" xml:space="preserve">{{Standard-kat|wext=1}}

[[Kategorî:Berhemên honaka zanistî li gorî dehsalan]]
[[Kategorî:Berhemên honaka zanistî yên sedsala 18an]]
[[Kategorî:Berhemên 1720î]]</text>
      <sha1>rix122crcq5bvhg47pa3xr1kesvjg8m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Romanên honaka zanistî yên sedsala 18an</title>
    <ns>14</ns>
    <id>323134</id>
    <revision>
      <id>2063314</id>
      <timestamp>2026-06-19T19:53:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:18th-century science fiction novels]] hat çêkirin</comment>
      <origin>2063314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="h7c2jt0alrm9ga1r5nquw4jmewamsu3" xml:space="preserve">{{Standard-kat|wext=1}}

[[Kategorî:Romanên sedsala 18an]]
[[Kategorî:Romanên honaka zanistî li gorî sedsalan]]</text>
      <sha1>h7c2jt0alrm9ga1r5nquw4jmewamsu3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063338</id>
      <parentid>2063314</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T20:53:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="175" sha1="q9rdoq603td05ckwx2tsngbil8vmru5" xml:space="preserve">{{Standard-kat|wext=1}}

[[Kategorî:Berhemên honaka zanistî yên sedsala 18an]]
[[Kategorî:Romanên honaka zanistî li gorî sedsalan]]
[[Kategorî:Romanên sedsala 18an]]</text>
      <sha1>q9rdoq603td05ckwx2tsngbil8vmru5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Li çiyayên Kurdistanê: di bin nîveheyvê de (pirtûk)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>323135</id>
    <redirect title="Li çiyayên Kurdistanê: di bin nîveheyvê de" />
    <revision>
      <id>2063322</id>
      <timestamp>2026-06-19T20:03:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <comment>Wikihez navê [[Li çiyayên Kurdistanê: di bin nîveheyvê de (pirtûk)]] guhart û kir [[Li çiyayên Kurdistanê: di bin nîveheyvê de]]</comment>
      <origin>2063322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="jjf635u2q85y5osx4ybjbet2513vs5m" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Li çiyayên Kurdistanê: di bin nîveheyvê de]]</text>
      <sha1>jjf635u2q85y5osx4ybjbet2513vs5m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Çelîkhan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>323136</id>
    <redirect title="Komîşîr" />
    <revision>
      <id>2063329</id>
      <timestamp>2026-06-19T20:25:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <comment>[[ku:Komîşîr]] - Beralîkirin ([[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/beralîbike.js|beralîbike.js]])</comment>
      <origin>2063329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="b9ak8bi3abj7v1xqqx4xgj8fslkydi1" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Komîşîr]]</text>
      <sha1>b9ak8bi3abj7v1xqqx4xgj8fslkydi1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Berhemên honaka zanistî yên sedsala 18an</title>
    <ns>14</ns>
    <id>323137</id>
    <revision>
      <id>2063337</id>
      <timestamp>2026-06-19T20:53:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:18th-century science fiction works]] hat çêkirin</comment>
      <origin>2063337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="4uf1k8wet4dj4ri6sxwhnmze12s7q90" xml:space="preserve">{{Standard-kat|wext=1}}

[[Kategorî:Berhemên sedsala 18an]]</text>
      <sha1>4uf1k8wet4dj4ri6sxwhnmze12s7q90</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Çanda Bavyerayê</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323138</id>
    <revision>
      <id>2063368</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:29:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Almanya|Wîkîproje Almanya]]</comment>
      <origin>2063368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="25q5xg9r673snm41at0k4ytqpfiivk6" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Almanya}}
}}</text>
      <sha1>25q5xg9r673snm41at0k4ytqpfiivk6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Muzîkvanên ji Bavyerayê</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323139</id>
    <revision>
      <id>2063369</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:29:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Almanya|Wîkîproje Almanya]]</comment>
      <origin>2063369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="25q5xg9r673snm41at0k4ytqpfiivk6" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Almanya}}
}}</text>
      <sha1>25q5xg9r673snm41at0k4ytqpfiivk6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Richard Wagner</title>
    <ns>1</ns>
    <id>323140</id>
    <revision>
      <id>2063370</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:29:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Almanya|Wîkîproje Almanya]]</comment>
      <origin>2063370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103" sha1="01cz18ptwguhadz9fpb8hib62fkl95s" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje Almanya|muhîmî=Herî zêde}}
}}</text>
      <sha1>01cz18ptwguhadz9fpb8hib62fkl95s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Richard Wagner</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323141</id>
    <revision>
      <id>2063371</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:29:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Almanya|Wîkîproje Almanya]]</comment>
      <origin>2063371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="25q5xg9r673snm41at0k4ytqpfiivk6" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Almanya}}
}}</text>
      <sha1>25q5xg9r673snm41at0k4ytqpfiivk6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Muzîk li Leipzigê</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323142</id>
    <revision>
      <id>2063372</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:29:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Almanya|Wîkîproje Almanya]]</comment>
      <origin>2063372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="25q5xg9r673snm41at0k4ytqpfiivk6" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Almanya}}
}}</text>
      <sha1>25q5xg9r673snm41at0k4ytqpfiivk6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Çanda Saksonyayê</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323143</id>
    <revision>
      <id>2063373</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:29:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Almanya|Wîkîproje Almanya]]</comment>
      <origin>2063373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="25q5xg9r673snm41at0k4ytqpfiivk6" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Almanya}}
}}</text>
      <sha1>25q5xg9r673snm41at0k4ytqpfiivk6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Romanên zarokan ên almanî</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323144</id>
    <revision>
      <id>2063374</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:29:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Almanya|Wîkîproje Almanya]]</comment>
      <origin>2063374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="25q5xg9r673snm41at0k4ytqpfiivk6" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Almanya}}
}}</text>
      <sha1>25q5xg9r673snm41at0k4ytqpfiivk6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Neteweperwerî li Almanyayê</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323145</id>
    <revision>
      <id>2063375</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:29:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Almanya|Wîkîproje Almanya]]</comment>
      <origin>2063375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="25q5xg9r673snm41at0k4ytqpfiivk6" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Almanya}}
}}</text>
      <sha1>25q5xg9r673snm41at0k4ytqpfiivk6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Çanda Almanyayê li gorî bajaran</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323146</id>
    <revision>
      <id>2063376</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:29:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Almanya|Wîkîproje Almanya]]</comment>
      <origin>2063376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="25q5xg9r673snm41at0k4ytqpfiivk6" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Almanya}}
}}</text>
      <sha1>25q5xg9r673snm41at0k4ytqpfiivk6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Çand li Leipzigê</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323147</id>
    <revision>
      <id>2063377</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:29:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Almanya|Wîkîproje Almanya]]</comment>
      <origin>2063377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="25q5xg9r673snm41at0k4ytqpfiivk6" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Almanya}}
}}</text>
      <sha1>25q5xg9r673snm41at0k4ytqpfiivk6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Neteweperweriya almanî</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323148</id>
    <revision>
      <id>2063378</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:29:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Almanya|Wîkîproje Almanya]]</comment>
      <origin>2063378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="25q5xg9r673snm41at0k4ytqpfiivk6" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Almanya}}
}}</text>
      <sha1>25q5xg9r673snm41at0k4ytqpfiivk6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Muzîkvanên ji Leipzigê</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323149</id>
    <revision>
      <id>2063379</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:29:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Almanya|Wîkîproje Almanya]]</comment>
      <origin>2063379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="25q5xg9r673snm41at0k4ytqpfiivk6" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Almanya}}
}}</text>
      <sha1>25q5xg9r673snm41at0k4ytqpfiivk6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Johannes Brahms</title>
    <ns>1</ns>
    <id>323150</id>
    <revision>
      <id>2063380</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:29:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Almanya|Wîkîproje Almanya]]</comment>
      <origin>2063380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97" sha1="0rxgeixkruj3ib8c4rotfkrryfqgc4m" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje Almanya|muhîmî=Zêde}}
}}</text>
      <sha1>0rxgeixkruj3ib8c4rotfkrryfqgc4m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Sergei Eisenstein</title>
    <ns>1</ns>
    <id>323151</id>
    <revision>
      <id>2063381</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:29:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Dîn|Wîkîproje Dîn]]</comment>
      <origin>2063381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="9p1fffow8du3ejdm3mpj0oyid6mua9u" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Kêm}}
}}</text>
      <sha1>9p1fffow8du3ejdm3mpj0oyid6mua9u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Hîmîtî</title>
    <ns>1</ns>
    <id>323152</id>
    <revision>
      <id>2063382</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:29:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Dîn|Wîkîproje Dîn]]</comment>
      <origin>2063382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94" sha1="0i9pmbyr5i43n4jq2969p8ffa2qezps" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Zêde}}
}}</text>
      <sha1>0i9pmbyr5i43n4jq2969p8ffa2qezps</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Modernîte</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323153</id>
    <revision>
      <id>2063383</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:29:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Dîn|Wîkîproje Dîn]]</comment>
      <origin>2063383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="rbsfcaxlrsm48njyl83acbncfhmfjtq" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Dîn}}
}}</text>
      <sha1>rbsfcaxlrsm48njyl83acbncfhmfjtq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Konfuçyûsîzm</title>
    <ns>1</ns>
    <id>323154</id>
    <revision>
      <id>2063384</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:29:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Dîn|Wîkîproje Dîn]]</comment>
      <origin>2063384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100" sha1="le923c0t11cka4rs3iegv28vl2n0uiw" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Herî zêde}}
}}</text>
      <sha1>le923c0t11cka4rs3iegv28vl2n0uiw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Steven Spielberg</title>
    <ns>1</ns>
    <id>323155</id>
    <revision>
      <id>2063386</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:29:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje DYA|Wîkîproje DYA]]</comment>
      <origin>2063386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92" sha1="s32begeed9uzuwyt6mpof2eiwer8esf" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje DYA|muhîmî=Kêm}}
}}</text>
      <sha1>s32begeed9uzuwyt6mpof2eiwer8esf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Romanên werzişê yên amerîkî</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323156</id>
    <revision>
      <id>2063388</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:30:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje DYA|Wîkîproje DYA]]</comment>
      <origin>2063388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="npjdbyih7pz0hpqxpkzxmnrqbaptmk2" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje DYA}}
}}</text>
      <sha1>npjdbyih7pz0hpqxpkzxmnrqbaptmk2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Rêzefîlmên televîzyonê yên superlehengan ên amerîkî</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323157</id>
    <revision>
      <id>2063389</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:30:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje DYA|Wîkîproje DYA]]</comment>
      <origin>2063389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="npjdbyih7pz0hpqxpkzxmnrqbaptmk2" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje DYA}}
}}</text>
      <sha1>npjdbyih7pz0hpqxpkzxmnrqbaptmk2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Louis Armstrong</title>
    <ns>1</ns>
    <id>323158</id>
    <revision>
      <id>2063390</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:30:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje DYA|Wîkîproje DYA]]</comment>
      <origin>2063390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="dszjb5qbrcwkthwwg6bt2vfuwd5ktzm" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje DYA|muhîmî=Zêde}}
}}</text>
      <sha1>dszjb5qbrcwkthwwg6bt2vfuwd5ktzm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323159</id>
    <revision>
      <id>2063391</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:30:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje DYA|Wîkîproje DYA]]</comment>
      <origin>2063391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="npjdbyih7pz0hpqxpkzxmnrqbaptmk2" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje DYA}}
}}</text>
      <sha1>npjdbyih7pz0hpqxpkzxmnrqbaptmk2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Howard Aykin</title>
    <ns>1</ns>
    <id>323160</id>
    <revision>
      <id>2063392</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:30:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje DYA|Wîkîproje DYA]]</comment>
      <origin>2063392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="he0nb89runpianegi2s876psj3pylc8" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje DYA|muhîmî=}}
}}</text>
      <sha1>he0nb89runpianegi2s876psj3pylc8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Fîlmên Warner Bros.</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323161</id>
    <revision>
      <id>2063393</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:30:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje DYA|Wîkîproje DYA]]</comment>
      <origin>2063393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="npjdbyih7pz0hpqxpkzxmnrqbaptmk2" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje DYA}}
}}</text>
      <sha1>npjdbyih7pz0hpqxpkzxmnrqbaptmk2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Disney Channel</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323162</id>
    <revision>
      <id>2063394</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:30:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje DYA|Wîkîproje DYA]]</comment>
      <origin>2063394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="npjdbyih7pz0hpqxpkzxmnrqbaptmk2" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje DYA}}
}}</text>
      <sha1>npjdbyih7pz0hpqxpkzxmnrqbaptmk2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Dolara DYAyê</title>
    <ns>1</ns>
    <id>323163</id>
    <revision>
      <id>2063395</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:30:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje DYA|Wîkîproje DYA]]</comment>
      <origin>2063395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99" sha1="44juy4tf8hdytimd13g9j1kubrshync" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje DYA|muhîmî=Herî zêde}}
}}</text>
      <sha1>44juy4tf8hdytimd13g9j1kubrshync</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Christopher Corey Smith</title>
    <ns>1</ns>
    <id>323164</id>
    <revision>
      <id>2063396</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:30:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje DYA|Wîkîproje DYA]]</comment>
      <origin>2063396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="f8v59or9i74jnx4y8yz7u2bb597xwzk" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Şitil|1=
{{Wîkîproje DYA|muhîmî=Kêm}}
}}</text>
      <sha1>f8v59or9i74jnx4y8yz7u2bb597xwzk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Wêjeya siyasî</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323165</id>
    <revision>
      <id>2063397</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:30:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Edebiyat|Wîkîproje Edebiyat]]</comment>
      <origin>2063397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="dx2nr70md6i6auy4btvqafyreih5g9h" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Edebiyat}}
}}</text>
      <sha1>dx2nr70md6i6auy4btvqafyreih5g9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Honak li ser jîriya çêkirî</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323166</id>
    <revision>
      <id>2063398</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:30:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Edebiyat|Wîkîproje Edebiyat]]</comment>
      <origin>2063398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="dx2nr70md6i6auy4btvqafyreih5g9h" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Edebiyat}}
}}</text>
      <sha1>dx2nr70md6i6auy4btvqafyreih5g9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Modernîzma wêjeyî</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323167</id>
    <revision>
      <id>2063399</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:30:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Edebiyat|Wîkîproje Edebiyat]]</comment>
      <origin>2063399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="dx2nr70md6i6auy4btvqafyreih5g9h" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Edebiyat}}
}}</text>
      <sha1>dx2nr70md6i6auy4btvqafyreih5g9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Honak li ser teknolojiyê</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323168</id>
    <revision>
      <id>2063400</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:30:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Edebiyat|Wîkîproje Edebiyat]]</comment>
      <origin>2063400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="dx2nr70md6i6auy4btvqafyreih5g9h" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Edebiyat}}
}}</text>
      <sha1>dx2nr70md6i6auy4btvqafyreih5g9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Nivîskarên siyasî</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323169</id>
    <revision>
      <id>2063401</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:30:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Edebiyat|Wîkîproje Edebiyat]]</comment>
      <origin>2063401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="dx2nr70md6i6auy4btvqafyreih5g9h" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Edebiyat}}
}}</text>
      <sha1>dx2nr70md6i6auy4btvqafyreih5g9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Honak li ser robotan</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323170</id>
    <revision>
      <id>2063402</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:30:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Edebiyat|Wîkîproje Edebiyat]]</comment>
      <origin>2063402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="dx2nr70md6i6auy4btvqafyreih5g9h" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Edebiyat}}
}}</text>
      <sha1>dx2nr70md6i6auy4btvqafyreih5g9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Nivîskarên modernîst</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323171</id>
    <revision>
      <id>2063403</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:30:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Edebiyat|Wîkîproje Edebiyat]]</comment>
      <origin>2063403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="dx2nr70md6i6auy4btvqafyreih5g9h" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Edebiyat}}
}}</text>
      <sha1>dx2nr70md6i6auy4btvqafyreih5g9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Honak li ser zanistê</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323172</id>
    <revision>
      <id>2063404</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:30:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Edebiyat|Wîkîproje Edebiyat]]</comment>
      <origin>2063404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="dx2nr70md6i6auy4btvqafyreih5g9h" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Edebiyat}}
}}</text>
      <sha1>dx2nr70md6i6auy4btvqafyreih5g9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Honaka zanistî ya leşkerî</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323173</id>
    <revision>
      <id>2063405</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:30:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Edebiyat|Wîkîproje Edebiyat]]</comment>
      <origin>2063405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="dx2nr70md6i6auy4btvqafyreih5g9h" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Edebiyat}}
}}</text>
      <sha1>dx2nr70md6i6auy4btvqafyreih5g9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja şablonê:Daneyên welat Oksîtanya</title>
    <ns>11</ns>
    <id>323174</id>
    <revision>
      <id>2063406</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:30:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hatin zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Fransa|Wîkîproje Fransa]], [[WP:Wîkîproje Îtalya|Wîkîproje Îtalya]]</comment>
      <origin>2063406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99" sha1="kt431pqr152i78cgyo6j9jg7qkml7s8" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Fransa}}

{{Wîkîproje Îtalya}}
}}</text>
      <sha1>kt431pqr152i78cgyo6j9jg7qkml7s8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja şablonê:Daneyên welat Normandy</title>
    <ns>11</ns>
    <id>323175</id>
    <revision>
      <id>2063408</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:30:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Fransa|Wîkîproje Fransa]]</comment>
      <origin>2063408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="49c3x0hfde5chwo3i2fqn0ipjfollgr" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Fransa}}
}}</text>
      <sha1>49c3x0hfde5chwo3i2fqn0ipjfollgr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja şablonê:Daneyên welat Nouvelle-Aquitaine</title>
    <ns>11</ns>
    <id>323176</id>
    <revision>
      <id>2063409</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:30:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Fransa|Wîkîproje Fransa]]</comment>
      <origin>2063409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="49c3x0hfde5chwo3i2fqn0ipjfollgr" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Fransa}}
}}</text>
      <sha1>49c3x0hfde5chwo3i2fqn0ipjfollgr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja şablonê:Daneyên welat Oksîtanya (herêm)</title>
    <ns>11</ns>
    <id>323177</id>
    <revision>
      <id>2063410</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:30:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Fransa|Wîkîproje Fransa]]</comment>
      <origin>2063410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="49c3x0hfde5chwo3i2fqn0ipjfollgr" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Fransa}}
}}</text>
      <sha1>49c3x0hfde5chwo3i2fqn0ipjfollgr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Federico Fellini</title>
    <ns>1</ns>
    <id>323178</id>
    <revision>
      <id>2063411</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:30:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Îtalya|Wîkîproje Îtalya]]</comment>
      <origin>2063411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103" sha1="sp9fztjqang8jv5fat5rnljgwxizhd8" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje Îtalya|muhîmî=Herî zêde}}
}}</text>
      <sha1>sp9fztjqang8jv5fat5rnljgwxizhd8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Giovanni Pierluigi da Palestrina</title>
    <ns>1</ns>
    <id>323179</id>
    <revision>
      <id>2063412</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:30:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Îtalya|Wîkîproje Îtalya]]</comment>
      <origin>2063412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96" sha1="0swoq876r0buqo4cabnmbehibuwsge5" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje Îtalya|muhîmî=Kêm}}
}}</text>
      <sha1>0swoq876r0buqo4cabnmbehibuwsge5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Zimanên îranî yên bakur-rojava</title>
    <ns>1</ns>
    <id>323180</id>
    <revision>
      <id>2063413</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:30:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Kurdistan|Wîkîproje Kurdistan]]</comment>
      <origin>2063413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94" sha1="0nwyoca94rmnlgz5sgzo5zbkc6a9ckl" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=}}
}}</text>
      <sha1>0nwyoca94rmnlgz5sgzo5zbkc6a9ckl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Zazaperwerî</title>
    <ns>1</ns>
    <id>323181</id>
    <revision>
      <id>2063414</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:30:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Kurdistan|Wîkîproje Kurdistan]]</comment>
      <origin>2063414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="28a5lq01rploffxgasw3soo6bnbnuvd" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=Kêm}}
}}</text>
      <sha1>28a5lq01rploffxgasw3soo6bnbnuvd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Berhemên honaka zanistî yên sedsala 18an</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323182</id>
    <revision>
      <id>2063415</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:30:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Albûmên 1998an</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323183</id>
    <revision>
      <id>2063416</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:30:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Romanên honaka zanistî yên 1983an</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323184</id>
    <revision>
      <id>2063417</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:30:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Sal li Împeratoriya Rûsî</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323185</id>
    <revision>
      <id>2063418</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:30:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1723an li Împeratoriya Rûsî</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323186</id>
    <revision>
      <id>2063419</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:30:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Fîlmên honaka zanistî yên 2020î</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323187</id>
    <revision>
      <id>2063420</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:30:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Destpêkirina zincîreyên medyayê ya 1960î</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323188</id>
    <revision>
      <id>2063421</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Albûmên 1981ê</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323189</id>
    <revision>
      <id>2063422</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Romanên honaka zanistî yên sedsala 20an</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323190</id>
    <revision>
      <id>2063423</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 18an li Împeratoriya Rûsî</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323191</id>
    <revision>
      <id>2063424</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Berhemên 1987an</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323192</id>
    <revision>
      <id>2063425</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:1959 di xêzeçîrokan de</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323193</id>
    <revision>
      <id>2063426</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Berhemên honaka zanistî yên sedsala 20an</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323194</id>
    <revision>
      <id>2063427</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Fîlmên honaka zanistî li gorî salan</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323195</id>
    <revision>
      <id>2063428</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Pirtûkên 2003an</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323196</id>
    <revision>
      <id>2063429</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Destpêkirina zincîreyên medyayê ya 1959an</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323197</id>
    <revision>
      <id>2063430</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:1723 li Împeratoriya Rûsî</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323198</id>
    <revision>
      <id>2063431</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Berhemên 1959an</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323199</id>
    <revision>
      <id>2063432</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Romanên honaka zanistî yên 1720î</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323200</id>
    <revision>
      <id>2063433</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Pirtûkên 1921ê</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323201</id>
    <revision>
      <id>2063434</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:1723 li Ewropayê</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323202</id>
    <revision>
      <id>2063435</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1453an</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323203</id>
    <revision>
      <id>2063436</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Romanên honaka zanistî li gorî sedsalan</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323204</id>
    <revision>
      <id>2063437</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:1921 di hunerê de</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323205</id>
    <revision>
      <id>2063438</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:1720î li Împeratoriya Rûsî</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323206</id>
    <revision>
      <id>2063439</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1723an li Ewropayê</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323207</id>
    <revision>
      <id>2063440</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Salên sedsala 8an</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323208</id>
    <revision>
      <id>2063441</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 2022an li Îranê</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323209</id>
    <revision>
      <id>2063442</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1453an li Ewropayê</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323210</id>
    <revision>
      <id>2063443</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1723an li Asyayê</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323211</id>
    <revision>
      <id>2063444</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:1723 li gorî welatan</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323212</id>
    <revision>
      <id>2063445</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hatin zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]], [[WP:Wîkîproje Welat|Wîkîproje Welat]]</comment>
      <origin>2063445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94" sha1="g97mkaxmwygji8aty67fe85kfjqtrsc" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}

{{Wîkîproje Welat}}
}}</text>
      <sha1>g97mkaxmwygji8aty67fe85kfjqtrsc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:1723 li gorî parzemînan</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323213</id>
    <revision>
      <id>2063446</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:1483</title>
    <ns>1</ns>
    <id>323214</id>
    <revision>
      <id>2063447</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92" sha1="qr2ynqwhijpw4la8vxk55hw12gjarz5" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje Sal|muhîmî=Kêm}}
}}</text>
      <sha1>qr2ynqwhijpw4la8vxk55hw12gjarz5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Salên sedsala 15an</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323215</id>
    <revision>
      <id>2063448</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Berhemên honaka zanistî yên 1720î</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323216</id>
    <revision>
      <id>2063449</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Berhemên honaka zanistî yên 2020î</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323217</id>
    <revision>
      <id>2063450</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Bidawîbûnên 2026an</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323218</id>
    <revision>
      <id>2063451</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Honaka zanistî li gorî salan</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323219</id>
    <revision>
      <id>2063452</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Fîlmên honaka zanistî yên 1984an</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323220</id>
    <revision>
      <id>2063453</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Pirtûkên 2001ê</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323221</id>
    <revision>
      <id>2063454</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Sedsal li Împeratoriya Rûsî</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323222</id>
    <revision>
      <id>2063455</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Romanên honaka zanistî yên 1980î</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323223</id>
    <revision>
      <id>2063456</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Salên sedsala 18an li Împeratoriya Rûsî</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323224</id>
    <revision>
      <id>2063457</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1723an</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323225</id>
    <revision>
      <id>2063458</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Derketinên xêzeçîrokan ên 1959an</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323226</id>
    <revision>
      <id>2063459</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Berhemên 1921ê</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323227</id>
    <revision>
      <id>2063460</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Fîlmên honaka zanistî yên 2021ê</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323228</id>
    <revision>
      <id>2063461</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Fîlmên honaka zanistî li gorî sedsalan</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323229</id>
    <revision>
      <id>2063462</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Fîlmên honaka zanistî yên 1980î</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323230</id>
    <revision>
      <id>2063463</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Jidayikbûn 701</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323231</id>
    <revision>
      <id>2063464</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Mirin 762</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323232</id>
    <revision>
      <id>2063465</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1723an li gorî welatan</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323233</id>
    <revision>
      <id>2063466</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hatin zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]], [[WP:Wîkîproje Welat|Wîkîproje Welat]]</comment>
      <origin>2063466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94" sha1="g97mkaxmwygji8aty67fe85kfjqtrsc" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}

{{Wîkîproje Welat}}
}}</text>
      <sha1>g97mkaxmwygji8aty67fe85kfjqtrsc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1723an li gorî parzemînan</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323234</id>
    <revision>
      <id>2063467</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:31:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Romanên honaka zanistî yên sedsala 18an</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323235</id>
    <revision>
      <id>2063468</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:32:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Destpêkirina zincîreyên medyayê ya 1950î</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323236</id>
    <revision>
      <id>2063469</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:32:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Helbestvanên wêlsî yên sedsala 20an</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323237</id>
    <revision>
      <id>2063470</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:32:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Helbestvanên wêlsî li gorî sedsalan</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323238</id>
    <revision>
      <id>2063471</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:32:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên sedsala 18an li Împeratoriya Rûsî</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323239</id>
    <revision>
      <id>2063472</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:32:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Derketinên xêzeçîrokan ên 1950î</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323240</id>
    <revision>
      <id>2063473</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:32:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Romanên honaka zanistî li gorî dehsalan</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323241</id>
    <revision>
      <id>2063474</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:32:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Pirtûkên 1987an</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323242</id>
    <revision>
      <id>2063475</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:32:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Berhemên honaka zanistî yên sedsala 21ê</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323243</id>
    <revision>
      <id>2063476</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:32:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Fîlmên honaka zanistî li gorî dehsalan</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323244</id>
    <revision>
      <id>2063477</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:32:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Heywanên ku di 1929an de hatine tarîfkirin</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323245</id>
    <revision>
      <id>2063478</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:32:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Romanên honaka zanistî li gorî salan</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323246</id>
    <revision>
      <id>2063479</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:32:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Fîlmên honaka zanistî yên sedsala 21ê</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323247</id>
    <revision>
      <id>2063480</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:32:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Fîlmên honaka zanistî yên sedsala 20an</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323248</id>
    <revision>
      <id>2063481</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:32:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:1723 li Asyayê</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323249</id>
    <revision>
      <id>2063482</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:32:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1720î li Împeratoriya Rûsî</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323250</id>
    <revision>
      <id>2063483</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:32:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Berhemên honaka zanistî yên 1980î</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323251</id>
    <revision>
      <id>2063484</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:32:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Albûmên 2004an</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323252</id>
    <revision>
      <id>2063485</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:32:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Berhemên honaka zanistî li gorî dehsalan</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323253</id>
    <revision>
      <id>2063486</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:32:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:1453 li Ewropayê</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323254</id>
    <revision>
      <id>2063487</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:32:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]]</comment>
      <origin>2063487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Sal}}
}}</text>
      <sha1>0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Park li gor welatan</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323255</id>
    <revision>
      <id>2063488</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:32:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Welat|Wîkîproje Welat]]</comment>
      <origin>2063488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="33k342619kit26gov2zmnz0lgz2e70j" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Welat}}
}}</text>
      <sha1>33k342619kit26gov2zmnz0lgz2e70j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Parkên li Ewropayê li gor welatan</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323256</id>
    <revision>
      <id>2063489</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:32:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Welat|Wîkîproje Welat]]</comment>
      <origin>2063489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="33k342619kit26gov2zmnz0lgz2e70j" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Welat}}
}}</text>
      <sha1>33k342619kit26gov2zmnz0lgz2e70j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Sensûr li Asyayê li gorî welatan</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323257</id>
    <revision>
      <id>2063491</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:32:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Welat|Wîkîproje Welat]]</comment>
      <origin>2063491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="33k342619kit26gov2zmnz0lgz2e70j" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Welat}}
}}</text>
      <sha1>33k342619kit26gov2zmnz0lgz2e70j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Parkên neteweyî li gor welatan</title>
    <ns>15</ns>
    <id>323258</id>
    <revision>
      <id>2063492</id>
      <timestamp>2026-06-20T05:32:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Welat|Wîkîproje Welat]]</comment>
      <origin>2063492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="33k342619kit26gov2zmnz0lgz2e70j" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Welat}}
}}</text>
      <sha1>33k342619kit26gov2zmnz0lgz2e70j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kasa Cîhanî ya FIFA 2026</title>
    <ns>0</ns>
    <id>323259</id>
    <revision>
      <id>2063500</id>
      <timestamp>2026-06-20T07:48:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VikiAzad</username>
        <id>99135</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;{{Agahîdanka giştî }} '''Kasa Cîhanî ya FIFA 2026'''  == Format ==  == Her wiha binêre ==  == Çavkanî == {{çavkanî}} {{şitil}}  [[Kategorî:Kasa Cîhanî ya FIFA]]&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2063500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="174" sha1="e9tsl7tor2u2h0i99g4udq9ihjgek9y" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Kasa Cîhanî ya FIFA 2026'''

== Format ==

== Her wiha binêre ==

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}
{{şitil}}

[[Kategorî:Kasa Cîhanî ya FIFA]]</text>
      <sha1>e9tsl7tor2u2h0i99g4udq9ihjgek9y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063503</id>
      <parentid>2063500</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T07:55:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VikiAzad</username>
        <id>99135</id>
      </contributor>
      <origin>2063503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="252" sha1="a45gm89pv2m0n810vb8dxe9z7yp3s35" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Kasa Cîhanî ya FIFA 2026''', çapa 23emîn a tûrnûvaya futbolê ya navneteweyî ya tîmên neteweyî ye.
== Format ==

== Her wiha binêre ==

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}
{{şitil}}

[[Kategorî:Kasa Cîhanî ya FIFA]]</text>
      <sha1>a45gm89pv2m0n810vb8dxe9z7yp3s35</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063506</id>
      <parentid>2063503</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T08:08:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VikiAzad</username>
        <id>99135</id>
      </contributor>
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: +[[Kategorî:Futbol di 2026an de]]; +[[Kategorî:2026 li DYAyê]]; +[[Kategorî:2026 li Kanadayê]]; +[[Kategorî:2026 li Meksîkê]]</comment>
      <origin>2063506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="379" sha1="cmdke8g47aphaj8bje9fwgz72aigyg4" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Kasa Cîhanî ya FIFA 2026''', çapa 23emîn a tûrnûvaya futbolê ya navneteweyî ya tîmên neteweyî ye.
== Format ==

== Her wiha binêre ==

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}
{{şitil}}

[[Kategorî:Kasa Cîhanî ya FIFA]]
[[Kategorî:Futbol di 2026an de]]
[[Kategorî:2026 li DYAyê]]
[[Kategorî:2026 li Kanadayê]]
[[Kategorî:2026 li Meksîkê]]</text>
      <sha1>cmdke8g47aphaj8bje9fwgz72aigyg4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063507</id>
      <parentid>2063506</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T08:11:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VikiAzad</username>
        <id>99135</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2063507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="391" sha1="sfmamyig3k0v29h5e4vles08jwrwrbx" xml:space="preserve">{{Rojane}}
{{Agahîdanka giştî
}}
'''Kasa Cîhanî ya FIFA 2026''', çapa 23emîn a tûrnûvaya futbolê ya navneteweyî ya tîmên neteweyî ye.

== Format ==

== Her wiha binêre ==

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}
{{şitil}}

[[Kategorî:Kasa Cîhanî ya FIFA]]
[[Kategorî:Futbol di 2026an de]]
[[Kategorî:2026 li DYAyê]]
[[Kategorî:2026 li Kanadayê]]
[[Kategorî:2026 li Meksîkê]]</text>
      <sha1>sfmamyig3k0v29h5e4vles08jwrwrbx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063508</id>
      <parentid>2063507</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T08:20:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2063508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="491" sha1="9h6hs27kg06rm4s08a3tgfuscrw9jxg" xml:space="preserve">{{Rojane}}
{{Agahîdanka giştî
|malper= {{url|https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026|www.fifa.com}}
}}
'''Kasa Cîhanî ya FIFA 2026''', çapa 23emîn a tûrnûvaya futbolê ya navneteweyî ya tîmên neteweyî ye.

== Format ==

== Her wiha binêre ==

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}
{{şitil}}

[[Kategorî:Kasa Cîhanî ya FIFA]]
[[Kategorî:Futbol di 2026an de]]
[[Kategorî:2026 li DYAyê]]
[[Kategorî:2026 li Kanadayê]]
[[Kategorî:2026 li Meksîkê]]</text>
      <sha1>9h6hs27kg06rm4s08a3tgfuscrw9jxg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063510</id>
      <parentid>2063508</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T08:23:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2063510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="535" sha1="69mf2vmvnltoov5hx56zxsc4fs2p4gb" xml:space="preserve">{{Rojane}}
{{Agahîdanka giştî
| mezinahiya_logoyê  = 100px
| malper             = {{url|https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026|www.fifa.com}}
}}
'''Kasa Cîhanî ya FIFA 2026''', çapa 23emîn a tûrnûvaya futbolê ya navneteweyî ya tîmên neteweyî ye.

== Format ==

== Her wiha binêre ==

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}
{{şitil}}

[[Kategorî:Kasa Cîhanî ya FIFA]]
[[Kategorî:Futbol di 2026an de]]
[[Kategorî:2026 li DYAyê]]
[[Kategorî:2026 li Kanadayê]]
[[Kategorî:2026 li Meksîkê]]</text>
      <sha1>69mf2vmvnltoov5hx56zxsc4fs2p4gb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063522</id>
      <parentid>2063510</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T09:32:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="535" sha1="7th8cd22phmte9ixwypwx53sn6go1ry" xml:space="preserve">{{Rojane}}
{{Agahîdanka giştî
| mezinahiya_logoyê  = 100px
| malper             = {{URL|https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026|www.fifa.com}}
}}
'''Kasa Cîhanî ya FIFA 2026''', çapa 23emîn a tûrnûvaya futbolê ya navneteweyî ya tîmên neteweyî ye.

== Format ==

== Her wiha binêre ==

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}
{{şitil}}

[[Kategorî:Futbol di 2026an de]]
[[Kategorî:Kasa Cîhanî ya FIFA]]
[[Kategorî:2026 li DYAyê]]
[[Kategorî:2026 li Kanadayê]]
[[Kategorî:2026 li Meksîkê]]</text>
      <sha1>7th8cd22phmte9ixwypwx53sn6go1ry</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2063544</id>
      <parentid>2063522</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T11:12:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2063544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="561" sha1="0xzqzcwdqz4sorx3b3tlgzb69hyvtdz" xml:space="preserve">{{Rojane}}
{{Agahîdanka giştî
| mezinahiya_logoyê  = 100px
| malper             = {{URL|https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026|www.fifa.com}}
}}
'''Kasa Cîhanî ya FIFA 2026''', çapa 23emîn a tûrnûvaya futbolê ya navneteweyî ya tîmên neteweyî ye.

== Format ==

== Her wiha binêre ==

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{şitil}}

[[Kategorî:Futbol di 2026an de]]
[[Kategorî:Kasa Cîhanî ya FIFA]]
[[Kategorî:2026 li DYAyê]]
[[Kategorî:2026 li Kanadayê]]
[[Kategorî:2026 li Meksîkê]]</text>
      <sha1>0xzqzcwdqz4sorx3b3tlgzb69hyvtdz</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>