Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 4824 2085501 2085487 2026-08-14T14:09:27Z Penaber49 39672 /* Bicihbûna parzemîna Amerîkayê */ 2085501 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje: {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîzasyona ewropî ya di asta berfireh de === == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 0z9aqdhq22l5ac68mtvii9jqobk080y 2085502 2085501 2026-08-14T14:10:26Z Penaber49 39672 /* Kolonîzasyona norsiyan */ 2085502 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîzasyona ewropî ya di asta berfireh de === == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] fgdic0fgw7h82po0as9qk7umye2h03m 2085503 2085502 2026-08-14T14:12:23Z Penaber49 39672 /* Kolonîzasyona ewropî ya di asta berfireh de */ 2085503 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 71yr1vl21bftx1bz82d6xxq8krjag1c 2085505 2085503 2026-08-14T14:17:54Z Penaber49 39672 /* Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de */ 2085505 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] d9k564uxzhtpsb0fs8nyaond6lfm89l 2085506 2085505 2026-08-14T14:24:30Z Penaber49 39672 2085506 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] kcxlo0cixqtp65tucxfjowlnlpkakg8 2085507 2085506 2026-08-14T14:26:43Z Penaber49 39672 2085507 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] b15r8k77swg0ifrpjtr6xb7to29dgmw 2085509 2085507 2026-08-14T14:32:01Z Penaber49 39672 /* Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de */ 2085509 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Li parzemînê, Panama City li peravê Pasîfîka Amerîkaya Navendî ye ku di 15ê tebaxa sala 1519an de hatiye avakirin, ji ber ku ew bingeha fetihkirina Spanyayê ya Amerîkaya Başûr bû, roleke girîng lîstiye. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 5qsng8uksmdsmubrbkywa4xiz3ixgzf 2085510 2085509 2026-08-14T14:34:08Z Penaber49 39672 2085510 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Li parzemînê, Panama City li peravê Pasîfîka Amerîkaya Navendî ye ku di 15ê tebaxa sala 1519an de hatiye avakirin, ji ber ku ew bingeha fetihkirina Spanyayê ya Amerîkaya Başûr bû, roleke girîng lîstiye. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] agkr23li8rylsp2vy14q30c7w8nz7iy 2085512 2085510 2026-08-14T14:37:32Z Penaber49 39672 2085512 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Li parzemînê, Panama City li peravê Pasîfîka Amerîkaya Navendî ye ku di 15ê tebaxa sala 1519an de hatiye avakirin, ji ber ku ew bingeha fetihkirina Spanyayê ya Amerîkaya Başûr bû, roleke girîng lîstiye. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 7ykvup6trcbqfodd3x7n8k64eq1madv 2085513 2085512 2026-08-14T14:43:45Z Penaber49 39672 2085513 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê Hewza Karayîbê serdegirtinan pêk anîne ku gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, Amerîkaya Başûr û Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] t9czr2jfdgtj6ui2rjwsnnkpuf5boc2 2085514 2085513 2026-08-14T14:44:22Z Penaber49 39672 2085514 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê Hewza Karayîbê serdegirtinan pêk anîne ku gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 5tw3mecbpv3m007xv6p96410imp1n8a 2085515 2085514 2026-08-14T14:45:47Z Penaber49 39672 2085515 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] ksy44itserwi1hg16b24qn92wyndqg6 2085516 2085515 2026-08-14T14:47:06Z Penaber49 39672 2085516 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano, bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 071dnu6lsi22esl8bfgnetokk9wl2o6 2085517 2085516 2026-08-14T14:52:41Z Penaber49 39672 2085517 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano, bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin. Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye. Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] gicd62awy1unymdkjojk00d4nmykx7m 2085518 2085517 2026-08-14T14:56:00Z Penaber49 39672 2085518 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano, bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin. Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye. Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê. Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] hn3an472pte9z1549kc6ecrmr44teat 2085525 2085518 2026-08-14T18:01:12Z Penaber49 39672 2085525 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano, bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin. Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye. Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê. Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] ieeceh20esp3dnte33mic6v5saxp2uc 2085526 2085525 2026-08-14T18:09:31Z Penaber49 39672 2085526 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano, bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin. Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye. Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê. Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] sor1bpq2vw7lg9nrz2javw4yzqnbt31 2085527 2085526 2026-08-14T18:14:31Z Penaber49 39672 2085527 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano, bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin. Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye. Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê. Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] gs5ynm7b5aezwcfqago754ymbxhbpqm 2085528 2085527 2026-08-14T18:17:38Z Penaber49 39672 2085528 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano, bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin. Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye. Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê. Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye. Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] qsx709jx7lomvzcvjwwusi4ycbb8j30 2085529 2085528 2026-08-14T18:24:02Z Penaber49 39672 /* Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de */ 2085529 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano, bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin. Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye. Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê. Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye. Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] ssqveq63b1mqnlyr2vx112cm0hurtk5 2085531 2085529 2026-08-14T21:41:11Z Penaber49 39672 /* */ 2085531 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano, bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin. Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye. Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê. Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye. Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] m48ai7g1ctzexi4u5krk41jf4voqi91 2085532 2085531 2026-08-14T21:41:50Z Penaber49 39672 2085532 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano, bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin. Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye. Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê. Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye. Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] g0uvrzpwsh538q4r591xnpqf1kbzdq1 2085533 2085532 2026-08-14T21:45:11Z Penaber49 39672 2085533 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano, bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin. Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye. Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê. Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye. Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 2tnnqpjvgz57c415tz0athbcykbe2ug 2085534 2085533 2026-08-14T21:46:13Z Penaber49 39672 /* Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de */ 2085534 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano, bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin. Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye. Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê. [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye. Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] a4ul4aqca1zxsz8fgahu22krw39p6gm 2085535 2085534 2026-08-14T21:56:43Z Penaber49 39672 2085535 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano, bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin. Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye. Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê. [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye. Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 966rnaa1jh6r8dqjymmndyf7iutf3qg 2085536 2085535 2026-08-14T21:59:49Z Penaber49 39672 2085536 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano, bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin. Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye. Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê. [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye. Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] fwq26ocwohe8183c5qn0x1ozxufn5rp 2085537 2085536 2026-08-14T22:01:01Z Penaber49 39672 2085537 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano, bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin. Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye. Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê. [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye. Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] jz3v593madqcmg5h9yiv9o0szyca07t 2085538 2085537 2026-08-14T22:01:32Z Penaber49 39672 2085538 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano, bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin. Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye. Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê. [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye. Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. === Jeolojî === == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] beflbo7cu40cu9ejua3tx30qti9u479 2085539 2085538 2026-08-15T05:43:45Z Penaber49 39672 2085539 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano, bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin. Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye. Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê. [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye. Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya axa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] mcynot52k0b6tupq8d7ja4xvkz3qoyx 2085540 2085539 2026-08-15T05:45:19Z Penaber49 39672 2085540 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano, bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin. Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye. Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê. [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye. Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya berzaxa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] rinpzun9t8xfoaa43pjx76nnmgnt6ms 2085541 2085540 2026-08-15T05:50:18Z Penaber49 39672 2085541 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano, bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin. Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye. Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê. [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye. Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya berzaxa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] q3vm3t2bead494ingo7vlmx0sudecz5 2085542 2085541 2026-08-15T05:56:17Z Penaber49 39672 2085542 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano, bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin. Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye. Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê. [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye. Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya berzaxa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê van çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] qu2gr9asyz2ubeke84b3546lu7meqs5 2085543 2085542 2026-08-15T05:57:25Z Penaber49 39672 2085543 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano, bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin. Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye. Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê. [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye. Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya berzaxa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] r35b3f382s0mkxf1fgu05xrsswnnlm4 2085544 2085543 2026-08-15T06:00:17Z Penaber49 39672 2085544 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano, bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin. Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye. Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê. [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye. Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya berzaxa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 727aqjtxad3wynf5eblqzqrr5hebddq 2085545 2085544 2026-08-15T06:04:37Z Penaber49 39672 /* */ 2085545 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatiye û wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano, bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin. Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye. Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê. [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye. Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya berzaxa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] fjk10jq2c6s8xq2gl8dqocphy1vl3di 2085546 2085545 2026-08-15T06:06:45Z Penaber49 39672 /* */ 2085546 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatiye. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano, bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin. Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye. Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê. [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye. Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya berzaxa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 3ghj2z581p8d0yh6iveq5cdj0edkj0m 2085547 2085546 2026-08-15T08:13:22Z Penaber49 39672 2085547 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatiye. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano, bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin. Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye. Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê. [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye. Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya berzaxa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e. Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] sbpm4kl2rhvvie3jr1i8uqvtoninb8z 2085548 2085547 2026-08-15T08:17:43Z Penaber49 39672 2085548 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatiye. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano, bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin. Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye. Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê. [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye. Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya berzaxa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e. Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 9frlgi4vduu57euljpykspcoijve9k5 2085549 2085548 2026-08-15T08:21:18Z Penaber49 39672 /* Sinor û xalên parzemînê */ 2085549 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatiye. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano, bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin. Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye. Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê. [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye. Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Americas on the globe (red).svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya berzaxa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e. Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 4qd8mz277vrzz2b8ilk7tudaz7pkv6w 2085550 2085549 2026-08-15T08:22:52Z Penaber49 39672 /* Sinor û xalên parzemînê */ 2085550 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatiye. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano, bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin. Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye. Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê. [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye. Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya berzaxa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e. Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 5ge72j6zxdkgogvi3lwkqzn7t9kdp7v 2085551 2085550 2026-08-15T08:25:00Z Penaber49 39672 /* Sinor û xalên parzemînê */ 2085551 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatiye. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano, bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin. Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye. Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê. [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye. Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|200px|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya berzaxa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e. Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] dx9mmkey5zd6rqb1fkfp4cn5al9p0hz 2085552 2085551 2026-08-15T08:26:00Z Penaber49 39672 2085552 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatiye. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano, bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin. Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye. Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê. [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye. Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya berzaxa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e. Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 5ge72j6zxdkgogvi3lwkqzn7t9kdp7v 2085553 2085552 2026-08-15T08:28:54Z Penaber49 39672 /* Topografî */ 2085553 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatiye. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano, bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin. Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye. Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê. [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye. Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya berzaxa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e. Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 2hhexxlasm2jsqk8c10zobhwqi2yu85 2085554 2085553 2026-08-15T08:30:20Z Penaber49 39672 2085554 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatiye. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano, bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin. Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye. Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê. [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye. Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya berzaxa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e. Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 0ypam8mmg4533zdg1fe6ioy2sgk84pg 2085555 2085554 2026-08-15T08:31:09Z Penaber49 39672 Guhartoya [[Special:Diff/2085554|2085554]] yê [[Special:Contributions/Penaber49|Penaber49]] ([[User talk:Penaber49|gotûbêj]]) şûnde kir 2085555 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatiye. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê. Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano, bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin. Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye. Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê. [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye. Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya berzaxa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e. Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 2hhexxlasm2jsqk8c10zobhwqi2yu85 2085556 2085555 2026-08-15T08:38:02Z Penaber49 39672 /* Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de */ 2085556 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatiye. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka"yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya berzaxa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e. Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] gsisfuxg55tlschreliogg8a1eykq7j 2085557 2085556 2026-08-15T08:45:13Z Penaber49 39672 /* Etîmolojî û binavkirin */ 2085557 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatiye. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji Amerîkaya Navendî, bakurê Amerîkaya Başûr û ji Florîdayê anîne Hîspanyolayê û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarî hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna Amerîkaya Latînî çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navîn, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku Komara Domînîkî ji Haîtî serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna Kûbayê bû ku veguherî şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bû sedema serxwebûna Kûbayê û veguhestina serweriya li ser Porto Rîko ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji Spanyayê di sala 1819an de, Alaska ji Rûsyayê di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji Danîmarkayê di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi Kanadayê re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji Holendayê serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne. Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser Dinyayê ye. Her çiqas carinan giravên Antarktîk ên Thule Başûr were dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye. Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û pozikê Frowardê li Patagonya Şîliyê ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e. Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya nîvgirava Seward a li Alaskayê ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê Brezîlyayê ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li Grînlendayê ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna Gondwanayê dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye. Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navendî bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya berzaxa Panamayê bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan. === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin. Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e. Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === == Perçeyên parzemînê == Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in: * [[Amerîkaya Bakur]] * [[Amerîkaya Başûr]] * [[Amerîkaya Navîn]] == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Total | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] bk7zzqt0xvo1z33rifdjo0vhbjcfs8u 0 9681 2085496 2082840 2026-08-14T12:14:39Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2085496 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye }} '''Trebzon''' ({{1928| طربزون |ts=Trebzon, Tirabizon, Trabozon}}, bi [[Zimanê tirkî|tirkî]]: ''Trabzon'', bi yewnanî: Τραπεζούντα, ''Trapezoúnta'', ''Trapezúnda'') bajarekî li peravên [[Deryaya Reş]] li bakurê rojhilatê [[Tirkiye]]yê û navenda [[Trebzon (parêzgeh)|parêzgeha Trebzonê]] ye. Di [[Serdema Navîn]] de, Trebzon paytexta yek ji împeratoriyên Romê bû ku piştî [[Sefera xaçperestan a çarem|Sefera Xaçperestan a Çarem]], dema ku paytexta [[Împeratoriya Bîzansê]] ji hêla [[Xaçperestan]] ve hate girtin. [[Împeratoriya Trebzonê]] ji hêla siltanê osmanî [[Mehmed II]] ve hate dagir kirin. Wî di sala 1461an de Trebzonê dagir kir û Împeratoriya Trebzonê dewleta [[Rûm (kes)|Romê]] ya dawîn bû. Navê bajêr bi tirkî ''Trabzon'' e. Navê yekem ê tomarkirî yê bajêr, [[Zimanê yewnanî|yewnanî]] Traπεζοῦς (''Trapezous'') e, ku behsa girên navendî yên mîna sifrê yên di navbera çemên Zağnos (İskeleboz) û Kuzgun de, ku li ser ava bûye (τραάπεζα bi [[yewnaniya kevn]]ar tê wateya "masê"; bala xwe bidin tabloya li ser pereyê di wêneyê de). Bi [[Zimanê latînî|latînî]] ji Trebzonê re ''Trapezus'' tê gotin, ku navê wê yê latînîkirin a yewnaniya kevnar e. Hem di yewnaniya pontîk û hem jî di yewnaniya nûjên de, ji bajar re Τραπεζούντα (''Trapezounta'') tê gotin. Di [[Zimanê osmanî|tirkiya osmanî]] û [[Zimanê farisî|farisî]] de wek طربزون tê nivîsandin. Di dema [[Împeratoriya Osmanî|osmaniyan]] de jî ''Tara Bozan'' dihat bikaranîn.<ref>[https://books.google.com/books?id=rRgYAAAAYAAJ&pg=PA217 Campbell, Lawrence Dundas, ''The Asiatic annual register, or, A View of the history of Hindustan, and of the Politics, Commerce, Literature of Asia'', London 1802 Page 3, Google books link]</ref> Di [[Zimanê lazî|lazî]] de bi navê ტამტრა (''T'amt'ra'') an jî ''T'rap'uzani'',<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.lazuri.com/lazuri_ceviri/index.php |sernav=Türkçe Lazca sözlük / Çeviri / Online Çeviri / Lazuri.Com |malper=www.Lazuri.com |roja-gihiştinê=14 kanûna paşîn 2018 |paşnav=Y.Dutxuri |archive-date=2017-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170719062742/http://www.lazuri.com/lazuri_ceviri/index.php |url-status=dead }}</ref> bi [[Zimanê gurcî|gurcî]] ტრაპიზონი (''T'rap'izoni'') û bi ermenî jî Տրապիզոն (Trapizon) e. Keşîşê ermenî yê gerok ê sedsala 19an Byjiskian bajar bi navên din ên xwemalî, di nav de Hurşidabat û Ozinis, digot.<ref>Özhan Öztürk îdîadikî ku ''Ozinis'' tê maneya "Saraye rût" bi lazî û ''Hurşidabat'' tê maneya "Roja rojê" di zimanê farisî/osmanî. [http://www.yeniansiklopedi.com/pontus-anticag%e2%80%99dan-gunumuze-karadeniz%e2%80%99in-etnik-ve-siyasi-tarihi/ Pontus: Antik Çağ’dan Günümüze Karadeniz’in Etnik ve Siyasi Tarihi Genesis Yayınları. Ankara, 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160603224516/http://www.yeniansiklopedi.com/pontus-anticag%E2%80%99dan-gunumuze-karadeniz%E2%80%99in-etnik-ve-siyasi-tarihi/ |date=2016-06-03 }}. rr. 547–549 {{ISBN|978-605-54-1017-9}}</ref> Erdnîgar û nivîskarên rojavayî di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de gelek guhertoyên rastnivîsîna navî bikar anîne. Ev guhertoyên navî yên ku di wêjeya ingilîzî de jî hatine bikaranîn ev in: ''Trebizonde'' ([[Zimanê fransî|fransî]]), ''Trapezunt'' ([[Zimanê almanî|almanî]]), ''Trebisonda'' ([[Zimanê spanî|spanî]]), ''Trapesunta'' ([[Zimanê îtalî|îtalî]]), ''Trapisonda'', ''Tribisonde'', ''Terabesoun'', ''Trabesun'', ''Trabuzan'', ''Trabizond'' û ''Tarabossan''. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Trabzon}} [https://www.haber61.net/ Nûçeyên Trabzonê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230424160952/https://www.gunebakis.com.tr/ |date=2023-04-24 }} {{Bajarên Tirkiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Bajar-şitil}} {{Koord|41|0|19|N|39|43|16|E|type:city(243735)_region:TR|display=title}} [[Kategorî:Bajarên li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Civakên masîgiriyê li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Trebzon| ]] cnznacw7vqzsbdygot5zj18j6flcz3e 0 19819 2085522 1652312 2026-08-14T17:45:29Z ~2026-44564-04 175590 2085522 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Xanik | navê_din = | navê_fermî = Dirimpınar | wêne = Xanika Feyzo Milazgir.jpg | sernavê_wêne = Dîmenek ji Xanika Feyzo | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Mûş (parêzgeh)|Mûş]] | navçe = [[Milazgir]] | nahiye = [[Nordîn]] (Nûredîn) | hejmara_mezrayan = | nifûs = 292<ref name="tuik2010">[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=49&p_yil=2010&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env tuik, 2010]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> | sala_nifûsê = [[2010]] | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 1.580 | koda_postayê = 49400 | koda_telefonê = (+90) 436 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|39|12|32|N|42|28|36|E|display=inline, title}} }} '''Xanik''' an jî '''Xanika Xanê (Xanê navê Jinek navdarbûye''' anha ji lanîya wî gundê kevnar re hê jî dibêjin kanîya (Xanê)({{bi-tr|Dirimpınar}}), gundekî bi ser [[Milazgir]]a [[Mûş]]ê ve ye. Li dora vî gundê gelek gund hene û Xanik di nava çend gundên hawirdor de dimîne, ji aliyê erdnîgariyê ve cihekî kort de ye. Xanik wek gundên wê heremê biharan hêşinahî ye ber bi havînê jî çolistan e. Di gund de av heye û diçe her malî jî. Gundê Xanikê li [[Sîpanê Xelatê]] dinêre, li milê wiyê rastê jî [[Çîyayê Qertewîn]]ê heye. == Dîrok == Xanik, di dîrokê de ji gelek karwanan re malûvanî kiriye. Xanik navê xwe ji xanê girtiye. Berê ev gund [[xan]] bûye, lê gundiyan van berhemên dîrokî bi awayek nezanî hilweşandine û ji xwe re pê xanî avakirine. Di sala [[1994]]an de li gundê Xanikê heft mal(Xanî) ji aliyê dewleta Tirk ve hatine valakirin û şewitandin. == Aborî == Gundî çandiniya xwe wek cureyên [[nok]], [[nîsk]], [[genim]], [[ceh]], [[kuşne]] û [[ket]] ango [[nefel]]ê debara xwe dikin. Lê çawa dixwiyê di van salên dawiyê de, gundî zêde [[pez]] û [[dewar]]an xwedî nakin, li gorî ku xwe li ser lingan bigrin xwedî dikin. Sedema herî mezin ku gundî ji debara xwe ya rojane bêtir pez xwedî nakin ewe, ku di herêmê de ewlekarî kêm bûye û jiber vê jî şivantî êdî li gund zêde nayê kirin. == Binemal == Gundê Xanik'ê nêzî 100 malî ye. Piraniya gund ji bilî eşîrtiyê lêzimên hevên gelek nêzin. Mînakek ji malbatek gund'ê Xanikê. Ehmed kurê Mistefa ye, Mistefa kurê omer e. omer kurê Temir (Teymûr) e. Teymûr jî kurê Kotele, Kotel jî kurê Eldîne û Eldîn jî, Kurê Mihimede û kurê Hecî Mehmûd e. == Gelhenasî == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:20%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe |- |[[2010]] | 292<ref name="tuik2010"/> |- |[[2008]] |321<ref>[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=49&p_yil=2008&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env, tuik, 2008]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> |- |[[2000]] | 313<ref>{{Jêder |sernav=Yerelnet, Dirimpınar |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=256290 |roja-gihiştinê=2011-05-15 |roja-arşîvê=2015-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150602014536/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=256290 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[1990]] | ? |- |[[1985]] | ? |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Milazgirê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} {{Koord|39|12|32|N|42|28|36|E|type:city_scale:500000|display=title}} [[Kategorî:Gundên Milazgirê]] 49i79wrihf695kzh72lesv9bslqqfp7 2085523 2085522 2026-08-14T17:49:38Z ~2026-44564-04 175590 2085523 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Xanik | navê_din = | navê_fermî = Dirimpınar | wêne = Xanika Feyzo Milazgir.jpg | sernavê_wêne = Dîmenek ji Xanika Feyzo | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Mûş (parêzgeh)|Mûş]] | navçe = [[Milazgir]] | nahiye = [[Nordîn]] (Nûredîn) | hejmara_mezrayan = | nifûs = 292<ref name="tuik2010">[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=49&p_yil=2010&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env tuik, 2010]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> | sala_nifûsê = [[2010]] | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 1.580 | koda_postayê = 49400 | koda_telefonê = (+90) 436 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|39|12|32|N|42|28|36|E|display=inline, title}} }} '''Xanik''' an jî '''Xanika Xanê (Xanê navê Jinek navdarbûye''' anha ji kanîya wî gundê kevnar re hê jî dibêjin kanîya (Xanê)({{bi-tr|Dirimpınar}}), gundekî bi ser [[Milazgir]]a [[Mûş]]ê ve ye. Li dora vî gundê gelek gund hene û Xanik di nava çend gundên hawirdor de dimîne, ji aliyê erdnîgariyê ve cihekî kort de ye. Xanik wek gundên wê heremê biharan hêşinahî ye ber bi havînê jî çolistan e. Di gund de av heye û diçe her malî jî. Gundê Xanikê li [[Sîpanê Xelatê]] dinêre, li milê wiyê rastê jî [[Çîyayê Qertewîn]]ê heye. == Dîrok == Xanik, di dîrokê de ji gelek karwanan re malûvanî kiriye. Xanik navê xwe ji xanê girtiye. Berê ev gund [[xan]] bûye, lê gundiyan van berhemên dîrokî bi awayek nezanî hilweşandine û ji xwe re pê xanî avakirine. Di sala [[1994]]an de li gundê Xanikê heft mal(Xanî) ji aliyê dewleta Tirk ve hatine valakirin û şewitandin. == Aborî == Gundî çandiniya xwe wek cureyên [[nok]], [[nîsk]], [[genim]], [[ceh]], [[kuşne]] û [[ket]] ango [[nefel]]ê debara xwe dikin. Lê çawa dixwiyê di van salên dawiyê de, gundî zêde [[pez]] û [[dewar]]an xwedî nakin, li gorî ku xwe li ser lingan bigrin xwedî dikin. Sedema herî mezin ku gundî ji debara xwe ya rojane bêtir pez xwedî nakin ewe, ku di herêmê de ewlekarî kêm bûye û jiber vê jî şivantî êdî li gund zêde nayê kirin. == Binemal == Gundê Xanik'ê nêzî 100 malî ye. Piraniya gund ji bilî eşîrtiyê lêzimên hevên gelek nêzin. Mînakek ji malbatek gund'ê Xanikê. Ehmed kurê Mistefa ye, Mistefa kurê omer e. omer kurê Temir (Teymûr) e. Teymûr jî kurê Kotele, Kotel jî kurê Eldîne û Eldîn jî, Kurê Mihimede û kurê Hecî Mehmûd e. == Gelhenasî == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:20%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe |- |[[2010]] | 292<ref name="tuik2010"/> |- |[[2008]] |321<ref>[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=49&p_yil=2008&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env, tuik, 2008]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> |- |[[2000]] | 313<ref>{{Jêder |sernav=Yerelnet, Dirimpınar |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=256290 |roja-gihiştinê=2011-05-15 |roja-arşîvê=2015-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150602014536/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=256290 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[1990]] | ? |- |[[1985]] | ? |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Milazgirê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} {{Koord|39|12|32|N|42|28|36|E|type:city_scale:500000|display=title}} [[Kategorî:Gundên Milazgirê]] eqvdxri251l961y75qgtji8kphamax3 2085524 2085523 2026-08-14T17:54:18Z Penaber49 39672 /* */ 2085524 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Xanik | navê_din = | navê_fermî = Dirimpınar | wêne = Xanika Feyzo Milazgir.jpg | sernavê_wêne = Dîmenek ji Xanika Feyzo | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Mûş (parêzgeh)|Mûş]] | navçe = [[Milazgir]] | nahiye = [[Nordîn]] (Nûredîn) | hejmara_mezrayan = | nifûs = 292<ref name="tuik2010">[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=49&p_yil=2010&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env tuik, 2010]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> | sala_nifûsê = [[2010]] | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 1.580 | koda_postayê = 49400 | koda_telefonê = (+90) 436 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|39|12|32|N|42|28|36|E|display=inline, title}} }} '''Xanik''' an jî '''Xanika Xanê ({{bi-tr|Dirimpınar}}), gundekî bi ser [[Milazgir]]a [[Mûş]]ê ve ye. Li dora vî gundê gelek gund hene û Xanik di nava çend gundên hawirdor de dimîne, ji aliyê erdnîgariyê ve cihekî kort de ye. Xanik wek gundên wê heremê biharan hêşinahî ye ber bi havînê jî çolistan e. Di gund de av heye û diçe her malî jî. Gundê Xanikê li [[Sîpanê Xelatê]] dinêre, li milê wiyê rastê jî [[Çîyayê Qertewîn]]ê heye. Gund navê ji jinek wergirtiye ku di roja îro de ji kaniyeke li gund rwekê kanîya Xanê hatiye binavkirin. == Dîrok == Xanik, di dîrokê de ji gelek karwanan re malûvanî kiriye. Xanik navê xwe ji xanê girtiye. Berê ev gund [[xan]] bûye, lê gundiyan van berhemên dîrokî bi awayek nezanî hilweşandine û ji xwe re pê xanî avakirine. Di sala [[1994]]an de li gundê Xanikê heft mal(Xanî) ji aliyê dewleta Tirk ve hatine valakirin û şewitandin. == Aborî == Gundî çandiniya xwe wek cureyên [[nok]], [[nîsk]], [[genim]], [[ceh]], [[kuşne]] û [[ket]] ango [[nefel]]ê debara xwe dikin. Lê çawa dixwiyê di van salên dawiyê de, gundî zêde [[pez]] û [[dewar]]an xwedî nakin, li gorî ku xwe li ser lingan bigrin xwedî dikin. Sedema herî mezin ku gundî ji debara xwe ya rojane bêtir pez xwedî nakin ewe, ku di herêmê de ewlekarî kêm bûye û jiber vê jî şivantî êdî li gund zêde nayê kirin. == Binemal == Gundê Xanik'ê nêzî 100 malî ye. Piraniya gund ji bilî eşîrtiyê lêzimên hevên gelek nêzin. Mînakek ji malbatek gund'ê Xanikê. Ehmed kurê Mistefa ye, Mistefa kurê omer e. omer kurê Temir (Teymûr) e. Teymûr jî kurê Kotele, Kotel jî kurê Eldîne û Eldîn jî, Kurê Mihimede û kurê Hecî Mehmûd e. == Gelhenasî == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:20%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe |- |[[2010]] | 292<ref name="tuik2010"/> |- |[[2008]] |321<ref>[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=49&p_yil=2008&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env, tuik, 2008]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> |- |[[2000]] | 313<ref>{{Jêder |sernav=Yerelnet, Dirimpınar |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=256290 |roja-gihiştinê=2011-05-15 |roja-arşîvê=2015-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150602014536/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=256290 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[1990]] | ? |- |[[1985]] | ? |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Milazgirê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} {{Koord|39|12|32|N|42|28|36|E|type:city_scale:500000|display=title}} [[Kategorî:Gundên Milazgirê]] c1sv10qr0yro67n6flg5344w4hmmwkk 0 20226 2085504 2083244 2026-08-14T14:17:39Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2085504 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = The Court of Gayumars (Cropped).jpg | sernavê_wêne = ''Dîwana Keyumers'', mînyatûra sedsala 16an a Siltan Mihemed ji ''Şahnameya'' Şah Tehmaps, Muzeya Axa Xan. | mînaka = Esera edebî | sernavê_îtalîk = 1 | dema_avabûnê = {{nêzîkî}} 977 - 1010 | şêwe = [[Şiîra epîk]] }} [[Wêne:Plate_with_a_hunting_scene_from_the_tale_of_Bahram_Gur_and_Azadeh_MET_DT1634.jpg|thumb|Lewheya bi sehneya nêçîrê ji çîroka Behramê Gûr û Azade. Resmên li ser vê lewheyê teswîra herî qedîm a naskirî ya beşeke meşhûr ji hîkayeta Behramê Gûr temsîl dikin ku xuya ye ev hîkayet bi sedsalan meşhûr bûye, lê tenê bi sedsalan piştî çêkirina vê lewheyê di Şahnameyê de hatiye qeydkirin. Îran, {{Derdora|sedsala 5an {{pz}}}} Muzeya Hunerê ya Metropolitan]] '''''Şahname''''' (bi {{langx|fa|label=farisiya klasîk|شاهنامه|Šāhnāma}}, {{Tercimeya herfiyen|Kitêba Şahan}}) [[Şiîra epîk|şiîreke epîk]] a dirêj û [[Destan (wêje)|destana]] milî ya [[Îrana Mezin]] e ku ji hêla [[Wêjeya farisî|şairê faris]] [[Firdewsî|Fîrdewsî]] ve di navbeyna {{Derdora|977}} û 1010an de hatiye nivîsîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://heni.com/talks/sussan-babaie-looking-at-persian-painting |sernav=Sussan Babaie: Looking at Persian Painting |malper=HENI Talks |roja-gihiştinê=2025-02-27 |ziman=en }}</ref> ''Şahname'' ku ji nêzîkî 50.000 beytan (misrayên du-rêzî)<ref name="TIO20100513">{{Jêder-malper |url=http://www.theismaili.org/cms/998/A-thousand-years-of-Firdawsis-Shahnama-is-celebrated |sernav=A thousand years of Firdawsi's Shahnama is celebrated |xebat=The Ismaili |tarîx=13 gulan 2010 |roja-gihiştinê=24 gulan 2010 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130805175227/http://www.theismaili.org/cms/998/A-thousand-years-of-Firdawsis-Shahnama-is-celebrated |roja-arşîvê=5 tebax 2013 |paşnav=Lalani |pêşnav=Farah }}</ref> pêk tê, yek ji destanên herî dirêj ên dinyayê ye û destana herî dirêj e ku ji hêla bi tenê nivîskarekî ve hatiye nivîsîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://shahnameh.fitzmuseum.cam.ac.uk/literary |sernav=The Shahnameh: a Literary Masterpiece |malper=The Shahnameh: a Persian Cultural Emblem and a Timeless Masterpiece |roja-gihiştinê=2023-12-25 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231225125311/https://shahnameh.fitzmuseum.cam.ac.uk/literary |roja-arşîvê=2023-12-25 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://shahnameh.eu/ferdowsi.html |sernav=Shahnameh Ferdowsi |malper=shahnameh.eu |roja-gihiştinê=2023-12-25 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221207040531/http://shahnameh.eu/ferdowsi.html |roja-arşîvê=2022-12-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://en.mehrnews.com/news/200711/Iran-marks-National-Day-of-Ferdowsi |sernav=Iran marks National Day of Ferdowsi |malper=Mehr News Agency |tarîx=2023-05-15 |roja-gihiştinê=2023-12-25 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231225125307/https://en.mehrnews.com/news/200711/Iran-marks-National-Day-of-Ferdowsi |roja-arşîvê=2023-12-25 }}</ref> Fîrdewsî di ''Şahnameyê'' de behsa [[Tarîxa Îranê|maziya Îranê]] ji xuliqandina dinyayê heta fethkirina misilmanan a di sedsala heftan de dike, bi piranî bi şiklekî efsanewî ye lê heta dereceyekê tarîxî ye jî. [[Îran]], [[Kurdistan]], [[Efxanistan]], [[Azerbaycan]], [[Tacîkistan]] û mintiqaya berfirehtir a ku di bin tesîra [[kultur]]a farisî de ye wekî [[Ermenistan]], [[Daxistan]], [[Gurcistan]], [[Tirkiye]], [[Tirkmenistan]] û [[Ûzbêkistan]] vê destana milî teqdîr dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/culture/article/20180810-the-book-of-kings-the-book-that-defines-iranians |sernav=The Book of Kings: The book that defines Iranians |tarîx=16 tebax 2018 |roja-gihiştinê=2021-06-09 |weşanger=BBC Culture |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210314130926/https://www.bbc.com/culture/article/20180810-the-book-of-kings-the-book-that-defines-iranians |roja-arşîvê=2021-03-14 }}</ref> Fîrdewsî ''Şahname'' di 33 salan de bi temamî xilas kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mavalwala |pêşnav=Kashmira M |tarîx= |sernav=Shahnamah: History of the Persian Kings |url=https://knowledgeresonance.com/wp-content/uploads/2022/01/Paper-29.pdf |kovar=A Half Yearly National Peer-Reviewed & Indexing with SJIF Impact Factor Research Journal |cild= |hejmar= |rr=90–92 |doi= |roja-gihiştinê=29 nîsan 2026 |archive-date=2023-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230626113704/http://knowledgeresonance.com/wp-content/uploads/2022/01/Paper-29.pdf |url-status=dead }}</ref> Ev eser di kultur û [[zimanê farisî]] de xwedî roleke merkezî ye. ''Şahname'' wekî şahesereke edebî tê qebûlkirin û esera eslî ya nasnameya Îranê ya kulturî û etno-milî ye.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Iranian Identity iii. Medieval Islamic Period |ensîklopedî=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iranian-identity-iii-medieval-islamic-period |roja-gihiştinê=11 kanûna pêşîn 2018 |tarîx=30 adar 2012 |paşnav=Ashraf |pêşnav=Ahmad |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191025192310/http://www.iranicaonline.org/articles/iranian-identity-iii-medieval-islamic-period |roja-arşîvê=25 çiriya pêşîn 2019 }}</ref> == Kompozîsyon == [[Wêne:Penjikent_mural_Hermitage_hall_49.jpg|thumb|'Dewra [[Ristemê Zal|Ristem]]', parçeyek ji resimên dîwêr ên Pencîkendê li Muzeya Hermitage. Sedsala 7-8an]] [[Firdewsî|Fîrdewsî]] di 977an {{Pz}} de dest bi nivîsîna ''Şahnameyê'' kir û di 8ê adara 1010an de temam kir.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Ferdowsi, Abu'l Qāsem i. Life |ensîklopedî=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/ferdowsi-i |roja-gihiştinê=27 gulan 2012 |tarîx=26 kanûna paşîn 2012 |paşnav=Khaleghi-Motlagh |pêşnav=Djalal |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031194813/http://www.iranicaonline.org/articles/ferdowsi-i |roja-arşîvê=31 çiriya pêşîn 2019 |jêgirtin=the poet refers [...] to the date of the ''Šāh-nāma's'' completion as the day of Ard (i.e., 25th) of Esfand in the year 378 Š. (400 Lunar)/8 March 1010 }}</ref> ''Şahname'' abîdeyeke şiîr û tarîxnivîsiyê ye, ew bi piranî honandineke menzûm a wê riwayetê ye ku Fîrdewsî, hevçaxên wî û selefên wî wekî tarîxa qedîm a [[Îran]]ê qebûl dikirin. Gelek riwayetên bi vî rengî jixwe di [[Pexşan|nesirê]] de hebûn; mîsaleke ji wan ''Şahnameya'' Ebûmensûr e. Qismekî biçûk î esera Fîrdewsî bi temamî tenê yên wî ne ku li seranserê ''Şahnameyê'' de parçe bi parçe belav bûne. ''Şahname'' şiîreke epîk a ji bêhtirî 50.000 beytan e ku bi [[Zimanê farisî|farisiya nû ya ewilî]] hatiye nivîsîn. Ew bi piranî esasê xwe ji esereke nesirê ya bi eynî navî digire ku di salên destpêkî yên heyata Fîrdewsî de li memleketê wî Tûsê hatiye berhevkirin. Ev ''Şahnameya'' mensûr jî bi piranî tercimeya esereke [[pehlewî]] (farisiya navîn) bû ku bi navê ''[[Khwadāy-Nāmag]]'' "Kitêba Qiralan" dihat nasîn. Ew, berhevkirineke dewra dereng a sasaniyan li ser tarîxa qiral û qehremanên Îranê ya ji zemanê mîtolojîk heta hikûmdariya Xusrew II (590–628) bû. ''Khwadāy-Nāmag'' malûmatên tarîxî di derheqê dewra dereng a sasaniyan de dihewand, lê xuya ye ku ji bo dewra ewil a sasaniyan (sedsalên 3-4an) ji ti referansên tarîxî îstifade nekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Zurvan: a Zoroastrian Dilemma |paşnav=Zaehner |pêşnav=Robert Charles |lînka-nivîskar=Robert Charles Zaehner |weşanger=Biblo and Tannen |sal=1955 |rûpel=10 |isbn=0-8196-0280-9 }}</ref> Fîrdewsî beşên nû lê zêde kirin û hîkayetê heta hilweşandina sasaniyan a bi destê ordiyên misilmanan di nîvê sedsala heftan de berdewam kir. Kesê ewil ê ku kronîka pehlewî wekî şiîr nivîsand Deqîqî bû. Ew hevçaxê Fîrdewsî û şairê seraya samaniyan bû ku piştî temamkirina tenê 1.000 beytan miriye. Fîrdewsî bi diyarkirina navê xwediyê wan ev beyt xistin nav şiîra xwe yên ku behsa zihûra pêxember [[Zerdeşt]] dikin. Stîla ''Şahnameyê'' xisûsiyetên hem edebiyata nivîskî hem jî ya devkî nîşan dide. Hin kes îdia dikin ku Fîrdewsî cildên (''nask)'' [[Avesta|Avestaya sasanî]] jî mîna ''Čihrdād'' a ku îro winda ye, wekî çavkanî bi kar anîne. <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/shahnameh/ |sernav=Ferdowsi Shahnameh Introduction |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=24 Oct 2022 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230128130710/https://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/shahnameh/ |roja-arşîvê=28 kanûna paşîn 2023 |paşnav=Eduljee |pêşnav=Ed }}</ref> Gelek çavkaniyên din ên pehlewî di teşkîlkirina destanê de hatine bikaranîn. Ya herî berbiçav ''[[Karnameya Erdeşêrê Babekan]]'' e ku bi eslê xwe di dewra dereng a sasaniyan de hatibû nivîsîn û behsa vê yekê dikir ku [[Erdeşêrê Yekê]] çawa hatiye ser text. Ji ber nêzîkiya wê ya tarîxî ev eser pir sehîh tê hesibandin. Metn bi farisiya navîn a dereng hatiye nivîsîn. Qismekî mezin ê kronîkên tarîxî yên di ''Şahnameyê'' de li ser vê destanê hatine avakirin û li gorî Zebîhullah Sefa gelek îfade û kelîme hene ku hem di şiîra Fîrdewsî de hem jî di vê çavkaniyê de wekî hev in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hamase-sarâ'i dar Iran, Tehran 1945 |paşnav=Safa |pêşnav=Zabihollah |sal=2000 }}</ref> == Muhtewa == Li gorî tarîxnivîsiya adetî ya Îranê, Firdewsî ji ber ketina [[Împeratoriya Sasanî|Împeratoriya Sasaniyan]] û hikûmdariya ereb û tirkan a li pey wê, gelekî xemgîn bûye. Tê îdîakirin bi ''Şahnameyê'' wî bi piranî hewl daye ku xatiraya dewra zêrîn a Îranê mihafeze bike û neqlî nesleke nû bike daku jê hîn bibin, pê re ilmê lazim bi dest bixin û dinyayeke baştir ava bikin. Her çend piraniya lêkolîneran îdîa kiribe ku xema sereke ya Fîrdewsî mihafezekirina [[Mîtolojiya îranî|mîrata mîtolojîk û tarîxî ya beriya Îslamê]] bû, hinek nivîskaran bi awayekî resmî li dijî vê nêrînê derketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anti-Arab verses in the Shahnameh |paşnav=Khatibi |pêşnav=Abolfazl |weşanger=Nashr Danesh |sal=2005 |cih=21, 3, Autumn 1384/2005 }}</ref> === Çaxa mîtolojîk === [[Wêne:Page_from_the_manuscript_of_Florence_Shahnama.jpg|thumb|Sayfeyek ji ''Şahnameya Floransê'', nusxeya destxeta Şahnameyê ya herî kevin a naskirî. Anatolya, 1217. [[National Central Library (Florence)|Kitêbxaneya Milî ya Floransê ya Merkezî]]]] Ev qismê ''Şahnameyê'' nisbeten kurt e, digihije derdora 2100 beytan an jî ji sedî çarê tevahiya kitêbê pêk tîne. Piştî destpêkeke bi metha Xwedê û Hîkmetê, ''Şahname'' behsa xuliqandina dinyayê û mirovan dike, wekî ku sasaniyan bawer dikir. Li pey vê muqedîmeyê çîroka mirovê ewil Keyumers tê ku piştî muddetekî li çiyayan jiya, bû şahê ewil jî. Neviyê wî Huşengî, kurê Siyamek, bi tesadufî agir keşf kir û ji bo şerefa wî Cejna Sedeh saz kir. Çîrokên Tehmûres, [[Cemşîd]], [[Dehak]], [[Kawayê Hesinkar|Kawa]], [[Ferîdûn]] û her sê kurên wî Selm, Tûr û Îrec, û neviyê wî Menûçihr di vî qismî de têne vegotin. === Çaxa qehremanî === Nêzîkî du ji sisiyan a ''Şahnameyê'' ji çaxa qehremanan re hatiye veqetandin ku ji saltanata Menûçihr dest pê dike heta fetha [[Îskenderê Mezin]] dewam dike. Ev çax bi navê qiraliyeta {{Girêdan|Xanedana Keyaniyan|en|Kayanian dynasty|lt=keyaniyan}} jî tê naskirin ku tarîxeke dirêj a çaxa qehremaniyê tesîs kiriye û tê de mîtolojî û efsane bi hev re hatine honandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iran: Politics, History and Literature |paşnav=Katouzian |pêşnav=Homa |weşanger=Routledge |sal=2013 |rûpel=138 |isbn=978-0-415-63689-6 |cih=Oxon }}</ref> Xisûsiyeta esasî ya vê dewrê rola mezin a qehremanên sakayî yan sîstanî ye ku wekî stûna sereke ya Împeratoriyê xuya dikin. Behsa Gerşasp û kurê wî Nerîman bi kurtî tê kirin. Kurê Nerîman, Sam, wexta ku bi serê xwe li Sîstanê hikûmdar bû, wekî cengawerê Menûçihr xizmet kiriye. Xelefên wî; kurê wî [[Zal]] û kurê Zal, mêrxasê herî mêrxas [[Ristemê Zal|Ristem]] bûn, paşê jî Feramerz hat. Di nav çîrokên ku di vê beşê de hatine zikirkirin de ev hene: eşqa Zal û Rûdabeyê, Heft Merheleyên (an jî Keda) Ristem, Ristem û Sohrab, Siyaweş û Sudabe, Ristem û Dêwê Akwan, eşqa Bîjen û Menîce, şerên bi Afrasyab re, rîwayeta Deqîqî ya çîroka Guştasp û Arcasp, û Ristem û [[Isfendiyar]]. [[Wêne:Bahram_Gur_kills_a_dragon_in_India._From_the_Book_of_Kings_(Shahnama)_(CBL_Per_104.60v).jpg|thumb|Behramê Gûr li Hindistanê ejdehayekî dikuje; weraqek ji Şahnameya Biçûk a Ewil. Mihtemelen [[Tewrêz|Tebrîz]], derdora 1300an. [[Chester Beatty Library|Kitêbxaneya Chester Beatty]]]] === Çaxa tarîxî === Piştî tarîxa [[Îskenderê Mezin|Îskender]] û beriya ya [[Erdeşêrê Yekê]], damezrînerê Împeratoriya Sasaniyan, behseke kurt a [[Împeratoriya Eşkanî|xanedana eşkanî (partî)]] tê. Piştî vê, tarîxa Sasaniyan bi şiklekî pir sehîh tê neqlkirin. Hilweşîna Sasaniyan û fetha Îranê ya ji aliyê ereban ve bi islûbeke romantîk tên vegotin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} === Mesaj === Li gorî Jalal Khaleghi Mutlaq, ''Şahname'' gelek fezîletên exlaqî hîn dike, wekî perestina Xwedayê Yekta; heqaniyeta dînî; welatperwerî; hezkirina hevjîn, malbat û zarokan, û alîkariya feqîran.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mutlaq |pêşnav=Jalal Khaleqi |sal=1993 |sernav=Iran Garai dar Shahnameh |tercimeya-sernav=Iran-centrism in the Shahnameh |kovar=Hasti Magazine |cih=Tehran |weşanger=Bahman Publishers |cild=4 }}</ref> Di ''Şahnameyê'' de hin tema hene ku ji aliyê rejîmên Îranê yên li pey hev ve bi şik û guman hatine dîtin. Di dewra hikûmdariya [[Mohammad Reza Pehlewî|Mihemed Reza Şah]] de, ji bo xatirê edebiyata farisî ya muxlaq, batinî û entelektueliya hişk, bi piranî ehemiyet nedan vê destanê. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Politics of Nationalism in Modern Iran |url=https://archive.org/details/politicsofnation0000ansa |paşnav=Ansari |pêşnav=Ali |weşanger=Cambridge University Press |sal=2012 |rûpel=[https://archive.org/details/politicsofnation0000ansa/page/193 193] |isbn=978-0-521-86762-7 |cih=Cambridge }}</ref> Tarîxnivîs îşaret dikin ku temaya kuştina şahan û acziyeta qiralan a di nava destanê de, ne bi dilê monarşiya Îranê bû. Paşê, şexsiyetên misilman ên mîna [[Elî Şerîetî]], qehremanê ciwanên reformîst ên îslamî yên salên 1970î, jî li dijî muhtewayê ''Şahnameyê'' bûn, ji ber ku tê de beytên rexneyî yên Îslamê hebûn.<ref name="Fischer2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Mute Dreams, Blind Owls, and Dispersed Knowledges: Persian Poesis in the Transnational Circuitry |paşnav=Fischer |pêşnav=Michael |weşanger=Duke University Press |sal=2004 |rûpel=21 |isbn=978-0-8223-8551-6 |cih=Durham }}</ref> Yek ji wan jî ev misra ye: ''tofu bar to, ey çarx-i gardun, tofu!'' (Tif li rûyê te be, ey çerxê gerdûn, tif!), ku Fîrdewsî ev wekî îşareteke ji bo îstîlakerên misilman ên ku dînê Zerdeştiyê talan kirin bi kar aniye.<ref name="Fischer2004" /> == Çavkanî == {{Werger çavkanî|en|Shahnameh|oldid=1359444227}} {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Berhemên 1010an]] [[Kategorî:Îran]] [[Kategorî:Mîtolojiya îranî]] [[Kategorî:Pirtûkên îranî]] [[Kategorî:Pirtûkên 1010î]] [[Kategorî:Sedsala 10an li Îranê]] [[Kategorî:Sedsala 11an li Îranê]] [[Kategorî:Şahname| ]] ne8f1hgketnny9yqp56k9t7lqvq5rno 0 23002 2085508 1766141 2026-08-14T14:28:48Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2085508 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|mk|bijartî=1}} {{Îslam}} '''Şerîet''' ({{bi-ar|'''شريعة إسلامية'''}}), ku wek qanûna îslamî jî tê zanîn, "tevahiya hemû pîvanên olî û qanûnî, mekanîzmayên dîtina pîvan û qaîdeyên şîrovekirina Îslamê" dihewîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.de/books?id=YbyPx2X6PZEC&pg=PA9&printsec=frontcover&hl=de#v=onepage&q&f=false |sernav=Das islamische Recht: Geschichte und Gegenwart |paşnav=Rohe |pêşnav=Mathias |tarîx=2011-09-26 |weşanger=C.H.Beck |isbn=978-3-406-62848-1 |ziman=de }}</ref> Ew ji fermanên olî yên Îslamê hatiye wergirtin û li ser bingeha pirtûkên pîroz ên Îslamê, bi taybetî Quran û Hedîsê ye. <ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.ch/books?id=Tbj1AAAAQBAJ&pg=PA18&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |sernav=The Shari'a and Islamic Criminal Justice in Time of War and Peace |paşnav=Bassiouni |pêşnav=M. Cherif |tarîx=2014 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04068-7 |ziman=en }}</ref> Di vê pergala qanûnî de, Xwedayek yekta (Allah) wekî qanûndanerê herî bilind tê hesibandin (شارع tê wateya "destpêk").<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arabisches Wörterbuch |paşnav=Wehr |pêşnav=H. |sal=1968 |cih=Wiesbaden |rûpel=424 }}</ref> Qanûna wî di Quranê de bingeha wehya xwedayî ye. Lêbelê, Şerîet ne pergalek dadrêsî ya kodkirî, neguhêrbar e, bêtir "komek rêzik e ku her gav diguhezîne". Şerîet gelek aliyên jiyanê ji [[siyaset]], [[aborî]], [[bazirganî]], [[zewac]], jiyana kesane û bi kurtî hemî aliyên jiyana mirovan vedigire. Di Îslamê de rêbazên dînî anko [[mezheb]] li goreyê şerîetî hatine dabêşkirin. Di mezhebê [[sunnî]] da çar şerîetên cida hene: [[Henefî]], [[Malikî]], [[Şafiî]] û [[Henbelî]]. Di [[Şîatî|Şîatiyê]] da jî şerîetê ji hemiyan belavtir [[Ceferî]] ye. Hin kiryarên şerîeta klasîk binpêkirinên giran ên [[mafên mirovan]] hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.etc-graz.eu/wp-content/uploads/2020/08/insan_haklar__305_n__305__anlamak_kitap_bask__305_ya_ISBNli_____kapakli.pdf |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2021-03-11 |archive-date=2022-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221023111631/https://www.etc-graz.eu/wp-content/uploads/2020/08/insan_haklar__305_n__305__anlamak_kitap_bask__305_ya_ISBNli_____kapakli.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.gedik.edu.tr/wp-content/uploads/insan-haklari-ve-demokrasi-ders-notu.pdf |roja-gihiştinê=2021-03-11 |roja-arşîvê=2020-09-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200929000813/https://www.gedik.edu.tr/wp-content/uploads/insan-haklari-ve-demokrasi-ders-notu.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bo nimûne; Li ser bingeha şerîatê, mirov dikare bi heretik, murted (an bi gunehkar re, bi sivikayî gotinê) û etîketên bi vî rengî werin tawanbar kirin, û ew dikarin heta mirinê werin cezakirin.<ref>https://www.suleymaniyevakfi.org/kutsanan-gelenek-ve-kuran/kurana-ve-gelenege-gore-dinden-donmenin-cezasi.html</ref><ref>http://www.diyanet.gov.tr/turkish/basiliyayin/weboku.asp?sayfa=21&yid=4{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2021 }} {{Ölü bağlantı|date=Nisan 2020 }}</ref><ref>http://www.ismailaga.info/yazi/2012/03/30/dinde-zorlama-yoktur-ne-demektir{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref><ref>Necati Yeniel, Hüseyin Kayapınar, [[Sünen-i Ebu Davud]] Terceme ve şerhi c. 2, s. 112</ref><ref>http://www.fetvameclisi.com/fetva-namaz-kilmayanin-cezasi-21734.html</ref> [[Wêne:Slaves Zadib Yemen 13th century BNF Paris.jpg|thumb|çep|Bazara koleyan a sedsala 13-an, Yemen. Di Şerîetê de kole û hevjîn têne hesibandin; Ew dikare were kirîn, firot, kirê, diyarî, parvekirin û mîras.]] [[Wêne:Taliban beating woman in public RAWA.jpg|thumb|Dîmenên ku ji hêla "Yekîtiya Jinên şoreşger ên Efxanistanê" ve di 26ê Tebaxa 2001ê de bi dizî hatine tomarkirin. Jin ji ber vekirina burka (rû) xwe ji hêla polîsê olî ve tê cezakirin.]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} {{Civak-şitil}} [[Kategorî:Civak]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] ildw6lony5kkbein2m8kn5c96pczjfg 0 42760 2085498 1953460 2026-08-14T13:31:13Z Amherst99 5757 /* */ 2085498 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank ziman (kevn) | nav = Zimanê makedonî '''македонски јазик''' ''makedonski jazik'' | rengamalbat = mediumseagreen | rengapişt = #E8FCD4 | welat = {{Ala|Makedonya}} [[Makedonyaya Bakur]] | rêz = | hêrem = [[Balkan]] | zimanaxêv = Navbera 1,5-3 milyon in | Zimanmalbat = [[Slav|Zimanên Slavî]] | zimanafermî = [[Makedonyaya Bakur]] | tîpolojî = Tîpên [[latînî]] | rêxistin = Rêxistineke fermî hîn avanebû, bnr: | iso1 = mk | iso2 = | iso3 = mkd | lc1 = | lc2 = | lc3 = | lc4 = | sil = }} '''Zimanê makedonî''' (македонски јазик bixwîne ''makedonski yâzik'') zimanekî ji koma rojhilatî ya [[Zimanên slavî yên başûr]] e û zimanê fermî yê komara [[Makedonya]] ye. == Nifûsa axiv == {|class="wikitable" |- ! rowspan=2|Dewlet ! colspan=2|Hejmar |- ! Radeya Kêm ! Radeya Zêde |- !Makedonya | 1,700,000 | 2,022,547<ref>[http://www.stat.gov.mk/pdf/kniga_13.pdf 2002 census]</ref> |- !Albanya |4,697<ref>{{Jêder |sernav=1989 census |url=http://www.fes.hr/E-books/pdf/Local%20Self%20Government/09.pdf |tarîxa-gihiştinê=2011-04-24 |tarîxa-arşîvê=2012-10-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121025205442/https://www.fes.hr/E-books/pdf/Local%20Self%20Government/09.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |30,000<ref>{{Jêder |sernav=Albania : 4.2.2 Language issues and policies : Cultural Policies and Trends in Europe |url=http://www.culturalpolicies.net/web/albania.php?aid=422 |tarîxa-gihiştinê=2011-04-24 |tarîxa-arşîvê=2010-06-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100626074805/http://www.culturalpolicies.net/web/albania.php?aid=422 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> - 150,000 |- !Bulgaristan<ref>This people speak predominantly Bulgarian.</ref> |5,071<ref name="censusB">{{Jêder-malper |url=http://www.nsi.bg/Census/Ethnos.htm |sernav=Bulgarian 2001 census |weşanger=www.nsi.bg |tarîxa-gihiştinê=2008-04-18 |paşnav= |pêşnav= }}</ref> |150,000 |- !Yewnanistan |35,000 |250,000 |- !Serbistan |14,355<ref>{{Jêder |sernav=Serbian census |url=http://webrzs.stat.gov.rs/axd/Zip/VJN3.pdf |tarîxa-gihiştinê=2011-04-24 |tarîxa-arşîvê=2013-10-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131018083036/http://webrzs.stat.gov.rs/axd/Zip/VJN3.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |30,000 |- !Li deverên din ên Balkan |15,939<ref>A combination of Balkan Censuses: [http://www.oecd.org/dataoecd/26/42/39332415.xls], [http://www.dzs.hr/Eng/Census/Popis/E01_02_02/E01_02_02.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060213220721/http://www.dzs.hr/Eng/Census/Popis/E01_02_02/E01_02_02.html |date=2006-02-13 }},[http://www.uni-koeln.de/jur-fak/ostrecht/minderheitenschutz/Vortraege/BiH/BiH_Marko_Railic.pdf 2005 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303183909/http://www.uni-koeln.de/jur-fak/ostrecht/minderheitenschutz/Vortraege/BiH/BiH_Marko_Railic.pdf |date=2016-03-03 }}, [http://www.monstat.org/Popis/Popis01a.zip 2003 Census]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} and http://www.stat.si/popis2002/si/rezultati/rezultati_red.asp?ter=SLO&st=7 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170426055815/http://www.stat.si/popis2002/si/rezultati/rezultati_red.asp?ter=SLO&st=7 |date=2017-04-26 }}</ref> |25,000 |- !Kanada |37,050 |150,000<ref name="autogenerated1">{{Jêder-malper |url=http://www.mfa.gov.mk//Upload/ContentManagement/Files/Broj%20na%20makedonski%20iselenici%20vo%20svetot.doc |sernav=Estimate from the MFA |roja-gihiştinê=2011-04-24 |roja-arşîvê=2008-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080530070621/http://www.mfa.gov.mk//Upload/ContentManagement/Files/Broj%20na%20makedonski%20iselenici%20vo%20svetot.doc |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- !Awûstralya |71,994<ref>[http://www.abs.gov.au Australian government statistics]</ref> |200,000<ref name="autogenerated1" /> |- !Almanya |62,295<ref>[http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Bevoelkerung/AuslaendischeBevoelkerung/Tabellen/Content100/AlterAufenthaltsdauer, property=file.xls 2006 figures]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> |85,000<ref name="autogenerated1" /> |- !Îtalya |50,000<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mfa.gov.mk//Upload/ContentManagement/Files/Broj%20na%20makedonski%20iselenici%20vo%20svetot.doc |sernav=Estimate from the Macedonian MFA |roja-gihiştinê=2011-04-24 |roja-arşîvê=2008-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080530070621/http://www.mfa.gov.mk//Upload/ContentManagement/Files/Broj%20na%20makedonski%20iselenici%20vo%20svetot.doc |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |74,162<ref>{{Jêder |sernav=Italian government statistics |url=http://demo.istat.it/str2006/query.php?lingua=eng&Rip=S0&paese=A12&submit=Tavola |tarîxa-gihiştinê=2011-04-24 |tarîxa-arşîvê=2018-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180520123928/http://demo.istat.it/str2006/query.php?lingua%3Deng%26Rip%3DS0%26paese%3DA12%26submit%3DTavola |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- !DYA |45,000<ref>{{Jêder |sernav=American FactFinder<!--Bot-generated title--> |url=http://factfinder.census.gov/ |tarîxa-gihiştinê=2021-01-23 |tarîxa-arşîvê=2011-07-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110729015411/http://factfinder.census.gov/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |200,000<ref name="autogenerated1" /> |- !Swîsre |6,415<ref>[http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/fr/index/themen/01/22/publ.Document.52217.pdf Swiss government statistics]</ref> |60,362<ref>[http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/fr/index/themen/01/07/blank/key/01/01.Document.20578.xls Swiss government statistics]</ref> |- !Deverên din ên Cîhanê |101,600<ref name="autogenerated1"/> |110,000<ref>[http://epp.eurostat.ec.europa.eu/extraction/retrieve/en/theme3/cens/cens_nscbirth?OutputDir=EJOutputDir_107&user=unknown&clientsessionid=977006CF24C55C1E56E251C52D2EDAE8.extraction-worker-1&OutputFile=cens_nscbirth.htm&OutputMode=U&NumberOfCells=4&Language=en&OutputMime=text%2Fhtml& 2001 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090215085128/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/extraction/retrieve/en/theme3/cens/cens_nscbirth?OutputDir=EJOutputDir_107&user=unknown&clientsessionid=977006CF24C55C1E56E251C52D2EDAE8.extraction-worker-1&OutputFile=cens_nscbirth.htm&OutputMode=U&NumberOfCells=4&Language=en&OutputMime=text%2Fhtml& |date=2009-02-15 }}, [http://ecodata.mineco.fgov.be/mdn/Vreemde_bevolking.jsp 2001 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021008133014/http://ecodata.mineco.fgov.be/mdn/Vreemde_bevolking.jsp |date=2002-10-08 }}, [ftp://www.statistik.at/pub/neuerscheinungen/vzaustriaweb.pdf 2001 census ], [http://www.mfa.gov.mk//Upload/ContentManagement/Files/Broj%20na%20makedonski%20iselenici%20vo%20svetot.doc Population Estimate from the MFA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080530070621/http://www.mfa.gov.mk//Upload/ContentManagement/Files/Broj%20na%20makedonski%20iselenici%20vo%20svetot.doc |date=2008-05-30 }}, [http://www.oecd.org/dataoecd/26/42/39332415.xls OECD Statistics], [http://www.dzs.hr/ 2002 census], [http://www.stat.si/popis2002/si/rezultati/rezultati_red.asp?ter=SLO&st=7 2002 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170426055815/http://www.stat.si/popis2002/si/rezultati/rezultati_red.asp?ter=SLO&st=7 |date=2017-04-26 }}, [http://www.scb.se/statistik/_publikationer/BE0101_2006A01_BR_03_BE0107TAB.pdf 2006 census], [http://www.statbank.dk/statbank5a/default.asp?w=1024 2008 census], [http://www.statbank.dk/statbank5a/default.asp?w=1024 2008 census], [http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/pays-zones-geo_833/macedoine-arym_442/presentation-macedoine-arym_991/donnees-generales_12144.html 2003 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006102733/http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/pays-zones-geo_833/macedoine-arym_442/presentation-macedoine-arym_991/donnees-generales_12144.html |date=2014-10-06 }}, [http://www.uni-koeln.de/jur-fak/ostrecht/minderheitenschutz/Vortraege/BiH/BiH_Marko_Railic.pdf 2005 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303183909/http://www.uni-koeln.de/jur-fak/ostrecht/minderheitenschutz/Vortraege/BiH/BiH_Marko_Railic.pdf |date=2016-03-03 }}, [http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Publications/Census/2006%20Census%20reports/QuickStats%20About%20A%20Subject/QuickStats%20About%20Culture%20and%20Identity/quickstats-about-culture-and-identity-tables.ashx Statistics New Zealand:Language spoken (total responses) for the 1996-2006 censuses (Table 16)] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20130309170841/http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Publications/Census/2006%20Census%20reports/QuickStats%20About%20A%20Subject/QuickStats%20About%20Culture%20and%20Identity/quickstats-about-culture-and-identity-tables.ashx |date=2013-03-09 }}, [http://www.monstat.org/Popis/Popis01a.zip 2003 Census]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} and [http://www.recensamant.ro 2002 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424065630/http://www.recensamant.ro/ |date=2006-04-24 }}</ref> |- !Bi tevahî |2,289,904 |4,100,000 |} == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên slavî yên başûr|makedonî]] [[Kategorî:Zimanên Albanyayê]] [[Kategorî:Zimanên Bulgaristanê]] [[Kategorî:Zimanên Makedonyaya Bakur]] [[Kategorî:Zimanên Serbistanê]] [[Kategorî:Zimanên Yewnanistanê]] rr2ww1ikj0oslpqjx4fyr7xdua57zeu 0 46354 2085511 2013312 2026-08-14T14:36:42Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2085511 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Şîraz''' (bi [[farisî]]: شیراز) pêncemîn bajarê herî qelebalix ê [[Îran]]ê ye û navenda îdarî ya [[Fars (parêzgeh)|parêzgeha Farsê]] ye,<ref name="Fars Province Structure">{{cite report|title=Approval of the organization and chain of citizenship of the elements and units of the national divisions of Fars province, centered in Shiraz|language=fa|website=lamtakam.com|via=Lam ta Kam|url=https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/113032|archive-url=https://web.archive.org/web/20231207211349/https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/113032|publisher=Ministry of the Interior, Council of Ministers|last=Habibi|first=Hassan|orig-date=Approved 21 June 1369|date=c. 2023|archive-date=7 December 2023|access-date=7 December 2023|id=Notification 82840/T128K}}</ref> ku di dîrokê de bi navê [[Pars (welat)|Pars]] (پارس, ''Pārs'') û [[Pars (welat)|Persîs]] hatiye naskirin.<ref name="Sykes">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Persia |paşnav=Sykes |pêşnav=Percy |weşanger=Macmillan and Company |sal=1921 |rûpel=43 |cih=London |url=http://www.wdl.org/en/item/7307/view/1/43/ |roja-gihiştinê=2025-03-03 |roja-arşîvê=2019-12-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191221154101/https://www.wdl.org/en/item/7307/view/1/43/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî serjimêriya niştimanî ya 2016an nifûsa bajêr 1.565.572 kes bû û devera avakirî ya bi [[Sedra]] re nezikî 1.800.000 niştecî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.citypopulation.de/php/iran-fars.php |sernav=IRAN: Fars / فارس |malper=citypopulation.de |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2016 }}</ref> Di serjimêriya 2021an de zêdebûna nifûsa bajêr derketiye 1.995.500 kesan. Şîraz li başûrê rojavayê Îranê li ser çemê demsalî yê rûdxaneye xoşk e. Bajar destpêka serdema îslamî de hate damezrandin, bajar xwedan avhewa nerm e û ji hezar salan zêdetir navendek bazirganiya herêmî ye. Navnîşa herî kevin a bajêr, wekî ''Tiraziş'', li ser tabloyên ji heriyê [[elam]]î ye ku di sala 2000 berî zayînê de ne.<ref>Cameron, George G. ''Persepolis Treasury Tablets'', University of Chicago Press, 1948:115.</ref> Bajarê nûjen ji hêla [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasanî]] ve hate damezrandin û ji hêla [[Xanedana Emewiyan|xilafetiya emewiyan]] ve di 693an de hate vegerandin û di bin xanedanên saffarî û [[biweyhî]] de di sedsalên 9an û 10-11an de, girîng bû. Di sedsala 13an de, Şîraz ji ber handana mîrê xwe û hebûna gelek zanyar û hunermendên faris, bû navendeke sereke ya huner û [[Wêje|edebiyatê]]. Du helbestvanên navdar ên Îranê, [[Hafizê Şîrazî]] û [[Sedî]] ji Şîrazê ne, ku gorên wan li aliyê bakurê sînorên bajêr ên niha ne. Şîraz yek ji bajarên [[turîzm]]ê yên Îranê ye û wek bajarê [[helbestvan]], edebiyat û [[kulîlk]]an tê naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranchamber.com/cities/shiraz/shiraz.php |sernav=Iran Chamber Society: Iranian Cities: Shiraz |malper=iranchamber.com |roja-gihiştinê=2025-03-03 |archive-date=2025-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250303165347/https://www.iranchamber.com/cities/shiraz/shiraz.php |url-status=dead }}</ref> Herwiha ji aliyê gelek îraniyan ve ji ber hebûna gelek bax û darên fêkî yên ku li seranserê bajêr têne dîtin, wek Baxçeyê Eramê, wek bajarê baxçan tê dîtin. Şîraz jî li cîhanê cihekî geştiyariyê yê navdar e. Her sal gelek tûrîst ji çar aliyê cîhanê tên serdana bajêr. Şîraz di dîrokê de xwediyê civakên sereke yên [[Cihûtî|cihû]] û [[Xiristiyanî|xiristiyan]] e. Hunermendên Şîrazê ji mozaîka xêzkirî ya sêgoşeyî pêk tê; tîcareta hesinê; xalîçeya pile û tevkirina kilamê ku li gund û eşîran jê re ''gilîm'' û ''cacîm'' tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shirazcity.org/shiraz/Shiraz%20Information/shiraz_history/Characteristics%20e.htm |sernav=the physical features of Shiraz |roja-gihiştinê=5 gulan 2011 |weşanger=Shirazcity.org |nivîskar=محمد جواد مطلع |roja-arşîvê=2009-02-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090217185742/http://shirazcity.org/shiraz/Shiraz%20Information/shiraz_history/Characteristics%20e.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pîşesaziyên serdest li bajêr berhemanîna çîmento, şekir, zibil, berhemên tekstîlê, berhemên dar, metalkarî û xalîçeyan in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://arshksco.com/seez.htm |sernav=ARSH Co. site |roja-gihiştinê=5 gulan 2011 |weşanger=Arshksco.com |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110707164111/http://arshksco.com/seez.htm |roja-arşîvê=7 tîrmeh 2011 }}</ref> Li bajêr yekem santrala tavê ya Îranê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.tehrantimes.com/index_View.asp?code=186558 |sernav=Iran's first solar power plant comes on stream |xebat=Tehran Times |tarîx=11 kanûna paşîn 2009 |roja-gihiştinê=25 îlon 2010 }}</ref> Di van demên dawîn de yekem turbîna bayê ya Şîrazê li ser çiyayê Babakuhî yê nêzî bajêr hatiye danîn. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons}} {{Navenda parêzgehên Îranê}} {{Parêzgeha Farsê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Farsê]] [[Kategorî:Bajarên Îranê]] jywof7i7m9l4ovw2b9q5zem55mcb9v3 0 97191 2085519 1968325 2026-08-14T15:40:33Z Dr. Thomas Liptak 175572 photo updated (2026) 2085519 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Lax_skyline_01212012.jpg|thumb|[[Los Angeles]]]] [[Wêne:Frankfurt am Main, Skyline von der Alten Brücke.jpg|thumb|[[Frankfurt am Main]]]] [[Wêne:Aftnn_The_Seine_from_the_Eiffel_Tower.jpg|thumb|[[Parîs]]]] [[Wêne:Metropolitan_skyline_of_Taipei,_Taiwan_2020.jpg|thumb|[[Taipeh]]]] '''Makeşar''',<ref name=":0" /><ref>{{Jêder-malper |url=https://tr.glosbe.com/ku/tr/make%C5%9Far |sernav=makeşar Türkçe içinde |malper=Glosbe |ziman=ku |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2022-04-07 }}</ref> '''makebajar'''<ref name=":0">O-Ferheng Kürtçe-Türkçe Sözlük O-ferheng (Ferhenga Mezin a Kurdî-Tirkî û Tirkî-Kurdî) ji bo Androidê Kürtçe-Türkçe android büyük sözlük Big Kurdish-Turkish android dictionary </ref> yan jî '''metropol''' (ji [[yewnaniya kevn]] μητρόπολις, ''metropolîs'', ''bajarê dayikî'') bajarekî mezin e ku navendek siyasî, civakî, çandî û aborî ya herêmek an jî welatek pêk tîne. == Makeşar di serdema kevnar de == Metropolîs ("bajarê dayikê") ji Yewnanên kevnar re digotin bajarê ku ji wî re metingehek têkildar hate damezrandin. Vana bandorek mezin a ramyarî li ser mêtingehan kir. Ji ber avahiya [[bajêr-welat]], ev bajar di heman demê de bûn navendên ramyarî, olî, aborî, çandî û civakî yên herêmên xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.metropolenforschung.de/download/Mieg_Metropolen_2012.pdf |sernav=Metropolen: Begriff und Wandel |paşnav= |pêşnav= |tarîx=2012-10-31 |malper=Harald A. Mieg, Humboldt-Universität zu Berlin, metropolenforschung.de/ |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Romiyan ev term ji Grekiyan pejirandin, lê bi wateyek hinekî cuda. Ji demên Roman, paytextên girîng ên parêzgehên kevnar ên kevnar metropolis digotin. Weke yek ji van bajaran, Metropolis [[Trier]], wek mînak, karîbû bi rengek bêkêmasî heyama xweya kevnar a dereng baş di serdema navîn a zû de bide pêş. Gotina makeşar di wateya "paytexta parêzgehê" de ji hêla dêrê ve di xiristiyantiya destpêkê de hate pejirandin û behsa yekkirina çend metranî di bin rêberiya sermetranek de kir. Ji ber vê yekê di Dêra Katolîk a Roman û li Dêra Ortodoks de metropolitan sernavê fermî yê heyî. == Girêdanên derve == {{Wîkîferheng}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Demografî]] [[Kategorî:Lîsteyên bajaran]] dh3gk9917walble2rvd7gx0rtflcz0b 0 329324 2085564 2085205 2026-08-15T11:38:07Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Radyasyonên elektromagnetîk]] weke [[Radyasyonên elektromayetîk]] guhart 2085205 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Onde electromagnetique.svg|thumb|300px|Pêleke elektromagnetîk a bi polarizasyona xêzî ku li ser eksena z dimeşe; tê de E [[Qada elektrîk|qada elektrîkê]] û Bya perpendîkûler jî [[qada magnetîkî]] nîşan dide.]] Di [[fizîk|fizîkê]] de, '''radyasyonên elektromagnetîk''' (REM) an jî '''pêla elektromagnetîk''' (PEM) [[Pêl|pêlek]] xwebelavbûyî ya e ku [[momentûm]] û [[enerjiya radyasyonê]] di fezayê [[zeviya elektromagnetîk]] re hildigire.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is Electromagnetic Radiation? |url=https://www.thoughtco.com/definition-of-electromagnetic-radiation-605069 |roja-gihiştinê=2026-08-11 |xebat=ThoughtCo |ziman=en}}</ref> Ew spektrumek fireh vedihewîne ku li gorî [[Frekans|frekansê]] (bi rêjeyî berevajî [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]]) tê dabeş kirin, ji [[pêlên radyoyê]], [[Hûrpêl|hûrpêlan]], [[înfrasor]], [[Ronahî (fizîk)|ronahî]], [[ultraviyole]], [[tîrêjên X]], bigire heya [[tîrêjên gama]]. Gî formên REMê di boşahiyek de bi leza ronahiyê digerin û [[Dualiya pêl-parçeyan|dualîteya pêl-parçeyan]] nîşan didin, hem wekî pêlan û hem jî wekî parçeyên cihêreng ên bi navê foton tevdigerin. Radyasyonên elektromagnetîk bi lezandina parçeyên barkirî yên wekî yên ji [[Roj (stêrk)|Roj]] û laşên din ên ezmanî an jî bi awayekî sûnî ji bo serîlêdanên çeşîd têne çêkirin û hilberandin. Têkiliya wê bi madeyê re bi dirêjahiya pêlê ve girêdayî ye ku tesîrê li karanîna wê di ragihandin, derman, pîşesazî û lêkolînên zanistî de dike. [[Pêlên radyoyê]] weşan û [[peywendiya bêtêl]] gengaz dikin, înfrasor di [[Termografî|resimkirina germî]] de tê bikaranîn, ronahiya dîtbar ji bo dîtinê giring e û radyyasyonên enerjiya bilindtir, wekî tîrêjên X û tîrêjên gama, di [[Wênekirina bijîşkî|resimkirina bijîşkî]], dermankirina penceşêrê û vekolîna pîşesaziyê de têne bikaranîn. REMya enerjiya bilindtir, nemaze di UV û jortir de, bi tesîrên neyînî yên tenduristiyê ve girêdayî ye. Di [[mekanîka kuantûmê]] de, rêyeke din a nêrîna li ser pêlên elektromagnetîk (PEM) ew e ku ew ji [[Foton|fotonan]] pêk tên; foton [[Parçikê bingehîn|parçikên bingehîn]] ên bêbar û xwediyê [[girseya bêhnvedanê]] ya sifir in ku wekî [[Kuantûm|kuantûmên]] [[qada elektromagnetîk]] tevdigerin û berpirsiyarê gî têkiliyên elektromagnetîk in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/themes/physics/ekspong/ |sernav=The Dual Nature of Light as Reflected in the Nobel Archives |malper=www.nobelprize.org |roja-gihiştinê=2026-08-11}}</ref> [[Elektrodînamîka kuantûmê]] ew teorî ye ku rave dike ka pêlên elektromagnetîk çawa li ser asta atomî bi madeyê re têkiliyê datînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.encyclopedia.com/science-and-technology/astronomy-and-space-exploration/astronomy-general/electromagnetic-spectrum |sernav=Electromagnetic Spectrum facts, information, pictures {{!}} Encyclopedia.com articles about Electromagnetic Spectrum |malper=www.encyclopedia.com |roja-gihiştinê=2026-08-11 |ziman=en}}</ref> Tesîrên kuantûmê çavkaniyên zêde ji bo pêlên elektromagnetîk peyda dikin, wekî derbasbûna elektronan bo [[Asta enerjiyê|astên enerjiyê]] yên nizmtir di atomê de û [[radyasyonên cisimê reş]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Physics for Scientists and Engineers: Vol. 1: Mechanics, Oscillations and Waves, Thermodynamics |paşnav=Tipler |pêşnav=Paul A. |weşanger=Macmillan |tarîx=1999 |rr=454 |isbn=978-1-57259-491-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=U9lkAkTdAosC&q=%22electromagnetic+waves%22+charges+accelerate&pg=PA454}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Konseptên fizîkê]] crnumic4yi3frv0rbcur7obwq04dc0e 2085568 2085564 2026-08-15T11:39:34Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085568 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Onde electromagnetique.svg|thumb|300px|Pêleke elektromagnetîk a bi polarizasyona xêzî ku li ser eksena z dimeşe; tê de E [[Qada elektrîk|qada elektrîkê]] û Bya perpendîkûler jî [[qada magnetîkî]] nîşan dide.]] Di [[fizîk|fizîkê]] de, '''radyasyonên elektromanyetîk''' (REM) an jî '''pêla elektromanyetîk''' (PEM) [[Pêl|pêlek]] xwebelavbûyî ya e ku [[momentûm]] û [[enerjiya radyasyonê]] di fezayê [[Zeviya elektromanyetïk|zeviya elektromanyetîk]] re hildigire.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is Electromagnetic Radiation? |url=https://www.thoughtco.com/definition-of-electromagnetic-radiation-605069 |roja-gihiştinê=2026-08-11 |xebat=ThoughtCo |ziman=en}}</ref> Ew spektrumek fireh vedihewîne ku li gorî [[Frekans|frekansê]] (bi rêjeyî berevajî [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]]) tê dabeş kirin, ji [[pêlên radyoyê]], [[Hûrpêl|hûrpêlan]], [[înfrasor]], [[Ronahî (fizîk)|ronahî]], [[ultraviyole]], [[tîrêjên X]], bigire heya [[tîrêjên gama]]. Gî formên REMê di boşahiyek de bi leza ronahiyê digerin û [[Dualiya pêl-parçeyan|dualîteya pêl-parçeyan]] nîşan didin, hem wekî pêlan û hem jî wekî parçeyên cihêreng ên bi navê foton tevdigerin. Radyasyonên elektromanyetîk bi lezandina parçeyên barkirî yên wekî yên ji [[Roj (stêrk)|Roj]] û laşên din ên ezmanî an jî bi awayekî sûnî ji bo serîlêdanên çeşîd têne çêkirin û hilberandin. Têkiliya wê bi madeyê re bi dirêjahiya pêlê ve girêdayî ye ku tesîrê li karanîna wê di ragihandin, derman, pîşesazî û lêkolînên zanistî de dike. [[Pêlên radyoyê]] weşan û [[peywendiya bêtêl]] gengaz dikin, înfrasor di [[Termografî|resimkirina germî]] de tê bikaranîn, ronahiya dîtbar ji bo dîtinê giring e û radyyasyonên enerjiya bilindtir, wekî tîrêjên X û tîrêjên gama, di [[Wênekirina bijîşkî|resimkirina bijîşkî]], dermankirina penceşêrê û vekolîna pîşesaziyê de têne bikaranîn. REMya enerjiya bilindtir, nemaze di UV û jortir de, bi tesîrên neyînî yên tenduristiyê ve girêdayî ye. Di [[mekanîka kuantûmê]] de, rêyeke din a nêrîna li ser pêlên elektromanyetîk (PEM) ew e ku ew ji [[Foton|fotonan]] pêk tên; foton [[Parçikê bingehîn|parçikên bingehîn]] ên bêbar û xwediyê [[girseya bêhnvedanê]] ya sifir in ku wekî [[Kuantûm|kuantûmên]] [[qada elektromagnetîk]] tevdigerin û berpirsiyarê gî têkiliyên elektromagnetîk in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/themes/physics/ekspong/ |sernav=The Dual Nature of Light as Reflected in the Nobel Archives |malper=www.nobelprize.org |roja-gihiştinê=2026-08-11}}</ref> [[Elektrodînamîka kuantûmê]] ew teorî ye ku rave dike ka pêlên elektromagnetîk çawa li ser asta atomî bi madeyê re têkiliyê datînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.encyclopedia.com/science-and-technology/astronomy-and-space-exploration/astronomy-general/electromagnetic-spectrum |sernav=Electromagnetic Spectrum facts, information, pictures {{!}} Encyclopedia.com articles about Electromagnetic Spectrum |malper=www.encyclopedia.com |roja-gihiştinê=2026-08-11 |ziman=en}}</ref> Tesîrên kuantûmê çavkaniyên zêde ji bo pêlên elektromanyetîk peyda dikin, wekî derbasbûna elektronan bo [[Asta enerjiyê|astên enerjiyê]] yên nizmtir di atomê de û [[radyasyonên cisimê reş]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Physics for Scientists and Engineers: Vol. 1: Mechanics, Oscillations and Waves, Thermodynamics |paşnav=Tipler |pêşnav=Paul A. |weşanger=Macmillan |tarîx=1999 |rr=454 |isbn=978-1-57259-491-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=U9lkAkTdAosC&q=%22electromagnetic+waves%22+charges+accelerate&pg=PA454}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Konseptên fizîkê]] qcofkvfv6yikh30mcxe7hps6yr6yvfp 2085569 2085568 2026-08-15T11:39:54Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085569 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Onde electromagnetique.svg|thumb|300px|Pêleke elektromanyetîk a bi polarizasyona xêzî ku li ser eksena z dimeşe; tê de E [[Qada elektrîk|qada elektrîkê]] û Bya perpendîkûler jî [[qada magnetîkî]] nîşan dide.]] Di [[fizîk|fizîkê]] de, '''radyasyonên elektromanyetîk''' (REM) an jî '''pêla elektromanyetîk''' (PEM) [[Pêl|pêlek]] xwebelavbûyî ya e ku [[momentûm]] û [[enerjiya radyasyonê]] di fezayê [[Zeviya elektromanyetïk|zeviya elektromanyetîk]] re hildigire.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is Electromagnetic Radiation? |url=https://www.thoughtco.com/definition-of-electromagnetic-radiation-605069 |roja-gihiştinê=2026-08-11 |xebat=ThoughtCo |ziman=en}}</ref> Ew spektrumek fireh vedihewîne ku li gorî [[Frekans|frekansê]] (bi rêjeyî berevajî [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]]) tê dabeş kirin, ji [[pêlên radyoyê]], [[Hûrpêl|hûrpêlan]], [[înfrasor]], [[Ronahî (fizîk)|ronahî]], [[ultraviyole]], [[tîrêjên X]], bigire heya [[tîrêjên gama]]. Gî formên REMê di boşahiyek de bi leza ronahiyê digerin û [[Dualiya pêl-parçeyan|dualîteya pêl-parçeyan]] nîşan didin, hem wekî pêlan û hem jî wekî parçeyên cihêreng ên bi navê foton tevdigerin. Radyasyonên elektromanyetîk bi lezandina parçeyên barkirî yên wekî yên ji [[Roj (stêrk)|Roj]] û laşên din ên ezmanî an jî bi awayekî sûnî ji bo serîlêdanên çeşîd têne çêkirin û hilberandin. Têkiliya wê bi madeyê re bi dirêjahiya pêlê ve girêdayî ye ku tesîrê li karanîna wê di ragihandin, derman, pîşesazî û lêkolînên zanistî de dike. [[Pêlên radyoyê]] weşan û [[peywendiya bêtêl]] gengaz dikin, înfrasor di [[Termografî|resimkirina germî]] de tê bikaranîn, ronahiya dîtbar ji bo dîtinê giring e û radyyasyonên enerjiya bilindtir, wekî tîrêjên X û tîrêjên gama, di [[Wênekirina bijîşkî|resimkirina bijîşkî]], dermankirina penceşêrê û vekolîna pîşesaziyê de têne bikaranîn. REMya enerjiya bilindtir, nemaze di UV û jortir de, bi tesîrên neyînî yên tenduristiyê ve girêdayî ye. Di [[mekanîka kuantûmê]] de, rêyeke din a nêrîna li ser pêlên elektromanyetîk (PEM) ew e ku ew ji [[Foton|fotonan]] pêk tên; foton [[Parçikê bingehîn|parçikên bingehîn]] ên bêbar û xwediyê [[girseya bêhnvedanê]] ya sifir in ku wekî [[Kuantûm|kuantûmên]] [[qada elektromagnetîk]] tevdigerin û berpirsiyarê gî têkiliyên elektromagnetîk in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/themes/physics/ekspong/ |sernav=The Dual Nature of Light as Reflected in the Nobel Archives |malper=www.nobelprize.org |roja-gihiştinê=2026-08-11}}</ref> [[Elektrodînamîka kuantûmê]] ew teorî ye ku rave dike ka pêlên elektromagnetîk çawa li ser asta atomî bi madeyê re têkiliyê datînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.encyclopedia.com/science-and-technology/astronomy-and-space-exploration/astronomy-general/electromagnetic-spectrum |sernav=Electromagnetic Spectrum facts, information, pictures {{!}} Encyclopedia.com articles about Electromagnetic Spectrum |malper=www.encyclopedia.com |roja-gihiştinê=2026-08-11 |ziman=en}}</ref> Tesîrên kuantûmê çavkaniyên zêde ji bo pêlên elektromanyetîk peyda dikin, wekî derbasbûna elektronan bo [[Asta enerjiyê|astên enerjiyê]] yên nizmtir di atomê de û [[radyasyonên cisimê reş]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Physics for Scientists and Engineers: Vol. 1: Mechanics, Oscillations and Waves, Thermodynamics |paşnav=Tipler |pêşnav=Paul A. |weşanger=Macmillan |tarîx=1999 |rr=454 |isbn=978-1-57259-491-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=U9lkAkTdAosC&q=%22electromagnetic+waves%22+charges+accelerate&pg=PA454}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Konseptên fizîkê]] pee51rmg448ps96ga03tzdttsyfrztj 0 329330 2085497 2085270 2026-08-14T12:23:24Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2085497 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pipefitter welder kutzo.jpg|thumb|Radyasyonên UV ji aliyê [[Kevanên elektrîk|kevanên elektrîkê]] ve jî tên hilberandin. Karmendên qayimkirina kevanê divê ji bo pêşîgirtina li fotokeratîtê û şewitandina tavê ya giran, çavên xwe biparêzin û çermê xwe bipêçin.]] '''Radyasyonên ultraviyole''' ('''UV'''; carinan jê re '''tîrîjên ultraviyoleyê''' tê gotin) [[radyasyonên elektromagnetîk]] ên bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlên]] 100-400 [[nanometre]] ne, ji ya [[Ronahî (fizîk)|ronahiya dîtbar]] kurttir in, lê ji [[tîrêjên X]] dirêjtir in. Dirêjahiya pêlên di navbera 10 û 100 nanometre de wekî [[ultraviyole ya ekstrem]] têne binavkirin û hin taybetmendiyên wan bi tîrêjên X yên nerm re parve dikin. [[Tîdan|Radyasyonên]] UV di [[Tav|radyasyonên rojê]] de hene û bi qasî %10ê tevahîya radyasyonên elektromagnetîk ên ku ji [[Roj (stêrk)|rojê]] derdikevin pêk tînin. Ew herwiha ji hêla [[kevanên elektrîkê]], [[radyasyonên Çerenkov]] û roniyên taybetî ve, wekî [[lambayên buxara cîvayê]], lambayên bronzkirinê û [[roniyên reş]] ve jî têne hilberandin. [[Foton|Fotonên]] ultraviyole ji yên ronahiya dîtbar enerjiyeke mezintir heye, ji dora 3.1 heta 12 [[voltên elektron]], li dora enerjiya herî kêm a ku ji bo [[Iyonîzekirin|iyonîzekirina]] [[Atom|atoman]] hewce ye. <ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Non-Ionizing Radiation |paşnav=Maqbool |pêşnav=Muhammad |weşanger=Bentham Science Publishers |tarîx=2023-11-13 |isbn=978-981-5136-90-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=ZyHkEAAAQBAJ&pg=PA28&redir_esc=y}}</ref> Her çend ultraviyole ya dirêj-pêl a dirêj wekî [[radyasyonên iyonîze]] nayê hesibandin<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Engineering Electromagnetics |paşnav=Ida |pêşnav=Nathan |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2007-08-01 |rr=1122 |isbn=978-0-387-20156-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=2CbvXE4o5swC&dq=ultraviolet+ionizing+non-ionizing+&pg=PA1122&redir_esc=y}}</ref> ji ber ku fotonên wê enerjiya têrker tune ye, ew dikare [[reaksiyonên kîmyayî]] teşwîq bike û bibe sebeba ku gelek made bibiriqin an [[floresans]] bibin. Gelek serîlêdanên pratîkî, di nav de tesîrên kîmyayî û biyolojîk, ji awayê ku radyasyonên UVê dikarin bi [[Pêkhateya organîk|molekulên organîk]] re têkilî daynin têne wergirtin. Ew têkilî dikarin elektronên orbitalê yên teşwîq bikin ber bi rewşên enerjiya bilindtir di molekulan de ku potansiyel [[girêdanên kîmyayî]] dişkînin. Berevajî wê tesîra sereke ya radyasyonên dirêj-pêla dirêjtir ew e ku rewşên vibrasyonî an zivirî yên van molekulan teşwîq bike, germahiya wan zêde bike.<ref name=":0" /> Ronahiya ultraviyole ya pêlên kurt radyasyonên iyonîze ye.<ref name=":1" /> Di encamê de, UV ya pêlên kurt zirarê dide [[Asîda deoksîrîbonukleyî|DNAye]] û rûyên ku ew pê re têkilî datîne sterîl dike. Ji bo însanan, [[tîrêjên rojê]] û [[şewitandina rojê]] tesîrên naskirî yên rûbirûbûna çerm bi UV ne, digel zêdebûna xetera [[kansera çerm]]. Mîqdara radyasyonên UVê yên ku ji hêla rojê ve têne hilberandin tê vê wateyê ku [[Dinya (gerstêrk)|Erd]] dê nikaribe li ser Erdê zuwa heyatê bidomîne ger piraniya wê ronahiyê ji hêla [[Atmosfer|atmosferê]] ve neyê fîltrekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://missionscience.nasa.gov/ems/10_ultravioletwaves.html |sernav=Ultraviolet Waves |malper=missionscience.nasa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-12 |archive-date=2011-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110127004149/http://missionscience.nasa.gov/ems/10_ultravioletwaves.html |url-status=dead }}</ref> Ronahiya UVê ya ji rojê bi dirêjahiya pêlên kurttir ji nêzîkî 300 nm di atmosferê de, bi giranî ji hêla ozon û oksîjena molekulî ve, berî ku bigihîje Erdê, tê kişandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haigh |pêşnav=Joanna D. |tarîx=2007 |sernav=The Sun and the Earth's Climate |url=http://link.springer.com/10.12942/lrsp-2007-2 |kovar=Living Reviews in Solar Physics |ziman=en |cild=4 |doi=10.12942/lrsp-2007-2 |issn=1614-4961}}</ref> Lêbelê, UV (bi taybetî, UVB) di heman demê de berpirsiyarê çêbûna [[Vîtamînên D|vîtamîna D]] di piriya [[Movikdar|movikdarên]] bejayî de, di nav de însan jî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wacker |pêşnav=Matthias |paşnav2=Holick |pêşnav2=Michael F. |tarîx=2013-01-01 |sernav=Sunlight and Vitamin D: A global perspective for health |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3897598/ |kovar=Dermato-Endocrinology |cild=5 |hejmar=1 |rr=51–108 |doi=10.4161/derm.24494 |issn=1938-1972 |pmc=3897598 |pmid=24494042}}</ref> Ji ber vê yekê, spektruma UV tesîrên hem sûdmend û hem jî zirardar li ser heyatê dike. Sinorê jêrîn a dirêjahiya pêlê yê [[Şebenga ronahiya bînraw|spektruma dîtbar]] bi gelemperî wekî 400 nm tê qebûlkirin. Herçend radyasyonên ultraviyole bi gelemperî ji bo însanan nayên dîtin jî, 400 nm ne sinorekî qut û tûj e; di wê navbeynê de, her ku dirêjahiya pêlê kurtir dibe, dîtina wan jî zehmetir dibe.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Hambling |pêşnav=David |tarîx=2002-05-30 |sernav=Let the light shine in |url=http://www.theguardian.com/science/2002/may/30/medicalscience.research |roja-gihiştinê=2026-08-12 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB}}</ref> Kêzik, çûk û hin guhandar dikarin radyasyonên nêzîkî ultraviyole (RNU) bibînin, ji ber ku ew dikarin dirêjahiyên pêlan ên hinekî kurtir ji yên ku însan dikarin bibînin, bi dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cronin |pêşnav=Thomas W. |paşnav2=Bok |pêşnav2=Michael J. |tarîx=2016-09-15 |sernav=Photoreception and vision in the ultraviolet |url=https://doi.org/10.1242/jeb.128769 |kovar=Journal of Experimental Biology |cild=219 |hejmar=18 |rr=2790–2801 |doi=10.1242/jeb.128769 |issn=0022-0949}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] 8ou9772gm7lmdf1g1nsnr099org0cy5 0 329345 2085558 2085466 2026-08-15T11:24:47Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085558 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Fîsyona nukleerî [[Reaksiyonê nukleerî|reaksiyonek]] e ku tê de [[Navok|navoka]] [[Atom|atomekê]] dabeşî du an zêdetir navikên biçûktir dibe. Pêvajoya parçekirinê bi gelemperî [[notron]] û [[tîrêjên gamayê]] çêdike û, heta li gorî pîvanên [[Wize|enerjiyê]] yên [[hilweşîna radyoaktîf]] jî, miqdarek pir mezin a enerjiyê derdixe holê. Ew enerjiya azad a ku ji parçekirina atomeke [[uraniyûm-235]] derdikeve, bi qasî 100 milyon cara zêdetir e ji wê enerjiya ku ji şewitandina atomeke [[Karbon|karbonê]] di hewayê de ji bo hilberîna [[Karbondîoksîd|CO₂yê]] tê bidestxistin. Fîsyona nukleerî ji aliyê kîmyageran [[Otto Hahn]] û [[Fritz Strassmann]] û fîzîknasan [[Lise Meitner]] û [[Otto Robert Frisch]] ve hate keşfkirin. Hahn û Strassmann di 19ê kanûna pêşîn a 1938an de îsbat kirin ku reaksiyoneke fîsyonê pêk hatiye û Meitner ligel biraziyê wî Frisch, di çileya 1939an de ew bi awayekî teorîk rave kirin. Frisch, bi mesela [[Dabeşbûna nîvekî|fîsyona biyolojîk]] a şaneyên zindî, navê "fîsyon" (parçebûn) li vê pêvajoyê kir.  Di duyê weşana wî ya derbarê fîsyona nukleerî de ku di sibata 1939an de derket, Hahn û Strassmann hebûn û derketina derve ya notronê zêde di wexta pêvajoya fîsyonê de pêşbînî kirin; bi wî awayî, bi komkirina [[Girseyê krîtîkî|girseyeke krîtîk]] a madeya parçebûyî, deriyê pêkanîna [[reaksiyoneke zincîreyî ya nukleerî]] vekirin. k3l2bv75zg9enumfq23s3fp2hjqbap1 2085559 2085558 2026-08-15T11:33:42Z Kurê Acemî 105128 2085559 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Fîsyona nukleerî [[Reaksiyonê nukleerî|reaksiyonek]] e ku tê de [[Navok|navoka]] [[Atom|atomekê]] dabeşî du an zêdetir navikên biçûktir dibe. Pêvajoya parçekirinê bi gelemperî [[notron]] û [[tîrêjên gamayê]] çêdike û, heta li gorî pîvanên [[Wize|enerjiyê]] yên [[hilweşîna radyoaktîf]] jî, miqdarek pir mezin a enerjiyê derdixe holê. Ew enerjiya azad a ku ji parçekirina atomeke [[uraniyûm-235]] derdikeve, bi qasî 100 milyon cara zêdetir e ji wê enerjiya ku ji şewitandina atomeke [[Karbon|karbonê]] di hewayê de ji bo hilberîna [[Karbondîoksîd|CO₂yê]] tê bidestxistin. Fîsyona nukleerî ji aliyê kîmyageran [[Otto Hahn]] û [[Fritz Strassmann]] û fîzîknasan [[Lise Meitner]] û [[Otto Robert Frisch]] ve hate keşfkirin. Hahn û Strassmann di 19ê kanûna pêşîn a 1938an de îsbat kirin ku reaksiyoneke fîsyonê pêk hatiye û Meitner ligel biraziyê wî Frisch, di çileya 1939an de ew bi awayekî teorîk rave kirin. Frisch, bi mesela [[Dabeşbûna nîvekî|fîsyona biyolojîk]] a şaneyên zindî, navê "fîsyon" (parçebûn) li vê pêvajoyê kir.  Di duyê weşana wî ya derbarê fîsyona nukleerî de ku di sibata 1939an de derket, Hahn û Strassmann hebûn û derketina derve ya notronê zêde di wexta pêvajoya fîsyonê de pêşbînî kirin; bi wî awayî, bi komkirina [[Girseyê krîtîkî|girseyeke krîtîk]] a madeya parçebûyî, deriyê pêkanîna [[reaksiyoneke zincîreyî ya nukleerî]] vekirin. Ji bo [[Nuklîd|nuklîdên]] giran, ew [[Reaksiyona eksotermîk|reaksiyonek eksotermîk]] e ku mîqdarên mezin ên enerjiyê hem wekî [[Elektromanyetîzm|radyasyonên elektromanyetîk]] û hem jî wekî [[enerjiya kînetîk]] a perçeyan berdide ([[Têhn (fizîk)|germkirina]] madeya girseyî ku tê de dabeşbûn çêdibe). Mîna [[fusiyona nukleerî]], ji bo ku dabeşbûn enerjiyê hilberîne, divê enerjiya girêdana tevahî ya elementên encam ji ya elementa destpêkê mezintir be. Divê [[Astengiya dabeşb|astengiya dabeşbûnî]] jî were derbaskirin. [[Fîsîl|Nuklîdên dabeşkirî]] bi giranî di têkiliyên bi notronên bilez re parçe dibin, lê nuklîdên dabeşkirî bi hêsanî di têkiliyên bi "yavaş" ango notronên germî re parçe dibin ku bi gelemperî ji nermbûna notronên bilez derdikevin. Şîyana sê [[Îzotop|îzotopan]] ([[U-233]], [[U-235]], û [[Pu-239]]) ji bo domandina reaksiyonek zincîra nukleerî dihêle ku [[hêzgeha nukleerî]] di rewşek krîtîk a derengmayî de ji bo berdana enerjiya kontrolkirî bixebitin û herwiha ji bo [[Çeka nukleerî|silaxên nukleerî]] ku di rewşek superkrîtîk a bilez de ji bo berdana enerjiya bêkontrol ku di nêzîkî [[Mîkrosaniye|mîkrosaniyeke]] de çêdibe bixebitin. 76f2ts5iht22vkcbhsq55up5whpx9ho 2085560 2085559 2026-08-15T11:34:20Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kîmya]] 2085560 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Fîsyona nukleerî [[Reaksiyonê nukleerî|reaksiyonek]] e ku tê de [[Navok|navoka]] [[Atom|atomekê]] dabeşî du an zêdetir navikên biçûktir dibe. Pêvajoya parçekirinê bi gelemperî [[notron]] û [[tîrêjên gamayê]] çêdike û, heta li gorî pîvanên [[Wize|enerjiyê]] yên [[hilweşîna radyoaktîf]] jî, miqdarek pir mezin a enerjiyê derdixe holê. Ew enerjiya azad a ku ji parçekirina atomeke [[uraniyûm-235]] derdikeve, bi qasî 100 milyon cara zêdetir e ji wê enerjiya ku ji şewitandina atomeke [[Karbon|karbonê]] di hewayê de ji bo hilberîna [[Karbondîoksîd|CO₂yê]] tê bidestxistin. Fîsyona nukleerî ji aliyê kîmyageran [[Otto Hahn]] û [[Fritz Strassmann]] û fîzîknasan [[Lise Meitner]] û [[Otto Robert Frisch]] ve hate keşfkirin. Hahn û Strassmann di 19ê kanûna pêşîn a 1938an de îsbat kirin ku reaksiyoneke fîsyonê pêk hatiye û Meitner ligel biraziyê wî Frisch, di çileya 1939an de ew bi awayekî teorîk rave kirin. Frisch, bi mesela [[Dabeşbûna nîvekî|fîsyona biyolojîk]] a şaneyên zindî, navê "fîsyon" (parçebûn) li vê pêvajoyê kir.  Di duyê weşana wî ya derbarê fîsyona nukleerî de ku di sibata 1939an de derket, Hahn û Strassmann hebûn û derketina derve ya notronê zêde di wexta pêvajoya fîsyonê de pêşbînî kirin; bi wî awayî, bi komkirina [[Girseyê krîtîkî|girseyeke krîtîk]] a madeya parçebûyî, deriyê pêkanîna [[reaksiyoneke zincîreyî ya nukleerî]] vekirin. Ji bo [[Nuklîd|nuklîdên]] giran, ew [[Reaksiyona eksotermîk|reaksiyonek eksotermîk]] e ku mîqdarên mezin ên enerjiyê hem wekî [[Elektromanyetîzm|radyasyonên elektromanyetîk]] û hem jî wekî [[enerjiya kînetîk]] a perçeyan berdide ([[Têhn (fizîk)|germkirina]] madeya girseyî ku tê de dabeşbûn çêdibe). Mîna [[fusiyona nukleerî]], ji bo ku dabeşbûn enerjiyê hilberîne, divê enerjiya girêdana tevahî ya elementên encam ji ya elementa destpêkê mezintir be. Divê [[Astengiya dabeşb|astengiya dabeşbûnî]] jî were derbaskirin. [[Fîsîl|Nuklîdên dabeşkirî]] bi giranî di têkiliyên bi notronên bilez re parçe dibin, lê nuklîdên dabeşkirî bi hêsanî di têkiliyên bi "yavaş" ango notronên germî re parçe dibin ku bi gelemperî ji nermbûna notronên bilez derdikevin. Şîyana sê [[Îzotop|îzotopan]] ([[U-233]], [[U-235]], û [[Pu-239]]) ji bo domandina reaksiyonek zincîra nukleerî dihêle ku [[hêzgeha nukleerî]] di rewşek krîtîk a derengmayî de ji bo berdana enerjiya kontrolkirî bixebitin û herwiha ji bo [[Çeka nukleerî|silaxên nukleerî]] ku di rewşek superkrîtîk a bilez de ji bo berdana enerjiya bêkontrol ku di nêzîkî [[Mîkrosaniye|mîkrosaniyeke]] de çêdibe bixebitin. [[Kategorî:Kîmya]] 5cb6jao0nosq9gud8knfekac8badoqa 2085561 2085560 2026-08-15T11:34:28Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Fizîk]] 2085561 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Fîsyona nukleerî [[Reaksiyonê nukleerî|reaksiyonek]] e ku tê de [[Navok|navoka]] [[Atom|atomekê]] dabeşî du an zêdetir navikên biçûktir dibe. Pêvajoya parçekirinê bi gelemperî [[notron]] û [[tîrêjên gamayê]] çêdike û, heta li gorî pîvanên [[Wize|enerjiyê]] yên [[hilweşîna radyoaktîf]] jî, miqdarek pir mezin a enerjiyê derdixe holê. Ew enerjiya azad a ku ji parçekirina atomeke [[uraniyûm-235]] derdikeve, bi qasî 100 milyon cara zêdetir e ji wê enerjiya ku ji şewitandina atomeke [[Karbon|karbonê]] di hewayê de ji bo hilberîna [[Karbondîoksîd|CO₂yê]] tê bidestxistin. Fîsyona nukleerî ji aliyê kîmyageran [[Otto Hahn]] û [[Fritz Strassmann]] û fîzîknasan [[Lise Meitner]] û [[Otto Robert Frisch]] ve hate keşfkirin. Hahn û Strassmann di 19ê kanûna pêşîn a 1938an de îsbat kirin ku reaksiyoneke fîsyonê pêk hatiye û Meitner ligel biraziyê wî Frisch, di çileya 1939an de ew bi awayekî teorîk rave kirin. Frisch, bi mesela [[Dabeşbûna nîvekî|fîsyona biyolojîk]] a şaneyên zindî, navê "fîsyon" (parçebûn) li vê pêvajoyê kir.  Di duyê weşana wî ya derbarê fîsyona nukleerî de ku di sibata 1939an de derket, Hahn û Strassmann hebûn û derketina derve ya notronê zêde di wexta pêvajoya fîsyonê de pêşbînî kirin; bi wî awayî, bi komkirina [[Girseyê krîtîkî|girseyeke krîtîk]] a madeya parçebûyî, deriyê pêkanîna [[reaksiyoneke zincîreyî ya nukleerî]] vekirin. Ji bo [[Nuklîd|nuklîdên]] giran, ew [[Reaksiyona eksotermîk|reaksiyonek eksotermîk]] e ku mîqdarên mezin ên enerjiyê hem wekî [[Elektromanyetîzm|radyasyonên elektromanyetîk]] û hem jî wekî [[enerjiya kînetîk]] a perçeyan berdide ([[Têhn (fizîk)|germkirina]] madeya girseyî ku tê de dabeşbûn çêdibe). Mîna [[fusiyona nukleerî]], ji bo ku dabeşbûn enerjiyê hilberîne, divê enerjiya girêdana tevahî ya elementên encam ji ya elementa destpêkê mezintir be. Divê [[Astengiya dabeşb|astengiya dabeşbûnî]] jî were derbaskirin. [[Fîsîl|Nuklîdên dabeşkirî]] bi giranî di têkiliyên bi notronên bilez re parçe dibin, lê nuklîdên dabeşkirî bi hêsanî di têkiliyên bi "yavaş" ango notronên germî re parçe dibin ku bi gelemperî ji nermbûna notronên bilez derdikevin. Şîyana sê [[Îzotop|îzotopan]] ([[U-233]], [[U-235]], û [[Pu-239]]) ji bo domandina reaksiyonek zincîra nukleerî dihêle ku [[hêzgeha nukleerî]] di rewşek krîtîk a derengmayî de ji bo berdana enerjiya kontrolkirî bixebitin û herwiha ji bo [[Çeka nukleerî|silaxên nukleerî]] ku di rewşek superkrîtîk a bilez de ji bo berdana enerjiya bêkontrol ku di nêzîkî [[Mîkrosaniye|mîkrosaniyeke]] de çêdibe bixebitin. [[Kategorî:Kîmya]] [[Kategorî:Fizîk]] 795uxcq260c7f82kmdhg0cyhybv38yg 1 329347 2085499 2026-08-14T13:44:45Z Avestaboy 34898 /* Rastnivîs */ beşeke nû 2085499 wikitext text/x-wiki == Rastnivîs == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]],@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Aniha navê vê kesê kurd bi rastnivîsa îngilîzî hatiye nivîsandin. Li gorî min '''Aştîyako Pûrkerîm''' rastnivîsa kurdî ye. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:44, 14 tebax 2026 (UTC) s68dl3dgkmdmeto7vood0qo4a9ia75z 2085500 2085499 2026-08-14T13:45:00Z Avestaboy 34898 /* Rastnivîs */ 2085500 wikitext text/x-wiki == Rastnivîs == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]],@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Aniha navê vê kesê kurd bi rastnivîsa îngilîzî hatiye nivîsandin. Li gorî min '''Aştiyako Pûrkerîm''' rastnivîsa kurdî ye. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:44, 14 tebax 2026 (UTC) pvtmlarssaduzwiyxqs1t0nakn49bur 0 329348 2085520 2026-08-14T16:58:41Z Rojikurd.rojikurd 175583 Rûpel bi "<!-- Ji ckbwiki hatiye wergerandin/adapte kirin: [[ckb:پارتی سەربەخۆیی کوردستان]], oldid 1622580. Di kurteya guherandinê de vê revîzyonê ji bo attribution binivîse. --> {| class="infobox" style="width:22em" ! colspan="2" | Partiya Serxwebûna Kurdistanê |- ! Navê îngilîzî || Independence Party of Kurdistan |- ! Kurtenav || PSK |- ! Sekreterê giştî || [[Ashtyako Poorkarim]] |- ! Sekreterê berê || Amir Qazi |- ! Damezrandin || Li..." hat çêkirin 2085520 wikitext text/x-wiki <!-- Ji ckbwiki hatiye wergerandin/adapte kirin: [[ckb:پارتی سەربەخۆیی کوردستان]], oldid 1622580. Di kurteya guherandinê de vê revîzyonê ji bo attribution binivîse. --> {| class="infobox" style="width:22em" ! colspan="2" | Partiya Serxwebûna Kurdistanê |- ! Navê îngilîzî || Independence Party of Kurdistan |- ! Kurtenav || PSK |- ! Sekreterê giştî || [[Ashtyako Poorkarim]] |- ! Sekreterê berê || Amir Qazi |- ! Damezrandin || Li gor arşîva Zanîngeha Exeterê di navbera 1986 û 1989 de; bi navê niha 19 Nîsan 1990 |- ! Yekbûn || 11 Adar 2026 |- ! Armanca ragihandî || Damezrandina dewleteke serbixwe ya Kurdistanê |- ! Qada sereke ya çalakiyê || Kurdistana Rojhilat û dîasporaya Kurd |- ! Îdeolojî || Neteweperweriya Kurdî; serxwebûna Kurdistanê; sekularîzm |- ! Dirûşm || “Kurd yek netewe ye û Kurdistan yek welat e” |- ! Medya || Kovara ''Ala'' û KurdNation |- ! Malper || [https://kurdnation.com/ kurdnation.com] |} '''Partiya Serxwebûna Kurdistanê''' (bi îngilîzî: '''Independence Party of Kurdistan'''; bi kurtî '''PSK''') partiyeke siyasî ya Kurdî ye ku damezrandina dewleteke serbixwe ya Kurdistanê wek armanca xwe ya sereke destnîşan dike.<ref name="manifest">[https://kurdnation.com/2026/03/07/manifest-2/ “Manîfestoya Rizgariyê; bernameya siyasî û rêziknameya navxweyî”], KurdNation, 7 Adar 2026.</ref> Pêkhateya niha ya partiyê ji encama yekbûna Partiya Serxwebûna Kurdistanê û Tevgera Serxwebûnxwazên Kurdistanê pêk hatiye. Yekbûn di 11 Adar 2026 de bi fermî hate ragihandin û her du aliyan biryar da ku bi navê Partiya Serxwebûna Kurdistanê çalakiyên siyasî û rêxistinî bidomînin.<ref name="merge">[https://kurdnation.com/2026/03/11/%DA%95%D8%A7%DA%AF%DB%95%DB%8C%DB%95%D9%86%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%8C-%D9%81%DB%95%D8%B1%D9%85%DB%8C%DB%8C-%DB%8C%DB%95%DA%A9%DA%AF%D8%B1%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D9%88-%D9%87%DB%8E%D8%B2/ Daxuyaniya fermî ya yekbûnê], KurdNation, 11 Adar 2026.</ref><ref name="knet">[https://kurdistannet.org/kn/index.php/2016-12-11-17-06-17/2016-12-17-19-30-25/dww-hyzby-zhh-aty-kwrdstan-y-kyan-grt KurdistanNet], 12 Adar 2026.</ref> Li gor bername û rêziknameya xwe ya belavkirî, partî xwe wek partiyeke neteweyî, siyasî, sekuler û demokratîk pênase dike.<ref name="manifest" /> == Dîrok == === Kok û damezrandin === Çavkanî li ser sala damezrandina partiyê ne yekdeng in. Arşîva Taybet a Zanîngeha Exeterê dibêje ku Partiya Serxwebûna Kurdistanê di navbera 1986 û 1989 de li Swêdê hatiye damezrandin. Di arşîvê de hejmarên kovara ''Ala'' ji 1986 û vir ve, nameyek ji Amir Qazi û belge û daxuyaniyên partiyê têne parastin.<ref name="exeter">[https://specialcollections.exeter.ac.uk/2020/12/01/exploring-the-omar-sheikhmous-archive-part-4-a-guide-to-kurdish-political-parties/ “Exploring the Omar Sheikhmous Archive, Part 4: A Guide to Kurdish Political Parties”], University of Exeter Special Collections, 1 Kanûna Pêşîn 2020.</ref><ref name="archive">[https://lib-archives.ex.ac.uk/Record.aspx?id=EUL+MS+403%2F3%2F10&src=CalmView.Catalog “Papers relating to the Kurdistan Independence Party”], EUL MS 403/3/10.</ref> Hashem Ahmadzadeh û Gareth Stansfield nivîsîne ku Amir Qazi û komek çalakvanên Kurd di 1989 de li Swêdê Partiya Serxwebûna Kurdistanê damezrandin.<ref name="study">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/journal_contribution/The_Political_Cultural_and_Military_Re-Awakening_of_the_Kurdish_Nationalist_Movement_in_Iran/29697662/1/files/56705750.pdf Ahmadzadeh û Stansfield, “The Political, Cultural, and Military Re-Awakening of the Kurdish Nationalist Movement in Iran”], ''Middle East Journal'', 64(1), 2010, r. 11–27.</ref> Lêkolîneke doktorayê ya Zanîngeha Victoria damezrandina partiyê bi havîna 1990 ve girê dide û dibêje ku partî veguherîna “Eniya Yekgirtî ya Demokratîk a Kurdistanê” bû; li gor heman lêkolînê ew enî di dawiya bihara 1986 de pêk hatibû.<ref name="thesis">[https://dspace.library.uvic.ca/bitstream/handle/1828/8524/Jahani%20Asl_Mohammad%20Nasser_PhD_2017.pdf Mohammad Nasser Jahani Asl, PhD thesis, University of Victoria, 2017, r. 490.</ref> Li gor bername û rêziknameya partiyê, Eniya Yekgirtî ya Demokratîk a Kurdistanê di 1988 de hate damezrandin û di kongreya xwe ya yekem de, 19 Nîsan 1990, navê xwe guherand û bû Partiya Serxwebûna Kurdistanê.<ref name="manifest" /> Cudahiyên di navbera salên 1986, 1988, 1989 û 1990 de bi cihêkirina qonaxên damezrandina eniya pêşîn, rêxistinê û pejirandina navê niha ve girêdayî ne.<ref name="exeter" /><ref name="study" /><ref name="thesis" /><ref name="manifest" /> === Tevgera Serxwebûnxwazan û yekbûn === Tevgera Serxwebûnxwazên Kurdistanê di 5 Çile 2019 de hate damezrandin û Ashtyako Poorkarim serokatiya wê dikir.<ref name="manifest" /><ref name="toiarticle">[https://blogs.timesofisrael.com/the-left-and-political-islam-in-kurdistan/ “The Left and Political Islam in Kurdistan”], ''The Times of Israel'', 17 Îlon 2025.</ref> Li gor rêziknameya partiyê, di Kanûna Pêşîn 2025 de endamên her du aliyan biryara yekbûnê dan û dîroka tevgerê bû beşek ji dîroka partiyê.<ref name="manifest" /> Daxuyaniya fermî di 11 Adar 2026 de hate belavkirin û roja paşîn KurdistanNet yekbûn ragihand.<ref name="merge" /><ref name="knet" /> == Îdeolojî û bername == Li gor “Manîfestoya Rizgariyê”, partî mafê diyarkirina çarenûsa neteweya Kurd diparêze û damezrandina dewleteke serbixwe ya Kurdistanê wek armanca sereke dibîne. Di bernameyê de demokrasî, sekularîzm, dadmendiya civakî, mafên mirovan û pirrengiya olî, çandî, zimanî û etnîkî wek nirxên partiyê têne navandin.<ref name="manifest" /> Di belgeyên fermî de partî Kurdistanê wek axeke di navbera Îran, Iraq, Tirkiye û Sûriyeyê de parçekirî û dagirkirî pênase dike. Bername qada sereke ya çalakiya siyasî li Kurdistana Rojhilat disekine û armanca dirêjdemê wek Kurdistaneke serbixwe, sekuler, federal û demokratîk destnîşan dike. Ev pênase helwesta fermî ya partiyê nîşan dide.<ref name="manifest" /> Bernameya siyasî karkirin bi rêya Neteweyên Yekbûyî û saziyên navneteweyî wek bijarteya yekem destnîşan dike. Heman bername dibêje ku ger çareseriya aştiyane were redkirin û zordarî bidome, partî têkoşîna çekdarî wek mafekî rewa dibîne.<ref name="manifest" /> == Rêxistin û rêberî == Li gor rêziknameya navxweyî, kongre organa herî bilind a biryardanê ye û her sê salan carekê tê lidarxistin. Kongre Komîteya Navendî hildibijêre û Komîteya Navendî jî Buroya Siyasî û Sekreterê Giştî destnîşan dike.<ref name="manifest" /> Pêkhateya rêxistinî herwiha postên rêber, berdevk, desteya lêkolînên stratejîk û navendên rêxistin, têkiliyên giştî, medya û darayî dihewîne.<ref name="manifest" /> Ashtyako Poorkarim Sekreterê Giştî yê partiyê ye.<ref name="toi">[https://blogs.timesofisrael.com/author/ashtyako-poorkarim/ “Ashtyako Poorkarim”], ''The Times of Israel''.</ref> == Medya == Kovara ''Ala'' ji weşanên qonaxa destpêkê ya partiyê bû û hejmar û belgeyên wê di Arşîva Taybet a Zanîngeha Exeterê de têne parastin.<ref name="exeter" /><ref name="archive" /> KurdNation malpera fermî ya partiyê ye û daxuyanî, bername û nivîsarên partiyê belav dike.<ref name="manifest" /> == Çavkanî == <references /> == Girêdanên derve == * [https://kurdnation.com/ Malpera fermî] 82lglaoiwh50orym5s1fwklb0urddxp 2085521 2085520 2026-08-14T17:05:20Z Rojikurd.rojikurd 175583 2085521 wikitext text/x-wiki <!-- Ji ckbwiki hatiye wergerandin/adapte kirin: [[ckb:پارتی سەربەخۆیی کوردستان]], oldid 1622580. Di kurteya guherandinê de vê revîzyonê ji bo attribution binivîse. --> {| class="infobox" style="width:22em" ! colspan="2" | Partiya Serxwebûna Kurdistanê |- | colspan="2" style="text-align:center" | [[File:پارتی سەربەخۆیی کوردستان.png|220px|Logo of the Independence Party of Kurdistan]] |- ! Navê îngilîzî || Independence Party of Kurdistan |- ! Kurtenav || PSK |- ! Sekreterê giştî || [[Ashtyako Poorkarim]] |- ! Sekreterê berê || Amir Qazi |- ! Damezrandin || Li gor arşîva Zanîngeha Exeterê di navbera 1986 û 1989 de; bi navê niha 19 Nîsan 1990 |- ! Yekbûn || 11 Adar 2026 |- ! Armanca ragihandî || Damezrandina dewleteke serbixwe ya Kurdistanê |- ! Qada sereke ya çalakiyê || Kurdistana Rojhilat û dîasporaya Kurd |- ! Îdeolojî || Neteweperweriya Kurdî; serxwebûna Kurdistanê; sekularîzm |- ! Dirûşm || “Kurd yek netewe ye û Kurdistan yek welat e” |- ! Medya || Kovara ''Ala'' û KurdNation |- ! Malper || [https://kurdnation.com/ kurdnation.com] |} '''Partiya Serxwebûna Kurdistanê''' (bi îngilîzî: '''Independence Party of Kurdistan'''; bi kurtî '''PSK''') partiyeke siyasî ya Kurdî ye ku damezrandina dewleteke serbixwe ya Kurdistanê wek armanca xwe ya sereke destnîşan dike.<ref name="manifest">[https://kurdnation.com/2026/03/07/manifest-2/ “Manîfestoya Rizgariyê; bernameya siyasî û rêziknameya navxweyî”], KurdNation, 7 Adar 2026.</ref> Pêkhateya niha ya partiyê ji encama yekbûna Partiya Serxwebûna Kurdistanê û Tevgera Serxwebûnxwazên Kurdistanê pêk hatiye. Yekbûn di 11 Adar 2026 de bi fermî hate ragihandin û her du aliyan biryar da ku bi navê Partiya Serxwebûna Kurdistanê çalakiyên siyasî û rêxistinî bidomînin.<ref name="merge">[https://kurdnation.com/2026/03/11/%DA%95%D8%A7%DA%AF%DB%95%DB%8C%DB%95%D9%86%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%8C-%D9%81%DB%95%D8%B1%D9%85%DB%8C%DB%8C-%DB%8C%DB%95%DA%A9%DA%AF%D8%B1%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D9%88-%D9%87%DB%8E%D8%B2/ Daxuyaniya fermî ya yekbûnê], KurdNation, 11 Adar 2026.</ref><ref name="knet">[https://kurdistannet.org/kn/index.php/2016-12-11-17-06-17/2016-12-17-19-30-25/dww-hyzby-zhh-aty-kwrdstan-y-kyan-grt KurdistanNet], 12 Adar 2026.</ref> Li gor bername û rêziknameya xwe ya belavkirî, partî xwe wek partiyeke neteweyî, siyasî, sekuler û demokratîk pênase dike.<ref name="manifest" /> == Dîrok == === Kok û damezrandin === Çavkanî li ser sala damezrandina partiyê ne yekdeng in. Arşîva Taybet a Zanîngeha Exeterê dibêje ku Partiya Serxwebûna Kurdistanê di navbera 1986 û 1989 de li Swêdê hatiye damezrandin. Di arşîvê de hejmarên kovara ''Ala'' ji 1986 û vir ve, nameyek ji Amir Qazi û belge û daxuyaniyên partiyê têne parastin.<ref name="exeter">[https://specialcollections.exeter.ac.uk/2020/12/01/exploring-the-omar-sheikhmous-archive-part-4-a-guide-to-kurdish-political-parties/ “Exploring the Omar Sheikhmous Archive, Part 4: A Guide to Kurdish Political Parties”], University of Exeter Special Collections, 1 Kanûna Pêşîn 2020.</ref><ref name="archive">[https://lib-archives.ex.ac.uk/Record.aspx?id=EUL+MS+403%2F3%2F10&src=CalmView.Catalog “Papers relating to the Kurdistan Independence Party”], EUL MS 403/3/10.</ref> Hashem Ahmadzadeh û Gareth Stansfield nivîsîne ku Amir Qazi û komek çalakvanên Kurd di 1989 de li Swêdê Partiya Serxwebûna Kurdistanê damezrandin.<ref name="study">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/journal_contribution/The_Political_Cultural_and_Military_Re-Awakening_of_the_Kurdish_Nationalist_Movement_in_Iran/29697662/1/files/56705750.pdf Ahmadzadeh û Stansfield, “The Political, Cultural, and Military Re-Awakening of the Kurdish Nationalist Movement in Iran”], ''Middle East Journal'', 64(1), 2010, r. 11–27.</ref> Lêkolîneke doktorayê ya Zanîngeha Victoria damezrandina partiyê bi havîna 1990 ve girê dide û dibêje ku partî veguherîna “Eniya Yekgirtî ya Demokratîk a Kurdistanê” bû; li gor heman lêkolînê ew enî di dawiya bihara 1986 de pêk hatibû.<ref name="thesis">[https://dspace.library.uvic.ca/bitstream/handle/1828/8524/Jahani%20Asl_Mohammad%20Nasser_PhD_2017.pdf Mohammad Nasser Jahani Asl, PhD thesis, University of Victoria, 2017, r. 490.</ref> Li gor bername û rêziknameya partiyê, Eniya Yekgirtî ya Demokratîk a Kurdistanê di 1988 de hate damezrandin û di kongreya xwe ya yekem de, 19 Nîsan 1990, navê xwe guherand û bû Partiya Serxwebûna Kurdistanê.<ref name="manifest" /> Cudahiyên di navbera salên 1986, 1988, 1989 û 1990 de bi cihêkirina qonaxên damezrandina eniya pêşîn, rêxistinê û pejirandina navê niha ve girêdayî ne.<ref name="exeter" /><ref name="study" /><ref name="thesis" /><ref name="manifest" /> === Tevgera Serxwebûnxwazan û yekbûn === Tevgera Serxwebûnxwazên Kurdistanê di 5 Çile 2019 de hate damezrandin û Ashtyako Poorkarim serokatiya wê dikir.<ref name="manifest" /><ref name="toiarticle">[https://blogs.timesofisrael.com/the-left-and-political-islam-in-kurdistan/ “The Left and Political Islam in Kurdistan”], ''The Times of Israel'', 17 Îlon 2025.</ref> Li gor rêziknameya partiyê, di Kanûna Pêşîn 2025 de endamên her du aliyan biryara yekbûnê dan û dîroka tevgerê bû beşek ji dîroka partiyê.<ref name="manifest" /> Daxuyaniya fermî di 11 Adar 2026 de hate belavkirin û roja paşîn KurdistanNet yekbûn ragihand.<ref name="merge" /><ref name="knet" /> == Îdeolojî û bername == Li gor “Manîfestoya Rizgariyê”, partî mafê diyarkirina çarenûsa neteweya Kurd diparêze û damezrandina dewleteke serbixwe ya Kurdistanê wek armanca sereke dibîne. Di bernameyê de demokrasî, sekularîzm, dadmendiya civakî, mafên mirovan û pirrengiya olî, çandî, zimanî û etnîkî wek nirxên partiyê têne navandin.<ref name="manifest" /> Di belgeyên fermî de partî Kurdistanê wek axeke di navbera Îran, Iraq, Tirkiye û Sûriyeyê de parçekirî û dagirkirî pênase dike. Bername qada sereke ya çalakiya siyasî li Kurdistana Rojhilat disekine û armanca dirêjdemê wek Kurdistaneke serbixwe, sekuler, federal û demokratîk destnîşan dike. Ev pênase helwesta fermî ya partiyê nîşan dide.<ref name="manifest" /> Bernameya siyasî karkirin bi rêya Neteweyên Yekbûyî û saziyên navneteweyî wek bijarteya yekem destnîşan dike. Heman bername dibêje ku ger çareseriya aştiyane were redkirin û zordarî bidome, partî têkoşîna çekdarî wek mafekî rewa dibîne.<ref name="manifest" /> == Rêxistin û rêberî == Li gor rêziknameya navxweyî, kongre organa herî bilind a biryardanê ye û her sê salan carekê tê lidarxistin. Kongre Komîteya Navendî hildibijêre û Komîteya Navendî jî Buroya Siyasî û Sekreterê Giştî destnîşan dike.<ref name="manifest" /> Pêkhateya rêxistinî herwiha postên rêber, berdevk, desteya lêkolînên stratejîk û navendên rêxistin, têkiliyên giştî, medya û darayî dihewîne.<ref name="manifest" /> Ashtyako Poorkarim Sekreterê Giştî yê partiyê ye.<ref name="toi">[https://blogs.timesofisrael.com/author/ashtyako-poorkarim/ “Ashtyako Poorkarim”], ''The Times of Israel''.</ref> == Medya == Kovara ''Ala'' ji weşanên qonaxa destpêkê ya partiyê bû û hejmar û belgeyên wê di Arşîva Taybet a Zanîngeha Exeterê de têne parastin.<ref name="exeter" /><ref name="archive" /> KurdNation malpera fermî ya partiyê ye û daxuyanî, bername û nivîsarên partiyê belav dike.<ref name="manifest" /> == Çavkanî == <references /> == Girêdanên derve == * [https://kurdnation.com/ Malpera fermî] idzozg8vtybzmwn9kke0qm4ccueqhbz 2085530 2085521 2026-08-14T20:06:45Z Avestaboy 34898 /* Girêdanên derve */ Kategorî 2085530 wikitext text/x-wiki <!-- Ji ckbwiki hatiye wergerandin/adapte kirin: [[ckb:پارتی سەربەخۆیی کوردستان]], oldid 1622580. Di kurteya guherandinê de vê revîzyonê ji bo attribution binivîse. --> {| class="infobox" style="width:22em" ! colspan="2" | Partiya Serxwebûna Kurdistanê |- | colspan="2" style="text-align:center" | [[File:پارتی سەربەخۆیی کوردستان.png|220px|Logo of the Independence Party of Kurdistan]] |- ! Navê îngilîzî || Independence Party of Kurdistan |- ! Kurtenav || PSK |- ! Sekreterê giştî || [[Ashtyako Poorkarim]] |- ! Sekreterê berê || Amir Qazi |- ! Damezrandin || Li gor arşîva Zanîngeha Exeterê di navbera 1986 û 1989 de; bi navê niha 19 Nîsan 1990 |- ! Yekbûn || 11 Adar 2026 |- ! Armanca ragihandî || Damezrandina dewleteke serbixwe ya Kurdistanê |- ! Qada sereke ya çalakiyê || Kurdistana Rojhilat û dîasporaya Kurd |- ! Îdeolojî || Neteweperweriya Kurdî; serxwebûna Kurdistanê; sekularîzm |- ! Dirûşm || “Kurd yek netewe ye û Kurdistan yek welat e” |- ! Medya || Kovara ''Ala'' û KurdNation |- ! Malper || [https://kurdnation.com/ kurdnation.com] |} '''Partiya Serxwebûna Kurdistanê''' (bi îngilîzî: '''Independence Party of Kurdistan'''; bi kurtî '''PSK''') partiyeke siyasî ya Kurdî ye ku damezrandina dewleteke serbixwe ya Kurdistanê wek armanca xwe ya sereke destnîşan dike.<ref name="manifest">[https://kurdnation.com/2026/03/07/manifest-2/ “Manîfestoya Rizgariyê; bernameya siyasî û rêziknameya navxweyî”], KurdNation, 7 Adar 2026.</ref> Pêkhateya niha ya partiyê ji encama yekbûna Partiya Serxwebûna Kurdistanê û Tevgera Serxwebûnxwazên Kurdistanê pêk hatiye. Yekbûn di 11 Adar 2026 de bi fermî hate ragihandin û her du aliyan biryar da ku bi navê Partiya Serxwebûna Kurdistanê çalakiyên siyasî û rêxistinî bidomînin.<ref name="merge">[https://kurdnation.com/2026/03/11/%DA%95%D8%A7%DA%AF%DB%95%DB%8C%DB%95%D9%86%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%8C-%D9%81%DB%95%D8%B1%D9%85%DB%8C%DB%8C-%DB%8C%DB%95%DA%A9%DA%AF%D8%B1%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D9%88-%D9%87%DB%8E%D8%B2/ Daxuyaniya fermî ya yekbûnê], KurdNation, 11 Adar 2026.</ref><ref name="knet">[https://kurdistannet.org/kn/index.php/2016-12-11-17-06-17/2016-12-17-19-30-25/dww-hyzby-zhh-aty-kwrdstan-y-kyan-grt KurdistanNet], 12 Adar 2026.</ref> Li gor bername û rêziknameya xwe ya belavkirî, partî xwe wek partiyeke neteweyî, siyasî, sekuler û demokratîk pênase dike.<ref name="manifest" /> == Dîrok == === Kok û damezrandin === Çavkanî li ser sala damezrandina partiyê ne yekdeng in. Arşîva Taybet a Zanîngeha Exeterê dibêje ku Partiya Serxwebûna Kurdistanê di navbera 1986 û 1989 de li Swêdê hatiye damezrandin. Di arşîvê de hejmarên kovara ''Ala'' ji 1986 û vir ve, nameyek ji Amir Qazi û belge û daxuyaniyên partiyê têne parastin.<ref name="exeter">[https://specialcollections.exeter.ac.uk/2020/12/01/exploring-the-omar-sheikhmous-archive-part-4-a-guide-to-kurdish-political-parties/ “Exploring the Omar Sheikhmous Archive, Part 4: A Guide to Kurdish Political Parties”], University of Exeter Special Collections, 1 Kanûna Pêşîn 2020.</ref><ref name="archive">[https://lib-archives.ex.ac.uk/Record.aspx?id=EUL+MS+403%2F3%2F10&src=CalmView.Catalog “Papers relating to the Kurdistan Independence Party”], EUL MS 403/3/10.</ref> Hashem Ahmadzadeh û Gareth Stansfield nivîsîne ku Amir Qazi û komek çalakvanên Kurd di 1989 de li Swêdê Partiya Serxwebûna Kurdistanê damezrandin.<ref name="study">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/journal_contribution/The_Political_Cultural_and_Military_Re-Awakening_of_the_Kurdish_Nationalist_Movement_in_Iran/29697662/1/files/56705750.pdf Ahmadzadeh û Stansfield, “The Political, Cultural, and Military Re-Awakening of the Kurdish Nationalist Movement in Iran”], ''Middle East Journal'', 64(1), 2010, r. 11–27.</ref> Lêkolîneke doktorayê ya Zanîngeha Victoria damezrandina partiyê bi havîna 1990 ve girê dide û dibêje ku partî veguherîna “Eniya Yekgirtî ya Demokratîk a Kurdistanê” bû; li gor heman lêkolînê ew enî di dawiya bihara 1986 de pêk hatibû.<ref name="thesis">[https://dspace.library.uvic.ca/bitstream/handle/1828/8524/Jahani%20Asl_Mohammad%20Nasser_PhD_2017.pdf Mohammad Nasser Jahani Asl, PhD thesis, University of Victoria, 2017, r. 490.</ref> Li gor bername û rêziknameya partiyê, Eniya Yekgirtî ya Demokratîk a Kurdistanê di 1988 de hate damezrandin û di kongreya xwe ya yekem de, 19 Nîsan 1990, navê xwe guherand û bû Partiya Serxwebûna Kurdistanê.<ref name="manifest" /> Cudahiyên di navbera salên 1986, 1988, 1989 û 1990 de bi cihêkirina qonaxên damezrandina eniya pêşîn, rêxistinê û pejirandina navê niha ve girêdayî ne.<ref name="exeter" /><ref name="study" /><ref name="thesis" /><ref name="manifest" /> === Tevgera Serxwebûnxwazan û yekbûn === Tevgera Serxwebûnxwazên Kurdistanê di 5 Çile 2019 de hate damezrandin û Ashtyako Poorkarim serokatiya wê dikir.<ref name="manifest" /><ref name="toiarticle">[https://blogs.timesofisrael.com/the-left-and-political-islam-in-kurdistan/ “The Left and Political Islam in Kurdistan”], ''The Times of Israel'', 17 Îlon 2025.</ref> Li gor rêziknameya partiyê, di Kanûna Pêşîn 2025 de endamên her du aliyan biryara yekbûnê dan û dîroka tevgerê bû beşek ji dîroka partiyê.<ref name="manifest" /> Daxuyaniya fermî di 11 Adar 2026 de hate belavkirin û roja paşîn KurdistanNet yekbûn ragihand.<ref name="merge" /><ref name="knet" /> == Îdeolojî û bername == Li gor “Manîfestoya Rizgariyê”, partî mafê diyarkirina çarenûsa neteweya Kurd diparêze û damezrandina dewleteke serbixwe ya Kurdistanê wek armanca sereke dibîne. Di bernameyê de demokrasî, sekularîzm, dadmendiya civakî, mafên mirovan û pirrengiya olî, çandî, zimanî û etnîkî wek nirxên partiyê têne navandin.<ref name="manifest" /> Di belgeyên fermî de partî Kurdistanê wek axeke di navbera Îran, Iraq, Tirkiye û Sûriyeyê de parçekirî û dagirkirî pênase dike. Bername qada sereke ya çalakiya siyasî li Kurdistana Rojhilat disekine û armanca dirêjdemê wek Kurdistaneke serbixwe, sekuler, federal û demokratîk destnîşan dike. Ev pênase helwesta fermî ya partiyê nîşan dide.<ref name="manifest" /> Bernameya siyasî karkirin bi rêya Neteweyên Yekbûyî û saziyên navneteweyî wek bijarteya yekem destnîşan dike. Heman bername dibêje ku ger çareseriya aştiyane were redkirin û zordarî bidome, partî têkoşîna çekdarî wek mafekî rewa dibîne.<ref name="manifest" /> == Rêxistin û rêberî == Li gor rêziknameya navxweyî, kongre organa herî bilind a biryardanê ye û her sê salan carekê tê lidarxistin. Kongre Komîteya Navendî hildibijêre û Komîteya Navendî jî Buroya Siyasî û Sekreterê Giştî destnîşan dike.<ref name="manifest" /> Pêkhateya rêxistinî herwiha postên rêber, berdevk, desteya lêkolînên stratejîk û navendên rêxistin, têkiliyên giştî, medya û darayî dihewîne.<ref name="manifest" /> Ashtyako Poorkarim Sekreterê Giştî yê partiyê ye.<ref name="toi">[https://blogs.timesofisrael.com/author/ashtyako-poorkarim/ “Ashtyako Poorkarim”], ''The Times of Israel''.</ref> == Medya == Kovara ''Ala'' ji weşanên qonaxa destpêkê ya partiyê bû û hejmar û belgeyên wê di Arşîva Taybet a Zanîngeha Exeterê de têne parastin.<ref name="exeter" /><ref name="archive" /> KurdNation malpera fermî ya partiyê ye û daxuyanî, bername û nivîsarên partiyê belav dike.<ref name="manifest" /> == Çavkanî == <references /> == Girêdanên derve == * [https://kurdnation.com/ Malpera fermî] [[Kategorî:Partiyên siyasî yên Kurdistanê]] 4ugol9ph4nv53cwtubn5uadzrrrrboi 2085562 2085530 2026-08-15T11:36:23Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2085562 wikitext text/x-wiki <!-- Ji ckbwiki hatiye wergerandin/adapte kirin: [[ckb:پارتی سەربەخۆیی کوردستان]], oldid 1622580. Di kurteya guherandinê de vê revîzyonê ji bo attribution binivîse. --> {| class="infobox" style="width:22em" ! colspan="2" | Partiya Serxwebûna Kurdistanê |- | colspan="2" style="text-align:center" | [[File:پارتی سەربەخۆیی کوردستان.png|220px|Logo of the Independence Party of Kurdistan]] |- ! Navê îngilîzî || Independence Party of Kurdistan |- ! Kurtenav || PSK |- ! Sekreterê giştî || [[Ashtyako Poorkarim]] |- ! Sekreterê berê || Amir Qazi |- ! Damezrandin || Li gor arşîva Zanîngeha Exeterê di navbera 1986 û 1989 de; bi navê niha 19 Nîsan 1990 |- ! Yekbûn || 11 Adar 2026 |- ! Armanca ragihandî || Damezrandina dewleteke serbixwe ya Kurdistanê |- ! Qada sereke ya çalakiyê || Kurdistana Rojhilat û dîasporaya Kurd |- ! Îdeolojî || Neteweperweriya Kurdî; serxwebûna Kurdistanê; sekularîzm |- ! Dirûşm || “Kurd yek netewe ye û Kurdistan yek welat e” |- ! Medya || Kovara ''Ala'' û KurdNation |- ! Malper || [https://kurdnation.com/ kurdnation.com] |} '''Partiya Serxwebûna Kurdistanê''' (bi îngilîzî: '''Independence Party of Kurdistan'''; bi kurtî '''PSK''') partiyeke siyasî ya Kurdî ye ku damezrandina dewleteke serbixwe ya Kurdistanê wek armanca xwe ya sereke destnîşan dike.<ref name="manifest">[https://kurdnation.com/2026/03/07/manifest-2/ “Manîfestoya Rizgariyê; bernameya siyasî û rêziknameya navxweyî”], KurdNation, 7 Adar 2026.</ref> Pêkhateya niha ya partiyê ji encama yekbûna Partiya Serxwebûna Kurdistanê û Tevgera Serxwebûnxwazên Kurdistanê pêk hatiye. Yekbûn di 11 Adar 2026 de bi fermî hate ragihandin û her du aliyan biryar da ku bi navê Partiya Serxwebûna Kurdistanê çalakiyên siyasî û rêxistinî bidomînin.<ref name="merge">[https://kurdnation.com/2026/03/11/%DA%95%D8%A7%DA%AF%DB%95%DB%8C%DB%95%D9%86%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%8C-%D9%81%DB%95%D8%B1%D9%85%DB%8C%DB%8C-%DB%8C%DB%95%DA%A9%DA%AF%D8%B1%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D9%88-%D9%87%DB%8E%D8%B2/ Daxuyaniya fermî ya yekbûnê], KurdNation, 11 Adar 2026.</ref><ref name="knet">[https://kurdistannet.org/kn/index.php/2016-12-11-17-06-17/2016-12-17-19-30-25/dww-hyzby-zhh-aty-kwrdstan-y-kyan-grt KurdistanNet], 12 Adar 2026.</ref> Li gor bername û rêziknameya xwe ya belavkirî, partî xwe wek partiyeke neteweyî, siyasî, sekuler û demokratîk pênase dike.<ref name="manifest" /> == Dîrok == === Kok û damezrandin === Çavkanî li ser sala damezrandina partiyê ne yekdeng in. Arşîva Taybet a Zanîngeha Exeterê dibêje ku Partiya Serxwebûna Kurdistanê di navbera 1986 û 1989 de li Swêdê hatiye damezrandin. Di arşîvê de hejmarên kovara ''Ala'' ji 1986 û vir ve, nameyek ji Amir Qazi û belge û daxuyaniyên partiyê têne parastin.<ref name="exeter">[https://specialcollections.exeter.ac.uk/2020/12/01/exploring-the-omar-sheikhmous-archive-part-4-a-guide-to-kurdish-political-parties/ “Exploring the Omar Sheikhmous Archive, Part 4: A Guide to Kurdish Political Parties”], University of Exeter Special Collections, 1 Kanûna Pêşîn 2020.</ref><ref name="archive">[https://lib-archives.ex.ac.uk/Record.aspx?id=EUL+MS+403%2F3%2F10&src=CalmView.Catalog “Papers relating to the Kurdistan Independence Party”], EUL MS 403/3/10.</ref> Hashem Ahmadzadeh û Gareth Stansfield nivîsîne ku Amir Qazi û komek çalakvanên Kurd di 1989 de li Swêdê Partiya Serxwebûna Kurdistanê damezrandin.<ref name="study">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/journal_contribution/The_Political_Cultural_and_Military_Re-Awakening_of_the_Kurdish_Nationalist_Movement_in_Iran/29697662/1/files/56705750.pdf Ahmadzadeh û Stansfield, “The Political, Cultural, and Military Re-Awakening of the Kurdish Nationalist Movement in Iran”], ''Middle East Journal'', 64(1), 2010, r. 11–27.</ref> Lêkolîneke doktorayê ya Zanîngeha Victoria damezrandina partiyê bi havîna 1990 ve girê dide û dibêje ku partî veguherîna “Eniya Yekgirtî ya Demokratîk a Kurdistanê” bû; li gor heman lêkolînê ew enî di dawiya bihara 1986 de pêk hatibû.<ref name="thesis">[https://dspace.library.uvic.ca/bitstream/handle/1828/8524/Jahani%20Asl_Mohammad%20Nasser_PhD_2017.pdf Mohammad Nasser Jahani Asl, PhD thesis, University of Victoria, 2017, r. 490.</ref> Li gor bername û rêziknameya partiyê, Eniya Yekgirtî ya Demokratîk a Kurdistanê di 1988 de hate damezrandin û di kongreya xwe ya yekem de, 19 Nîsan 1990, navê xwe guherand û bû Partiya Serxwebûna Kurdistanê.<ref name="manifest" /> Cudahiyên di navbera salên 1986, 1988, 1989 û 1990 de bi cihêkirina qonaxên damezrandina eniya pêşîn, rêxistinê û pejirandina navê niha ve girêdayî ne.<ref name="exeter" /><ref name="study" /><ref name="thesis" /><ref name="manifest" /> === Tevgera Serxwebûnxwazan û yekbûn === Tevgera Serxwebûnxwazên Kurdistanê di 5 Çile 2019 de hate damezrandin û Ashtyako Poorkarim serokatiya wê dikir.<ref name="manifest" /><ref name="toiarticle">[https://blogs.timesofisrael.com/the-left-and-political-islam-in-kurdistan/ “The Left and Political Islam in Kurdistan”], ''The Times of Israel'', 17 Îlon 2025.</ref> Li gor rêziknameya partiyê, di Kanûna Pêşîn 2025 de endamên her du aliyan biryara yekbûnê dan û dîroka tevgerê bû beşek ji dîroka partiyê.<ref name="manifest" /> Daxuyaniya fermî di 11 Adar 2026 de hate belavkirin û roja paşîn KurdistanNet yekbûn ragihand.<ref name="merge" /><ref name="knet" /> == Îdeolojî û bername == Li gor “Manîfestoya Rizgariyê”, partî mafê diyarkirina çarenûsa neteweya Kurd diparêze û damezrandina dewleteke serbixwe ya Kurdistanê wek armanca sereke dibîne. Di bernameyê de demokrasî, sekularîzm, dadmendiya civakî, mafên mirovan û pirrengiya olî, çandî, zimanî û etnîkî wek nirxên partiyê têne navandin.<ref name="manifest" /> Di belgeyên fermî de partî Kurdistanê wek axeke di navbera Îran, Iraq, Tirkiye û Sûriyeyê de parçekirî û dagirkirî pênase dike. Bername qada sereke ya çalakiya siyasî li Kurdistana Rojhilat disekine û armanca dirêjdemê wek Kurdistaneke serbixwe, sekuler, federal û demokratîk destnîşan dike. Ev pênase helwesta fermî ya partiyê nîşan dide.<ref name="manifest" /> Bernameya siyasî karkirin bi rêya Neteweyên Yekbûyî û saziyên navneteweyî wek bijarteya yekem destnîşan dike. Heman bername dibêje ku ger çareseriya aştiyane were redkirin û zordarî bidome, partî têkoşîna çekdarî wek mafekî rewa dibîne.<ref name="manifest" /> == Rêxistin û rêberî == Li gor rêziknameya navxweyî, kongre organa herî bilind a biryardanê ye û her sê salan carekê tê lidarxistin. Kongre Komîteya Navendî hildibijêre û Komîteya Navendî jî Buroya Siyasî û Sekreterê Giştî destnîşan dike.<ref name="manifest" /> Pêkhateya rêxistinî herwiha postên rêber, berdevk, desteya lêkolînên stratejîk û navendên rêxistin, têkiliyên giştî, medya û darayî dihewîne.<ref name="manifest" /> Ashtyako Poorkarim Sekreterê Giştî yê partiyê ye.<ref name="toi">[https://blogs.timesofisrael.com/author/ashtyako-poorkarim/ “Ashtyako Poorkarim”], ''The Times of Israel''.</ref> == Medya == Kovara ''Ala'' ji weşanên qonaxa destpêkê ya partiyê bû û hejmar û belgeyên wê di Arşîva Taybet a Zanîngeha Exeterê de têne parastin.<ref name="exeter" /><ref name="archive" /> KurdNation malpera fermî ya partiyê ye û daxuyanî, bername û nivîsarên partiyê belav dike.<ref name="manifest" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}}<references /> == Girêdanên derve == * [https://kurdnation.com/ Malpera fermî] [[Kategorî:Partiyên siyasî yên Kurdistanê]] hlne4lbtkt5hrtogvl1y0kfowsahhu7 2085563 2085562 2026-08-15T11:36:38Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2085563 wikitext text/x-wiki <!-- Ji ckbwiki hatiye wergerandin/adapte kirin: [[ckb:پارتی سەربەخۆیی کوردستان]], oldid 1622580. Di kurteya guherandinê de vê revîzyonê ji bo attribution binivîse. --> {| class="infobox" style="width:22em" ! colspan="2" | Partiya Serxwebûna Kurdistanê |- | colspan="2" style="text-align:center" | [[File:پارتی سەربەخۆیی کوردستان.png|220px|Logo of the Independence Party of Kurdistan]] |- ! Navê îngilîzî || Independence Party of Kurdistan |- ! Kurtenav || PSK |- ! Sekreterê giştî || [[Ashtyako Poorkarim]] |- ! Sekreterê berê || Amir Qazi |- ! Damezrandin || Li gor arşîva Zanîngeha Exeterê di navbera 1986 û 1989 de; bi navê niha 19 Nîsan 1990 |- ! Yekbûn || 11 Adar 2026 |- ! Armanca ragihandî || Damezrandina dewleteke serbixwe ya Kurdistanê |- ! Qada sereke ya çalakiyê || Kurdistana Rojhilat û dîasporaya Kurd |- ! Îdeolojî || Neteweperweriya Kurdî; serxwebûna Kurdistanê; sekularîzm |- ! Dirûşm || “Kurd yek netewe ye û Kurdistan yek welat e” |- ! Medya || Kovara ''Ala'' û KurdNation |- ! Malper || [https://kurdnation.com/ kurdnation.com] |} '''Partiya Serxwebûna Kurdistanê''' (bi îngilîzî: '''Independence Party of Kurdistan'''; bi kurtî '''PSK''') partiyeke siyasî ya Kurdî ye ku damezrandina dewleteke serbixwe ya Kurdistanê wek armanca xwe ya sereke destnîşan dike.<ref name="manifest">[https://kurdnation.com/2026/03/07/manifest-2/ “Manîfestoya Rizgariyê; bernameya siyasî û rêziknameya navxweyî”], KurdNation, 7 Adar 2026.</ref> Pêkhateya niha ya partiyê ji encama yekbûna Partiya Serxwebûna Kurdistanê û Tevgera Serxwebûnxwazên Kurdistanê pêk hatiye. Yekbûn di 11 Adar 2026 de bi fermî hate ragihandin û her du aliyan biryar da ku bi navê Partiya Serxwebûna Kurdistanê çalakiyên siyasî û rêxistinî bidomînin.<ref name="merge">[https://kurdnation.com/2026/03/11/%DA%95%D8%A7%DA%AF%DB%95%DB%8C%DB%95%D9%86%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%8C-%D9%81%DB%95%D8%B1%D9%85%DB%8C%DB%8C-%DB%8C%DB%95%DA%A9%DA%AF%D8%B1%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D9%88-%D9%87%DB%8E%D8%B2/ Daxuyaniya fermî ya yekbûnê], KurdNation, 11 Adar 2026.</ref><ref name="knet">[https://kurdistannet.org/kn/index.php/2016-12-11-17-06-17/2016-12-17-19-30-25/dww-hyzby-zhh-aty-kwrdstan-y-kyan-grt KurdistanNet], 12 Adar 2026.</ref> Li gor bername û rêziknameya xwe ya belavkirî, partî xwe wek partiyeke neteweyî, siyasî, sekuler û demokratîk pênase dike.<ref name="manifest" /> == Dîrok == === Kok û damezrandin === Çavkanî li ser sala damezrandina partiyê ne yekdeng in. Arşîva Taybet a Zanîngeha Exeterê dibêje ku Partiya Serxwebûna Kurdistanê di navbera 1986 û 1989 de li Swêdê hatiye damezrandin. Di arşîvê de hejmarên kovara ''Ala'' ji 1986 û vir ve, nameyek ji Amir Qazi û belge û daxuyaniyên partiyê têne parastin.<ref name="exeter">[https://specialcollections.exeter.ac.uk/2020/12/01/exploring-the-omar-sheikhmous-archive-part-4-a-guide-to-kurdish-political-parties/ “Exploring the Omar Sheikhmous Archive, Part 4: A Guide to Kurdish Political Parties”], University of Exeter Special Collections, 1 Kanûna Pêşîn 2020.</ref><ref name="archive">[https://lib-archives.ex.ac.uk/Record.aspx?id=EUL+MS+403%2F3%2F10&src=CalmView.Catalog “Papers relating to the Kurdistan Independence Party”], EUL MS 403/3/10.</ref> Hashem Ahmadzadeh û Gareth Stansfield nivîsîne ku Amir Qazi û komek çalakvanên Kurd di 1989 de li Swêdê Partiya Serxwebûna Kurdistanê damezrandin.<ref name="study">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/journal_contribution/The_Political_Cultural_and_Military_Re-Awakening_of_the_Kurdish_Nationalist_Movement_in_Iran/29697662/1/files/56705750.pdf Ahmadzadeh û Stansfield, “The Political, Cultural, and Military Re-Awakening of the Kurdish Nationalist Movement in Iran”], ''Middle East Journal'', 64(1), 2010, r. 11–27.</ref> Lêkolîneke doktorayê ya Zanîngeha Victoria damezrandina partiyê bi havîna 1990 ve girê dide û dibêje ku partî veguherîna “Eniya Yekgirtî ya Demokratîk a Kurdistanê” bû; li gor heman lêkolînê ew enî di dawiya bihara 1986 de pêk hatibû.<ref name="thesis">[https://dspace.library.uvic.ca/bitstream/handle/1828/8524/Jahani%20Asl_Mohammad%20Nasser_PhD_2017.pdf Mohammad Nasser Jahani Asl, PhD thesis, University of Victoria, 2017, r. 490.</ref> Li gor bername û rêziknameya partiyê, Eniya Yekgirtî ya Demokratîk a Kurdistanê di 1988 de hate damezrandin û di kongreya xwe ya yekem de, 19 Nîsan 1990, navê xwe guherand û bû Partiya Serxwebûna Kurdistanê.<ref name="manifest" /> Cudahiyên di navbera salên 1986, 1988, 1989 û 1990 de bi cihêkirina qonaxên damezrandina eniya pêşîn, rêxistinê û pejirandina navê niha ve girêdayî ne.<ref name="exeter" /><ref name="study" /><ref name="thesis" /><ref name="manifest" /> === Tevgera Serxwebûnxwazan û yekbûn === Tevgera Serxwebûnxwazên Kurdistanê di 5 Çile 2019 de hate damezrandin û Ashtyako Poorkarim serokatiya wê dikir.<ref name="manifest" /><ref name="toiarticle">[https://blogs.timesofisrael.com/the-left-and-political-islam-in-kurdistan/ “The Left and Political Islam in Kurdistan”], ''The Times of Israel'', 17 Îlon 2025.</ref> Li gor rêziknameya partiyê, di Kanûna Pêşîn 2025 de endamên her du aliyan biryara yekbûnê dan û dîroka tevgerê bû beşek ji dîroka partiyê.<ref name="manifest" /> Daxuyaniya fermî di 11 Adar 2026 de hate belavkirin û roja paşîn KurdistanNet yekbûn ragihand.<ref name="merge" /><ref name="knet" /> == Îdeolojî û bername == Li gor “Manîfestoya Rizgariyê”, partî mafê diyarkirina çarenûsa neteweya Kurd diparêze û damezrandina dewleteke serbixwe ya Kurdistanê wek armanca sereke dibîne. Di bernameyê de demokrasî, sekularîzm, dadmendiya civakî, mafên mirovan û pirrengiya olî, çandî, zimanî û etnîkî wek nirxên partiyê têne navandin.<ref name="manifest" /> Di belgeyên fermî de partî Kurdistanê wek axeke di navbera Îran, Iraq, Tirkiye û Sûriyeyê de parçekirî û dagirkirî pênase dike. Bername qada sereke ya çalakiya siyasî li Kurdistana Rojhilat disekine û armanca dirêjdemê wek Kurdistaneke serbixwe, sekuler, federal û demokratîk destnîşan dike. Ev pênase helwesta fermî ya partiyê nîşan dide.<ref name="manifest" /> Bernameya siyasî karkirin bi rêya Neteweyên Yekbûyî û saziyên navneteweyî wek bijarteya yekem destnîşan dike. Heman bername dibêje ku ger çareseriya aştiyane were redkirin û zordarî bidome, partî têkoşîna çekdarî wek mafekî rewa dibîne.<ref name="manifest" /> == Rêxistin û rêberî == Li gor rêziknameya navxweyî, kongre organa herî bilind a biryardanê ye û her sê salan carekê tê lidarxistin. Kongre Komîteya Navendî hildibijêre û Komîteya Navendî jî Buroya Siyasî û Sekreterê Giştî destnîşan dike.<ref name="manifest" /> Pêkhateya rêxistinî herwiha postên rêber, berdevk, desteya lêkolînên stratejîk û navendên rêxistin, têkiliyên giştî, medya û darayî dihewîne.<ref name="manifest" /> Ashtyako Poorkarim Sekreterê Giştî yê partiyê ye.<ref name="toi">[https://blogs.timesofisrael.com/author/ashtyako-poorkarim/ “Ashtyako Poorkarim”], ''The Times of Israel''.</ref> == Medya == Kovara ''Ala'' ji weşanên qonaxa destpêkê ya partiyê bû û hejmar û belgeyên wê di Arşîva Taybet a Zanîngeha Exeterê de têne parastin.<ref name="exeter" /><ref name="archive" /> KurdNation malpera fermî ya partiyê ye û daxuyanî, bername û nivîsarên partiyê belav dike.<ref name="manifest" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://kurdnation.com/ Malpera fermî] [[Kategorî:Partiyên siyasî yên Kurdistanê]] r60ml0s4oy8w7gc3lbhe0omr29ekz7x 0 329349 2085565 2026-08-15T11:38:07Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Radyasyonên elektromagnetîk]] weke [[Radyasyonên elektromayetîk]] guhart 2085565 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Radyasyonên elektromayetîk]] gw59y3miesk1t4sqvx5nzipmqxgcm4m 2085566 2085565 2026-08-15T11:38:15Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Radyasyonên elektromagnetîk]] weke [[Radyasyonên elektromanyetîk]] guhart 2085565 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Radyasyonên elektromayetîk]] gw59y3miesk1t4sqvx5nzipmqxgcm4m 0 329350 2085567 2026-08-15T11:38:16Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Radyasyonên elektromagnetîk]] weke [[Radyasyonên elektromanyetîk]] guhart 2085567 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Radyasyonên elektromanyetîk]] lplev46zyr4ilygubf1ulxz7vel0gtd